12305

ПӘНДЕР МОДУЛІНІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ

Автореферат

Социология, социальная работа и статистика

ПӘНДЕР МОДУЛІНІҢ ОҚУӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ Пәндер модулінің оқуәдістемелік кешенін дайындауға жауаптылар: саяси ғылымдарының докторы профессор Бәкір Ә.Қ. әлеуметтік ғылымдарының магистрі аға оқытушы Сембина Ж.Ж. Оқытушы туралы мәлімет және байланыс мағлұматы: ...

Казахский

2013-04-25

1.21 MB

59 чел.

ПӘНДЕР МОДУЛІНІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ


Пәндер модулінің оқу-әдістемелік кешенін дайындауға жауаптылар: саяси ғылымдарының докторы, профессор Бәкір Ә.Қ., әлеуметтік ғылымдарының магистрі, аға оқытушы Сембина Ж.Ж.

 

Оқытушы туралы мәлімет және байланыс мағлұматы:

Әлеуметтік ғылымдарының магистрі, аға оқытушы

Сембина Жұлдыз Жангелдіқызы

Әлеуметтік-психологиялық пәндер кафедрассы, каб. 413, тел. 70-30-46.

Ғылыми қызығушылығы: Отбасы әлеуметтануы мен қоғамдағы көші-қон процестері

Қазақ, орыс, түрік тілдерін меңгерген.

Пререквизиттер: Бұл пәнді игеру үшін философия, мәдениеттану, тарих, этика, лингвистика, логика т.б. салалардан хабардар болу қажет.

Постреквизиттер: Әлеуметтану пәні Жалпыға міндетті білім беру стандартына сәйкес оқытылады. Әлеуметтану саясаттану, экономикалық пәндер, әлеуметтік философия, құқық, этнология және т.б. пәндермен қатар оқытылады. Адам мен қоғам қатынасының қалыптасу, қызмет ету жақтарын қарастыратын әлеуметтік-гуманитарлық пәндермен интегративті өзара қарым-қатынаста дамиды.

Пәннің мақсаты: Қазақстан Республикасындағы жоғарғы кәсіби білім берудің мемлекеттік стандартымен анықталған және студентке болашақ маман ретінде айналасындағы әлеуметтік әлемді ғылыми тұрғыда тануға жол беретін әлеуметтанулық білім көлемін айтуды меңзейді.

Пәннің міндеттері: 

Алға қойған мақсатқа байланысты, келесі міндеттер айқындалды:

  •  қоғамды талдаудағы, әлеуметтік қауымдастық пен әлеуметтік топтардың  пайда болу табиғатындағы, әлеуметтік процестердің түрлері мен бағыттарын талдаудағы әлеуметтанулық түсініктерден хабары болуы тиіс;
  •  әлеуметтік қозғалыстардың пайда болуы мен дамуының негізгі шарттары мен жіктелуін, әлеуметтік дамудың факторларын, әлеуметтік өзара қажет формаларын біліп, оларды талдай алуы қажет;
  •  тұлға жөнінде, әлеуметтенудің формаларын, бағыттары мен ерекшеліктерін, әлеуметтік жүріс-тұрысты реттеудің негізгі бағыттары мен формаларын талдаудағы әлеуметтанулық түсініктерден ғылыми хабары болуы тиіс;
  •  әлеуметтанулық зерттеу жүргізудің әдістемесі мен әдістерін жетік білуі қажет.
  •  оқу үрдісі кезінде белсенді түрде сабаққа қатысып отыру (өз ой-пікірін айту, оны деректі негізде дәллелдеп, дәйектеу, пікіралмасу және т.б.);
  •  сабақ барысында оқытушымен бірге тақырыпты талдауға қатысу, ой-қорытындылауға дағдылану міндеттері қойылады.



Дәрістердің және семинар сабақтарының тақырыптық жоспары

Модульдің атауы: Әлеуметтану

Модуль пәнінің атауы: Құқық әлеуметтануы

Дәрістер

Семинар сабақтары

Модуль пәнінің тақырыптары және мазмұнының сұрақтары

Сағат

бойынша

көлемі

Модуль пәнінің тақырыптары және мазмұнының сұрақтары

Сағат

бойынша

көлемі

М- I

Әлеуметтану

10

Құқық әлеуметтануы

5

Б-I

Әлеуметтану ғылым ретінде

10

Әлеуметтану ғылым ретінде

1-тақырып

Әлеуметтану ғылыми пән ретінде

1. «Қоғам» және «әлеумет» ұғымдарының мәні.

2. Әлеуметтанудың  объектісі мен пәні.

3. Әлеуметтанудың категориялары мен заңдары.

4. Әлеуметтанудың  құрылымы мен функциялары.  

5. Әлеуметтанудың басқа қоғамдық ғылымдармен байланысы.

1

1. «Қоғамның» әлеуметтанулық анықтамасы.

2. «Қоғам» және «әлеумет» ұғымдары.

3. «Әлеуметтік» және «әлеуметтік топ» ұғымдары.

4. Әлеуметтанудың объектісі мен пәні.

5. Әлеуметтік байланыстар,  қарым-қатынастар  және әлеуметтік өзара ықпалдастық.

6. «Жүйе» ұғымы  және қоғамның әлеуметтік жүйесі.

7. Әлеуметтанудың категориялары  мен заңдары.

8. Әлеуметтанудың функциялары.

1

2-тақырып

Әлемдік әлеуметтанудың даму тарихы.  

1. Антикалық және Ортағасыр дәуіріндегі әлеуметтік ойлар.

2. Жаңа заман мен  Ағартушылар дәуіріндегі әлеуметтік тұжырымдамалар.

1

1. Конфуций мемлекет туралы  

2. Конфуцийдің қоғамға ұсынған принципі 

3. Платонның қоғам басшысы жөнінде 

4. Платон қоғамды билеудің негізгі құралы туралы

5. Аристотельше мемлекеттің негізгі мақсаты  

6. Аристотельше дұрыс мемлекет  

7. Сен-Симонның әлеуметтанудың қалыптасуындағы рөлі.

1

3-тақырып

Әлеуметтану ғылымының классикалық кезеңі.

1. Огюст Конт – әлеуметтану ғылымының негізін салушы.

2. Герберт Спенсердің әлеуметтану ғылымына қосқан үлесі.

3. К.Маркстің негізгі әлеуметтанулық ілімдері.

4. Э.Дюркгейм мен М.Вебердің әлеуметтанулық тұжырымдары.    

1

1. Қоғамды әлеуметтік жүйе ретінде алғаш зерттеген.

2. Г.Спенсердің әлеуметтанулық тұжырымдарының негізі 

3. Г.Спенсер қоғам организм ретіңде

4. Г. Спенсердің эволюция теориясы               

5.  К. Маркстің  негізгі  әлеуметтанулық  ілімі

6. Э. Дюркгеймше қоғамның тұтастығының негізі

7. Э. Дюркгеймнің әлеуметтік теориясының өзегі

8. М.Вебердің әлеуметтік іс-әрекет теориясы

9. М.Вебердің әлеуметтанулық "түсіну, ұғыну теориясы"

1

4-тақырып

Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде

1. Қоғамның әлеуметтік жүйе ретіндегі мәні.

2. Әлеуметтік жүйе, оның элементтері.

3. Қоғамның әлеуметтік құрылымы.  

4. Қазіргі Қазақстан қоғамының әлеуметтік құрылымы.

1

1. Қоғамды белгілі бір қызмет атқаратын, ынтымақтастық пен қоғамдық еңбек бөлінісіне негізделген жүйе деп тұжырымдаған.

2. "Қоғам - адамдардың бір-біріне ықпал, әсер етуінен туындайтын әлеуметтік байланыстардың жиынтығы" деген.    

3. Қоғам - адамдар арасындағы қарым-қатынастардың жүйесі, ал ол қарым-қатынастардың негізі - ережелер (нормалар) мен құндылықтар болып табылады деген.

4. Қоғамды адамдардың бірлесіп қызмет етулерінің нәтижесінде пайда болып, тарихи дамып отыратын қатынастардың жиынтығы ретінде түсіндірген.    

5. Алғашқылардың бірі болып қоғамды организм, жүйе ретінде қарастырып, ол жүйенің тұтас, бөлінбейтін сипатын, оның бөліктерінің өзара байланыстылығы мен ықпалдастығын атап көрсеткен.

6. Өзара бір-бірімен байланыста, қарым-қатынаста болатын, тәртіптелген және тұрақтылықты құрайтын, бірінің өзгерісі екіншісінің немесе басқаларының өзгерісіне әкелетін көптеген элементтердің тұтас жиынтығы.

7. Әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде өзара қарым-қатынас пен байланыста, өзара ықпалдастықта болып, тұтастықты қамтамасыз ететін жүйе элементтерінің  жиынтығы.

8. Адамдар немесе адамдар тобының арасында белгілі кеңістік пен уақытта нақты мақсатқа жету үшін бірлесе қызмет ету үдерісі.

9. Жеке адамдар мен адам топтарының бір-біріне әсер немесе ықпал етулерінің нәтижесінде пайда болатын оң не теріс үдерістері.

10. Адамдар және топтар, әлеуметтік институттар арасындағы тұрақты өзара байланыстар мен өзара әрекеттестік.  

11. Қоғамның құрылымын айқындап, оның негізгі элементтерінің ғылыми классификациясын жасау және олардың арасындағы байланыстардың, қарым-қатынастардың, өзара ықпалдастықтың сырын, заңдылықтарын ашу.

12. Еңбектің қоғамдық бөлінісіне негізделген ішкі құрамы, оның элементтерінің жиынтығы және олардың арасындағы әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде қалыптасқан сан алуан байланыстар, қарым-қатынастар мен ықпалдастық.

13. Өзінің білімділігі мен іскерлігіне байланысты қоғамның саяси тұрақтылығын қамтамасыз ететін, оның демократиялық дамуына, нарықтық экономиканың қалыптасуына негіз болатын тап.  

1

5-тақырып

XIX ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы әлеуметтік ойлар.

Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік көзқарастары

1. Қазақ қоғамының әлеуметтік проблемалары туралы.

2. Халықтық реформа – қоғамдық-тарихи дамудың негізі

Ы.Алтынсариннің әлеуметтік ойлары

1. Мектеп пен оқытушының әлеуметтік мәні.

2. Қоғамдағы ғылым мен білімнің әлеуметтік рөлі.

3. Қазақ қоғамындағы отаршылдықтың әлеуметтік зардабы туралы.

2

1. Халықтың қалыпты түрде өсуі туралы

2. Халықтық реформаның қажеттілі жайында

3. Экономикалық реформаны жүзеге асырудың құралы туралы

4. Реформаларды іске асыруда халықтың ерекшеліктерін ескеру жөнінде  

5. Адамның қоғамда еркін болуы туралы

6. Дін туралы ойлар

1. Мектептің халықтық сипатын қалай түсінесің?

2. Мектеп қазақтарға білім берудің басты құралы дегеннені білдіреді?

3. Халықтың дамуының негізгі құралы неде?

4. Мектеп үшін керекті нәрселер не?

5.  Ыбырай Алтынсариннің халық мұғалім туралы пікірі қандай?

6. Қоғамдағы ғылым мен білімнің әлеуметтік рөлі туралы не айта аласың?

7. Халық мектептері үшін ең керектісі – оқытушы дегенді қалай түсінесің?

8. Ыбырай Алтынсариннің қазақ тәрбиесіндегі діннің рөлі туралы не айтты?

1

6-тақырып

Абайдың әлеуметтанулық көзқарастары

1. Қоғамды тарихи құбылыс ретінде тану.

2. Адам болмысы, толық адам туралы.

3. Ағартушылық-гуманистік ой-тұжырымдар.

4. Дін туралы ойлар

5. Адам тәрбиесіндегі еңбектің рөлі жөнінде.     

Ә. Бөкейхан мен А. Байтұрсынұлының әлеуметтанулық көзқарастары

1. Ә. Бөкейхан отарлық саясаттың әлеуметтік зардаптары туралы.

2. Ә. Бөкейхан қазақ халқының даму жолы - білім мен мәдениет жайында.

3. А. Байтұрсынұлы адам тәрбиесіндегі білім-ғылымның рөлі туралы.

4. А. Байтұрсынұлы мектептің жастар тәрбиесіндегі маңызы жайында.

2

1. Абай қоғамды қандай құбылыс деп таныды, осыған мысалдар келтір?

2. Абайдың: «Мақсатым тіл ұстартып өнер шашпақ, Наданның көзін қойып көңілін ашпақ...» дегенін қалай түсінесің?

3. Абайдың «Қырық үшінші» нақыл сөзіндегі адамның жан азығы — білуге құмарлығы, бұл болмаса оның малдан айырмашылығы жоқ деген сөзін қалай түсінесің?

4. Абайдың «Он сегізінші» сөзіндегі: «Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озады. Онан басқа нәрселермен оздым ғой демектің бәрі де – ақымақтық» дегенді тарқатып айтшы?

5. Абайдың күллі адам баласын қор қылады деген  үш нәрсені ата?

6.  Абай қандай бес нәрседен қашық бол, бес нәрсеге асық бол деді?

7.  Абай діннің әлеуметтік қызметі туралы не деді?

1. Ә.Бөкейхан отарлық саясаттың әлеуметтік зардаптары туралы ойы қандай болды?

2. Ә.Бөкейхан Білім мен мәдениетті - қазақ халқының бірден-бір өркениет жолы дегенді қалай түсінесің?

3. Ә.Бөкейхан ұсынған қазақ халқының әлеуметтік бірлігін қамтамасыз етудің жолы қандай?

4. Неге қазақтың әлеуметтік мәселесінің өзегі жер болды?      

5. А.Байтұрсынұлы адам тәрбиесіндегі білім-ғылымның рөлі туралы не деді?

6. Мектеп - әлеуметтік орта дегенді қалай түсінесің?

7. А.Байтұрсынұлы неге халықты оятудың жолын оқу-білімнен іздеді?

7-тақырып

Қоғамның әлеуметтік жіктелуі (стратификациясы) және әлеуметтік мобильділік теориясы

1. Қоғамның әлеуметтік жіктелуі.

2. Әлеуметтік жіктелу теориясы және оның мәні.

3. Әлеуметтік мобильділік және оның түрлері.

4. Қазіргі Қазақстандағы әлеуметтік жіктелу мен мобильділік үдерісі.

2

1. Қоғамның ішкі құрамы, қызмет жағынан бір-біріне тәуелді және бір-бірімен тұрақты байланысты болатын әлеуметтік элементтердің жиынтығы.  

2. Мемлекеттегі адамдардың біреулері егіншілікпен, екіншілері тігіншілікпен, үшіншілері құрылыспен, төртіншілері етікшілікпен және т. б. айналысады деген.   

3. Қоғам дамуын таптармен де байланыстырып, тіпті жұмысшы табын азат ету туралы өз шығармаларында жазған.  

4. Қоғамның таптық құрамын негіздеп, алғаш оның әлеуметтік құрылымы (яғни, қоғамды таптарға, топтарға, жікке бөлу) теориясын жасаған және бұлай бөлудің негізгі, басты белгісі өндірістік құрал-жабдыктарына меншік нысанына  байланысты екенін көрсеткен.

5. Өз кезіндегі патрирхалдық-феодалдық қоғамның құрылымына ой жіберіп, оны ең ірі екі әлеуметтік топқа: бір жағынан, сұлтандар мен билер, байлар мен қожалар болып, қазақ қоғамының мәртебелі тобына, екінші жағынан, «дала пролетариаты» деп атап, кедейлер тобына бөлген.

6. Қоғамның құрылымы жеке меншікке негізделген негізгі екі таптың күресімен айқындалады дейтін ілім.

7. Таптың белгілерін бойына толық сіңіре қоймаған әлеуметтік топ.

8. Таптық айырмашылықтар тек меншіктің болу, болмауымен байланысты емес, сол сияқты адамдардың жоғары білімінің болуына, мамандық түріне, кәсіби дәрежесі мен шеберліктеріне де байланысты деген.

9. Адамның мәртебесін - саяси партияға, яғни билікке қатынасуын да жіктеудің өлшемдеріне енгізген.

10. Әлеуметтік жіктердің (қауымдастық) арасындағы қарым-қатынас, қызмет ету ерекшеліктері, өзгерістері мен дамуы әлеуметтік құрылымның басты өзегі санайтын теория.  

11.Қоғамдағы адамдардың жоғары және төменгі топтарға жіктелуіне әсер ететін факторлар ретінде экономикалық, кәсіби, саяси белгілерді атай отырып, олардың бір-бірімен сабақтас екендігін ескерткен.

12. Өз қатарына әртүрлі әлеуметтік топтардың, мамандықтардың өкілдерін біріктірген, өркениетті дамыған қоғамның жоғары мамандық иелерінен тұратын негізгі интеллектуалдық күші,  қоғамдағы әлеуметтік тәртіп пен тұрақтылықтың тірегі.  

13. Бір құрылымдағы адамдардың екінші бір құрылымға ауысып, олардың қоғамдағы рөлдері мен мәртебелері үздіксіз қозғалысы.

14. Қоғамдағы адамдың белгілі бір әлеуметтік топтан, таптан, жіктен екінші әлеуметтік жағдайға ауысуын ғылыми жағынан тұңғыш негіздеп, арнайы «әлеуметтік мобильділік» теориясын жасаған.

15. Индивидтің бір жіктен екінші бір жікке жоғары өрлеу және төмен құлдырау бағытында ауысуы.  

16. Индивид әлеуметтік жағдайы мен мәртебесінің ешбір өзгеріске ұшырамай, тек көлденең сызық бойында қозғалысқа түсуі.  

Қорытынды тапсырма

М- I

Құқық әлеуметтануы

Құқық әлеуметтануы

Б-П

Құқық әлеуметтануы ғылым ретінде

10

Құқық әлеуметтануы ғылым ретінде

5

8-тақырып

Құқық әлеуметтануы

1.  Құқық әлеуметтануы – ғылыми пән.

2. Құқық әлеуметтануының зерттеу объектісі.

3. Құқық әлеуметтануының құрылымы мен функциялары.

2

  1.  Құқықтың әлеуметтік институт ретіндегі мәні.

  2. Құқық әлеуметтануының объектісі.

  3. Құқық әлеуметтануының құрылымы.

  4. Құқық әлеуметтануының функциялары.

1

9-тақырып

Құқық әлеуметтануының атқаратын функциялары

1. Құқық әлеуметтік институт ретінде

2. Құқықтың әлеуметтік қызметтері

3. Құқықтың реттеушілік, қорғаушылық және коммуникативті қызметтері.

4. Құқықтық жүйенің атқаратын қызметін зерттеу.

2

1. Құқықтық жүйенің міндетті қызметтерін зерттеу, мәні бойынша құқықтың салалары және оның институттары, олар реттейтін қоғамдық қатынастармен заңдылықты байланыстары.

2. Құқықтың атқаратын қызметін оқып білу, құқықтың әлеуметтік әрекетінің сапалық талдау

3. Құқықтық жүйенің атқаратын қызметтері

4. Құқықтық мөлшерлердің мақсаттары

1

10-тақырып

Құқықтық мәдениет әлеуметтендіруді дамытушы күші ретінде

1. Мәдениет ұғымы.

2. Құқықтық мәдениеттің мәні.

3. Құқықтық мәдениет әлеуметтенудің маңызды факторы.

4. Қазіргі кезеңде құқықтық мәдениеттің қалыптасу жағдайы

2

1. Мәдениет ұғымы.

2. Құқықтық мәдениеттің мәні.

3. Құқықтық мәдениет әлеуметтенудің маңызды факторы.

  1.  4. Қазіргі кезеңде құқықтық мәдениеттің қалыптасу жағдайы.

1

11-тақырып

Тұлғаның құқықтық әлеуметтенуі

1. Тұлға туралы түсінік.

2. Тұлғаның әлеуметтенуінің мәні

3. Тұлғаның құқықтық әлеуметтенуі

4. Тұлғаның құқықтық әлеуметтенуінің факторлары.   

2

1

12-тақырып

Құқықтық сана мен мінез-құлық

1. Сана туралы түсінік.

2. Құқықтық сананың элменттері

3. Құқықтық санасының қалыптасуына әсер ететін факторлар

4. Құқықтық мінез-құлық түсінігі

2

1

Қорытынды тапсырма

Қорытынды сабақ


СОӨЖ және СӨЖтапсырмаларын орындаудың және тапсырудың тақырыптық жоспары

Модуль пәнінің атауы: Құқық әлеуметтануы

Т №

№№№

СОӨЖ

СӨЖ

Модуль пәнінің тақырыптары және мазмұнының сұрақтары

Тапсыру мерзімі(апта және сағат көлемі)

Жүргізу түрі

Модуль пәнінің тақырыптары және мазмұнының сұрақтары

Тапсыру мерзімі

(апта және сағат көлемі)

Жүргізу түрі

1

Әлеуметтану ғылым пән ретінде.  1 сағат.

1. Қоғамның әлеуметтанулық анықтамасын жазбаша талдап көрсету.   

2. «Әлеуметтік» және «әлеуметтік топ» ұғымдарының сәйкес және айырмашылық мағыналарын ауызша түсіндіру.

3. Әлеуметтанудың объектісі мен пәнінің ортақ және өзіндік ерекшеліктерін  жазбаша көрсету.

4. «Әлеуметтік іс-әрекет»  ұғымын ауызша талдау.

1 cағат

3-апта

Презентациялық материал дайындау, ауызша сұрау

Әлеуметтану ғылым ретінде

1. «Қоғам» дегеніміз не?

2. Әлеуметтанудың объектісі мен пәні.

3 Әлеуметтанудың категориялары мен заңдары.

4. Әлеуметтанудың құрылымы мен қызметтері.

5. Әлеуметтанудың басқа гуманитарлық ғылымдармен байланысы.

Глоссарий құрастыру: әлеуметтік процесс, әлеуметтік топ, әлеуметтік рөлдер, әлеуметтік факт, әлеуметтік жүйе, әлеуметтік институт.

3cағат

1-апта

Презентациялық материал

2

Әлеуметтану ғылымының классикалық кезеңі.

1. О.Конттың әлеуметтану ғылымының негізін салушы екенін дәлелді тезистер арқылы жазбаша көрсету.

2. Г.Спенсердің әлеуметтану ғылымына қосқан үлесін жазбаша айту.  

3. Замандастары К.Марксті ХХ ғасырдың әлеуметтануының кіндік шешесі деп не себепті атағанына тезис түрінде жауап беру.

4. Э.Дюркгейм мен М.Вебердің әлеуметтанулық тұжырымдарын нақты жазбаша атап-атап  көрсету.

1 cағат

4-апта

Конспект, ауызша сұрау

Әлеуметтанулық ғылымның дамуының негізгі тарихи кезеңдері

  1.  О.Конт – әлеуметтанудың негізін салушы.
  2.  Әлеуметтанудың әдістері туралы Э.Дюркгейм ілімі.
  3.  Г.Спенсердің әлеуметтану “негіздері” туралы.
  4.  Макроәлеуметтанулық парадигма.
  5.  Әлеуметтанудағы психологиялық бағыт.

Глоссарий құрастыру: теология, эмпиризм, натурализм, неопозитивизм, позитивизм,  психоанализ, әлеуметтік динамика, әлеуметтік статика, эволюционизм, интеграция. парадигма,  феноменология, этнометодология, фрейдизм.

3 cағат

2-апта

Презентациялық материал

3

Абайдың әлеуметтанулық көзқарастары. 2 сағат.

1. Абайдың қоғамды тарихи құбылыс ретінде тануына жазбаша мысалдар келтіру керек.

2. Абайдың: «Мақсатым тіл ұстартып өнер шашпақ, Наданның көзін қойып көңілін ашпақ...» дегенін қалай түсінесің? Ауызша жауап.

3. Абайша адам баласының бес дұшпанын, бес асыл ісін жазбаша атап-атап көрсету қажет.

4. Адам баласын қор қылатын үш нәрсенің себебін түсіндір?

5. Абайдың адам баласының ең жаманы не дегеніне ауызша жауап.

6. Абайдың адам баласы адам баласынан мына деген нәрселермен  озады дегеніне талдай ауызша жауап беру керек.

7. Абайдың адам баласының тәрбиесіндегі еңбектің рөлі туралы айтқан ойларын ауызша жинақтау.

1 cағат

5-апта

Конспект, ауызша

жеке сұрау

Төмендегі әлеуметтанулық теорияларды қарастырыңыз:

1. әлеуметтік мобильділік;

2. позитивизм;

3. қоғамдық-экономикалық формация;

4. эволюционизм;

5. құрылымдық функционализм;

6. девиация;

7. әлеуметтік конфликт.

3 cағат

3-апта

Презентациялық материал

4

Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде. 1 сағат.

1. Қоғамның әлеуметтанулық анықтамасын әлеуметтік жүйе ретінде жазбаша талдау.

2. Мына тұжырымдамаларды айтқан әлеуметтанушылардың аттарын атай отырып, оларды әлеуметтанулық талдау:

- «Қоғамды белгілі бір қызмет атқаратын, ынтымақтастық пен қоғамдық еңбек бөлінісіне негізделген жүйе», "Қоғам - адамдардың бір-біріне ықпал, әсер етуінен туындайтын әлеуметтік байланыстардың жиынтығы", «Қоғам - адамдар арасындағы қарым-қатынастардың жүйесі, ал ол қарым-қатынастардың негізі - ережелер (нормалар) мен құндылықтар болып табылады» және «Қоғамды адамдардың бірлесіп қызмет етулерінің нәтижесінде пайда болып, тарихи дамып отыратын қатынастардың жиынтығы».    

3. Мына сұрақтарға жауап беру:

   - Пән ретінде әлеуметтанудың негізгі зерттейтін мәселесі не дегенге жазбаша жауап?  

   - Алғашқылардың бірі болып қоғамды организм, жүйе ретінде қарастырып, ол жүйенің тұтас, бөлінбейтін сипатын, оның бөліктерінің өзара байланыстылығы мен ықпалдастығын атап көрсеткен кім?

   - Өзара бір-бірімен байланыста, қарым-қатынаста болатын, тәртіптелген және тұрақтылықты құрайтын, бірінің өзгерісі екіншісінің немесе басқаларының өзгерісіне әкелетін көптеген элементтердің тұтас жиынтығын не дейміз?

   -  Әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде өзара қарым-қатынас пен байланыста, өзара ықпалдастықта болып, тұтастықты қамтамасыз ететін жүйе элементтерінің  жиынтығын не деп атаймыз?

 - Адамдар немесе адамдар тобының арасында белгілі кеңістік пен уақытта нақты мақсатқа жету үшін бірлесе қызмет ету үдерісін не деп атаймыз?

 - Жеке адамдар мен адам топтарының бір-біріне әсер немесе ықпал етулерінің нәтижесінде пайда болатын оң не теріс үдерістерді не деп айтамыз?

   - Адамдар және топтар, әлеуметтік институттар арасындағы тұрақты өзара байланыстар мен өзара әрекеттестікті не деп атаймыз?  

   - Еңбектің қоғамдық бөлінісіне негізделген ішкі құрамы, оның элементтерінің жиынтығы және олардың арасындағы әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде қалыптасқан сан алуан байланыстар, қарым-қатынастар мен ықпалдастықты не дейміз?

1 cағат

6-апта

Ауызша сұрау

Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде

  1.  Қоғам-мемлекет-ел  ұғымдарына анықтама беріңіз.
  2.  «Қоғам» ұғымына түрлі келістер.
  3.  Қоғамның құрылымы.
  4.  Қоғамның тарихи типтері.

Глоссарий құрастыру: эволюция; прогресс, капиталистік қоғам, реформа, ашық қоғам, цивилизация, революция, азаматтық қоғам, тоталитарлық мемлекет.

3 cағат

4-апта

Презентациялық материал

5

Қоғамның әлеуметтік жіктелуі (стратификация)  мен әлеуметтік мобильділік теориясы. 1сағат.

1. Қоғамның әлеуметтік құрылымы, стратификация ұғымдары мен олардың негізгі элементтерін көрсету. 2. Әлеуметтік мобильдік теориясының мәнін ашу, тік және көлденен мобильділіктерді сипаттау.  3. Қазіргі Қазақстан қоғамының әлеуметтік  құрылымының ерекшеліктерін көрсету (жазбаша).

1 cағат

7-апта

Реферат

  1.  Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде
  2.  Қоғам және индивид
  3.  Қоғамның эволюциясы
  4.  Азаматтық қоғамның әлеуметтік аспектілері
  5.  Қоғамдық құбылыстарды талдаудағы К.Маркстың келісі

3 cағат

5-апта

Презентациялық материал

6

Этноәлеуметтану. 1 сағат.

  1.  Этноәлеуметтануды қоғамның этникалық қауымдастығы туралы ғылым ретінде көрсету. 2. Этникалық қауымдастықтың ұлтқа бірігу үдерісін, ұлттық-этникалық қатынастардың мазмұнын ашу. 3. Этникалық әлеуметтанудың негізгі  функцияларын көрсету. 4. Қазіргі Қазақстандағы ұлтаралық қатынастар.   

1 cағат

8-апта

Презентациялық материал дайындау

Әлеуметтік құрылым әлеуметтануы

  1.  Әлеуметтік стратификация теориясы
  2.  Қоғамның әлеуметтік құрылымындағы түрлі тұжырымдамалар
  3.  Мәртебе, оның түрлері.
  4.  Рөлдік жүйе. Рөлдер классификациясы.

3 cағат

6-апта

Презентациялық материал

7

Мәдениет әлеуметтануы. 1 сағат.

1. Мына сұрақтарға ауызша жауап беру керек:

- Неге біз мәдениеттің әлеуметтік құбылыс дейміз?  

- Ұлы ғалым Шоқан Уәлихановтың «Күтім, бап, үй жануарларының тұқымын қалай жаксартатын болса, мәдениет те адам организмін солай жаксартады» деген пікірін қалай түсінесің?

- Жеке адам бойындағы қасиеттердің сапалық дамуы және қоғамдағы құндылықтармен ұштастырылып, әлеуметтік үдерістермен біте қайнауын не дейміз?  

- Адамның табиғатқа қатысымен, оны өзгерту, қайта құру үдерістерімен және өз әлеуметтік ортасымен өзара қарым-қатынасы, өз мұқтажын қанағаттандырумен байланысты болатын қандай мәдениет? 

- Ғылым, өнер, әдебиет және адамдарды тіршілікке бағдарлайтын идеялар, құндылықтар, нормалар, салт-дәстүр, ойлау әдістері және т.б. жататын мәдениет қандай түрі дейміз?

- Адамға әлемді, бүкіл қоршаған ортаны және өзін ғана танытып қоймайды, сонымен қатар өзі де білім және тәжірибемен толығады, бар жинаған құндылықтарды келесі ұрпаққа жеткізетін:

2. Қазіргі заманғы сөздіктерде мәдениетке берілген төмендегідей түсініктемелерді талдап жазу: а) мәдениет - халықтың мәдени саладағы табыстары мен шығармашылығының сапалы жиынтығы; ә) мәдениет - адамзат қауымының белгілі бір тарихи кеңістіктегі сапалы қызметі мен өзіндік ерекшеліктері; б) мәдениет - адамдық әрекеттің белгілі бір саласының жетілу деңгейі (сөйлеу мәдениеті, еңбек мәдениеті, құқық мәдениеті және т.б.).

3. Студенттерге «Кімді мәдениетті деп санайсың» деген тақырыпта анкета дайындату.   

1 cағат

9-апта

Презентациялық материал дайындау

Әлеуметтік институттар мен әлеуметтік процестер

1. Әлеуметтік институт түсінігі.

2. Әлеуметтік институттар функциялары мен түрлері.

3. Әлеуметтік институттардың құрылымдық элементтері

Глоссарий құрастыру: Институт, социомәдени, полиция, милиция, офис, инаугурация

3 cағат

7-апта

Презентациялық материал

8

Дін әлеуметтануы. 1 сағат.

1. Діннің әлеуметтік институт екенін айқындау; оның құрылымдары мен функцияларын жазбаша дайындау. Діннің әлеуметтік өмірдің феномені ретіндегі қоғамдағы орнын және оның тұлғаның қалыптасуындағы рөлін жазбаша көрсету. Қазіргі қазақ қоғамындағы діни қатынастардың ерекшеліктеріне жазбаша жауап беру.

1 cағат

10-апта

Презентациялық материал дайындау

Отбасы әлеуметтануы

Отбасы және неке ұғымдарына анықтама.

  1.  Отбасы-неке қатынастарының тарихи типтері мен формалары.
  2.  Отбасының функциялары.
  3.  Қоғамдағы отбасының рөлі туралы әлеуметтанудың негізгі теориялары.

Глоссарий құрастыру: нуклеарлы отбасы, моногамия, полигиния, полиандрия, экзогамия, эндогамия, эгалитаризм, матриархат, патриархат,

3 cағат

8-апта

Презентациялық материал

9

Құқық әлеуметтануы. 1 сағат.

1. Мына сұрақтарға ауызша талдай жауап беру:

- Құқықты қоғамдағы тәртіпті, әлеуметтік бірлікті, қатынастарды,  тұрақтылықты реттейтін және қамтамасыз ететін құқықты әлеуметтік институт ретінде зерттейтін әлеуметтану ғылымының саласын не деп атаймыз?

- Жалпы әлеуметтанудың бір саласы және құқықтың әлеуметтік аспектілерін зерттейтін жеке әлеуметтанулық теория болып табылатын әлеуметтану ғылымының саласын қалай атаймыз?

- Құқық әлеуметтануының объектісі не болып табылады?

- Әлеуметтік-құқықтық зерттеулердің пәні не болып табылады?

2. Құқық әлеуметтануының пәні құқықты үш тұрғыдан қарастырады дегеніне жазуша жауап беру керек.

3. Қазіргі қоғамымыздағы құқықтық мәдениеттің жайы туралы жазбаша пікір дайындау.

4. Ш.Уәлихановтың «Сот реформасы жайында жазба» атты еңбегіндегі билер сотына қатыстыны конспектілеу

1 cағат

11-апта

Aуызшасұрау.

Білім беру әлеуметтануы

  1.  Білім беру әлеуметтануының ұғымы.
  2.  Білім әлеуметтік тәжірибемен алмасу механизмі ретінде.
  3.  Жалпы, кәсіби және жоғары білім.
  4.  Білім мен теңсіздік.
  5.  Жастар әлеуметтануы.
  6.  Білімнің басты функциялары

3 cағат

9-апта

Презентациялық материал

10

Құқық әлеуметтануының атқаратын функциялары. 1 сағат.

1. Құқықтың әлеуметтік институт ретіндегі мәнін,  атқаратын әлеуметтік функцияларын маңызын түсіндіру керек.  2. Құқықтың реттеушілік, қорғаушылық және коммуникативті қызметтеріне жеке-жеке тоқтап, құқықтық жүйенің атқаратын қызметін зерттеуді ашып көрсету қажет.

1 cағат

12-апта

Дөңгелек үстел, жеке сұрау.

Құқық әлеуметтануы

  1.  Құқық және оның институттары.
  2.  Заң және қоғамдық пікір
  3.  Суретті пайдаланып, құқықтық норманың элементтерін көрсетіңіз.

3 cағат

10-апта

Презентациялық материал

11

Құқықтық мәдениет әлеуметтендіруді дамытушы күші ретінде. 1 сағат.

1.Құқықтық мәдениетті әлеуметтендірудің дамытушы күші ретінде түсіндіру үшін мәдениет ұғымын, оның мәнін, құқықтық мәдениеттің тұлғаның   әлеуметтенуіндегі маңызын көрсету қажет. 2.  Қазіргі кезеңде құқықтық мәдениеттің қалыптасу жағдайына тоқталған жөн.

  1.  Қылмыс әлеуметтануы.
  2.  Экономикалық қылмыс әлеуметтануы.
  3.  ҚР қылмыстық жазалау жүйесінің әлеуметтануы.
  4.  Әлеуметтік факторлардың  әрекеттесуі мен құқық.

3 cағат

11-апта

Презентациялық материал

12

Құқықтық сана мен мінез-құлық. 1 сағат.

1.Құқықтық сана мен мінез-құлық мәселелерін ұғындыру үшін сана, құқықтық сананың элменттері туралы айту керек. 2.  Құқықтық санасының қалыптасуына әсер ететін факторларды ашқан жөн. 3. Құқықтық мінез-құлық түсінігін ұғындыру қажет.

Саясат әлеуметтануы

  1.  Қоғамның саяси жүйесі мен саласы.
  2.  Саясаттың түрлері мен құрылымы, негізгі субъектілері.
  3.  Саясаттың негізгі функциялары.
  4.  Билік саяси құбылыс ретінде: мазмұны, мәні мен түрлері.

Глоссарий құрастыру: харизма, саяси партия, тоталитарлық мемлекет, авторитарлық мемлекет, демократиялық мемлекет, саяси әлеуметтену, саяси құрылым, элита.

3 cағат

12-апта

13

Тұлғаның құқықтық әлеуметтенуі. 1сағат

1.Тұлғаның құқықтық әлеуметтенуін ұғыну үшін тұлға ұғымын түсіндіру керек. 2. Тұлғаның әлеуметтенуінің мәні. 3. Тұлғаның құқықтық әлеуметтенуін, оған әсер ететін факторларды көрсету қажет.       

Девиация мен әлеуметтік бақылау әлеуметтануы

  1.  Девиация ұғымы.
  2.  Девиацияның негізгі компоненттері мен түрлері.
  3.  Әлеуметтік бақылау әдістері мен формалары.
  4.  Әлеуметтік норма девиантты мінез-құлықты анықтаудағы алғашқы саты ретінде.

3 cағат

13-апта

Презентациялық материал

14

Әлеуметтанулық зерттеулердің әдістері мен әдіснамасы

  1.  Әлеуметтанулық зерттеулердің бағдарламасы.
  2.  Әлеуметтанулық зерттеу әдістері.
  3.  Әлеуметтанулық зерттеулер бағдарламасын құраудың негізгі талаптары.
  4.  Ақпарат жинаудың әдістері.
  5.  Интервьюдің негізгі түрлері.

Глоссарий құрастыру: пилотаж, гипотеза, сауалнама, интервью, респондент, контент-талдау, эксперимент, бақылау, фокус-топ.

6 cағат

14-15апта

Презентациялық материал


Әдебиеттер тізімі:

Негізгі әдебиеттер:

1. Социология : Лекциялар курсы / Жалпы редакциясын басқарған -Ә.Х. Тұрғынбаев . - Алматы : Білім , 2001. - 160 бет.

2. Социология : оқулық / Философия және саясаттану институты ; [жауапты ред. Ә. Нысанбаев]. - Алматы, 2002. - 222 б.

3. Социология: Оқулық / Редакциясын басқарған проф. М.М.Тәжин. – Астана, 2004. – 506 бет.

4. А.И. Икенов, А.Д.Жүсіпова. Әлеуметтану негіздері: Оқу құралы.-Алматы:Экономика,  2004. -208 бет.

5. Әбсаттаров Р. Әлеуметтану : оқу құралы / Р. Әбсаттаров, М. Дәкенов. - толықт., жаңарт., 2-ші бас. . - Алматы : Қарасай, 2007. - 384 б.

6. Ш.Қ. Қарабаев. Әлеуметтану негіздері: Оқу құралы.- Алматы: Экономика, 2007. – 528 бет.  

7. Бәкір Ә.Қ. Алаш қозғалысы саяси топ басшыларының әлеуметтік көзқарастары : оқу құралы / Ә.Қ. Бәкір ; ҚазГЗУ. - Астана : Сарыарқа, 2008. - 156 б.

8. Бәкір Ә.Қ. Әлеуметтану. Оқу әдістемелік құрал. Электрондық нұсқада. 2012 жыл.

Қосымша әдебиеттер:

1. Конт О. Дух позитивной философии: Слово о положительном мышлении. СПб,1910.

2. Дюркгейм Э. О разделении общественного труда. Метод социологии. М., 1991.

3. Сорокин П.Челобек. Цивилизация. Общество. М., 1992.

4. Вебер М. Избранные произведения. М., 1990.

5. Уәлиханов Шоқан.Таңдамалы.2-бас. –Алматы: Жазушы,1985. -560 бет.

6. Абай Құнанбаев.Шығармаларының бір томдық толық жинағы.- Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1961.- 693 бет.

7. Алтынсарин Ыбырай. Таңдамалы шығармалары.-Алматы, 1994.

8. Бөкейхан Ә. Таңдамалы (избранное) / Гл. Ред. Р. Нурғалиев. –Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 1995. - 478 бет.

9. Байтұрсынов А. Бес томдық шығармалар жинағы. – 4 т. Әліппелер мен мақалалар жинағы. –Алматы: «Алаш», 2006.- 320 бет.  

10. Әлеуметтану. Оксфорд сөздігі/ Г. Маршалл 632б. Алм. 2002

11. Әлеуметтік ғылымдар мамандықтар тобының мемлекеттік аралық бақылау пәндері бойынша тест жинағы: оқу-әдіст. құрал.2007

12. Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндерме сөздігі 2007


Білімді бағалаудың жалпы шкаласы

Аттестациялық әріптік баға

Балдардың сандық эквиваленті

Оқу пәнін меңгеру дәрежесінің %-дық мөлшері

Дәстүрлі жүйе бойынша

баға

А

4,0

95-100

Өте жақсы

А-

3,67

90-94

В+

3,33

85-89

Жақсы

В

3,0

80-84

В-

2,67

75-79

С+

2,33

70-74

Қанағаттанарлық

С

2,0

65-69

С-

1,67

60,64

D+

1,33

55-59

D

1,0

50-54

F

0

0-49

Қанағаттанарлықсыз

   

Пән бойынша қорытынды бағаның пайыздық мөлшері төмендегідей анықталады:

Егер де модуль бір пәннен құралса, онда сол пән бойынша қорытынды бақылаудың нәтижесі модуль бойынша қорытынды баға болып табылады.Мұнда пәннің оқу бағдарламасында қарастырылған жұмыс түрлері (практикалық, зертханалық, есеп-графикалық, курстық) бойынша бағалар да қорытынды бағаға кіреді және төмендегі формула бойынша есептеледі:

мұндағы:

Р1 және Р2 – бірінші және екінші аралық бақылау бағалары;

Э – емтихан бағасы;

ИМ – пән модуліне қорытынды емтихан бағасы;

0,4 және 0,6 – сәйкесті емтихан бағасы мен аралық бақылау бағасының салмақ коэффиценті.

Егер модуль бірнеше компоненттерден тұратын болса, онда емтихан негізгі компоненттен (Эок) болады, ал басқа компонентердің қорытынды бақылау түрі реферат, эссе, жобалық жұмыс, курстық жұмыс (Эдк) болып табылады және төмендегі формула бойынша есептеледі:

мұндағы:

Эок – негізгі компонент бойынша емтихан;

Эдк – басқа компоненттер бойынша емтихан;

ККМ – модульдің компоненттер саны;

0,4 және 0,6 – сәйкесті емтихан бағасы мен аралық бақылау бағасының салмақ коэффиценті.

ИМ – пәндер модуліне қорытынды емтихандық баға.

Студенттердің бiлiмдерiн бағалау шкаласы

«Өте жақсы» бағасы (А; 4,0;95-100%; А-; 3,67;90-94%) егер студент бағдарлама материалын толық меңгергенін көрсетсе және қандай да қателіктер, дәлсіздік жібермеген болса, жұмыстың бақылау тапсырмаларын, коллоквиумдарды, үй жұмыстарын өз уақытында және дұрыс орындаса, егер ерекше ойлау қабілетін көрсетсе, ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысса, пәнді оқу барысында өз бетімен қосымша ғылыми әдебиеттерді қолданса, өз бетімен бағдарлама материалдарын жүйелей алатын болса қойылады.

«Жақсы» бағасы (В+;3,33; 85-89%; В; 3,0; 80-84%; В-; 2,67; 75-79%) егер студент бағдарлама материалының 75% -нан төмен емес бөлігін меңгерген, есептеулерде (жауаптарда) өрескел қате жібермеген, бақылау жұмыстарын, тапсырмаларды, коллоквиумдарды, үй тапсырмаларын өз уақытында орындаған және оларды принципиалды ескертулерсіз тапсырған, оқытушылардың нұсқаулары бойынша қосымша әдебиеттерді қолданған, ғылыми-зерттеу жұмыстарымен айналысқан, жіберілген принципиалды емес дәлсіздікті немесе принципиалды қателіктерді студенттің өзімен түзетілген, оқытушының көмегімен бағдарлама материалын жүйелей алатын болса қойылады.   

«Қанағаттанарлық» бағасы (С+; 2,33; 70-74%; С – ;2,0; 65-69%; С-; 1,67; 60-64%; D+; 1,33; 55-59%; D; 1,0;50-54%) егер студент бағдарлама материалының 50% -нан төмен емес бөлігін меңгерген болса, бақылау және лабораториялық жұмыстарын, үй тапсырмаларын орындау барысында оқытушының көмегін қажет етсе, коллоквиум тапсыру барысында дәлсіздік және принципиалды емес қателіктер жіберсе, зерттеу жұмыстарында белсенділік көрсетпесе, тек оқытушы көрсеткен оқу әдебиеттерімен ғана шектелсе, материалды жүйелеуде ауыр қиыншылық  көрген жағдайда  қойылады.   

«Қанағаттанарлық емес» бағасы (F; 0; 0-49%) егер студент бағдарламада қарастырылған  негізгі материал білімінде кемшіліктерді байқаса, бағдарламамен қарастырылған материалдың жартысынан көбін меңгермеген, пән бағдарламасының жартысынан көбін меңгермеген, жауаптарда принципиалды қателіктер жіберген болса, ағымдық, аралық және қорытынды бақылау түрлерімен қарастырылған жеке тапсырмаларды орындамаған, бағдарламамен қарастырылған барлық негізгі әдебиетпен жұмыс істемеген болса қойылады.   

Апелляцияға беру тәртібі. Қорытынды бақылау нәтижесімен келіспеген студент емтихан өткізілген соң келесі жұмыс күнінен кешіктірмей апелляцияға береді. Емтихан сессиясы кезінде (аралық аттестаттау) ректордың бұйрығымен біліктілігі апеллирленетін пәннің профиліне сәйкес келетін оқытушылардан тұратын апелляциялық комиссия құрылады.   

Берілген күннен бастап екі күн ішінде арызды студент пен оқытушының қатысында апелляциялық комиссия қарайды.   

Апелляция нәтижелері хаттамамен оформляется  және оның шешімі негізінде студентке жеке емтихандық ведомості жасалады. Ол негізгі емтихандық ведомостіге қоса тіркеледі.

Апелляция нәтижелері хаттамамен рәсімделеді және оның шешімі негізінде студентке жеке емтихан ведомостісі жасалады да, ол негізгі емтихан ведомостісіне қоса тіркеледі.

Студент апелляция нәтижелерімен таныстырылуы (ауызша немесе жазбаша) қажет.

Апелляция пәні болып табылмайтын емтихандар бойынша бағаны өзгертуге рұқсат етілмейді.


2012-2013 оқу жылына «Әлеуметтану» пәнінің оқу-әдістемелік қамтамасыз ету картасы

 

Автор

Оқулықтың, оқуқұралының атауы

 

 

Год изд.

Экз.

Әбсаттаров Р. и др.

Әлеуметтану. Оқу құралы.

384б.

Алм.

2007

299

Агабекян Р.Л.

Математические  методы в социологии: Уч. пособие

 

 

2005

20

Асылбеков М.Х.

Демографическое развитие

 

 

2001

1

Анурин В.Ф.

Эмпирическая социология

 

 

2003

8

Анурин В.Ф.

Общая социология: учеб. пособие

496с.

М.

2003

11

 

Әлеуметтану: Типтік оқу бағдарламасы

 

 

2005

1

Ахиезер А.

Труды

 

 

2006

2

Бабосов Е.М.

Общая социология: Уч. Пособие

 

 

2004

20

Бабосов Е.М.

Прикладная социология

 

 

2001

8

Баразгова Е.С.

Американская социология: традиции и современность: курс лекций

176с.

Екатеринб

1997

14

Бәкір Ә.Қ.

Алаш қозғалысы саяси топ басшыларының әлеуметтік көзқарастары: Оқу құралы

 

 

2008

51

Бәкір Ә.Қ.

Алаш қозғалысы саяси топ басшыларының әлеуметтік көзқарастары: Оқу құралы (СД)

 

 

2008

1

Белановский С.А.

Глубокое интервью: Уч. Пособие

 

 

2001

20

Белановский С.А.

Метод фокус-групп: Уч. Пособие

 

 

2001

3

Бельский В.Ю.

Социология для юристов

 

 

2004

10

Беляева Л.А.

Эмпирическая социология в России и Восточной Европе

 

 

2004

3

Булатова А.Н.

Курс лекций по социологии. Ч.1

131с.

Алм.

1998

1

Булатова А.Н.и др.

Курс лекций по социологии

284с.

Алм.

2000

59

Булатова А.Н.

Курс лекций по социологии

 

 

2002

39

 

Борьба с бедностью за лучшее будущее

 

 

2001

1

Валлерстайн И.М.

Конец знакомого мира. Социология ХХ1 века

 

 

2003

1

Волков В.В.

Силовое предпринимательство. Эконом.-социологич. Анализ

 

 

2005

5

Волков Ю.Г.

Социология в вопросах и ответах

 

 

1999

2

Волков Ю.Г.

Социология: учебник/ В.И. Добреньков

432с

М.

2000

4

Волков Ю.Г.

Социология. Уч-к.

 

 

2007

50

Волков Ю.Г.

Социология: уч-к/ В.И. Добреньков

571с.

Р/н-Д

2008

2

Габдуллина К

Общество: прогресс и регресс: монография

 

 

2003

2

Габдуллина К.

Прикладная социология: Учеб. пособие

 

 

2004

26

Габдуллина К.

Социология: Учебник

 

 

2005

43

Габдуллина К.Г., Раисов Е.Р.

Социология: учебник

 

 

2008

1

Габдуллина К., Раисов Е.Р.

Социология/ Учебник (СД-диск)

 

 

2005

6

Гидденс Э.

Социология: Учебник

 

 

2005

6

Голубева Г.А.

Социология: учеб. пособие

224с.

М.

2004

1

Горелов А.А.

Социология в вопросах и ответах:учеб. пособие

320с.

М.

2006

1

Громов И.И.

Западная социология

 

 

1997

2

Девятко И.Ф.

Методы социологического исследования

 

 

2003

9

 

Денсаулықтың әлеуметтік негіздері: Типтік оқу бағдарлама

 

 

2005

1

Добреньков В.И.

Методы социологического исследования

 

 

2004

5

Добренько В.И. и др.

Фундаментальная социолгия: в 15 томах. Т4. общество: статистика и динамика

 

 

2004

1

Дьячук И.А. и др.

Социология( Шпаргалки)

192с.

Р/н-Д

2005

1

Дюркийм Э.

Социология. Ее предмет, метод, предназначение.

 

 

2006

1

Жолдак В.И.

Социология менеджмента физической культуры и спорта

 

 

2003

3

 

Женщины и мужчины Казахстана

 

 

2001

1

 

Женщины и развитие: реальность и перспективы. Оценка осуществления конвенции о ликвидации всех форм дискриминации в отношении женщин, пекинской платформы действий и целей развития тысячелетия ООН. Стенограмма семинара.

 

 

2006

1

Зборовский Г.Е.

История социологии: Учебник

 

 

2004

1

Зборовский Г.Е.

Прикладная социология

 

 

2004

1

Зборовский Г.Е.

Общая социология. Учебник.

 

 

2004

1

Здравомыслов А.Г.

Социология конфликта: Россия на путях преодоления кризиса: учеб. пособие

317с.

М.

1995

1

Зуйкова Е.М.

Феминология и гендерная политика: учебник

 

 

2007

1

Икенов А.И.

Социология рыночных отношений: уч. пособие

214с.

Алм.

2000

87

Ирхин Ю.В.

Социология культуры: Учебник

 

 

2006

5

 

Исследование соц.-экон. и полит. процессов/ А.Н.Данчул: Уч.-мет. пособ.

 

 

2007

2

 

История социологии в 3-х кн.: Учеб./В.И. Добренькова Кн.1

 

 

2004

10

Казаринова Н.В. и др.

Социология: учебник

271с.

М.

2000

2

Каменская Е.Н.

Социология. Учеб пособие.

 

 

2005

1

Касьянов В.В.

Социология для юристов: учеб. пособие

288с.

Р-н/Д

2005

1

Квасова И.И.

Социология культуры. Учеб. пособие.

 

 

2005

1

Көлбаев Т.С.

Социология негіздері. (оқу-әдістемелік құрал)

 

 

1996

1

Козырев Г.И.

Социология: учеб. пособие

304с.

М.

2005

1

Костин А.И.

Экополитология и глобалистика. Уч. пособие.

 

 

2005

2

Кравченко А.И.

История отечественной социологии: Учеб. пособие

 

 

2005

10

Кравченко А.И.

Общая социология: учебное пособие

 

 

2005

10

Кравченко А.И.

Социальная антропология: Уч. пособие

 

 

2005

20

Кравченко А.И.

Социология: учеб. пособие

384с.

Екатеринб

1998

21

Кравченко А.И.

Социология: учебник

382с.

М.

2000

1

Кравченко А.И.

Социология: учебник

508с.

М.

2002

1

Кравченко А.И.

Социология: учебник

536с.

М.

2008

1

Кравченко А.И.

Социология менеджмента: учеб. пособие

366с.

М.

1999

2

Кричевский Р.Л.

Психология лидерства

 

 

2007

5

Курбатов В.И. и др

Социальное проектирование: Учеб. пособие

 

 

2001

20

Курганов С.И.

Социология для юристов: учебн. пособие

255с.

М.

1999

5

Курганов С.И.

Социология для юристов: учебн. пособие

255с.

М.

2000

7

 

Курс лекций по социологии / А.Н.Булатова

 

 

2000

11

Макарова Л.С.

Практическая социология

 

 

2003

10

Михнова С.А.

Основы экономической социологии

 

 

2000

1

 

Нации и национализм / Б.Андерсон

 

 

2002

5

Осадчая Г.И.

Социология социальной сферы

 

 

2003

3

 

Оперативные социологические исследования: методика и опыт организации / Д.Г.Ротман

 

 

2001

3

 

Основы социологии. Ч.1: курс лекций/А.Г. Эфендиев

192с.

М.

1994

2

 

Основы социологии. Ч.2: курс лекций/А.Г. Эфендиев

160с.

М.

1994

1

Парникель Ю.Л.

Прикладная социология: учеб. пособие

249с.

Псков

1998

4

Парсонс Т.

О социальных системах

 

 

2002

1

Пищулин Н.П.и др

Соц. Управление:Теория и практика.Т.1

 

 

2003

1

Пищулин Н.П.и др

Соц. Управление:Теория и практика.Т.2

 

 

2003

1

 

Политическая социология

 

 

2001

5

Пузикова С.М.

Социология: учебн. пособие

174с.

Алм.

2001

1

Радаев В.В.

Социальная стратификация: учеб. пособие

318с.

М.

1996

10

Радаев В.В.

Экономическая социология. Курс лекций: учебн. пособие

368с.

М.

2000

3

Радугин А.А.

Социология: курс лекций

160с.

М.

1997

12

Радугин А.А.

Социология: курс лекций

224с.

М.

2001

79

Радугин А.А.

Социология: курс лекций

224с.

М.

2006

1

 

Рабочая книга социолога / Г.В.Осипова

 

 

2003

7

Рой О.М. и др.

Исследование соц-но-экономических и политических процессов. Учеб. пособ.

 

 

2007

1

Самыгин С.И.

Социология. 100 экзаменационных ответов

 

 

2000

30

Сартаева Н.А.

Основы методологии и методики социально-правовых исследований

 

 

2004

30

Смелзер Н.

Социология

688с.

М.

1994

1

Смирнов И.П.

Социософия революции

 

 

2004

2

Сорокин П.А.

Социальная и культурная динамика

 

 

2006

20

 

Социальная политика / Н.А.Волгина

 

 

2004

10

 

Социальные основы здоровья: Типовая учеб. программа

 

 

2005

1

 

Социология. Типовая учеб. программа

 

 

2005

1

 

Социология/ В.Э. Бойкова. Учебник.

 

 

2004

5

 

Социология / К.Г.Габдуллина

192с.

Алм.

1997

22

 

Социология: учебник/ К.Г. Габдуллина и др.

259с.

Тараз

1999

2

 

Социология для юристов / С.И.Курганов

 

 

2000

1

 

Социология: учебник / В.Н.Лавриненко

349с.

М.

1998

4

 

Социология: учебник/В.Н. Лавриненко

448с.

М.

2005

1

 

Социология: оқулық/ Ә. Нысанбаев

222б.

Алм.

2002

8

 

Социология. Наука об обществе: учеб. пособие/В.П. Андрущенко

688с.

Харьков

1996

1

 

Социология. Общий курс

 

 

2004

30

 

Социология. Основы общей теории: учебн. Пособие/ Г.В. Осипов, Л.Н. Москвичев

461с.

М.

1996

1

 

Социология / Э.В.Тадевосян

 

 

1999

20

 

Социология: лекциялар курсы / Э.Х.Тұрғынбаев

 

 

2001

50

 

Социология: лекциялар курсы / Э.Х.Тұрғынбаев

160б.

Алм.

2005

3

 

Социология. Конспект лекций / О.Г.Филатова

 

 

2000

30

 

Социология. Пособие для подготовки к экзамену / И.Г.Широкова

 

 

2000

19

Тадевосян Э.В.

Социология: учеб. пособие

272с.

М.

1998

1

Танкаев С.Д.

Быт и нация.

 

 

1977

1

 

Теоретическая социология: Антология в2-х томах. Т.1 / С.П.Баньковской

 

 

2002

7

 

Теоретическая социология: Антология в2-х томах. Т.2 / С.П.Баньковской

 

 

2002

10

Тощенко Ж.

Социология

384с.

М.

1994

4

Тощенко Ж.

Социология

 

 

1999

20

Фролов С.С.

Основы социологии: учебн. пособие

344с.

М.

1997

9

Фролов С.В.

Социология

 

 

1998

1

Фролов С.В.

Социология: сотрудничество и конфликт

 

 

1997

9

Фролов С.С.

Социология

 

 

2003

1

Фролов С.С.

Социология. Уч-к

 

 

2007

50

Цыганков А.П. и др.

Социология межд. отношений: анализ российских и западных теорий. Уч. Пособие.

 

 

2006

1

Шендрик А.И.

Социология культуры: Уч. Пособие

 

 

2005

20

Шокаманов Ю.К.

Человеческое развитие в Казахстане: методология измерения и анализ

 

 

2003

2

 

Экономическая социология: курс лекций / Гуревич Л.Я.

 

 

2002

30

 

Энциклопедический социологический словарь /Г.В.Осипова

 

 

1995

1

Ядов В.А.

Стратегия социологического исследования: учебное пособие

 

 

2007

1

Яковлев А.М.

Социальная структура общества

 

 

2003

10

 

Научная и дополнительная литература

 

 

 

 

Абдикерова Г.О.

Социологический анализ проблемы политической социализации личности/ Автореферат

 

 

1997

1

Аберкромби Н.

Социологический словарь

 

 

2004

1

Алимбекова Г.Т.

Проблема насилия в отношении женщин: социологический анализ/ Монография

196с.

Алм.

2008

8

 

Альбом схем по социологии и политологии

 

 

2002

5

 

Америкадағы мұсылмандардың өмірі

 

 

1999

1

 

Әлеуметтану. Оксфорд сөздігі/ Г. Маршалл

632б.

Алм.

2002

14

 

Әлеуметтік ғылымдар мамандықтар тобының мемлекеттік аралық бақылау пәндері бойынша тест жинағы: оқу-әдіст. құрал.

 

 

2007

6

 

Антология социально-экоом. мысли в России. Дореволюционный период.

 

 

2000

3

Атаманчук Г.В.

Управление в жизнедеятельнсоти людей (очерки проблем)

400с.

М.

2008

2

Баймуратов Ч.

Социальная экономика. Том 4. избранные научные труды.

 

 

2005

2

Бард А.

Нетократия: Новая правящая элита и жизнь после капитализма.

 

 

2004

1

Бачинин В.А.

Социология: Энциклопедический словарь

 

 

2005

77

 

Бедность в Казахстане: причины и пути преодоления.

 

 

2004

1

Белл Д.

Грядущее постиндустриальн.общ-во,опыт соц. Прогнозир.: Науч. Изд.

 

 

1999

5

Биекенов К., Садырова М.

Әлеуметтанудың түсіндерме сөздігі

 

 

2007

1

Боенко Н.И.

Экономическая культура: проблемы и тенденции развития.

 

 

2005

3

Боконтаева Д.К.

Фермеры как социально-профессиональная группа/Автореферат

 

 

1998

1

 

Большой толковый социологический словарь. Т.1 (А-О)/Д. Джери

544с.

М.

1999

3

 

Большой толковый социологический словарь. Т.2 (П-Я)/Д. Джери

528с.

М.

1999

3

Бурцева С.А.

Глобализация: геостатистический подход. (науч.)

 

 

2005

2

Габдуллина К.

Новый Казахстан и приоритетные направления социальной науки. Монография.

 

 

2007

50

Габдуллина К.Г.

Общество: прогресс и регресс: монография

186с.

Алм.

2003

1

Герковец О.В.

Глобализация: экономические реалии и политические мифы. Монография.

 

 

2006

1

Гидденс Э.

Ускользающий мир: как глобализация меняет нашу жизнь. (Доп.)

 

 

2004

1

Гофман А.Б.

Эмиль Дюркгейм в России. Рецепция дюркгеймовской социологии в российской социальной мысли: Науч. Изд.

 

 

2001

5

Гудков Л.

Негативная идентичность. Статьи 1997-2002: Науч. Изд.

 

 

2004

2

Давыдов А.А.

Системный подход в социологии: Монография

 

 

2005

5

Денисов В.В.

Социология насилия (критика современной буржуазной концепции).

 

 

1975

1

 

Документы по бедности и соц. развитию. Способы участия.

 

 

2003

4

Дюркгейм Э.

О разделении общественного труда

432с

М.

1996

2

Жаназарова З.Ж.

Социологический анализ структуры взаимоотношений современной семьи/ Автореферат

24с.

Алм.

1998

1

Журавлева И.В.

Здоровье подростков: социологический анализ: Научное издание

 

 

2002

7

Здравомыслов А.Г.

Межнациональные конфликты в постсоветском пространстве

286с.

М.

1996

1

Зомбарт В.

Буржуа. Евреи и хозяйств.

 

 

2004

8

Зомбарт В.

Буржуа: к истории духовного развития современного экономического человека: Собр. сочин.в 3-х т. Т.1

 

 

2005

2

Зомбарт В.

Торгаши и герои. Евреи и экономика:Собр.сочин.в 3-х т. Т.2

 

 

2005

2

Иванов Д.В.

Виртуализация общества: Монография

 

 

2002

4

 

Казахстан в условиях глобализации (социологический аспект) / материалы конференции, посвященные обсуждению Послания Президента

 

 

2006

2

 

Қазақстандағы ауылдық дамуы: мәселелр мен келешек мүмкіндіктері.

 

 

2002

1

 

Қазақстандағы аға ұрпақ:болашаққа көзқарас: Адам дамуы туралы есеп.

 

 

2005

1

Карл Манхейм

Диагноз нашего времени: научн

 

 

1994

1

Касьянов В.В.

Социология. Экзаменационные ответы

 

 

2003

20

 

Каталог элективных дисциплин для специальности 050501-Социология

24с

Аст.

2005

33

Климова Т.В.

Социально-демографические отношения как предмет социологического исследования/Автореферат

22с.

Алм.

1997

1

Кравченко А.И.

Социология: Хрестоматия

 

 

1998

6

 

Краткий словарь по социологии/Д.М. Гвишиани, Н.И. Лапина

479с.

М.

1988

3

Лига М.Б.

Качество жизни как основа социальной безопасности. Монография.

 

 

2006

1

Малаева А.

Надэтническая идентичность или казахи и русские в Казахстане / монография

 

 

2000

2

Мальковская И.А.

Знак коммуникации. Дискурсивные матрицы: Монография

 

 

2005

10

 

Материалы конференций по снижению бедности, 25-26 апреля

 

 

2002

3

Нурбаева М.З.

Социальные причины женской преступности/ Автореферат

 

 

2008

1

Нурсаитова А.Б.

Ценностные ориентации современной молодежи РК) социологический анализ)/Автореферат

13с

Аст.

2009

3

Оболенцев И.А. и др.

Продовольственная безопасность России. Монография.

 

 

2006

2

 

Общество и власть: проблемы взаимодействия./ В.Д.Виноградов. Монография.

 

 

2006

3

 

О развитии корпоративной социальной ответственности бизнеса в Казахстане.

 

 

2006

1

 

Отчет о человеческом развитии.

 

 

2002

3

Осипов Г.В.

Социология и общество. Монография.

 

 

2007

1

Пахомов Ю.Н.

Формирование экочеловека: методологические принципы и программные установки. Науч.

 

 

2002

3

Плакся В.И.

Безработица (социально-эконом. аспект)

 

 

2005

2

 

Преодоление бедности в Семипалатинске

38с.

Алм.

2005

1

 

Российская социологическая энциклопедия/Г.В. Осипов

672с.

М.

1998

3

 

Российская социологическая энциклопедия/Г.В. Осипов

672с.

М.

1999

6

 

Россияне и поляки на рубеже веков. Опыт сравнительного исследования социальных идентификаций. (1998-2002 г.г)

 

 

2006

3

 

Социальная помощь, смягчение бедности и гражданское общество. Новые шаги в социальной политике Казахстана.

 

 

2001

1

 

Социологический энциклопедический словарь на русск., англ., нем., французск., чешском языках/Г.В. Осипов

488с.

М.

2000

6

 

Социология: словарь-справочник/К.Г. Габдуллина и др.

96с.

Алм.

1999

2

 

Социология: Энциклопедия / А.А. Грицанов и др.

 

 

2003

5

Травин Д.

Европейская модернизация. Кн. 2

 

 

2004

1

Хайтун С.Д.

Количествен. Анализ социальн. явлений: Монография

 

 

2005

20

 

Социология семьи / типовая программа 520730, 020740

 

 

2002

1

 

Основы социологии / типовая программа 520730, 020740

 

 

2002

1

 

«Әлеуметтану» 520730, 020740 / пәндерді типтік бағдарлама

 

 

2004

1

 

«Әлеуметтану» 050501 / типтік бағдарлама

 

 

2005

1

 

Человеческий фактор (мировозренч. аспект)

 

 

1989

1

Цыганков А.П., Цыганков П.А.

Социология международных отношений: Учеб. пособие

 

 

2008

10

Шокаманов Ю.К.

Тенденции человеческого развития в Казахстане. Науч. издание.

 

 

2001

1

Штомпка П.

Социология социальных изменений

416с.

М.

1996

16

 

Education for all: the Key Goal for a new millennium: report 2004

 

 

1

 

 

Human development report Republic of Kazakhstan 1999

 

 

2000

1

Light D. и др.

Sociology

504p.

New York

1989

23

 

Mental health: new understanding, new hope: report

 

 

2001

1

 

Pathway to General Equality. Путь к гендерному развитию

 

 

2003

1

Schaefer R.T.

Sociology

694p.

New York

1989

17

 

Women and Gender relations in Kazakstan. The Social Cost

 

 

1997

1

 

2011

 

 

 

 

 

Учебники.Учеб.пос.

 

 

 

 

 

Юридическая социология: учеб.для вузов

368с.

М.

2000

32

Тесленко А.Н.

Социологическое исследование: методы, техники, проуедуры: учебно-метод.комплекс

61с.

Аст.

2001

1

Тощенко Ж.Т.

Социология. Общий курс: учеб.пос.

511с.

М.

2001

1

Гревцов Ю.И.

Социология: курс лекций

467с.

 

2003

1

 

Оценка потребностей детей и семей в социальных услугах (CD): отчет

 

Аст.

2007

1

Тесленко А.Н.

Практикум по социологии: учебно-метод.комплекс

310с.

Аст.

2008

1

Окладникова Е.А.

Социология культуры: учеб. пособие

312с.

Спб.

2008

1

Волков Ю.Г.

Социология

571с.

Ростов Н/Д

2009

1

 

Учеб.-метод. лит.

 

 

 

 

 

Әлеуметтану/ТОБ

19б.

Қарағанды

2006

1

 

Әлеуметтік жұмыстағы болжау мен жобалау/ТОБ

16б.

Қарағанды

2006

1

 

050501 - Әлеуметтану мамандығы бойынша пәндердің типтік бағдарламалары(қаз.,рус)

314б.

Алм.

2007

1

 

6М050100 - "Әлеуметтану" мамандығы бойынша пәндердің типтік бағдарламалары(қаз.,рус) (СД)

 

Алм.

2009

1

 

Социология/ТУП

22с.

Караганды

2006

1

 

Социальное прогнозирование и проектирование/ТУП

18с.

Караганды

2006

1

 

Сборник тестов по дисциплинам ПГК группы специальностей Социальные науки: учеб.мет.пос.

368с.

Астана

2011

4

 

Научн.лит-ра

 

 

 

 

Мосс М.

Общества. Обмен. Личность: труды по социальной антропологии

360с.

М.

1996

33

Сейдуманов С.Т.

Становление многопартийности в Каз-не: политико-социолог. Анализ/Автореферат

46с.

Алм.

1998

1

 

Жаһандану жағдайындағы Қазақстан әлеуметтануы: ахуалдық мәселелері және перспективалары: конф. материалдары

196б.

Аст.

2006

1

 

Адамгершілік социологиясы: ғылыми мақалалар жинағы (қаз.,рус)

308б.

Усть-К

2007

1

Ізтілеуова Л.И.

ҚР-ның азаматтық қоғамы: білім стратегиясының әлеуметтік сараптамасы: ғылыми баяндама

21б.

Аст.

2010

1

Қалдыбаева Т.Ж.

Іскерліктің әлеуметтік мәдениеті: отандық іскерліктің әлеуметтік мәдениеті - қоғамдық сана мәселесі

 

Өскемен

2010

2

 

Актуальные проблемы новой России

258с.

М.

2000

1

ЧзН Икенов А.И.

Социология рыночных отношений

214с.

Алм.

2000

1

ЧзН Малинин Г.В.

Казахстанское общество и социальное прогнозирование: социологическое измерение

186с.

Алм.

2001

1

Биекенов К.У.

Институционализация казахстанской социологии

336с.

Алм.

2006

3

 

Основные параметры казахстанской идентичности: итоги социологического исследования/ Л.С.Ахметова

76с.

Алм.

2009

1

Изтелеуова Л.И.

Гражданское общество РК: социологический анализ образовательной стратегии: научный доклад

21с.

Аст.

2010

1

Мустафина И.Д.

Коммуникационный подход в решении социальных проблем/ Автореферат

24с.

Аст.

2010

2

Izteleuova, L.I.

Civil society of the Republic of Kazakhstan: sociological analysis of the educational strategy: scientific report/

20p.

Ast.

2010

1

 

Доп.лит-ра

 

 

 

 

ЧзН Вятр Е.

Социология политических отношений

463с.

М.

1979

1

ЧзН Горшков М.К.

Общественное мнение: история и современность

383с.

М.

1988

1

Neubeck, Kenneth J.

Social problems: a critical approach

562p.

New York

1991

2


Дәрістер кешені

Дәріс №1

Әлеуметтану ғылыми пән ретінде. 1 сағат

         1. «Қоғам» және «әлеумет» ұғымдарының мәні.

         2. Әлеуметтанудың  объектісі мен пәні.

         3. Әлеуметтанудың категориялары мен заңдары.

         4. Әлеуметтанудың  құрылымы мен функциялары.  

            5. Әлеуметтанудың басқа қоғамдық ғылымдармен байланысы.

1. Қоғам барлық қоғамдық ғылымдардың зерттеу объектісі екені белгілі. Алайда әр ғылым қоғамды өзінің пәнінің мақсатына сәйкес зерттейді. Мысалы, қоғамдық ғылымдардың атасы болып саналатын философияны алсақ, ол қоғам, табиғат және ойлаудың жалпы заңдылықтарын зерттейді.

Әлеуметтанудың ғылыми пән ретінде  мазмұнын ашу ең бірінші оның қоғамды өзіндік жүйе,  әдіс-тәсілдермен  зерттейтінін ескеруіміз керек. Яғни бұл ғылым қоғамның ерекше бір қасиетін - әлеуметтілігін, экономиканың, саясаттың, құқықтың, мәдениеттің және тәрбиенің әлеуметтік қырларын анықтайды. Осы бір принципті қағиданы түсіндіріп жіберген жөн.

Сонан соң әлеуметтану ғылымын түсіну үшін ең алдымен «қоғам» ұғымының мәнін ашып алуымыз керек. Өйткені осы бір сөзді күнделікті өмірде сан рет қайталасақ та, оның құдіретті мағынасына, адамзаттың өміріндегі айрықша рөліне жеткілікті көңіл бөле бермейміз.

      Қоғам  дегеніміз адамзат дамуының белгілі бір тарихи кезеңінде өз қажеттерін канағаттандыру мақсатында әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде өзара әлеуметтік әрекетке түскен, өзінөзі басқарып, өзінөзі жетілдіріп, толықтырып отыратын, тұрақты және біртұтас қалыптасқан әлеуметтенген адамдардың жиынтығы. Тәжірибеде бұл анықтаманы студенттердің көбісі  жатқа айта алады. Бірақ осындағы принципті мәселелерді түгел тарқата алмайды. Мысалы, қоғамның тарихи құбылыс екендігі, оның адамдардың өз қажеттіліктерін қанағаттандыру мақсатынан құрылғандығы және белгілі әлеуметтік нормалар мен ережелер негізіндегі өзара әрекет арқасында қалыптасқандығы. Сондай-ақ қоғамның рухани құндылықтарды бойына сіңірген адамдардың бірлестігі екендігі де маңызды. Бұлай тарқата түсіндіру қоғам туралы ұғымды терең әрі баянды ете түседі. 

Жоғарыда келтірілген анықтамадан байқалып тұрғандай, әлеуметтану ғылымында «әлеуметтік» ұғымы негізгі рөл атқарады. Бұл ұғымды түсіну үшін оның түбірі «әлеумет» деген сөздің мағынасына тоқтай кеткен артық емес. Бұл - қазақ халқының ежелден келе жатқан түсінігінде «халық», «жұртшылық», «көпшілік» ұғымдарын білдіретін адамдардың үлкен қауымы.  Әлеумет (лат. Socium – ортақ) әлдебір мәнді қарым-қатынастағы адамдардың өмң сүру жағдайдларының бірлігімен сипатталатын тұрақты да үлкен қауым.

Олай болса, әлеуметтану - әлеуметті тану ғылымы.

Енді  "Әлеуметтану" ұғымының шығу төркініне зер салайық. Бұл ұғым (лат."Soсіеtаs" қоғам және гректің 1оgоs — ілім, білім) сөзбе-сөз «Қоғам туралы ғылым» дегенді білдіреді. Сөйтіп, «социология» деген ұғымды XIX ғасырдың ортасына таман  атақты француз әлеуметтанушысы Огюст Конт енгізді. Бірақ кейбір әлеуметтанушылар өзінің шынайы мәніне жақын әлеуметтану ғылымын осы күнге дейін қазақша қолданыста «социология» деп атап келеді. Бұл кейде өз тіліміздің құдіретін бағалай бермеуден де туып жатады.

       Бүгінгі күні «әлеумет» деген ұғымды жиі пайдаланбағанмен «әлеуметтік» деген ұғымды жиі пайдаланамыз, бірақ оның мағыналық астарына көңіл бөле бермейміз. Кейде «қоғамдық» деген ұғыммен  қатар немесе бірінің орнына бірін пайдалану бар. Ғылыми тұрғыда бұлай ету дұрыс болмайды, өйткені бұл екі ұғым бірдей емес, өзіндік ерекшеліктері бар. «Қоғамдық» кеңірек ұғым, бұл қоғамдық өмірдің экономикалық, саяси, мәдени, идеологиялық және т.б. салаларын, олардағы қатынастарды қамтиды. Әлеуметтік кең мағынада әлеуметтік саладағы адамдардың өздерінің өмірлік қажеттіліктерін (тамақ, киім, тұрғын үй, қауіпсіздік, ұрпақ жалғастығы, рухани даму және басқалар) қамтиды. Сондай-ақ әлеуметтік адамдардың қарым-қатынасындағы іс-әрекетті, сананы, мінез-құлықты және т.б. қамтиды. Осыдан әлеуметтану ғылымының басты мәселесі туындайды. Немістің атақты әлеуметтанушысы Макс Вебердің әлеуметтанудың басты мәселесі - әлеуметтік іс-әрекет деуі жайдан-жай емес.

     Сонымен  әлеуметтік дегеніміз жеке адамдар мен олардың бірліктерінің  арасындағы белгілі бір кеңістік пен уақыттағы қатынастары мен іс-әрекеттерінің жиынтығы. Ал бір немесе бірнеше әлеуметтік белгілермен, мәртебе, рөлдермен  бірлескен адамдар жиынтығын әлеуметтік топ дейді. Ол – қоғамдағы немесе әлеуметтік жүйедегі мүдделер мен құндылықтары ортақ, мақсаттас адамдардың біршама тұрақты қауымдары мен бірлестіктері. Мысалы, жұмысшы, шаруа, зиялылар, студенттер, зейнеткерлер, ауыл адамдары, қазақтар, орыстар, немістер және т. с. с. Өзінің қоғамдағы орнына байланысты олар бір уақытта әртүрлі әлеуметтік топтардың мүшесі бола алды. Мысалы, студент, ол қазақ, ол астана тұрғыны т. б.

    2. Әлеуметтанудың зерттейтін объектісі мен ғылыми пәнін айқындамай,  оны толық танып, білу мүмкін емес. Бұл екі ұғым біріменбірі тығыз байланысты, бірінсіз бірі жоқ, дегенмен  олардың өзіндік ерекшеліктерін аша отырып қана оларды бірін бірінен ажыратуға болады.

Қоғам философия, тарих, саясаттану, экономика сияқты барлық қоғамдық ғылымдардың зерттеу объектісі болып саналады. Бірақ әр ғылым  ортақ объектінің – қоғамның өзіне тиісті әрі маңызды сипаттары мен ерекшеліктерін таңдап алады. Мысалы, әлеуметтанудың  ғылыми объектісі бізді қоршаған әлеуметтік орта, адам, оның алуан түрлі бірліктері (отбасы, әлеуметтік топ, ұйымдар мен институттар және т.б.) және олардың іс-әрекеттері мен қызметтері, санасы мен тәртіптері, көңіл күйлері мен мінезқұлықтары және т.б.  

   Сондай-ақ қоғамдық ғылымдардың зерттеу пәнінің де өзіндік ерекшеліктері бар. Жалпы ғылымның пәні зерттеуге алып отырған объектіні сипаттайтын өзіндік ерекшеліктер, аспектілер мен белгілер болса, әлеуметтанудың пәні деп адамдардың немесе әлеуметтік топтардың іс-әрекеттерді, олардың арасындағы алуан түрлі қарым-қатынастарды жан-жақты, терең танып, білуді, зерттеуді айтамыз.

    Әлеуметтанудың пәні туралы алуан пікірлер бар. Мысалы, Г.Спенсер әлеуметтанудың пәнін  адамдардың қарымқатынастарының туындысы ретіндегі әлеуметтік топтың құрылуы, дамуы, құрылымы және функциясы дейді. М.Вебердің пікірінше, әлеуметтанудың пәні – адамдардың әлеуметтік әрекет үстіндегі мінезқұлқы дей отырып, ол әлеуметтануды әлеуметтік әрекетті түсіндіретін ғылым деп санады. Ал Э.Дюркгейім  әлеуметтанудың пәні  әлеуметтік институттар, ол әлеуметтік фактыларды зерттейді дейді. Бұл арада жоғарыдағы атақты әлеуметтанушылардың әлеуметтану пәніне нақты анықтама беруді мақсат етпегенін, әр қайсысы  оның негізгі қырларын атағанын ескеруіміз керек.

         Әлеуметтану ғылымының негізін салушы, француз әлеуметтанушысы Огюст Конт тұңғыш рет қоғамды организм, әлеуметтік жүйе ретінде зерттеді. Ол жүйенің тұтас, бөлінбейтін сипатын және оның бөліктерінің өзара тәуелділігін атап көрсете отырып, әлеуметтік жүйенің сан алуан бөліктерінің бір-біріне үздіксіз оң және кері ықпал ететінін атап көрсетті.    

  Қандай бір жүйе болмасын ол белгілі бір элементтерден тұрады. Сондай-ақ қоғамның әлеуметтік жүйесінің негізгі элементтері: адамдар, ұйымдар, мекемелер, институттар, әлеуметтік құбылыстар, үдерістер, әлеуметтік нормалар мен ережелер, оларға  негізделген өзара байланыстар мен қарым-қатынастар, өзара ықпалдасу және т.б. болып табылады. Бұларды жете ұғынбай, жалпы әлеуметтану ғылымын терең түсінуге болмайды.

Қоғамның әлеуметтік жүйесін білу үшін жүйе дегенді анықтап алу керек. Жүйе деп өзара бір-бірімен байланыста, қарым-қатынаста болатын, тәртіптелген және тұрақтылықты құрайтын, бірінің өзгерісі басқаларының өзгерісіне әкелетін көптеген элементтердің тұтас жиынтығын айтамыз. Олай болса қоғамның әлеуметтік жүйесі дегеніміз қоғамның ішкі құрамы, әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде өзара қарым-қатынас пен байланыста, өзара ықпалдастықта болып, тұтастықты қамтамасыз ететін элементтердің  жиынтығы болып саналады.   

    Әлеуметтік жүйе адамдардан тұрмайды, олардың қарымқатынастарынан тұрады дегенді басшылыққа ала отырып,  әлеуметтік жүйенің маңызды деген жеке компонеттеріне арнайы тоқтай кетейік. Олар: адамдар, олардың бірліктері, әлеуметтік нормалар мен ережелер негізінде болатын әлеуметтік байланыстар, қарым-қатынастар және ықпалдастық.

 Әлеуметтік байланыс – қоғамдағы жеке адамдардың не әлеуметтік топтардың бір-бірімен қарым-қатынастарын білдіретін ұғым. Бұл түсінікті әлеуметтануға француз әлеуметтанушы Э. Дюркгем енгізген. Сонымен әлеуметтік байланыстар белгілі бір адамдар немесе адамдар тобының арасында нақты бір уақытта пен кеңістікте бірлесе қызмет етуді білдірсе, әлеуметтік қарым-қатынастар деп адамдар және топтар арасында болатын салыстырмалы түрдегі біршама тұрақты байланыстың дамуын орнататын күрделі көп жоспарлы үдеріс.

Кез келген адам өз өмірінде сан қилы байланыс, қатынастарға түседі, мәселен, ол өзінің отбасымен, ағайын-туыстарымен – туыстық қарым-қатынаста болса, құрбы-құрдастарымен  достық, жолдастық, өндірісте — еңбек, билік орындарымен  саяси қарымқатынас болады.  Ал әлеуметтік өзара ықпалдасу жеке адамдар мен адам топтарының бір-біріне әсер немесе ықпал етуі болып табылады. Адамның бірбірімен байланысын, қарымқатынасын, өзара ықпалдастықтығын әлеуметтік жүйенің аса маңызды компоненттері – әлеуметтік нормалар мен ережелер, яғни  конституция, заңдар, қаулықарарлар, әдетғұрып, салт-сана және т.б. қамтамасыз етеді. Ал әлеуметтік нормалар дегеніміз белгілі бір мәдени-құндылықтарға сәйкес адамдардың  мінез-құлқын реттеуші, қоғамдық өмірдің тұрақтылығы мен  тұтастығын нығайтушы ережелер стандарты.

     3. Әлеуметтанудың ғылыми пән ретіндегі қалыптасуында оның категориялары шешуші рөл атқарады. Категория деп әлеуметтік өмірдің нақты шыңдық көріністері мен танымның маңызды, жалпыға ортақ қасиеттерін, қатынастарын,  байланыстары және өзара ықпалдастығын бейнелейтін жалпылама  және іргелі түсініктерді айтамыз.

Әлеуметтанудың категориялары алуан түрлі, бірақ бірбірімен тығыз байланыста, тіпті бірі біріне қызмет етеді. Олар әлеуметтік әрекеттің, яғни объектінің мәнді жақтарын,  өзіндік белгілері мен  қасиеттерінің толық  қамтиды: "әлеуметтік жүйе", "әлеуметтік үдеріс", "әлеуметтік тұлға", "әлеуметтік құрылым", "әлеуметтік ұйым", "әлеуметтік институт", "әлеуметтік бақылау", "әлеуметтік басқару", "әлеуметтік тәртіп", "әлеуметтік сана", "әлеуметтік мүдде", "әлеуметтік тұтыну", "әлеуметтік қауіпсіздік", "әлеуметтік қорғау", "әлеуметтік белсенділік" және т.б. Осылардың көмегімен нақтылы өмірдің әлеуметтік мәні айқындалады.  

   Әлеуметтану басқа қоғамдық ғылымдардың категорияларын да пайдалана береді. Мысалы, әлеуметтік философиядан, театр өнерінен, құқықтық ғылымнан  қоғам, адам, индивид, прогресс, құбылыс, үдеріс,  мәртебе, рөл, құқық және т.б. категорияларды алуға болады.  

   Әлеуметтанулық категориялар ең алдымен әлеуметтік жүйенің ісәрекетін көрсететін  өзінің заңдарына қызмет етеді, соларды  қалыптастырады. Енді осыларды жеке-жеке қарастырайық.

    1. Әлеуметтік құбылыстардың арасындағы алуан түрлі байланыстар мен  қарым-қатынастардың себепсалдарларын көрсететін заң. Мысалы, өнеркәсіптің дамуы ауыл шаруашылығындағыларды қысқартып,  қаланың халқының көбеюіне әкеледі. Бұл ел ішіндегі демографиялық жағдайға әсер етеді.

     2. Әлеуметтік құбылыстардың өзара байланысты даму бағыттарын анықтайтын заң. Мысалы, өндіргіш күштердің өзгеруі өндірістік қатынастардың жаңаруын талап етсе, өндірістік қатынастардың дамуы да өндіргіш күштердің артуына алып келеді.

    3. Әлеуметтік құбылыстардың арасында болуы мүмкін ықтимал байланыстар мен қатынастарды анықтайтын заңдар. Мысалы, атомның бөлшектелуі туралы заңның адамзат баласына келтірер пайдасы мен зияны туралы пікірлер.

Осылай тұжырымдалған негізгі заңдар әлеуметтік  байланыстар мен қарым-қатынастардың, өзара әрекеттестіктің  мәнмағынасын, бағытбағдарын айқындайды.

   4. Қазіргі әлеуметтану әлеуметтік құрылымның басты элементтерінің  (индивидтер немесе адамдар бастап әлеуметтік топтар мен қоғамдастықтарға,  әлеуметтік институттарға дейін)  қарымқатынастарын зерттеу үшін танымның толып жатқан әдістәсілдерін пайдаланатын теориялық және қолданбалы болып екіге бөлінеді.

    Теориялық әлеуметтану негізінен академиялық сипатта бола отырып, жаңа білім, сипаттама, түсініктеме бере отырып, әлеуметтік шындықты танытады,  жаңартуға ықпал етеді. Оның зерттелетін объектінің көлеміне қарай үш деңгейі бар: іргелі, жалпы әлеуметтанулық теория болмаса макроәлеуметтану; орта деңгейдегі теория, яғни  әлеуметтанудың салалары (отбасы, білім, дін, мәдениет және т.б. әлеуметтануы);  микродеңгейдегі әлеуметтану болмаса микроәлеуметтану (кіші топтардың, топтық қатынастардың, жеке тұлғалардың  әлеуметтанулық теориясы).

    Қолданбалы, яғни эмпирикалық әлеуметтану тікелей нақты әлеуметтік объектілерді зерттеумен, эмпирикалық мәліметтер мен фактыларды жинаумен,  соның негізінде практикалық ұсыныстар мен академиялық сипаттағы кең көлемде теориялық тұжырымдар  жасаумен айналысады. Ол қоғам дамуының реалды үдерістері туралы түсінік береді, әлеуметтік саясатты болжаумен, жоспарлаумен, жобалаумен, қалыптастырумен айналысады, әлеуметтік басқарудың тәжірибесі үшін ұсыныстар дайындай отырып, әлеуметтік шындыққа, әлеуметтік қауымдастыққа әсер етеді.     

   Әлеуметтану ғылымының маңызы оның функцияларымен айқындалады. Басқа ғылымдар сияқты, ол да ең алдымен танымдық қызмет атқарады. Әлеуметтану қандай да бір деңгейде болмасын, ол әр уақытта әлеуметтік шындық туралы жаңа білімнің көкжиегін кеңейтіп, әлеуметтік құрылымның дамуының, қызметі мен өзгерістерінің заңдылықтарын танытады.

   Әлеуметтану әлеуметтік құбылыстар мен үдерістерді бақылау қызметін атқарады. Ол болмаса әлеуметтік қысым, әлеуметтік дағдарыс және катаклизмдер көбейіп кетуі мүмкін. Көптеген елдерде, әсіресе өркениетті, демократиялық елдерде атқарушы мекемелер мен билік өкілдері, саяси партиялар және алуан түрлі бірліктер өздерінің мақсатты саясаттарын жүргізуде әлеуметтанудың барлық бақылау мүмкіншіліктерін кеңінен пайдаланып отырады.  

  Әлеуметтану әртүрлі әлеуметтік құрылымдар мен құбылыстардың даму болашағын, бағытын анықтайды, яғни ғылымға негізделген болжау қызметін атқарады. Еліміздің нарықтық қатынастарға көшуіне байланысты болуы мүмкін оң және теріс құбылыстарды болжап шешуде әлеуметтанудың  маңызы зор. Мысалы, нарықтық қатынастардың еңбекші халыққа беретін мүмкіншілігінің ауқымы, әлеуметтік құбылыс пен үдерістердің дамуындағы баламалы факторлар, оң және теріс жақтарының  арасалмағы мен арақатынастары және т.б. Нарық еңбек етуге барынша жұмылдырумен қатар тек жеке бастың мүддесін ойлауды да үйретеді. Адамгершілікті, имандылықты аяққа басып, пайда табу үшін ештеңеден тайынбауға да үйретуі мүмкін. Сондықтан да нарықтың қайшылықты көріністерімен тұрақты күресумен қатар қоғам мүддесін жеке мүддеден жоғары қоя отырып  қана өркениет биігіне көтеріле аламыз.  

    Әлеуметтану әрбір әлеуметтік объектілерді басқару қызметінде  практикалық мақсаттарды шешу үшін пайдаланатын әлеуметтік ұсыныстар, жобалар мен жаңа технологиялар дайындайды.  

  Әлеуметтану қоғамда тәрбиелік  идеологиялық функция да атқарады. Ол адамдардың арасындағы қарым-қатынастарды, байланыстарды одан әрі жетілдіру мақсатында әлеуметтіксаяси, адамгершілік, діни сипаттағы әр түрлі идеяларды насихаттайды, олардың сана-сезімдерін, мінез-құлықтарын, тәртібін жақсартады. Сөйтіп ол қоғамдық қатынастарды жетілдіріп, гуманистік (адамгершілік)  функцияны да атқарады. Сондай-ақ әлеуметтік қайшылықтармен де күресуде идеологияның рөлі күшті.

  5. Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар қоғамды нақтылы зерттеу объектісі тұрғысынан алып қарайды. Олардың әрқайсысы қоғамды объект ретінде зерттейді. Алайда, олардың өзара айырмашылықтарын зерттейтін пәні арқылы анықтауға болады. Мысалы, тарих - адамзат қоғамындағы оқиғаларды, саяси экономика қоғамның бір саласын – экономикалық жүйесін, саясаттану  - қоғамның саяси қатынастарын, психология – психологиялық құбылыстарды, құқықтану  - заңның қоғамдағы орнын, рөлін, демография – халық санағының негізгі бағыттарын, яғни туылым мен өлімжітімнің сандық көрсеткіштерін зерттесе, әлеуметтану – қоғамның әлеуметтік қырларын, оның әр түрлі салаларының қызметтерін ашып береді.

   Қоғамды бір тұтас жүйе ретінде алып қарайтын ғылымдар жалпы ғылымдар деп аталады (оған тарих пен әлеуметтану жатады), ал қалғандары жеке қоғамдық ғылымдарға жатады, себебі олар жеке қоғамдық құбылыстар мен үдерістерді зерттейді. Осы қоғамдық ғылымдардың әрқайсысының объектісі – қоғам, ал пәні сол қоғамның әр түрлі жақтары, салалары болып табылады. Мысалы, әлеуметтану қоғамның бір ерекше қасиетін - әлеуметтілігін, экономиканың, саясаттың, құқықтың, мәдениеттің және тәрбиенің әлеуметтік аспектілерін анықтап береді. Сөйтіп жаңа ғылымдарға жол ашып, экономика әлеуметтануы, мәдениет әлеуметтануы және т.б. пәндерді қалыптастырды.

    Бақылау сұрақтары

1. «Қоғамның» әлеуметтанулық анықтамасы.

2. «Қоғам» және «әлеумет» ұғымдары.

3. «Әлеуметтік» және «әлеуметтік топ» ұғымдары.

4. Әлеуметтанудың объектісі мен пәні.

5. Әлеуметтік байланыстар,  қарым-қатынастар  және әлеуметтік өзара ықпалдастық.

6. «Жүйе» ұғымы  және қоғамның әлеуметтік жүйесі.

7. Әлеуметтанудың категориялары  мен заңдары.

8. Әлеуметтанудың функциялары.

Дәріс №2

Әлемдік әлеуметтанудың даму тарихы.  1 сағат.

1. Антикалық және Ортағасыр дәуіріндегі әлеуметтік ойлар.

2. Жаңа заман мен  Ағартушылар дәуіріндегі әлеуметтік тұжырымдамалар.

             1. Қандай ғылым болса да қоғамдық қажеттіліктен туатыны белгілі. Әлеуметтанудың да пайда болуының, дамуының, қалыптасуының өзіндік тарихи кезеңдері, әлеуметтік-экономикалық, ғылыми алғышарттары болды. Осыларды ескере отырып, қазіргі күні әлеуметтану ғылымының тарихын негізінен үш кезеңге бөледі.

Бірінші кезеңге, яғни Антикалық дәуірде өмір сүрген Конфуций, Платон мен Аристотельдің қоғамның құрылымы,  оның сипаты, функциялары және т.б. туралы әлеуметтік ойларын жатқызуға болады.

Екінші кезеңге, яғни Ортағасырдан Жаңа заман мен  Ағартушылар дәуіріне ұласатын кезеңге қоғамға қатысты үлкен ой тұжырымдар жасаған  А.Сен Симон, Т.Гоббс, Ж.Ж.Руссо сияқты ғалымдар да қосылады.

Ескерте кететін бір мәселе  алғашқы екі кезеңді әлеуметтанудан бұрынғы тарих деушілер жоқ емес. Шынында да, бұл кезеңде негізінен әлеуметтік ойлар, тұжырымдар ғана болды.

Әлеуметтанудың ғылым ретінде танылуы үшінші кезеңмен, ХІХ ғасырдың бірінші ширегінен бастау алады, яғни «әлеуметтану» терминінің пайда болуымен байланысты. Бұл кезеңді әлеуметтану ғылымының классикалық даму кезеңі деп те атайды.

Енді осы кезеңдерге қысқаша тоқтала кетіп, әлеуметтану ғылымының алғы шарттарының қалай жасалғанына зер салайық. Алғашқы қауымдық құрылыста қоғамдық құбылыстар мен үдерістерді түсіндіру көбіне мифтік сипатта болды да, әлеуметтік қатынастарды философиялық тәсілдермен талдаудың алғашқы элементтері Ежелгі Қытай, Грек және т.б. ертедегі мемлекеттерде басталды. Сөйтіп ғылымдар атасы философияның тарихында әлеуметтанудың бастауын танытатын толып жатқан әлеуметтік ойлар дүниеге келді.

Біздің жыл санауымыздан бұрынғы заманда өмір сүрген ұлы ойшылдар Конфуций (552 – 479),  Платон (427 – 347) және Аристотельдің (384 – 322),    әлеуметтік философия туралы еңбектері теориялық әлеуметтанудың тууына алғы шарттар дайындады. Мысалы, Қытайдағы алғашқы әлеуметтік утопиялық жобаның авторы Конфуций мемлекет ізгілікті,  үлкен жақсы отбасы іспеттес құрылуы керек, ал басқарушы әкей сияқты азаматтар жөнінде қамқорлық жасауы, сол сияқты азаматтар да оны құрметтеп, туысқанындай бірін бірі жақсы көруі қажет деп атап көрсетті. Ол қоғамда әлеуметтік үйлесімділік принципін ұсынды, мемлекетті тірі организм санады. Мұның барлығы сол кездегі Қытайдағы әлеуметтік-саяси жағдаймен байланысты болған еді. Себебі Қытай аймағында тұратын бірнеше тәуелсіз монархиялар бір-бірлерімен тұрақты жауласуда болатын. Қоғамның жоғары топтары билік үшін күресті, билеушіге ықпал етуге ұмтылды. Конфуций идеясы ізгілікке шақырды.

Әлеуметтік теориялар гректің ұлы ойшылы Платонның «Мемлекет», «Заңдар» және «Саясатшы» деген еңбектерінде орын тапты. Платон «Қоғам басшысынан бастап бұзылады» деп зиялылардан адамгершілік тазалықты талап етті. Ол «Қоғамды билеудің негізгі құралы билік жасау емес, бедел» деді. Бұл екі ұғымның мәнін аша кеткен артық емес. Билік – адамның, топтың, әр түрлі таптардың іс-әрекеттеріне шешуші әсер ететін, идеология ықпалының негізінде және ұйымдастырушы құқықтар арқылы жүзеге асатын үстемдік етуін білдірсе, бедел – белгілі бір адамның, топтың, қоғамдық ұйымның, әлеуметтік институттың жалпы жұрт қабылдаған, мойындаған қабілеті мен еңбегін танытады.

Платонның ойынша, қоғамның тууының негізгі себебі адамдар бірігіп ғана өз қажеттіліктерін өтей алады. Ол тұңғыш рет қоғамның құрылымын талдауға ұмтылып, оның үш әлеуметтік жіктен тұратындығын атап көрсетті. Біріншісі - мемлекетті басқарушылардан тұратын философтар, екіншісі – мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жауынгерлер не күзетшілер, үшіншісі – мемлекеттің өмірін қамтамасыз ететін егіншілер мен қолөнершілер. Осы бірігудің арқасында қоғам, мемлекет пайда болады.

Аристотель өзінің әлеуметтік көзқарастарын осы тақырыпқа арналған алғашқы туындысы - «Саясат» атты трактатында жариялады.  Және бір айта кететін мәселе – бұл шығарманы жазар алдында  ұлы ойшыл және оның шәкірттері 158 грек полистің (сол кездегі мемлекет типтес қалалар) құрылымын зерттеді. Ол  мемлекетті - қауымның дамыған түрі, ал қауымды — отбасының дамыған түрі санады. Оның пікірінше, адамдар мемлекетке белгілі бір игілікке жету үшін бірігеді, сондықтан мемлекеттің негізгі мақсаты қоғамда көптің бәріне ортақ игіліктер мен әлеуметтік әділеттікке жету болып табылады. Аристотель мемлекеттің дұрыс түріне әкімдер халық, ел пайдасын ойлаған, билік қоғамға қызмет істеген мемлекеттерді жатқызды. Ол қоғамдық игілікті көздеген мемлекетті дұрыс мемлекет деп санады.

Орта ғасырда Аристотельдің еңбектері еуропа тілдеріне аударылып, өте маңызды оқиға болып саналып, бірсыпыра ойшылдар бұрынғы схолостикалық және құдайшылдық идеядан бас тартқанымен барлық ғылыми ойлар дінмен тығыз байланыста, өзара әрекеттістікте дамыды. Сондықтан әлеуметтік өмір діни догмалармен түсіндірілді. Дегенмен кейбір ойшылдар өз кезіндегі қоғамның құрылуын, әлеуметтік құбылыстар мен үдерістерді түсіндіруде қалыптасқан діни таным ауқымынан шыға алды.  Мысалы, италияның монахы, теолог Фома Аквинский (1225-1274) бүгінгі күнге дейін католик шіркеулері мойындайтын барлық білімдер иерархиялық ұйымдасқан жүйені құрайды, оның ең жоғарысы әрі құдайдың ақыл-есіне ең жақыны теологиялық ілім дей отырып, әлеуметтік теңсіздік пен қоғамның әлеуметтік құрылымының күрделенуін қол өнер кәсібі өндірісінің және сауда, алысберістің дамуымен  түсіндірді.

Араб философы ИбнХалдун (1332-1406) өзінің теориялық зерттеулерінде өндірістің, сауданың дамуымен, қалалардың өсуімен қоғамның әлеуметтік құрылымы өзгеретінін атап көрсетті.

2. Жаңа заман мен  Ағартушылар дәуірінің әлеуметтік ойлардың даму тарихында орны бөлек болды. Феодализмнің ыдырауы және жаңа буржуазиялық қарымқатынастың дамуы адамзат өркениеті өрісінің бет бұрыс кезеңін бастады. Әлеуметтану ғылымының алғышарттары ретінде бұл кезең әлеуметтік тұжырымдардың жаңа деңгейге көтерілуімен сипатталады. 1651 жылы жарық көрген өзінің «Левиафан...» атты кітабында белгілі ағылшын философы Томас Гоббс (1588-1679) «қоғамдық келісім» тұжырымдамасын баяндады. Бұған байланысты мемлекет құдайдың  құдіреті емес, адамдардың (қоғамның) туындысы. Қоғам бейбітшілік пен тәртіпте өмір сүруді қамтамасыз ету мақсатындағы  адамдардың өзара келісімінің нәтижесінде пайда болған. Сонымен қоғам мен мемлекет ұғымдарының ара жігін ашуға алғашқы қадам жасалды.

Тамаша ойшыл, либерализмнің негізін салушы Джон Локк (1632-1704) қоғамдық келісім туралы тұжырымдаманы ары қарай дамыта отырып, тұлға, қоғам және мемлекет сияқты ұғымдарды алғаш рет жекежеке қарастырды, тұлғаның қоғам мен мемлекеттен басымдығын көрсетті. Ол әлеуметтік-саяси үдерістерді адамзат қоғамының дамуы ретінде қарап, мемлекеттің рөлі азаматтардың өмірге, еркіндікке және жеке меншікке құқығын қорғауда жатыр деп түсіндірді.

Француздың атақты ғалымы  Шарль Луи Монтескьенің де қоғам туралы ойларының жаңа ғылымның, яғни әлеуметтану ғылымының  қалыптасуындағы рөлі ерекше. Оның «Заңдар рухы туралы» (1748) басты еңбегі шын мәнісіндегі әлеуметтанулық еңбек  болды. Сол себепті замандастары Монтескьені әлеуметтану ғылымы жоқ кездегі әлеуметтанушы деп атаған. Ол тарихты үдеріс ретінде танып, қоғамдық құбылыстардың заңдылығын айқындағысы келді. Монтескье қоғам заңдары оған сырттан келмейді, оны ешкім де алып келмейді, олар оның өзінің ішінде болып жататын  жеке әлеуметтік құбылыстар деп ұғынды. Әлеуметтанулық  көзқарас тұрғысынан Монтескье ұсынған биліктің бөліну принципі туралы идеялар аса маңызды болды. Бұл мемлекеттік деңгейдегі демократияның бастауы болатын.

Әлеуметтанулық ойпікір ары қарай Ф.Бэкон, ЖанЖак Руссо, А.Гельвеций, Э. Кант, СенСимон және т.б. еңбектерінде дами түсті. Мысалы, француз жазушысы, философы Жан-Жак Руссо (1712-1778) пікірінше,  қоғамды құратын адамдар, сондықтан заңдар солардың жалпы еркін танытуы қажет. Ал осы еріктің күштілігін тексеру және қоғам өмір сүріп отырған заңдардың соған сәйкестігін байқау үшін референдумдар өткізу керек. Бұған бірден-бір қолайлы жағдай, келісімге келуге оңай халқы көп емес ежелгі қалалар-мемлекеттер сияқты әлеуметтік құрылым болып табылады деді.

Француз ойшылы СенСимон (1760-1825) социализм мен әлеуметтанудың өз алдына ғылым ретінде қалыптасуының бастауында тұрды. Оның идеялары О.Конттың, Э.Дюркгеймнің және К.Маркстің еңбектеріне әсер етті. Ол ғалымдар арасында бірінші болып, позитивизмді қоғамды зерттеу мен ол бағынатын заңдарды анықтаудың әдісі ретінде пайдалануға болады деп есептеді. Бұл - қоғамдағы дерексіз ой қорытуларға қарсы, ғылымды діни қабықтан арылту мақсатында, қоғамды  зерттеуде нақтылы бақылау, эксперимент сияқты әдістерді басшылыққа алуды мұрат еткен бағыт. Бұған тән ең басты белгі табиғилық болып табылады.

СенСимон өзінің «Адам туралы ғылыми очеркінде» (1813) ол жаңа пәннің – «адам туралы позитивті ғылымның» ауқымын айқындады. Ол бұл ғылымды алдымен физиология, кейін жалпы саясат, саяси ғылым, әлеуметтік ғылым, позитивтік философия дей отырып, қоғам өз дамуында құлдық, феодализм және индустриализм сияқты үш сатыдан өтеді деп есептеді. Сондай-ақ ол меншік пен билік оған әсер ете алатын, оның шынайы қажеттілігін сезінетін адамдарға, яғни ғалымдар мен өнеркәсіпкерлерге тиесілі болғанын дұрыс санады. Оның пікірінше, егер билік бюрократтарға, заңгерлер мен діндарларға тисе, онда олар қоғамға ешқандай пайда келтірмей, оның берекесін қашырады. Бұдан өнеркәсіп өндірісі мен қоғамның әлеуметтік құрылымының байланысы бар деген ой туындайды.  

 Француздың утопиялық социалисі «...қоғам дегеніміз ең алдымен, барлық бөлшектері тұтас нәрсенің қозғалуына барынша жәрдемдесетін керемет қуатты машина. Адамдардың бірігуі үлкен бір организмді құрайды, оның мықтылығы немесе әлсіздігі органдардың тапсырылған қызметін қаншалықты мінсіз орындауына байланысты» деді. Ол қоғамды жаңартуға болатыны және оның негізіне мынандай принциптерді жатқызды: әрбір қоғам мүшесіне еңбектің міндеттілігі, өндіріс пен ауыл шаруашылығын бір орталықтан жоспарлау, қоғамды ассиоциацияға айналдыру және адамдарды қабілетіне қарай  көтермелеу.

Сонымен қоғам өзінің дамуы жағынан болсын, ғылым жағынан алғанда әлеуметтік философияның баи түсуі, оның қоғамды нақты зерттеуге бет бұруы әлеуметтану ғылымының классикалық кезеңін дайындады, сөйтіп  ғылымдар атасы философия қойнауында жетілген әлеуметтік ғылым өз алдына пәні, зерттеу әдістері, категориялары мен заңдары бар  ғылымға айналды.

Бақылау сұрақтары

1. Конфуций мемлекет туралы  

2. Конфуцийдің қоғамға ұсынған принципі 

3. Платонның қоғам басшысы жөнінде 

4. Платон қоғамды билеудің негізгі құралы туралы

5. Аристотельше мемлекеттің негізгі мақсаты  

6. Аристотельше дұрыс мемлекет  

7. СенСимонның әлеуметтанудың қалыптасуындағы рөлі.

Дәріс №3

Әлеуметтану ғылымының классикалық кезеңі. 1 сағат

   1. Огюст Конт – әлеуметтану ғылымының негізін салушы.

   2. Герберт Спенсердің әлеуметтану ғылымына қосқан үлесі.

   3. К.Маркстің негізгі әлеуметтанулық ілімдері.

   4. Э.Дюркгейм мен М.Вебердің әлеуметтанулық тұжырымдары.    

1. Адамзат тарихында өркениеттің бастауы саналған Антикалық және Ортағасыр,  Жаңа заман мен  Ағартушылар дәуірлеріндегі әлеуметтік ой-тұжырымдар әлеуметтану ғылымының дамуындағы классикалық кезеңді дайындады. Бұл кезеңде әлеуметтану ғылыми пән ретінде әлеуметтік философия қойнауында жетіліп, өзінің бөлек зерттеу объектісі мен әдістері бар өз алдына дербес ғылым ретінде бөлініп шықты. Бірақ әуелгі кезде әлеуметтану қоғамның барлық қырын зерттейтін ғылым ретінде саналды. ХІХ ғасырдың аяғында ғана қоғамды ғылыми зерттеуде оның экономикалық, демографиялық, құқықтық  және басқа аспектілерімен қатар  әлеуметтік қырына ерекше көңіл бөліне бастады.

   Әлеуметтанудың классикалық кезеңінің ірі өкілі, әлеуметтану ғылымының негізін салған атақты француз философы Огюст Конт болды. Бұл кезең К.Маркс, Г.Спенсер,  Г.Зиммель, Э.Дюркгеймнің шығармаларымен де байланысты. Э.Дюркгейм бірінші болып әлеуметтану ғылымын бүгінгі біздің түсінігімізге сәйкестендірді. Осы кезден бастап әлеуметтанудың пәні айқындалып, ол қоғам дамуының әлеуметтік аспектілерін зерттейтін ғылымға айналды.

       Огюст Конт өзінің ұстазы Сен-Симонмен бірге «Қоғамды қайта құру үшін қажетті ғылыми жұмыстар жоспарын» дайындай отырып, объективті  бақылаулар мен жаратылыстану ғылымының, оның ішінде физиканың әдістеріне негізделген қоғам туралы жаңа ғылым жасауды мақсат етті. Конт ол ғылым да позитивті фактыларға негізделіп, механика заңдарын қоғамды зерттеуде пайдалануға болады деп есептеді. Ол жаңа ғылымды алдымен әлеуметтік физика деп атады.  Кейін 1839 жылы 6 томдық "Позитивтік философия курсы" атты кітабында әлеуметтанудың принциптерін атап көрсетіп, еңбектің ескертпесінде Конт әлеуметтік құбылыстарды зерделеуге қатысты жаңа терминді пайдалануға тәуекел ететіні туралы жазды. Ол термин «Социология» (әлеуметтану) деген атқа ие болады. Осы терминнің мазмұны арқылы қоғам  мен индивидтердің өзара іс әрекеті өз алдына зерттеу саласы ретінде танылды.  

    О. Конттың пікірінше, жалпы адамзат танымы өзінің дамуында міндетті түрде үш сатыдан өтеді: теологиялық, метафизикалық (ойлау әдісі, құбылыстарды өзгермейді, бірі-бірімен байланысы жоқ деп есептейді) және позитивистік (оң, жағымды) кезеңдер. Ол қоғамның ілгері дамуының негізінде адамзаттың ақыл-ойының дамуы жатыр, осыны адамзаттың дамуының басты принципі деумен қатар позитивизмді адамзат санасы дамуының ең жоғарғы сатысы және талдаудың белсенді ғылыми әдісі ретінде сипаттады.

Огюст Конт алғашқылардың бірі болып, қоғамды организм сияқты жүйе ретінде қарастырды. Ол жүйенің тұтас, бөлінбейтін сипатын және оның бөліктерінің өзара бағыныштылығын, бір-бірімен тұрақты байланыста, қарымқатынаста болып, үздіксіз оң және кері ықпал ететінін атап көрсетті.

О.Конт әлеуметтануды жай ғылымдардың қатарына жатқызбады, оны  барлық ғылымдардың шыңы, қоғамды әлеуметтік ұйымдастыру мен өзгертудің аса қуатты құралы деп есептеді. Ол әлеуметтануды шартты түрде әлеуметтік статика және динамика деп екіге бөлді. Біріншісінің объектісі  "тыныштық қалпындағы", екіншісінікі "қозғалыс күйіндегі" қоғам болып табылады. Бұл екі түсінік биологиядан алынған. Әлеуметтік статика - әлеуметтік организмнің құрылымын зерттейтін әлеуметтік анатомия болса, әлеуметтік динамика - әлеуметтік организмнің үдерісін, оның дамуын қарастыратын әлеуметтік физиология.

Әлеуметтік құбылыстарды зерттеуде О. Конт бірнеше әдістәсілдерді ұсынды. Ол әлеуметтік фактілерді бақылау әдісіне үлкен мән берген, өйткені бақылау ғылымға объективтілік сипат береді деп есептеді. Оның еңбектерінде "бақылау" сөзінің екі мағынасы (кең және тар) байқалады. Кең мағынада ("жалпы бақылау өнері») бақылау позитивті әдіснаманы сипаттап, еркін құрылымға қарсы тұратын әмбебап амал болып табылады. Тар мағынада бақылау әлеуметтануда қолданылатын ғылымның басты үш әдісінің (таза байқау, тәжірибе, салыстырмалы әдіс) бірі болып табылады. Белгілі бір мағынада әлеуметтанудың барлық әдістері осы бақылаудың түрлері болып саналды.

Конттың ойынша, адамзат дамуы эволюциясының барысын, «қоғамның түрлі жүйелерінің шынайы сабақтастығын" анықтауға мүмкіндік беретін әлеуметтанулық салыстыру бірнеше әдістәсілдерден тұрады. Біріншісі - адамдар мен жануарлар қауымдастықтарын салыстыру. Бұл әдістің құндылығы әлеуметтік ынтымақтастықтың неғүрлым қарапайым және әмбебап зандарын анықтауға мүмкіндік беретіндігінде. Екіншісі - жер шарының әр түрлі аймақтарындағы адамзат қоғамының өмір сүру жағдайларын салыстыру. Бұл әдіс қазіргі халықтар арасындағы неғүрлым өркениетті ұлттардың бұдан бұрынғы жай-күйлерін анықтап, "адамзаттың іргелі дамуының қажетті және тұрақты тепе-теңдігін" негіздейді. Конт салыстырудың үшінші түрін "адамзаттың әр түрлі жүйелік жай-күйін тарихи салыстыру" немесе "тарихи әдіс" деп атаған. Әлеуметтік ғылымның "нағыз негізін" құрайтын бұл әдістің мәні адамзат эволюциясының әр кезеңін салыстыруда және адамзаттың әр түрлі жай-күйіне дәйекті баға беруінде жатыр.

Зерттеудің үшінші "объективті" әдісі - тәжірибе. Конт әлеуметтануда, физикадағы сияқты, құбылыстарды жасанды ету арқылы тікелей тәжірибе жасау мүмкін емес деп есептеген. Бірақ мұнда "жанама" тәжірибе бар. Әлеуметтануда, биологиядағы сияқты патологиялық (тірі организмдегі ауру үдерісі мен жағдайын) құбылыстарды талдау нағыз тәжірибе болып табылады.

2. Әлеуметтанудың отаны Франция болғанымен, мұнда ол ары қарай дами алмады. О. Конттың «позитивтік» әлеуметтануы одан әрі  әлеуметтану ғылымының негізін салушылардың бірі, әлеуметтанудағы эволюционизмнің классигі Герберт Спенсердің (1820—1903 ж.ж.) ілімінде дамыды. Бұған Ч. Дарвиннің биологиялық түрлердің пайда болу теориясы ғылыми негіз болды. Осыны басшылыққа ала отырып, Г.Спенсер,  біріншіден,  қоғамды биологиялық организм ретіңде қарастырды, екіншіден, эволюция заңын әлеуметтік даму үдерісіне пайдаланды.

Ағылшын әлеуметтанушысының ойынша, қоғам тірі организм, соңдықтан оған биологиялық заңдар тән бола алады. Сол себепті ол өзінің барлық әлеуметтанулық ой-тұжырымдарына осыны негізге алу арқылы қоғамның эволюциясын және оның әлеуметтік құрылымын тануды мақсат етті. Ол эволюция мәнін қарапайым нәрседен күрделіге, бір тектіден әр тектіге өзгеру,  үдемелі қозғалыс ретінде қарастырды.  Бұл қоғам дамуының әр кезеңін зерттеуге мүмкіндік берді.

Студенттердің эволюциялық үдерісті тереңірек түсінуі үшін бұл ұғымның мағынасын аша кеткен жөн. Эволюция (лат.evolutio - өрістеу) – кең мағынада қоғамдағы, табиғаттағы және органикалық дүниедегі болып жатқан санды өзгерістен сапалық өзгеріске ауысуды білдіретін ұғым. Әлеуметтануда эволюция идеясы белгілі бір қоғамдық жүйенің белгілі мерзімде біртіндеп  бір қалыптан екінші бір қалыпқа айналуын білдіреді.

Қоғам мен биологиялық организм арасындағы мұндай ұқсастық бұрын да ғылымға белгілі болды. Алайда, мұны алғаш рет жүйеге келтіруі Г.Спенсердің әлеуметтану теориясының дамуына қосқан басты үлесі болды.    

Г. Спенсер қоғамның әлеуметтік құрылымын зерттей келе, әлеуметтік институттардың 6 түрін атап, оларға туыстық, білім, саяси, шіркеу, кәсіби және өндірістік түрлерін жатқызды. Ол әлеуметтанушылардың ішінен алғаш рет осы ғылымға  әлеуметтік өсу, әлеуметтік институт, әлеуметтік құрылым және функция және т.б жаңа ұғым, терминдерді қосты.

Спенсер әлеуметтануының негізгі ерекшеліктері мыналар: біріншіден, зерттеуде тарихи-салыстырмалы әдісті кеңінен пайдалану; екіншіден, қоғамды организм ретінде түсіндіру; үшіншіден, қоғамдық өмірдің эволюциялық заңдылығы идеясы.

3. Әлеуметтану ғылымының қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосқан, бұл танымда айырықша тұжырымдама жасаған Карл Маркс (1818—1883) болды. Кейбір батыс зерттеушілері К.Марксты ХХ ғасырдың әлеуметтік ойының кіндік шешесі деп атаған. Бұлай атауға негіз болған оның қоғамның формациялары туралы ілімі және әлеуметтік құрылым туралы ойлары болды. Ол алғаш немістің ұлы философы Гегельдің диалектикалық әдісін қолдана отырып, өз кезіндегі капитализмнің әлеуметтік құрылымын жанжақты зерттеді. Ол әлеуметтіксаяси қатынастың дамуының,  барлық тарихи оқиғалардың негізгі себебі мен шешуші  күші материалдық өндірісте, қоғамның экономикалық дамуының сипатында жатыр деп атап көрсетті.  Оның ілімі бойынша, қоғамның дамуы өндіріс тәсілі мен экономикалық жүйенің даму деңгейімен айқындалады. Ол қоғамды әр түрлі элементтерден тұратын жүйе ретіндегі адамдардың өзара әрекетінің туындысы деп түсінді.

К.Маркстің әлеуметтану теориясындағы көптеген бағалы ой-пікірлері мен  тұжырымдарын былай жинақтауға болады: біріншіден, қоғамның объективтік-материалистік теориясы жасалды, оның дамуы "формация", яғни ерекше бір құбылыс ретінде қарастырылды; екіншіден,  қоғамның даму заңдары түсіндірілгенде, әр уақытта экономика (яғни, өңдіріс тәсілі, оның ішінде өндіргіш күштер, оларға сәйкес өндірістік қатынастар) ең басты, қозғаушы, шешуші күш деп саналды; үшіншіден, алғаш әлеуметтік құрылым (яғни, қоғамды таптарға, топтарға, жікке бөлу) теориясы жасалды. Жікке, топқа бөлудің негізгі, басты белгісі өндірістік құрал-жабдыктарына меншік нысанына  байланысты екенін атап көрсетілді.     

Әлемдік әлеуметтану дамуының классикалық кезеңінің ірі өкілдерінің бірі, француз әлеуметтану  мектебінің негізін салушы Эмиль Дюркгейм (1858—1917) болды. Еуропада әлеуметтанудың институттену үдерісі, оның өз алдына ғылым ретінде қалыптасуы Дюркгейм атымен тығыз байланысты. Ол «Еңбектің қоғамдық бөлінуі», «Әлеуметтанулық әдіс» және т.б. іргелі еңбектерінде эмпирикалық зерттеулер мен әлеуметтанудың қолданбалы сипатына назар аударып, әлеуметтанулық зерттеудің әдістемесін жасады. Оның тұжырымдамасында әлеуметтану қоғамдық ғылымдардың ішінде ең басты орынды алады. Ол тек қана әлеуметтік фактілерді зерттеумен шектелмей, басқа қоғамдық ғылымдарды әр түрлі ғылыми әдістемелер, теорияларымен қаруландырады деді.

   Э. Дюркгейм «Еңбектің қоғамдық бөлінуі» атты ең басты еңбегінде өзінің әлеуметтанулық тұжырымының өзегін құраған әлеуметтік келісім мен ынтымақтастық (теория солидарности) теориясын зерттеді. Ол әлеуметтанудың басты міңдеті - әлеуметтік байланыстар мен қатынастардың табиғатын, негізін анықтау деп атап көрсете отырып, қоғамда әлеуметтік проблемалар мен шиеленістердің болатынын білді. Алайда, оларды үстем таптар арасындағы қатынастарды реттеудің жетіспеушілігінен болатын нормадан  ауытқушылық деп санады. Осы бағытта ол қоғамдық келісімді нығайтуға ықпал ететін маманданған топ құру идеясын дамытты.

Қоғам дамуындағы өзгерістерге талдау жасай келе, Э. Дюркгейм қоғамның тұтастығының негізі — ұжымдық сана деп санады. Оның түсінігінше, әр қоғамда өзіне тән тарихи қалыптасқан салт-дәстүрдің, әдет-ғұрыптың,  көзқарастардың, моральдық нормалар мен ережелердің жиынтығы болады. Қоғам мүшелерінің көпшілігі осы аталғандарды өздерінің күнделікті өмірлерінде, іс-әрекеттері мен қызметтерінде басшылыққа алып отырады.

Э. Дюркгейм қоғам дамуын талдай отырып,  әдеттегі көне, ежелгі  қоғамнан қазіргі индустриалды қоғамға өтпелі кезеңде аномия (яғни, қоғамда адамдардың тәртібін, адамгершілік қасиеттерін басқарудың төмендеп кетуі) құбылысының объективті орын алатынын атап көрсетеді. Оның пікірінше, адамды моральдық, рухани тұрғыдан басқаратын қоғамдағы негізгі әлеуметтік институттардың (яғни, мекеме, ұйымдардың) іс-әрекетінің тиімсіздігінен және әлеуметтік қайшылықтардың күшеюінен белгілі бір кезеңде адамның мінез-құлқының төмендеуінен аномия байқалмақ. Шынында да, қоғамның саяси сипаты мен әлеуметтік әлеуетінің қарапайым халықтың мақсат-мүддесінен алшақтап, биліктің маңайына топтасуы,  әлеуметтік әділеттілік пен заңдылықтың әрбір қоғам мүшесіне ортақ бола алмауы және т.б. осындай келеңсіздіктерге апаратынына адамзат тарихы куә.

Э. Дюркгейм нақтылы әлеуметтік зерттеулер негізіңде қоршаған әлеуметтік ортаның сипатына байланысты адамдардың өзіне қол жұмсаудағы басты себептерді анықтады. Ол өзін-өзі өлтірушіліктің 4 типін (тұрпатын) анықтап берді, олар: эгоистік (өз құлқынын ойлаушылық),  альтуристік (басқа кісі туралы қалтқысыз қамқорлық), экономикалық және фаталистік (тағдырдың қайталанысына сенуге ыңғайлы адам).  Бұлардың әрқайсысының өзіне тән құпиясы бар, оның шешілу жолы жеке адам мен топтың қарым-қатынасына байланысты екенін атап көрсетті. Бұл теория қылмыстық істердің және девианттық (ауытқу) мінез-құлық әлеуметтануының негізін салуда маңызды болды.

   Ежелгі қоғамдар өмірін және этнографиялық материалдарды зерттеу негізінде Э. Дюркгейм діннің ерекше рөлі туралы әлеуметтік тұжырым жасады, оның әлеуметтік бірлікте шешуші рөл атқаратынын атап көрсетті. Оның ойынша, дін қоғамдағы ең құнды, бағалы қасиеттерді бейнелейді, сондықтан қоғам дінсіз өмір сүре алмайды.

   Э.Дюркгейм әлеуметтануды теориялық және әдістемелік жағынан негіздеп, оны өз алдына ғылым болу мүмкіндігіне ие етті. Оның әлеуметтануы әлеуметтік өмірдің қызметіне байланысты  негізінен үш салаға бөлінеді: әлеуметтік морфология, әлеуметтік филиология және жалпы әлеуметтану.

  Әлеуметтік морфология анатомия сияқты, ол қоғамның негізін, оның құрылымын, материалдық формасын зерттейді. Әлеуметтік филиология қоғамның өмірлік көріністерін, жеке әлеуметтік ғылымдарды қамтиды. Олар: дін әлеуметтануы, мораль әлеуметтануы, құқық әлеуметтануы, экономика әлеуметтануы, лингвистикалық әлеуметтану, эстетика  әлеуметтануы.  

7. Қазіргі әлеуметтану ғылымы Батыстың ірі әлеуметтанушысы Макс Вебердің (1864—1920) әлеуметтік таным әдістемесі мен идеалдық типтер, мәдениет, этика мен дін әлеуметтануы туралы ілімдері мен ой-тұжырымдарымен көп санасады.

М. Вебер  әлеуметтік іс-әрекет теориясының негізін салушы. Оның пікірінше, әлеуметтанудың басты міндеті қоғамның әлеуметтік-тарихи құбылыстарының субъективтік (яғни, адамның санасына, ойлауына байланысты) жақтарын, яғни адамның іс-әрекеті мен қызметінің  мәнін, мазмұнын терең зерттей отырып, қоғамның даму заңдарының себебін ашу болып табылады. Алайда, адамның мінез-құлқы мен қызметі әлеуметтанудың зерттеу пәні болу үшін, біріншіден, адамның және әлеуметтік топтардың мақсаты және оған жетудің құралдары, екіншіден, басқа субъектілерге бағытталған, яғни өз әрекеттерінің оларға тигізетін ықпалын және олардың бұған жауап реакциясын есепке алу керек. Бұл арада М. Вебердің саналы әрекет етуші индивид немесе индивидтер өз әрекетін субъективті мағынамен байланыстырса ғана әрекет бола алады дегенін еске сала кеткен жөн. Мұнсыз қандай болмасын  іс-әрекет, қимыл әлеуметтік құбылыс болып саналмайды.

Макс Вебер іс-әрекеттің мүмкін болар төрт түрін көрсетеді. Олардың ең бастысы, мақсатқа сәйкес келетін іс-әрекет (целерациональное действие). Сондықтан бұл іс-әрекет, қимыл негізгі идеалдық тип болып саналады. Екінші құндылықты-ұтымды әрекет - белгілі бір абсолюттік құндылыққа (этикалық, эстетикалық, діни және т.б.) саналы түрде жетуге бағытталған әрекет. Мұның негізіне сөзсіз этикалық, діни немесе белгілі мінезқұлықтың кез келген басымды құндылығына сенімділік жатады. Үшінші аффектілі әрекет, ол субъектінің көңіл-күйі мен сезімінен туындайды; Төртінші   көптен қалыптасқан әдет-дағдымен іске асатын әрекет.          

М. Вебер әлеуметтанулық зерттеулерінде түсіну әдістеріне көп көңіл аударды. Оның пікірінше, әлеуметтану өзінің шығу көзін, қалыптасу негізін адамның немесе адамдар тобының мінез-құлқын зерттеуден бастауы қажет. Өйткені әрбір адам өзінің тәртібіне, іс-әрекетіне белгілі бір мағына, мән береді. Сондықтан М.Вебердің әлеуметтануын түсіну әлеуметтануы деп атайды.

М. Вебер өзінің "Протестанттық этика және капитализм рухы" деген еңбегінде экономиканы дінмен байланыстырды. Осы тұрғыда ол дінді экономиканы дамытуда адамдардың ынталанушылығын, еңбек сүйгіштігін, белсенділігін және т.б адами қасиеттерінің қалыптасуын қамтамасыз етіп отыратын фактор ретінде қарады.    

Макс Вебер әлеуметтік жіктелу (стратификация) теориясының негізін салуға да зор үлес қосты. Ол әлеуметтік жіктелудің өлшемі кең болуы мүмкін дей отырып, оған экономикалық факторлармен қатар саяси мәртебе мен қадір-қасиет, беделдерді жатқызды.

   Сонымен әлеуметтану ғылымының классикалық кезеңі бұл пәннің қоғамдық ғылымдар арасында өзіндік ерекше орны, зерттеу объектісі, категориялары мен заңдары, әдіс-тәсілдері, құрылымы,  мен  функциялары бар жетекші ғылымдардың біріне айналдырып, оның көп салалы болып дамуына  еркін жол ашты.

Бақылау сұрақтары

     1. Қоғамды әлеуметтік жүйе ретінде алғаш зерттеген.

     2. Г.Спенсердің әлеуметтанулық тұжырымдарының негізі 

     3. Г.Спенсер қоғам организм ретіңде

     4. Г. Спенсердің эволюция теориясы               

     5.  К. Маркстің  негізгі  әлеуметтанулық  ілімі

     6.  Э. Дюркгеймше қоғамның тұтастығының негізі

     7. Э. Дюркгеймнің әлеуметтік теориясының өзегі

     8. М.Вебердің әлеуметтік іс-әрекет теориясы

     9. М.Вебердің әлеуметтанулық "түсіну, ұғыну теориясы"

Дәріс №4.

Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде. 1 сағат

  1. Қоғамның әлеуметтік жүйе ретіндегі мәні.

  2. Әлеуметтік жүйе, оның элементтері.

  3. Қоғамның әлеуметтік құрылымы.  

  4. Қазіргі Қазақстан қоғамының әлеуметтік құрылымы.

  1. Адамзаттың қауымдастығы ретінде қоғам барлық қоғамдық ғылымдардың негізгі объектісі әрі басты категориясы екендігі белгілі. Соған байланысты ғылыми әдебиеттерде қоғамның 150-ден астам анықтамалары бар. Біз үшін қоғамның әлеуметтану ғылымының басты категориясы ретіндегі анықтамасы мәнді. Бұл қоғамды жүйе ретінде талдауға мүмкіндік береді. Ондай анықтаманы «Әлеуметтану ғылыми пән ретінде» атты бірінші тақырыпты өткенде айтып, тавлдап көрсеткен болатынбыз. Дегенмен тағы да еске түсірсек артық болмас.

Қоғам  дегеніміз адамзат дамуының белгілі бір тарихи кезеңінде өз қажеттерін канағаттандыру мақсатында әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде өзара әлеуметтік әрекетке түскен, өзінөзі басқарып, өзінөзі жетілдіріп, толықтырып отыратын, тұрақты және біртұтас қалыптасқан әлеуметтенген адамдардың жиынтығы. Бұл анықтамадан қоғам өзіөзінен дамитын әлеуметтік организм ретіндегі жүйелі құрылым екендігі байқалады.  Оның бөліктері  әлеуметтік тұлға, әлеуметтік топтар, әлеуметтік институттар және әлеуметтік нормалар мен ережелер, осылардың негізіндегі өзара әрекеттестік.

Әлеуметтанулық оқулықтарда қоғамның бұдан басқа да анықтамалары берілген. Мысалы, әлеуметтану ғылымының негізін салушы француз ғалымы Огюст Конт қоғамды белгілі бір қызмет атқаратын, ынтымақтастық пен қоғамдық еңбек бөлінісіне негізделген жүйе деп тұжырымдайды. Ал көрнекті неміс ғалымы Макс Вебер: "Қоғам - адамдардың бір-біріне ықпал, әсер етуінен туындайтын әлеуметтік байланыстардың жиынтығы" деді.    Американдық әлеуметтанушы Талконтт Парсонстың пікірінше, қоғам - адамдар арасындағы қарым-қатынастардың жүйесі, ал ол қарым-қатынастардың негізі - ережелер (нормалар) мен құндылықтар болып табылады.  Әлеуметтанудың ХХ ғасырдағы кіндік шешесі атанған Карл Маркс қоғамды адамдардың бірлесіп қызмет етулерінің нәтижесінде пайда болып, тарихи дамып отыратын қатынастардың жиынтығы ретінде түсіндірді.   

Рас, бұлар жеке-жеке қоғамның әлеуметтанулық анықтамасын толық беріп тұрған жоқ. Алайда, біздің пәнімізге қатысты бірнеше принципті мәселелер туындап тұр, солардың жиынтығы қоғамның мәнін толық көрсете алады: 1) қоғамның белгілі қызмет атқаратындығы; 2) оның ынтымақтастық пен еңбек бөлінісіне негізделгені; 3) қоғам бір-біріне ықпал, әсер ететін әлеуметтік байланыстар мен қарым-қатынастардың жиынтығы екендігі; 4) және ол қарым-қатынастардың негізі нормалар мен ережелер болып табылатындығы; 5) қоғамның адамдардың бірлесіп қызмет етулерінің нәтижесінде пайда болғандығы; 6) қоғамның тарихи дамып отыратындығы.  Осы принципті мәселелер жиналып келіп қоғамның  толық анықтамасын бере алады.

Осыларды талдап көрсеткеннен кейін студенттердің назарын мынандай аса мәнді мәселеге аудара кеткен жөн. Өйткені олардың көпшілігі әлеуметтану пәнінен бірнеше дәріс тыңдағанымен «қоғам» және «әлеумет», «әлеуметтік» ұғымдардың мәніне жете көңіл бөле бермейді. Әлеуметтану нені зерттейді деп сұрасаң, ойланбай «қоғамды» дей салады. Бұл жерде кейбір әлеуметанушылардың қоғамның әлеуметтік жүйесі адамдардан тұрмайды, олардың қарымқатынасынан тұрады дегенін еске салған артық емес. Сол себепті пән ретінде әлеуметтанудың негізгі зерттейтін мәселесі саналы түрдегі әлеуметтік әрекет болып саналады.

 2. Француз ғалымы Огюст Конт  алғашқылардың бірі болып қоғамды организм, жүйе ретінде қарастырып, ол жүйенің тұтас, бөлінбейтін сипатын, оның бөліктерінің өзара байланыстылығы мен ықпалдастығын атап көрсеткен  болатын. Бұл қағидадан «жүйе» деген ұғымды айқындап алған жөн.

    Жүйе дегеніміз өзара бір-бірімен байланыста, қарым-қатынаста болатын, тәртіптелген және тұрақтылықты құрайтын, бірінің өзгерісі екіншісінің немесе басқаларының өзгерісіне әкелетін көптеген элементтердің тұтас жиынтығы.  Ал әлеуметтік жүйе деп әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде өзара қарым-қатынас пен байланыста, өзара ықпалдастықта болып, тұтастықты қамтамасыз ететін әлеуметтік элементтердің  жиынтығын айтамыз.

  Енді қоғамның әлеуметтік жүйесінің  негізгі элементтерін  не құрайды деген мәселе туады. Олар: адамдар, әлеуметтік топтар мен ұйымдар, әлеуметтік қауымдастықтар мен институттар, әлеуметтік байланыстар мен қатынастар, әлеуметтік ықпалдастық, әлеуметтік нормалар мен ережелер және т.б. Әлеуметтік жүйенің  негізгі элементтерінің ішінде   әлеуметтік нормалар мен ережелердің орны бөлек, оларды бар әлеуметтік әрекетті реттеп, жүйелеп, біріктіріп және тұтастырып отыратын «әлеуметтік дирижерлар» деуге болады.  Ал әлеуметтік нормалар мен ережелер конституция, заңдар, қаулықарарлар, әдетғұрыптар  мен салтсаналарды және т.б. қамтиды.       

   Жекелеген адамдар және адам топтарының қызметі басшылыққа алатын әлеуметтік нормалар мен ережелер, солардың негізінде болатын байланыстар, қарым-қатынастар және өзара ықпалдасу сияқты әлеуметтік жүйенің басты элементтеріне де арнайы тоқтай кетейік. Бұл адамдар арасындағы аса маңызды әлеуметтік әрекеттестіктің мәнін айқындай түседі.   

   Әлеуметтік байланыс  адамдар немесе адамдар тобының арасында белгілі кеңістік пен уақытта нақты мақсатқа жету үшін бірлесе қызмет ету үдерісі.

   Әлеуметтік өзара әрекеттестік — жеке адамдар мен адам топтарының бір-біріне әсер немесе ықпал етулерінің нәтижесінде пайда болатын оң не теріс үдерістер.

    Әлеуметтік қарым-қатынастар — адамдар және топтар, әлеуметтік институттар арасындағы тұрақты өзара байланыстар мен өзара әрекеттестік. Кез келген адам өз өмірінде, отбасында, туған-туысқандарының арасында,  құрбылары мен жолдастарының ортасында, қызмет орнында және т.б. әр түрлі әлеуметтік ортада ретіне қарай сан қилы қарым-қатынастарға түседі.

     Сонымен қоғамның тұтастығын қамтамасыз ететін әлеуметтік жүйенің басты элементтерінің (адамдардың) орналасуында белгілі бір тәртіп болады. Басқаша айтқанда, ол тәртіп белгілі координация (үйлестіру) мен субординациядан тұрады. Мысалға отбасын алып, түсіндірген жөн.

  3. Қоғамды әлеуметтік жүйе ретінде қарастырғаннан кейін, оның әлеуметтік құрылымын білудің мәні зор. Әлеуметтік құрылым деп еңбектің бөлінісіне негізделген, әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде қалыптасқан сан алуан байланыстар, қарым-қатынастар мен ықпалдастықтан тұратын қоғамның ішкі құрамы, оның элементтерінің жиынтығы.  

    Қоғамның әлеуметтік құрылымын айқындап, оның негізгі элементтерінің ғылыми классификациясын жасау және олардың арасындағы байланыстардың, қарым-қатынастардың, өзара ықпалдастықтың сырын, заңдылықтарын ашу - әлеуметтанудың негізгі объектісі ғана емес, аса маңызды міндеті де.

  Қоғамның әлеуметтік құрылымы өте күрделі, оның басты элементтеріне: а) өзара тығыз байланыста, қарым-қатынаста болатын индивидтер немесе адамдар жатады; ә) қоғам мүшелерінің бірігуі, топтасуы негізінде пайда болып, дамып отыратын әлеуметтік топтар мен қоғамдастықтар; б) қоғамда қалыптасқан, белгілі бір функцияларды атқаратын әлеуметтік институттар.    

   Адамның қоғамдағы орны көптеген әлеуметтік белгілерімен сипатталады. Оған ұлты, тұратын жері, қоғамдық өндіріске қатысуы (не қатыспауы), қоғамдық еңбек бөлісіндегі орны (өндіріс құралдарына меншік қатынасы, еңбекті қоғамдық жолмен ұйымдастырудағы рөлі, еңбектің мазмұны мен сипаты), кәсібі, білімі, табыс мөлшері, саяси билікті іске асыруға қатынасы және т. б. жатады.

Қоғамдағы немесе әлеуметтік жүйедегі мүдделері мен құндылықтары ортақ, мақсаттас адамдардың біршама тұрақты қауымдары мен бірлестіктерін әлеуметтік топ дейміз. Өзінің қоғамдағы орнына байланысты адамдар бір уақытта әр түрлі әлеуметтік топтардың мүшесі бола алды. Мысалы, студент, ол қазақ, ол үлкен қаланың тұрғыны т. б.

 Әлеуметтік топ өзін құраушылардың ортак, этникалық белгілері бойынша (ұлттар, халықтар, диаспоралар), материалдық жағдайларына қарай (ауқаттылар, орташа ауқаттылар, кедейлер), кәсіби және рухани жетілу деңгейіне карай (зиялылар, кәсіпкерлер, жұмысшылар және т.б.), тұр-ғылықты жері мен аймағына байланысты (қала, кент, ауыл тұрғындары), жыныс немесе жас мөлшеріндегі айырмашылыктар негізінде (ерлер, әйелдер, жастар, егделер) бөлінеді.

   Қоғамдық өмірді әр түрлі әлеуметтік топтардың өзара әрекеттестігінің нәтижесі деуге болады. Адамның жеке белгілеріне қарай қоғам құрылымының негізгі түрлерін айқындауға, атауға болады. Оған әлеуметтік-демографиялық (жынысы мен жасына қарай әлеуметтік топқа бөлу), әлеуметтік-таптық, кәсіби және елді мекендік құрылым жатады.

     Марксистік қоғамтану әлеуметтік құрылымының негізгі түрі деп қоғамның таптық сипатын алды. Мұнда таптың негізгі белгісі ретінде өндіріс құрал-жабдықтарына қатынастың бірдей болмауы көрсетілді. Ол адамның қоғамдық өндіріс жүйесіндегі орнын және оның жалпы әлеуметтік жағдайын айқындайды деп саналды. Қалған белгілердің бәрі соған байланысты. Мұны тұтастай теріске шығаруға болмайды. Бірақ сонымен қатар қоғамдағы әлеуметтік жіктелуде басқа да, мысалы, адамның  билік құрылымындағы орны мен рөлі, табысының мөлшері, әлеуметтік мәртебесі, қабілет дәрежесі, білімбілігі және т.б. белгілер ерекше рөл атқарады.

   4. Қазіргі Қазақстан қоғамының әлеуметтік құрылымын, оның бағыттары мен болашағы туралы айту үшін біздің қоғамның адамзат дамуының қай деңгейінде тұрғанына назар аударған жөн.

      Әлеуметтану ғылымында қоғамды сараптаудың көптеген тәсілдері калыптасқан. Маркстік теория бойынша қоғамның типін белгілеуде өндіріс тәсілі, яғни өндіріс құрал-жабдықтарына меншіктің түрі мен қоғамның таптық құрылымы алынады. Осы тұрғыдан талдай келе, марксизм қоғам дамуын 5 тарихи сатыға, қоғамдық-экономикалық формацияларға жіктейді: а) алғашқы қауымдық құрылыс; ә) құл иеленушілік қоғам; б) феодалдық қоғам; в) капиталистік қоғам; г) коммунистік қоғам.

   XX ғ. 50-60-жылдарыңда американ және француз әлеуметтанушылары Даниел Белл, Уолт Ростоу және  Раймон Арон қоғам дамуының үш сатысы туралы теория ұсынды. Бұлар адамзат қоғамының дамуын әлемдік шеңберде үш кезеңге бөледі: 1) индустриалдық   сатыға   дейінгі   қоғамдар, оларды аграрлық немесе дәстүрлі қоғам деп те атайды; 2) индустриалдық қоғамдар; 3) постиндустриалдық қоғамдар. Алайда бұл үш сатыда да негізгі айқындаушы элемент - өндіріс тәсілі екенін ескеру керек. Яғни қоғамның типін белгілеуде өндіріс тәсілі шешуші рөл атқарады деген маркстік теорияны теріске шығару қиын.

 Индустриалды қоғам ең алдымен еңбек бөлінісінің дамуы және күрделі жүйесі арқылы сипатталады. Ал еңбек бөлінісі өндіріс құрал жабдықтары кімнің меншігі екеніне байланысты. Индустриалды коғамда индивидтің еркіндігі мен мүддесін ортақ принциптермен үйлестіруге мүмкіндік туады. Екіншіден, мұндай қоғамда кең көлемде жаппай тауар өндіру қалыптасады. Үшіншіден, бұл қоғам өндірісті автоматтандыру мен механикаландыруға және басқаруға иелік етеді. Төртіншіден, индустриалды қоғам ғылыми-техникалық революциямен сипатталады.

   Бүгінгі жағдайымызды ескерсек, бізге индустриалды қоғам дәрежесі сәйкес келеді. Бірақ индустриалды қоғамға тән сипаттарға біз түгелдей ие емеспіз. Өйткені индустриалды қоғам теориясын жасаған ғалымдардың пікірінше, қоғам, біріншіден, еңбек бөлінісінің дамуы және күрделі жүйесі арқылы сипатталады, бұл өндірістің нақты салаларға мамандандырылуы мен басқару жүйелерінен байқалады. Бұл сипатты біздің қоғамнан тапқанмен индустриалды қоғамға тән рынокқа арнап кең көлемде жаппай тауар өндіру және отандық тауар өндірісіне, ғылыми-техникалық прогреске көңіл бөлу бізде жеткілікті деп айтуға әлі ерте сияқты.  

    Дегенмен қазіргі жағдайда нарықтық экономикаға, әртүрлі меншіктің дамуына, саяси алуандыққа, көппартиялыққа өтуге байланысты әлеуметтік құрылымның бөлінуі күшейе түсуде. Республикамызда бұрыннан белгілі жұмысшылар мен шаруалардан басқа фермерлер, жалгерлер, кооператив мүшелері, жеке және ұжымдық меншік иелері, жеке саудамен айналысатын құрылымдар, кәсіпкерлер және т.б. бар.

   Еліміз егемендік алғаннан кейінгі кезеңде қоғамда меншік иесі жоғарғы тап пайда болды. Бұл тапқа солармен қатар көлеңкелі экономиканың пысықтары, алыпсатарлықпен айналысқан кәсіпкерлер және т.б. кіреді. Бұл таптың өкілдері де халықтың белгілібір пайызын құрайды.

Сонымен бірге меншік иелерінің арасында бұрын-сонды болмаған миллиардерлер мен байлар тобы пайда болды. Олардың да, орта таптың да халқымыз арасындағы үлес салмағы туралы қолымызда мәліметтер жоқ болуына байланысты бірдеңе айту қиын. Ал қазіргі өркениетті елдерде орта тап 50-60, тіпті одан да жоғары пайызды құраса, АҚШта жоғары тап бүкіл халықтың 1-5 пайызын құрайды.

   Қазір қоғамның саяси тұрақтылығын қамтамасыз ететін орта тап өзінің білімділігі мен іскерлігіне байланысты қоғамның саяси тұрақтылығын қамтамасыз ететін, оның демократиялық дамуына, нарықтық экономиканың қалыптасуына негіз болып отыр. Сондықтан біздің басым бағытымыздын бірі — осы орташа тапты күшейту. Ол үшін ұсақ және орта кәсіпшілікті қолдау, халықтың кәсіптік білімін арттыру және кәсіптік кеңістікті демократияландыру және т.б. істерді жүзеге асыру керек. Бұл бағытта мемлекетіміздің атқарар тірлігі ұшан-теңіз.

  Қоғам дамуының постиндустриалдық сатысы туралы  тұжырымдамаға сүйенсек, болашақ - білімде,  ғылымда. Қоғамдағы демократиялық институттарды жетілдіре түсу де аса маңызды болып отыр.  

  Бақылау сұрақтары

1. Қоғамды белгілі бір қызмет атқаратын, ынтымақтастық пен қоғамдық еңбек бөлінісіне негізделген жүйе деп тұжырымдаған.

2. "Қоғам - адамдардың бір-біріне ықпал, әсер етуінен туындайтын әлеуметтік байланыстардың жиынтығы" деген.    

3. Қоғам - адамдар арасындағы қарым-қатынастардың жүйесі, ал ол қарым-қатынастардың негізі - ережелер (нормалар) мен құндылықтар болып табылады деген.

4. Қоғамды адамдардың бірлесіп қызмет етулерінің нәтижесінде пайда болып, тарихи дамып отыратын қатынастардың жиынтығы ретінде түсіндірген.    

5. Алғашқылардың бірі болып қоғамды организм, жүйе ретінде қарастырып, ол жүйенің тұтас, бөлінбейтін сипатын, оның бөліктерінің өзара байланыстылығы мен ықпалдастығын атап көрсеткен.

6. Өзара бір-бірімен байланыста, қарым-қатынаста болатын, тәртіптелген және тұрақтылықты құрайтын, бірінің өзгерісі екіншісінің немесе басқаларының өзгерісіне әкелетін көптеген элементтердің тұтас жиынтығы.

7. Әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде өзара қарым-қатынас пен байланыста, өзара ықпалдастықта болып, тұтастықты қамтамасыз ететін жүйе элементтерінің  жиынтығы.

8. Адамдар немесе адамдар тобының арасында белгілі кеңістік пен уақытта нақты мақсатқа жету үшін бірлесе қызмет ету үдерісі.

9. Жеке адамдар мен адам топтарының бір-біріне әсер немесе ықпал етулерінің нәтижесінде пайда болатын оң не теріс үдерістері.

10. Адамдар және топтар, әлеуметтік институттар арасындағы тұрақты өзара байланыстар мен өзара әрекеттестік.  

11. Қоғамның құрылымын айқындап, оның негізгі элементтерінің ғылыми классификациясын жасау және олардың арасындағы байланыстардың, қарым-қатынастардың, өзара ықпалдастықтың сырын, заңдылықтарын ашу.

12. Еңбектің қоғамдық бөлінісіне негізделген ішкі құрамы, оның элементтерінің жиынтығы және олардың арасындағы әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде қалыптасқан сан алуан байланыстар, қарым-қатынастар мен ықпалдастық.

13. Өзінің білімділігі мен іскерлігіне байланысты қоғамның саяси тұрақтылығын қамтамасыз ететін, оның демократиялық дамуына, нарықтық экономиканың қалыптасуына негіз болатын тап.  

Дәріс №5-6

XIX ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басындағы

Қазақстандағы әлеуметтік ойлар.  4 сағат

   ХІХ ғасырдың бірінші жартысында жүз жылдан астам уақытқа созылған патшалық Ресейдің Қазақстанды отарлау саясатының бірінші мақсаты – қазақ жерін өз территориясына қосып алу үдерісі аяқталғаны белгілі. Алайда, қазақ елінің әуелі батыс жағының өз еркімен қосылуын қазақ қоғамы түгелдей қабылдай қойған жоқ. Яғни қазақ өлкесі тұтас бұл қадамға өз еркімен бармады. Сондықтан патшалық Ресей қазақ даласының қалған аймағының  көнгенін сөзбен, көнбегенін күшпен өзіне қосып алды. Сөйтіп бұл үдеріс кең көлемдегі отарлық саясатқа айналды. Және бұл өзінің озбырлығы жөнінен басқа бірдебір елдің отарлау жүйесіне ұқсай қоймады. Мұны орыстың алдыңғы қатарлы өкілдерінің өзі ашық айта алды. Шоқан Уәлихановтың досы Н.М.Ядринцев «Орыс Шығысындағы бұратаналардың оқуағарту ісі» деген мақаласында патшалық Ресей бұратана халыққа білім беруде тер төге қоймағанын, қазақтарға білім беру әрекеттерінің орыстандыру мақсатында жасалғанын ашық жазып, ал Англия колонияларында бұратана халықты қанап ұстаса да, мектептер мен университеттер ашты, оларды еуропалық өркениетпен таныстыру үшін мектеп пен басылымдарға көп ақша шығынданғанын айтқан еді [1, 283].  

    Расында да, Ресей әкімшілігінің негізгі мақсаты қазақтың құнарлы жеріне ие болумен шектелмей, оны  тілінен айырып, өмірінен ислам дінін ығыстыру болды. Оның үстіне қазақтар отырған аймақтарды бөліп жіберіп, халықтың бірлігін, мемлекеттік тұтастығын жоюға ұмтылды. Бұл мәселеге кезінде Мұстафа Шоқай да арнайы тоқтап, патшалық Ресейдің отарлау саясатының ешбір елге ұсамайтынын әрі ерекше озбырлығын атап көрсеткенді.

     Патша өкіметінің реакцияшыл отаршыл саясатына арнайы тоқталмай-ақ,  біздер қашаннан көрші келе жатқан екі елдің өмірінде сол кезде жаңа мәдени қарымқатынастың да пайда болғанын мойындауымыз қажет.  Мұның арысы Батыстың, берісі Ресейдің озық  мәдениеті мен ғылымынан кенже келе жатқан қазақ қоғамына игі ықпалының болғанына көз жұмуға болмайды. Бұл қазақ даласында кең көлемде ағартушылық сипат алған жаңа философиялық, әлеуметтік-саяси ой-пікірлердің қалыптасуына бастау болды. Осындай заманда қазақтың ұлттық мәдениетінің тарихында жаңа жол ашушы қоғамдық-саяси қайраткерлер мен ойшылдар Шоқан Уәлиханов, Ыбырай  Алтынсарин, Абай Құнанбаев халықты білімге, мәдениетке шақырды,  осындай озат идеяларды Әлихан Бөкейхан бастаған Алаш қозғалысының жетекшілері отаршылдықпен күреспен, тәуелсіздік ұғымдарымен байытты.

Әлемдік әлеуметтану ғылымы да сонау ежелгі грек, қытай, үнді ойшылдарының әлеуметтік көзқарастарынан бастау алғанын ескерсек, ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ даласының ойшылдарының да пікіртұжырымдары отандық әлеуметтануға теориялық та тәжірибелік негіз болды.  

Алғашқы әңгіме етер мәселеміз «Шоқан Уәлихановтың саясиәлеуметтік көзқарастары». Тақырыпты ашу үшін мынандай үш мәселені қарастыруымыз қажет.  

Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік көзқарастары

      1. Қазақ қоғамының әлеуметтік проблемалары туралы.

      2. Халықтық реформа – қоғамдық-тарихи дамудың негізі.

      3. Халық шығармашылығы халықтың әлеуметтік айнасы ретінде.

      4. Дін туралы ойпікірлер.

     1. Қазақ халқының тұңғыш ағартушысы,  ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов  қоғам дамуының прогресті жолын қолдаушы, демократиялық бағытты ұстанушы ғана емес, өз халқының артта қалғандығы туралы күрделі әлеуметтік ойтолғаныстардың иесі. Ол Ресеймен экономикалық және мәдени байланысты нығайта түсу қазақ халқының дамуы үшін қажет деп санады, сондықтан ұлттық шектелушілік пен тұйықтықтың халық мүддесіне жұмыс істемейтінін жақсы түсінді. Сол себепті қазақ халқының алдыңғы қатарлы дамыған елдермен жанжақты байланыста болғанын қалады. Соның ішінде сан жылдар көрші ел – Ресейдің Қазақстан үшін ерекше маңызы барын ескерді. Алайда ол өз халқының ұлттық дербестігін сақтауын еш ойдан шығарған емес. Әйтпесе ол «Халықтың қалыпты түрде өсуі үшін ол халық дамудың қандай дәрежесінде тұрса да, өздігімен дамуы, өзін өзі қорғауы, өзін өзі билеуі қажет» деп жазбас еді.

  Шоқан Уәлиханов шығармаларының ішінде оның «Сот реформасы  жайында жазба» атты еңбегі ерекше қызығушылық туғызады. Бұл, біріншіден, сол кездегі қазақтың саясиқұқықтық, әлеуметтікэкономикалық ойының теориялық және практикалық жағынан асқар шыңы.  Екіншіден, бұл   қазақтың ұлттық мұңмүддесін ойлаудың шынайы көрінісі. Үшіншіден, автордың жасынан орысша оқып, орыс ортасында өсіп, орысша тәрбиеленіп, еуропа мәдениетін ұстанғанымен өзінің қазақ халқының адал перзенті екенін жарқын дәлелдеген шығарма.

Еңбекте патша үкіметінің христиан дініндегі әрі отырықшы орыс тұрғындарына дайындалған сот реформасы жобасының көшпенді, тегі, діні бөлек халыққа түгелдей қолданылса, оның пайдасынан гөрі зияны мол болатынын атап көрсетіледі. Сондай-ақ қабылдағалы отырған реформа халықтың материалдық мұқтажына шақталуы, әрі сол қоғамның ұлттық мінезқұлқына  сай келуі қажеттігі қатаң ескертіледі.

     Шоқанның пайымдауынша, адамның тұрмыс қажетін өтейтін реформа ғана пайдалы да, ал бұл мақсатқа қандай да болса кедергі келтіретіні зиянды болып табылады. Сондайақ қандай бір болмасын реформаға қоғамдық қажеттілік болғанда ғана оның жүзеге асатынын атап көрсетіледі. Қоғамдық қажеттілік деген ұғымға әлеуметтік факторлар - адамдардың ақылқабілеті, өнегелілігі, саяси сана сезімінің жоғарылығы сиғызылды.

  Ш. Уәлиханов реформаны іске асыру барысында қоғамдықтарихи үдерістердің, халықтың тұрмыс-салты мен әдет-ғұрпын,  ерекшеліктерін ескеруді қажет деп санайды. Ол қазақтың еуропалық реформаны қабылдайтын қабілетін арттыру үшін қарапайым халыққа алдын ала білім беру арқылы ой қабілеттілігі мен жүйке жүйесін жетілдіру керектігін жақсы түсінді.

    2. Қоғамдықсаяси жаңарудың қозғаушы тетігі, оның материалдық қажеттерін қамтамасыз ету экономикалық және әлеуметтік  факторларға  байланысты екені белгілі. Шоқан Уәлиханов  қоғамда халық реформасындай  соншалықты маңызды мәселе жоқ екенін айта келіп былай деді: «Біздің қазіргі уақытымызда халыққа етене жақыны әрі ең маңыздысы болып, оның ең толғақты қажеттіліктеріне тікелей қатысты реформа экономикалық және әлеуметтік реформалар есептеледі, ал саяси реформалар экономикалық реформаларды жүргізу құралы ретінде орын алады, өйткені әрбір адам жекеше түрде және бүкіл адамзат ұжым болып өз дамуында бір ғана  соңғы мақсатқа  өзінің материалдық тұрмысын жақсартуға талпынады, осы тұрғыдан прогресс (ілгерілеушілік) аталатын нәрсе анықталады». Бұл жерде ерекше бөліп айтар мәселе  Шоқан «прогресс» деген ұғымның мазмұнын адамдардың материалдық әлауқатын жақсартуға қатысты қарап, оны халықтың бостандығы және ағарту ісімен байланыстырады.

    Ұлы демократ Шоқан Уәлиханов өз кезіндегі патрирхалдық-феодалдық қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымына көз жібере алды. Ол ерекше мәртебе, құқықтарға ие сұлтандар, билер, байлар мен қожалар және «қыр пролетарлары»  кедейлерден тұратынын көре білді. Өзінің 1862 жылғы 6 желтоқсанда А.Н.Майковқа жазған хатында: «Жергілікті сұлтандармен  және қарадан шыққан байлармен де келісе алмай жүрмін, өйткені олар өздерінің бұрынғы құлдарын жаман ұстайды, бұл құлдар азат етілгенмен де қайда барарын білмей, сол бұрынғы қожаларының қолында жүр. Мен оларға еңбекақы төлеңдер және адам сияқты қылып ұстаңдар деп сұлтандар мен байларға талай рет айттым, өйтпесеңдер болмайды деп заңмен де қорқыттым. Олармен ат құйрығын кесістім, бірақ оның есесіне, мен қырғыз даласындағы пролетариатпен жақсы доспын және олармен опоңай үйлесе кетем» деп жазуы тегіннентегін емес еді.

      Ш.Уәлихановтың өз халқының қадірқасиеті мен кемшіліктерін терең білуі халқының келешегіне шексіз сеніммен астасып жатты. Ол  халқымыздың, орыс қоғамы ойлағандай, соншалықты жабайы және тұрпайы еместігін, ақындық қасиеттен де құр емес, оның бай, тамаша  әдебиеті бар екенін атап көрсетеді. Халқының сауатсыздығын күйіне қабылдаған ол оның қабілетті, өркениетті қабылдай алатын ел екенін де дәлелдеді. Оның адамдар  адамгершілік қасиеттерін дамыту үшін қоғамда еркін болуы шарт деген ойы бүгін де аса маңызды. Ал еркіндікті дұрыс пайдалана білу үшін халықтың сауаты жоғары болуы тиіс деп тұжырымдады.

  Ресей империясының құрамына еніп отырған барлық бұратана тайпалардың ішінде Шоқан өз халқының санының көптігінен, байлығы жөнінен бірінші орын алатынын және оны «ең бейбітшілікті сүйгіш халықтардың бірі» дей отырып, алдағы өркендеу бір тұтас территорияны алып жатқан қазақтардың үлесіне тиесілі деген оптимистік пікір танытады. Оның сондай-ақ әлеуметтанулық көзқарасының ең бір бағалысы — тарихты алып барушы күш — халық екенін дұрыс тануы болды. Ол «оннан гөрі жүз дұрысырақ та, пайдалырақ та» деп жазды.

    Ш. Уәлиханов - халықтың болашағы үшін күрескен, оның жаңаруын оқу-білім беру, ағарту ісінен іздеді. Негізгі мақсат — халыққа қызмет ету, оны патша шенеуніктері мен жергілікті байлардың зорлық-зомбылығынан қорғау, қолынан келгенше оның рухани және мәдени өркендеуіне ықпал жасау деп білді. Ол қазақ жеріне өктемдік пен заңсыздық әкелген патшалық отаршыл үкіметті батыл сынады, билеп-төстеушілердің орынсыз баюына жол ашатын нәрсе - олардың қолындағы шексіз билік деп ұқты. Ол шексіз билікті халықтың еркімен шектеуді дұрыс деп санады.

   3. Шоқан Уәлихановтың әдебиет саласында қалдырған мұралары, әсіресе оны қоғамдық, әлеуметтік өмірімен тығыз байланыста қарағандығы, поэзияның халықтың рухани серігі болып келе жатқандығы туралы ойлары аса маңызды. Бұл бағытта оның қазақ поэзиясының халықтық сипаттары жайлы пікірі де қызғылықты. Ол: «бұл халықтың ертеден өзіне тән тұрмысында есте қалдырмаған бірдебір маңызды оқиғасы, бірдебір тамаша адамы жоқ деуге болады. Олардың бірін суырып салма ақындар не жыршылар жыр етсе, екінші біреулерінің атын кейінгі ұрпақ естерінде ұмытылмастай етіп белгілі бір сыбызғышы не қобызшы музыканттар тастап кеткен»,  деп жазды. Ал «Оңтүстік Сібір руларының тарихы туралы ескертпелер» атты еңбегінде ол халық аңыздары мен ертегілерінің негізін өмірмен, шындықпен байланыстырады. Бұған оның «Егер Гомердің поэтикалық шығармалары мен Геродоттың ел аузынан жинаған мәліметтері тарихи құнды мағлұматтар деуге тұрарлық болса; егер ауыздан ауызға тарап жеткен  кез келген  мысалдың негізінде  шындық оқиға  жатқан болса, онда қазақтардың көнеден келе жатқан  аңыз әңгімелері, тұрмыс тіршілігі, қазіргі күнгі өмір салты мен атабаба тұрмысының айнасы болған дәстүрі және салыстыра келгенде тарихи мәліметтермен барлық жағынан дәл келетін осының барлығы тарихи ақиқат деген сөз. Тұтас халықтың өмірі мен дамуын, сезім-түйсігін бейнелейтін...таза халықтық ақыл-ойдың туындысы ретінде... халық аузыан бір адам сөзі сияқты төгілген бұл шығамалар тарихи, филологиялық және психологиялық тұрғыдан қызығушылық тудырады»,  деп жазуы айғақ. Шынында да халық эпостарын, ертегілер мен аңызәңгімелерді, поэзия, көркем және ғылыми әдебиеттерді әлеуметтік ақпарат көздері ретінде қарастыруға болады. Тіпті тастардағы жазудың өзі сол кездегі адамдар тұрмысы туралы әлеуметтік ақпарат екеніне дау жоқ. Әр түрлі ұлттар әр түрлі кезеңде өзінің әлеуметтік сезімкүйлерін осылайша көрсетті.

  Шоқан Уәлиханов көшпелі елдердің мәдениеті жоқ деп санайтын және оны менсінбейтін кейбір Еуропа ғалымдарының пікіріне дау айтады. Көшпенділерге нәсілшілдік  қатынасты әшкерелей отырып, Шоқан  қазақтардың өзіндік ерекшеліктерін, мәдениетін, ақылпарасатын, адамгершілік қасиеттерін жоғары бағалады. «Еуропада әлі күнге дейін көшпелі тайпалар  қатыгез тобыр және тәртіпсіз жабайылар деген қате түсінік басым,  деп жазды.  Көшпелі монғолдар мен қырғыз туралы түсінік дөрекі және мал сияқты варвар деген идеямен тығыз байланысты. Алайда, осы варварлардың көп бөлегінің өз әдебиеті мен жазбаша  және ауызша  ертегі-аңыздары бар. Алғашқылардың қатарына монғолдар мен жоңғарлар, екіншісіне монғол түркі тектес көшпелі тайпалар жатады. Қыр қазағы өзінің ар ұяты мен ақыл ой қабілеті жағынан отырықшы татар мен түріктен әлдеқайда жоғары. Поэзияға икемділігі, әсіресе суырып салып жанынан жыр шығару барлық көшпенділердің ерекшелігі».

   Халықтардың тұрмыс ұқсастығы олардың әдебиеттерінің ұқсастығын туғызатыны туралы тұжырымды Шоқан қазақ пен араб поэзиясын салыстыра отырып, көшпелі елдердің қайқайсысы болсын өлеңжырға бай, шебер,  мұндай қасиеттердің болуына көшпелілердің алаңсыз көшпелі өмірі,  ұшықиыры жоқ жасыл дала мен моншақтай  тізілген жұлдыздары, көп ашық аспанды сұлу табиғаты әсер еткен болуы мүмкін деп жазды.

  4. Ш. Уәлихановтың философиялық көзқарастары, әсіресе адамдардың діни сенімі туралы ойлары сол кездегі замандастарынан ерекше. Оны Шоқанның терең білімі және айрықша қабілетімен түсіндіруге болады. Ол табиғат пен қоршаған ақиқатшындық адамның санасынан тыс тіршілік етеді деген шешімге келген, әлемді мәңгілік және шексіз деп санаған. Оның діннің шығу себебін ғылыми түрде дәлелдемек болуының өзі өз дәуірі үшін бір адым ілгері басқандық болып саналады.

  Қазақ қоғамындағы шамандықтың негізін түсіндіруде Ш. Уәлихановтың  «Қырғыздардағы шамандықтың қалдықтары» деген мақаланың орны бөлек. Ұлы ғалымның  пікірі бойынша, шамандық алғашқыда дүниеге тұрпайы табыну түрінде анықталды. Сондайақ діни сенім табиғат күшінің адамға еткен өктемдігінің әсерінен, адамның оның алдында әлсіздігінен пайда болғандығын дәлелдейді. Өзі қырсырын біле алмаған адам ортаны қадірлеу, құрметтеу, өзіне жылы жағдай жасауды ойлады. Өйткені ол табиғаттың ықпалымен әрекет етіп, өмір сүреді. Шоқан Уәлихановтың: «Бүкіл әлемді оның таңғажайыптарымен бірге тану қажеттілігі, өмір мен өлімнің және адамның табиғатқа қатынасы туралы сұрақтар шамандықты – бүкіл әлемді  немесе табиғатты  және өлген адамдарды шексіз қадірлеп, мәпелеу жағдайын тудырды. Сөйтіп аңғалдық кезеңіндегі адам табиғат не бүкіл әлем деп аталатын күн, ай, жұлдызды және басқа да шексіздікті, мәңгілік пен алуан түрлілікті қадір тұтуға алып келді» деп жазуы тегіннентегін емес еді.

   Шынында да, табиғаттың адамға, әсіресе оның аңғалдық кезеңінде ықпалы тым күшті, тым қуатты болды, тым құпия болды, сөйтіп адам өзі өмірінде  басшылыққа алатын табиғатқа  қатысты ережеқағидалар  тудырды.  Шамандық нанымсенім деп атайтын ырымсалттардың шығу тегі,  міне, осында жатыр еді.   

Діни надандықтың қас жауы бола отырып, Шоқан мұсылмандық фанатизм мен діни кертартпалыққа батыл түрде қарсы тұрды, қазақ қауымының өркендеуіне бірден-бір тежеу, қырсық осыдан деп ұқты. Ол қазақтарға татар молдалары мен ортаазиялық өтірік әулиелердің зиянды әсерін бар ынта-жігерімен әшкереледі. Сондықтан: «Біз қалайда татарлық кезеңді айналып өтуіміз керек», өйткені олар ультрамұсылмандық бағыттың қанат жаюына ықпал етіп отыр деп атап көрсетті. Сондайақ Шоқан үкіметтің  қандай да бір білімге қарсы кез келген дінге қамқорлық танытпауын, қорқыту мен соққыға негізделген теологиялық заңдарды далаға зорлықпен енгізбеулерін талап етеді. Қырғыз даласын Орынбор мүфти ведомоствасынан бөліп, аймақтық ерекше ахун тағайындау, татар молдарының орнына  қазақтар мен қожаларды бекітуді ұсынды.

    Шоқан Уәлиханов еңбектері мен  достарына жазған хаттарындағы әлеуметтік көзқарастары көп жағдайда әлемдік озық идеялармен ұштасып, үңдесіп жатты. Білім-ғылымға, ежелден көршіміз Ресеймен экономикалық және мәдени байланысты нығайта түсуге үндеген тамаша ойлары бір жарым ғасырдай уақыт өзі «ең бейбітшілікті сүйгіш» деп санаған халқына қалтқысыз қызмет етіп келеді.

 Бақылау сұрақтары

   1. Халықтың қалыпты түрде өсуі туралы

   2. Халықтық реформаның қажеттілі жайында

   3. Экономикалық реформаны жүзеге асырудың құралы туралы

   4. Реформаларды іске асыруда халықтың ерекшеліктерін ескеру жөнінде  

   5.  Адамның қоғамда еркін болуы туралы

   6. Дін туралы ойлар

              Ы.Алтынсариннің әлеуметтік ойлары

     1. Мектеп пен оқытушының әлеуметтік мәні.

     2. Қоғамдағы ғылым мен білімнің әлеуметтік рөлі.

     3. Қазақ қоғамындағы отаршылдықтың әлеуметтік зардабы туралы.

     4. Дін халықтың рухани өзегі ретінде.

1. Қазақтың тұңғыш кәсіби ағартушысы, ақыны және жазушысы Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) халқымыздың аса бір қиын кезеңінде шығар  жолды тек ғылым мен білімнен іздеп, соның жарқын жаршысы болды. Оның қоғамдық-саяси көзқарасының оянуына, демократиялық бағытта қалыптасуына орыстың алдыңғы қатарлы педагогтары мен жазушыларының ортасы, олардың бостандық жолындағы ой-пікірлері мен іс-әрекеттері әсер етті.     

Өз халқының даму бағытын да, шығар асуын да, асыл мұратын да  өнер-білім деп таныған Ы.Алтынсарин өзінің ұстазы Н.И.Ильминскийге 1864 жылғы 16 наурызда жазған хатында былай деп еді: «Менің үнемі ұмтылған тілегім – қалай да пайдалы адам болып шығу еді. Ал қазір осыған қолым жетіп отырғанын ойласам, көңілім толық жұбаныш табады». Шынында да, тұңғыш рет мектеп ашу, қараңғы қазақ даласында білім шырағын жағу, халқын ана тілінде оқыту сияқты тарихта бұрын-соңды болмаған, маңызы жағынан теңдесі жоқ әлеуметтік  мұратты Ыбырай Алтынсарин тағдырына жазды. Әрине, бұл қазіргі жағдайда қиын мәселе болмағанымен ол кез үшін оңай болған жоқ. Оған  қоғамда ғасырлар бойы жалғасып келген орысша оқуға  деген әлеуметтік қарсылықпен күресу керек болды. Сондай-ақ патшаның жергілікті бастықтарының «бекіністердің жанынан мектеп салудан гөрі, үйлерінің онсыз да қызыл төбелерін боятқанды, онсыз да ақ қабырғаларын ақтай түскенді тәуір көрегенінің өзі» оңай қарсылық емес еді. Бұған Ыбырай Алтынсариннің Н.И. Ильминскийге: «Қазақ халқы деген оқу-білімге сусап отырған  халық; әттең бұл іске оқыған  адамдардың жаны ашымайтыны  есіңе түскенде  кейде күйінесің. Біз бұл жағынан алып қарағанда  кейде жылы сөзге  ынтызар жетім бала сияқтымыз» деп жазғаны да дәлел бола алады. Бұл арада әңгіме биліктегі орыс оқығандары турасында болып отыр.

Алайда, түрлі қиындықтармен күресе отырып, озық ойлы орыс достарының тікелей  көмегімен Ыбырай Алтынсарин 1864 жылы қаңтардың 8 күні қазақ сахарасында тұңғыш ашқан мектебіне 14 бала тартты. Өз сөзімен айтқанда, ол «балаларды оқытуға қойға шапқан аш қасқырдай өте қызу кіріседі». Және олардың парақор болып шықпаулары  үшін оларға  адамгершілік  жағынан  да әсер етуге  де бар күшін салады. Өйткені ол кезде ауылда орысша шала оқығандардың көбісі өз мүмкіндігін халыққа қызмет емес, олардан өз қажетін жырып қалу үшін пайдаланатын.

Ұлы ағартушы  мектепті қазақтарға білім берудің басты құралы, біздің барлық үмітіміз, қазақ халқының келешегі  осы деп санады. Осылай еткенде ғылыммен қаруланған, әр нәрсеге  дұрыс көзқарасы бар адамдар қазақ арасында көбейіп,  бүкіл халыққа әсер ете алатынын атап көрсетеді. Ол мектептің ең алдымен халықтық мектеп болуы,  халықтың тұрмысына ыңғайлы, шаруашылығына қолайлы болып құрылуы керек деді. Мектептің халықтың қалың бұқарасын қамтуы үшін ауылдарда, болыстарда, уездерде ашылуына ұмтылды. Оның ойынша, ауыл мектебі ауыл өміріне, болыстық мектеп — болыстағы жағдайға сай құрылуы керек. Ауыл мектептері үлгілі, тәртіпті, көрнекі, мәдениетті, ауылдағы бүкіл мәдени-ағарту жұмысының орталығы, «қазақтарды оқытудың негізгі буыны» болуға тиіс. Мектеп ішкі мазмұнымен ғана үлгілі болып қоймай, сонымен бірге сыртқы формасымен де ауылға үлгі берсін. Қазақ шаруалары балаларын мектепке алып келгенде, балам білім алады деп қана қуанбасын, өзі де сол мектепті көріп, «өмірді осылай құру керек екен» деп, үлгі алып қайтатын болсын деп ойлады. Бұл үшін мектеп үйлерінің «тазалық сақтауға, ұқыптылық, тәртіп орнатуға жағдай туғызатындай етіп» жабдықталуын ойластырып отырды. Оның үстіне ол қазақ балаларын ұқыптылыққа, тазалыққа, отырықшылық тұрмыстың артықшылықтарына, мысалы, құрғақ, жылы бөлмелерде тұруға үйретудің өзі қазақ даласында тәрбиелік мәні бар жұмыс деп білді.

Халық мектептерін Ыбырай Алтынсарин татарша оқуды  толық ығыстырып шығармаса да,  онымен тең түсетін бір күш,  халықтың ілгері дамуына зиянын тигізіп отырған соқыр сезімдердің бетін қайтаратын дұрыс көзқарас таратушы орын болар еді деп санады. Бұл қазақтың әзірге жойылмай келген, ешқандай дін ықпалына түспей тәжірибелік негіздерге  сүйенген дәстүрлерімен бірге халықтың адамгершілік жағынан азуына жол бермейтін болады деп сеніммен қарады.  Ол мұндай мектептердің  тағы бір артықшылығын оларда оқыған  адамдардың өз туған жерінде қалуымен, алған білімін айналасындағы халықтың экономикалық тұрмысымен  және олардың ой-пікіріне қалай да пайдалы ықпалын тигізуімен байланыстырды.

Ыбырай Алтынсарин - қазақ балаларымен қатар қыздарға да білім беру, олардың бойына түрлі кәсіптік мамандық дәнін егу жөніндегі қажырлы  жұмыстарды  тұңғыш ұйымдастырушы. Ол сауаттылықты ашумен қатар жастарды өмірге дайындау мәселесін көтерді, 1883-ші жылы Торғай қаласыңда ашылған қолөнер мектебін (ремесленная школа) қазақ халқы өміріндегі "айрықша мәнді оқиға" деп атап, оны "қазақтардың нақты білімінің бастамасы" санады.

Өзінің практикалық ісінде Ыбырай өзі ашқан мектептерін мейлінше үлгілі етті, мектеп жастарын білімге, өнерге, тазалыққа, адалдыққа, халықты сүюге, оған қызмет етуге, шаруашылыққа болысып, ата-анасына жәрдем беруге, еңбекке баулыды. Мектепте арнаулы программалық сабақтармен қатар, қосымша сабақ ретінде, балаларды қол өнеріне баулыды. Жастарға баубақша, огород істерін, мал шаруашылығын және егіншілік кәсібін үйретуді мақсат етті. Ол үшін мектеп айналасында бақша, жеміс ағаштарын отырғызды, гүл ектірді, оны күтіп-баптаудың жолдарын үйретті.

    Ы. Алтынсарин жақсы оқытушыны дүниедегі заттың бәрінен де қымбат көретінін айта отырып, былай деп жазған болатын: «Халық мектептері үшін ең керектісі – оқытушы, тамаша педагогика құралдары да, ең жақсы үкімет бұйрықтары да, әбден мұқият жүргізілетін инспектор бақылауы да жақсы оқытушыға тең келе алмайды». Бұл ойын ары қарай дамыта түсіп, ол 1881 жылғы 4 қазандағы Н.И. Ильминскийге жазған хатында: «Өзімнің оқытушыларымды мен туысқанымдай көремін, біздің барлық ісіміз де, ақыл-ойымыз да, тілегіміз де, материалдық күшіміз де бір. Басқаша болуы мүмкін емес» деп жазды.

    2. Ы.Алтынсарин оқубілім бар жақсылықтың, материалдық және рухани игіліктердің бастауы, онсыз  байлық та, бақыт та, мұрат та жоқ дей отырып,  «Сауатсыз, білімсіз адамдар — қараңғылықта адасушы, көзі жоқ соқыр, ақылы жоқ надан» деп жазды. Оның ойынша, нағыз адамдар — ғылымды игерген, біліммен қаруланған, дүниенің игілігін өздерінің рухани өсулеріне пайдалана білетін кісілер. Қазіргі мектеп көрген қауымға етене таныс «Кел, балалар, оқылық» деп басталатын өлеңнің мына жолдары ғылым мен білімнің бар құдіретін ашып тұрған сияқты:

 Оқысаңыз балалар,

Шамнан шырақ жағылар.

Тілегенің алдыңнан

Іздемей-ақ табылар.

    Жастарды ғылым мен техника дүниесіне тереңдеп кіруге, оны игеруге үгіттей отырып, Ы.Алтынсарин «Біз болмасақ сіз барсыз, Үміт еткен достарым...» деп,  оларға зор сенім білдіреді:                                    

«Өнер-білім бар жұрттар

Тастан сарай салғызған,

Айшылық алыс жерлерден

Жылдам хабар алғызған.

Мың шакырым жерлерге

Күн жарымда барғызған.

Адамды құстай ұшырған

Мал істейтін жүмысты

От пен суға түсірді. 

Ы. Алтынсарин қазақ оқушыларының бойына ізгілік өрнегін егу үшін ана тілінде тұңғыш "Қазақ хрестоматиясы" оқулығын дайындады. Оқулықтың «Сөз басында»: «...қазақ халқы азбаған, табиғаты таза халық. Оның талабы біреу салып берген тар шеңбердің қыспағына сыя алмайды: ойпікірі еркін; оның келешегі үшін оған тек санасезім жағынан жалпы білім мен пайдалы өнерді үйрену керек болып отыр» деп  жазуын толық түсінуге болады. Хрестоматияға балаларға таныс, олардың өмірлеріне жақын, гуманизм рухында жазылған,  халықтық идеяларды тарататын әңгімелер, мысалдар, өлендер мен жырлар таңдап алынды. Бұлардың негізгі идеялары жастарды тазалыққа, кәсіпке үйрету, еңбек сүюге, мейірбандыққа, қайырымдылыққа, өнер, білімге баулу, олардың бойына адалдық, мейірімділік, имандылық ұрықтарын егу, үлкенді қадір тұту, ата-ананы сыйлау сияқты адами қасиеттерді қалыптастыру және т.б. болатын.

Ыбырай Алтынсарин отырықшы халықтармен сыбайлас болып отырған қазақтар арасында  өзінің көрші халықтарының тілін білуге, олардың жазуын үйренуге  ұмтылушылықтың күшейіп келе жатқаны сияқты игі өзгерістерді байқай алды. Бұл «өзінің табиғи жаратылысында әр нәрсені білуге құмар және ұғымпаз, зерек халықтың» сол кездегі экономикалық және саяси жағдайға байланысты орыс тілін, орыс жазуын білуін қажет етіп отырғандығы еді. Осыдан әрі ойын жалғастыра келіп, өз халқының болашағына үлкен сеніммен қараған ол былай деп жазды: «Ал егер осы бұзылмаған, іскер, дарынды халық орыс арасында үш жүз жыл тұрса да фанатизм бойына сіңгендіктен, азғана бөлігі болмаса, әлі күнге надандықтан шыға алмай отырған татарлардың ықпалына біржола түсіп кетсе, онда бұл өте өкінішті болар еді».

Ыбырай Алтынсарин сонымен қатар қазақтардың жас ұрпағы орыстың тілі мен жазуына мәдениет пен білімнің тілі деп қарайтын болады, оларға құмары артады және азды-көпті орыс рухында өседі деп ашық жазды. Қазақтың бұрын-сонды замандағы ұлы ағартушылардың барлығы да орыстың озық мәдениеті мен білімін, ғылымын соншалықты ықыласпен насихаттап отырғанымен қазақ баласының орыстанып кетуінен сақтанып отырды.

3. Ы. Алтынсарин өз кезіндегі қазақ қоғамындағы отарлық саясаттың салқынын, оның алдағы зардаптарын да көре білді. 1880 жылы В.В. Катеринскийге жазған хатында «Оренбург листогіне»  Торғай қазақтарының басына түскен  апаттар туралы мақала жазғанын айтып келіп былай деген еді: «Осы мақаламда қазақ еліне орыс селендерін әкеліп орнатпақ болған пікірлерге қарсы екенімді білдірдім. Бұл пікір, меніңше, ешбір ақылға сыймайтын нәрсе сияқты. Егер істі дұрыс жүргізе білмесе,  онда айттым да қойдым, қазақтар келешегі жақсы деп үміт етіп  отырған осы халық тез құрып кетеді, содан кейін бұл істі  ешқандай түзете алмайсың». Бұдан өз кезінде орыстандыру саясатының белең ала бастағанын жіті байқаған кісінің ойын танимыз. Сондай-ақ 1864 жылы Н.И.Ильминскийге жазған бір хатында ел ішіндегі әлеуметтік әділетсіздік мәселесін сөз етеді: «Қазақ арасындағы қызмет адамдарын да көңілім тіпті сүймейді. Олар кедей қазақтарды, қарсылық көрсете алмай қасқырдың аузында жем болатын қорғансыз момындарды адамшылықтың шегінен шыға арсыздықпен тонайды, талайды».

 Рас, Ресей қызметкерлерінің арасында «қазақ  халқын ұғымтал, ақылды, дарынды, бірақ оқымаған деп қол созғандар болмай қалмады. Алайда қазақтарды оқытудан, өз «бекіністерінің жанынан мектеп салудан гөрі, үйлерінің онсыз да қызыл төбелерін боятқанды, онсыз да ақ қабырғаларын ақтай түскенді тәуір» көретіндер бастықтар аз емес еді.  

Ыбырай Алтынсарин патша үкіметінің бұрынғы қазақ әкімдерінің орнына апарып қойған халық ағарту жұмысы жөніндегі әкімдердің қарабастарының мүддесіне бола ірі қоғамдық іске зиян келтіріп отырғанын айта отырып, жергілікті әкімдерден еш бір жақсылық күтуге болмайтын  атап көрсетті. Ең жаманы - «халықтың қараңғылығымен емес, қоғамның әл-ауқаты мен мәдениетін көтеруге көмектесу үшін үкімет өзі қойып отырған білімді адамдармен күресуге тура келеді» деп тегіннен-тегін емес еді.

5. Өз кезінде исламды жетік меңгерген Ы. Алтынсарин қазақ елінің рухани тәрбиесіндегі діннің рөліне ерекше мән берді, дінді оқыту ісі мен тәрбиеден бөлмеді. Бұл түсінікті болатын. Себебі мұсылманшылық қазақтың рухани өзегін құраған маңызды факторлардың бірі еді. Осы бағытта оның артына қалдырған мұрасының ең маңыздысының бірі «Мұсылманшылықтың тұтқасы» атты оқу құралы  болып саналады. Бұл кітаптың жазылуының себептерін автор: «Сонымен, бірінші жағынан халықтың өз дінін білу жөніндегі талабын, бұл талапты ешбір шарамен тоқтатуға болмайтынын еске ала келіп, екінші жағынан, осылай болған соң қазақ жастарына өзінің ана тілінде  жазылған, мұсылман дінінің негізгі рухына сай дін оқытуға негізгі құрал бола алатын оқу құралын жасап берудің қажет екендігін еске ала келіп, оның үстіне мүмкіндігі болғанынша, біріншіден, қазақ жастарының дін жөніндегі  түсініктері  теріс бағытқа түсіп кетпеуі үшін, ал екіншіден, қазақтың жазба тілінде татар тілінің орынсыз етек алуына  жол бермеу үшін (бұл  қазақтарды  татарландырудың  ең сенімді тәсілдерінің бірі ғой)...» деп  ашып беріп еді.  

Еңбекте Ыбырай ислам туралы объективтік түсінік беруге ұмтылыс жасады, мұсылмандық құқық пен өсиеттің, діни жарлықтар мен салт-жораларының ережелерін объективті түрде баяндап берді. Сонан соң бұл кітапты жазудағы тағы бір мақсат – ислам дінін шала сауатты татар молдаларынан қорғау еді. Оның ойынша, олар (татар молдалары - Ә.Б.) бүгінгі таңда жағымсыз ықпал етіп отыр, ал келешекте одан да бетер әсер етуі мүмкін. Сондықтан ол бар күш-жігерімен, батыл әрекетімен халқын исламға соншалықты соқыр сеніммен берілген сүйкімсіз татар молдалардың  ықпалынан сақтауды, сол үшін  де қазақтарға орыс халқының үлгісінде білім, өнер жолымен әсер етуді өзінің алдына басты мақсат етіп қойды: «Мәселенің ең мәнді жері: қазақтарға татар фанатизмінің ықпалын тигізбеу, қазақтардың білім алуына оның кесірін тигізбеу ғой. Ондай ықпалдан құтқару үшін  бірте-бірте, бірақ шын құтқару үшін мазмұны балалардың білімін көтеретін, тақырыбы оларды қызықтыратын қітаптарды асықпай, бірақ алған бағыттан қайтпай қазақтың өз тілінде, олардың өздеріне таныс әріппен  шығара білу керек» деп түсінді.   Бұл ойлар Шоқан Уәлихановтың «Біз қалайда татарлық кезеңді айналып өтуіміз керек, өйткені олар ультрамұсылмандық бағыттың қанат жаюына ықпал етіп отыр» деген ойларымен сабақтасып жатыр.

   Ы. Алтынсарин қазақ қоғамындағы кейде дінмен де байланысты ертеден келе жатқан әдет-ғұрып, дәстүр нормаларының адамдар арасындағы байланыс пен қарым-қатынастарды нығайтудағы рөлін ашып көрсетеді. Ол, әсіресе, қазақтардың құда болу салтына ерекше мән беріп, одан қоғамды нығайтудың бірден-бір маңызды факторын байқады. Бұл бағытта Орынбор ведомствосы қазақтарының өлген адамды жерлеу және оған ас беру және құда түсу, қыз ұзату және той жасау дәстүрлеріне арнаған очерктерінде кеңінен сөз болған. Бұл очерктер қазақ халқының әртүрлі кезеңдегі өзінің әлеуметтік сезімкүйлерін танытуымен құнды.  

Халқымыздың ұлы ағартушысы, қоғам қайраткері Ыбрай Алтынсарин халқына қызмет етуді «азаматтық борыш» санады. Ол дүниенің кілті ғылымда деп ұғынды, өз халқын, әсіресе жастарды оқытуды, оларға білімғылым нұрын шашуды арман етті. Осы үшін сәулетті  мектеп, оның шешуші күші – оқытушы, жақсы оқу құралы керек екенін терең түсінді, соны жүзеге асыру үшін күресті. Қараңғы қазақ жеріне білім мен ғылымның шам шырағын жаққан тұңғыш кәсіби ұстаздың аты өзінің шексіз сүйген халқының жадында мәңгі қала бермек.  

Бақылау сұрақтары

 1. Мектептің халықтық сипатын қалай түсінесің?

 2. Мектеп қазақтарға білім берудің басты құралы дегеннені білдіреді?

 3. Халықтың дамуының негізгі құралы неде?

 4. Мектеп үшін керекті нәрселер не?

 5.  Ыбырай Алтынсариннің халық мұғалім туралы пікірі қандай?

 6. Қоғамдағы ғылым мен білімнің әлеуметтік рөлі туралы не айта аласың?

 7. Халық мектептері үшін ең керектісі – оқытушы дегенді қалай түсінесің?

 8. Ыбырай Алтынсариннің қазақ тәрбиесіндегі діннің рөлі туралы не айтты?

Абайдың әлеуметтанулық көзқарастары

      1. Қоғамды тарихи құбылыс ретінде тану.

      2. Адам болмысы, толық адам туралы.

      3. Ағартушылықгуманистік ойтұжырымдар.

      4. Дін туралы ойлар

      5. Адам тәрбиесіндегі еңбектің рөлі жөнінде.     

   1. Қазақ халқының ұлы ақыны Абай Құнанбаевтың (1845-1904) өз кезіндегі қазақ қоғамының басты мәселелеріне жауап беруге ұмтылды. Оның әлеуметтанулық ойпікірлерін әңгіме еткенде алдымен қоғам туралы ойларына арнайы тоқтау қажет. Өйткені бұрын-сонды қазақ ойшылдарының арасында Абайдан артық қоғам туралы іргелі ойтұжырымдар жасаған көп емес. Бұған Батыс ойшылдарының әсер еткені сөзсіз. Алайда, Абайда қоғамды қазақ даласының перзенті ретінде тану басым.

   Абайдың топшылауында дүниеде, оның ішінде қоғамда қозғалмайтын, өзгермейтін еш нәрсе жоқ. Ол өзінің 1894 жылғы жазған «Жиырмасыншы сөзінде»: «Дүние бірқалыпты тұрмайды, адамның қуаты, ғұмыры біркалыпты тұрмайды. Әрбір мақұлыққа Құдай тағала бірқалыпты тұрмақты берген жоқ. Енді көңіл қайдан бірқалыпты тұра алады?» деп жазды. Бұл арада адам табиғаттың туындысы деген ой да ашық айтылған. Сондай-ақ  өлең сөздерінің бірінде: Күн артынан күн туар, Бір күн дамыл еткізбес, Ой артынан ой туар, Желге мінсең жеткізбес,  деп жоғарыдағы ойын жалғастыра түседі.

   Абай «Отыз жетінші сөзінде»: «Қары қалың қатты қыстың артынан көгі қалың, көлі мол жақсы жаз келмеуші ме еді?»  және «Дүние - үлкен көл, замана - соққан жел, алдыңғы толқын - ағалар, артқы толқын - інілер, кезекпенен өлінер, баяғыдай көрінер» деп табиғат пен қоғамды салыстыра отырып, екеуіне де өзгеріс ортақ екенін көрсетеді. Қоғамды  тарихи құбылыс ретінде таниды.  

   Дүниені білуге, тануға болатындығын дұрыс топшылай, Абай адам баласының жануарлар дүниесінен айырмасын көрсетеді. Ол «Жетінші сөзінде»: «Дүниенің көрінген һәм көрінбеген сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп білмесе, адамдықтың орны болмайды. Оны білмеген соң, ол жан адам жаны болмай, хайуан жаны болады» деумен шектелмей,  құдай тағала адам жанын хайуанның жанынан ірі жаратқан деп адам жаратылысының бөлек екенін айтады. Абай адамның санасынан тыс -  объективтік дүние барлығын, демек дүниенің көрінбей тұрған сырын адамның бес сезімі арқылы қабылдауға болатынын, алайда, ол үшін көкіректе сәуле, көңілде сенім болуы керек. Санасыз, сезімсіз құр көзбен көргендіктің хайуан малдан айырмашылығы жоқ дейді.

«Он тоғызыншы сөзінде» Абай қоршаған ортаны танып, білуді – адамның парасатты парызы санай отырып, оның адамның тәрбиеленуі мен  қалыптасуындағы рөліне ерекше назар аударады. Ол: «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы-жаманды таниды-дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады. Естілердің айтқан сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті болады» деп, әлеуметтанулық тілмен айтқанда, адамның әлеуметтену үдерісін аңғартады. Абай бұл ойын «Қырық үшінші сөзінде» ары қарай дамыта түсіп, адам сыртқы дүниені танығанда «Көзбенен көріп, кұлақпен естіп, қолмен ұстап, тілмен татып, мұрынмен иіскеп тыстағы дүниеден хабар алады» деп келеді де, ол хабарлардың «ұнамдысы ұнамды қалпымен, ұнамсызы ұнамсыз қалыппен әрнешік өз суретімен көңілге түседі. Ол көңілге түсіруші бағанағы бес нәрседен (көз, құлақ, қол, тіл, мұрын – Ә.Б.) өткен соң, оларды жалғастырып, көңілде суреттемек» деп жазды.

  2. Өз заманының асқар білімпазы, Мұхтар Әуезов айтқандай,  ұлттық рухани бұлақтан танымсусынын қандырған, Шығыс пен Батыстың озық мәдениетінен барынша нәр алған Абайды феодалдықпатриархалдық қазақ қоғамының басты проблемасы  адам тағдыры қатты ойлаңдырған. Адам баласының өмірі, оның ісәрекеті, мінезқұлқы, мұраты және тағы басқалар ақынның көптеген шығармаларының алтын арқауындай деуге  болады. Сондықтан ұлы ақын өзінің азаматтық кредосын «Мақсатым тіл ұстартып өнер шашпақ, Наданның көзін қойып көңілін ашпақ...» деп, адам баласын қор қылатын надандықпен аяусыз күресті, адамды жаңаша тәрбиелеуге ұмтылды. Сөйтіп алға нақты мақсат қояды, адамның жан азығы — білуге құмарлығы, бұл болмаса оның малдан айырмашылығы жоқ деп адамды білімге уағыздады. Білмекке құмарлықты қанағаттандыру — дүниенің көзге көрінген және көрінбеген қасиеттерін танып білу, іздену, сұрап білу, ғылымға ұмтылу, дүние сырын білу, бұлар көкірекке сәуле, көңілге сенім береді деп өмірдің мәнмағынасын айқындады.  

  Абай адам болмысының өте күрделі үдеріс екенін өз замандастарының қайсысынан болса да жақсы білген. Тек білім мен ғылымның арқасында ғана адам күнделікті қарымқатынас үдерісінде байқалатын адамгершілік пен имандылық қасиеттерді тереңірек танып, оны өз бойларына жұғысты етуге мүмкіндік алады. Сондықтан адамның өзі ақылойын, дарынқабілетін, танымтүсінігін, рухани өресін үнемі, тоқтаусыз жетілдіре түсуі, оған бойындағы бар күшжігерін  мақсатты түрде жұмсап отыруы қажет.

   Қазақ қоғамының қайшылықты көріністерін жақсы білген ақын "Өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ" сияқты адам баласының бес дұшпанын атап көрсету арқылы халықты түзетуге тырысты, жаман қасиеттерден сақтандырды. Бұған "Талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым — ойлап қой" деп адамзатты биік мәртебелерге жеткізетін «асыл істерді» қарсы қойды. Жаманнан жиренуді, жақсыдан үйренуді насихаттады.

  Абай адамдардың ішкі жан дүниесін, оның қатпарқатпар астарын, қысқа ақыл, жай көзге таныта бермейтін жұмбақ сырларын шебер сөзбен өрнектеп береді. Мысал үшін «Сегіз аяқты» («Алыстан сермеп») атты өлеңін алайық:

                                                  Тасыса өсек,

                                                   Ысқыртса кесек,

               Құмардан әбден шыққаны.

Күпілдек мақтан.

                                                   Табытын қаққан,

     Андығаны, баққаны.

       Ынсап, ұят, терең ой,

                                           Ойлаған жан жоқ, жауып қой, -  деп «жарым адамның»  әлеуметтік келбетін барынша шеберлікпен береді.

    Абайдың "Болыс болдым мінеки", "Болды да партия", "Бөтен елде бар болса", "Мәз болады болысың" деген өлендерінен қоғамның әлеуметтік ауыр жағдайлары субъективтік факторлардың зардабынан болып  отырғанын байқаймыз. Ол ел тізгінін ұстаушылардың шен құмарлыққа ұмтылып, соның жолында малын да, арын да сатып, мәз болуын қатты сынайды:

Болыс болдым мінеки,

   Бар малымды шығындап.

                                             Түйеде қом, атта жал,

 Қалмады елге тығындап.

Сөйтсе-дағы елімді,

      Ұстай алмадым мығымдап.

Күштілерім сөз айтса

Бас изеймін шыбындап.

 Бұл сол кездегі сөзбен кестеленген болыстың бет бейнесі, жан дүниесі, іс-әрекеті, яғни бар болмысы. Бұдан артық айту қиын.

  Абай ұлтының билігі мен тіршілігінің көзі де жаттың қолында болып, олардың қолпаштауынсыз малды малдап, жанды жандай алмайтын, ел-жұрты тәуелді күйге түскен халін "Қалың елім, қазағым, қайран жүртым, ұстарасыз аузыңа түсті мұртың" - деп барынша қынжыла айыптайды. Халқының дәрменсіздігін, ел тізгінін ұстаушылардың шенқұмарлыққа ұмтылып, соның жолында малын да, арын да сатып, өзара қырқысқанын көріп налиды.    

                       Мәз болады болысың,

 Арқаға ұлық қаққанға,

            Шелтірейіп орысың,

Шенді шекпен жапқанға, деп өз қандастарының  қылығына налиды.

     Өз ұлтын бұрынсонды Абайша сүйе білген де, қиыншылығына күйіне білген де ешкім болмағанына дау жоқ. Ірінің қуанышы да, реніші де ұсақ болмайды. Сондайақ ұлы адам ұлттық деңгейде де қала алмайды. Олай болса, ол ұлы да бола алмас еді. Сондықтан Абайдың күллі адам баласын қор қылатын үш нәрседен сақтандыруын түсіну қиын емес. Ол «Отыз сегізінші сөзінде»: «Әуелі – надандық, екінші – еріншектік, үшінші – залымдық» деп нақты атап қоюмен шектелмейді. Бұлардың себеп-салдарларын ашып береді:  «Надандық – білім-ғылымның жоқтығы, дүниеден ешнәрсені оларсыз біліп болмайды. Білімсіздік хайуандық болады. Еріншектік – күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік – бәрі осыдан шығады. Залымдық – адам баласының дұшпаны. Адам баласына дұшпан болса, адамнан бөлінеді де, бір жыртқыш хайуан хисабына қосылады» дей отырып,  білімсіздік пен залымдықтың адамды әлеуметтік топтан айырып, хайуандар, тіпті жыртқыштар әлеміне қосатынын айтады. Бұдан қатал айту мүмкін емес. Және ғұлама ойшылдың пікірінше, бұлардың емі білім, ғылым  болмақ.  

  Абай халықты адамгершілік қасиет – бірлікті арттыруға жұмылдырды. Оның ойынша, елдің жақсы, жаман болуы оның ынтымақберекесіне байланысты. Ол ел берекелі болса — жақсы жайлау, ол бір — көл дейді. Сондайақ Абай: «Біріңді, қазақ, бірің дос, Көрмесең істің бәрі бос»,- деп, ұлттық бірлікке, ішкі татуластыққа, ынтымақтастыққа үндеді. Бұл – бір. Екіншіден, Абай қазақ қоғамының қараңғылығынан шығар жолды ғылымнан  іздеді. Оның "Ғылым таппай мақтанба" деуі әсте жайданжай емес.  Данышпан Абай өзінің «Он сегізінші сөзінде»: «Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ. Онан басқа нәрселермен оздым ғой демектің бәрі де – ақымақтық» дегенде де ғылымды бүкіл адам баласының басты қасиеттерінің бірі ретінде атаған болатын. 

 3. Абай халықты ауыр тұрмыстан құтқарып және караңғылықтан алып шығып, жарық жолға салар ағартушылық  жолды қалады, соған халқын шақырды. Абайдың бұл жолы орта ғасырлық схоластикаға мүлде қарама-қарсы дүние тану, адамдардың өмірін жақсы құрып, бақытты тұрмысқа жеткізу жолы еді. Ондай жолды Абай орыс халқының озық мәдениеті,  білімі мен ғылымынан іздеді. Сондықтан «Жиырма бесінші сөзінде» «Орысша оқу керек, хикмет (керемет – Ә.Б.) те, мал да, өнер де, ғылым да - орыста тұр. ... Орыстың ғылымы, өнері — дүниенің кілті, оны білгенге дүние арзанырақ түседі» деді.

     Жалпы, Абай әлеуметтік мәселелерге моральдық тұрғыдан қарады. Ол  байлар мен кедейлердің арасыңдағы айырмашылықтарды, олардың жағдайын, қоғамдағы алар орындарын салыстырып, сауатсыздардың «көзін қойып, көңілін ашып» түсіндірмек болған. Ол ескіліктің кетіп, жаңаның келетініне сенді. Ескілікті тез жолдан алып тастап, жаңалыққа тез жол ашу үшін бар күшімен қаратүнек ескілікке, жауыздыққа қарғыс айта қарсы тұрды. Бұл бағытта «Базарға қарап тұрсам, әркім барар», «Ғылым таппай мақтанба», «Интернатта оқып жүр», «Өлең сөздің патшасы - сөз сарасы», «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін», «Білімдіден шыққан сөз», «Сәулең болса кеудеңде» және т.б. өлендерінің орны бөлек.

   Абайдың қоғамдағы теңсіздердің теңелуі үшін, отаршылық қысымнан құтылу үшін халыққа кең мағынадағы демократиялық жолды ұсынды. Сондықтан оның өнер-білімді үгіттеуі тек оқу, хат танумен шектелмеген, кең көлемді, адамшылық қасиетті көксеген, нақты өмір мен тұрмысқа пайдалы демократиялық бағыт еді. Ол «Отыз екінші сөзінде» «Білім-ғылым үйренбекке талап қылушыларға әуелі білмек керек» дей отырып, талаптың біраз шарттарының барлығын айтады. Әуелі – білім-ғылым табылса, оны мынадай іске жаратар едім деу керек; екінші – ғылымды үйренгенде, ақиқат мақсатпен білмек үшін үйренбек қажет; үшінші - әрбір ақиқатқа ыждағаттылықпен көзің жетсе, содан айрылмау керек; төртінші – білім-ғылымды көбейтуге ойласу, сақтау қажет; бесінші – ақыл кеселі деген төрт нәрсе бар. Соның ішінде уайымсыз салғырттықтан сақтану керек. Алтыншы - ғылымды, ақылды сақтайтұғын мінез деген сауыты болады. Сол мінез бұзылмасын. Міне, білім-ғылым іздегендерге ркхани ұстаздың мәңгілік өлмес өсиеті.

4. Алғашқы қазақ ағартушыларының ежелден халқына серік болып келе жатқан дінге соқпай кеткені жоқ. Халықты ағарту, рухани жаңаруға үгіттей отырып, оның рухани дүниесінің өзегін, салт-дәстүрлерінің негізін құрайтын дін туралы айтпай кету мүмкін де емес еді.

Гуманист, ойшыл ретінде адам проблемасы Абайдың дүниетанымының өзегі болды. Оның қалыптасуында  өз халқының рухани әлемі мен Шығыс мәдениетінің орны да ерекше болған. Физули, Шәмси, Сәйхали, Науаи, Сағди, Фирдоуси, Хожа Хафиз сияқты гуманистердің көптеген шығармалары казақ даласында орта ғасырларда мәлім болғаны белгілі. Медересе де оқып жүрген кездерінде Абайдың олардан медет сұрап, шығармаларын бала жасынан жаттап өсуі жайдан-жай емес еді. Солардың туындылары арқылы Үнді, Қытай, Грек, Мысыр және т.б. елдерде қалыптаскан философиялық ұғымдар мен жүйелерден хабардар болды. Абай шығармалары оның Ежелгі грек философтары Сократ, Платон, Аристотель сияқты хакімдердің ойларымен таныс екендігін анық аңғартады. Ол араб әлеміндегі ислам дініндегі философиялық қағидаларды жақсы білген. Соның арқасында ол қазақтың имандылық және адамгершілік турасындағы түсінігін байытты.

Абай өзінен бұрынғы қазақ ойшылдарынан ілгері кетті. Оның  өлеңдерінде, қара сөздерінде "Алла" деген сөз жиі қолданылады. «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» деп аталатын өлеңінде:

Махаббатпен жаратқан адамзатты,

Сен де сүй ол алланы жаннан тәтті.

Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп

Және хақ жолы осы деп әділетті, - деп Абай осы үш сүюді иманның асылы, имандылық деп таниды. Осы дінің де, құдайға құлшылығың да дейді. Және екі дүниеде бұл шындық  екенін және ол шындық – алланың досы екенін айтады. Ал енді осыларды бұзатын да үш нәрсе барын ашық айтып, олар – пайда, мақтан, әуесқой деп, олардан шошы, іргенді аулақ сал деген кеңес береді. Бұл – шайтанның ісі, алайда біз осылардан тыйылдық па сұрау салады. Иманды танымаған құлшылық қабыл болмайды деп ескертеді. Имандылықтың пендеге жол ашатынына сенеді. «Алла мінсіз әуелден, пайғамбар хақ», сондықтан құдайдың бірлігіне анық сенетін болсаң, сен де үйреніп, ұқсап бақ деп ақын өз ойын тұжырымдайды.

Абай "Алланың өзі де рас, сөзі де рас, Рас сөз ешуақытта жалған болмас"— деуі Алланы шындық ретінде мойындаушылық екені белгілі. Бірақ оның танымы бөлек. Замана, адамзат, мінез - бәрі өзгереді, бірақ Алла өзгермейді. Абай бұл шындықты ақылмен ұғып білу мүмкін емес деген қорытындыға келеді. Бұл ойын «Отыз сегізінші сөзінде» былайша дәлелдеген: "Біз Алла тағаланы өзінің білінгені қадар ғана білеміз, болмаса түгел білмекке мүмкін емес. Заты түгіл, хикметіне ешбір хаким (данышпан, дана адам- Ә.Б.) ақыл ерістіре алмады. Алла тағала — өлшеусіз, біздің ақылымыз - өлшеулі. Өлшеулі бірлән елшеусізді білуге болмайды. Біз Алла тағала "бір" дейміз, "бар" демеклік те — ғақылымызға ұғымның бір тиянағы үшін айтылған сөз. Болмаса ол «бір» демеклік те алла тағалағалайықты келмейді». Бүл жерде суфистер философиясы арқылы қазақ даласына жеткен Платонның құдайды ақылмен тануға болмайды деген ой-жүйесінің ықпалы айқын сезіледі. Абайды зерттеушілердің  айтқанындай, оның шығармаларында Алла негізінен үш мәнде қолданылған. 1. Онтологиялық мазмұнда, яғни Алла — дүниенің хақтығын, ақиқаттығын, барлығын бейнелейтін, оның адамның еркінен, санасынан тыс объективтік шындық екенін мойындау. 2. Космогониялық мағынада, яғни Алла әлемді жаратушы қүдірет. Махаббатпен жаратқан адамзатты да, жаннан тәтті Алланы да сүй, өйткені ол жаратушы. Ал жаратушыға тек махаббат арналуы кажет дей отырып, Абайдың "Жүректің ақыл куаты, махаббат қылса тәңірі үшін", — деуі сондыктан. Абайдың бір ерекшелігі Алланы сүюге шақыру жолында ол гуманистік бағыт ұстанған. 3. Гносеологиялық тұрғыда, яғни ислам дінінде Алланы тану оның расулы (елшісі) Мұхаммед пайғамбар арқылы жүзеге аспақ. Ол жүйе: Алла — Мұхаммед — Адам болмақ. Сол себепті Абайдың "Адамды сүй, Алланың хикметін сез, не қызық бар өмірде онан басқа?" дегені түсінікті.

Дін туралы пікірлерінде Абай да сол кездегі шала сауатты имам, молдаларға соқпай кете алмаған. Ол өзінің жоғарыдағы сөзінде: «Бұл заманның моллалары хаким атына дұшпан болады. Бұларды білімсіздік, бәлки бұзық фиғыл, әлинсан ғәдду ләма жәһилге (адамның көңілі жаманшылыққа ауып тұрады деген - Ә.Б.)  хисап. Олардың шәкірттерінің көбі біраз ғараб-парсыдан тіл үйренсе, соған мәз болып, өзіне өзгешелік беремін деп әуре болып, жұртқа пайдасы тимек түгіл, түрлі-түрлі зарарлар хасил қылады» деп жазды. Абай Аллаға құлшылық ету арқылы адамның еңсесін езе беруге мүлдем қарсы.

Абай талапқа да, ғылымға да, ұстазға да, иманға да қиянатшылар жарым адам, жарым молла, жарым мұсылман дей отырып, дін туралы ойын былайша түйіндейді: «Құдай тағаланың жолы деген жол ниһаятсыз (шексіз -Ә.Б.) болады. Оның ниһаятына ешкім жетпейді. Бірақ сол жолға жүруді өзіне шарт қылып кім қадам басты, ол таза мұсылман, толық адам делінеді. Дүниеде түпкі мақсатың өз пайдаңа болса, өзің ниһаятлысың, ол жол құдайдың жолы емес». Қысқаша ғұлама ойшылдың дін хақындағы ой-пікірі осындай.

5. Еңбектің адамды тәрбиелейтінін, адамды-адам еткен еңбек екенін жақсы білген Абай көптеген шығармаларында адамды қажетті қасиет ретінде еңбекті сүюшілікке шақырды. Ол қазақтың жаманшылыққа үйір бола беретінінің бір себебін оның жұмысының жоқтығынан көрді. Егер ол егін салса, саудамен айналысса,  мұндай жаманшылықпен айналысуға оның қолы тиер ме еді ойланады. Ол қоғамда болатын өзгерістерді тек адам еңбегімен байланыста қарады. «Төртінші сөзінде» «Қулық саумақ, көз сүзіп, тіленіп, адам саумақ — өнерсіз иттің ісі. Әуелі құдайға сиынып, екінші өз қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау, еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды» деп адал еңбекке үндеді. Жанын қарманып, адал еңбекпен мал табуды арлы адамның ісі санады. «Жиырма тоғызыншы сөзінде» малды не жерден сұрау керек, не аққан терден сұрау керек деді. «Сақалын сатқан кәріден, еңбегін сатқан бала артық» және «Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі үшін оттаған хайуанның бірі боласың, адамшылықтың қарызы үшін еңбек кыл» деп еңбек еткен адамды айрықша бағалай келіп, ол еңбектің биік мәртебесін, оның адамгершілік қасиеттің көрінісі екенін атап көрсетеді.  

  Абай қоғам өміріндегі игілік пен дәулет біткеннің бәрін жасаған адам еңбегі, ал барлық жаманшылық, тіпті халықтың артта қалушылығы еңбексіздіктен деп санады. Оның пайымдауынша, ел еңбекпен көркейеді, елдің шырқын бұзатындар еңбек етпейтін арамтамақтар, еңбексіз жатып ішу адам баласын аздырады. «Тамағы жоқтық, жұмысы жоқтық, аздырар адам баласын", "Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей" дейді. Сонымен қазақ халқының ұлы ойшылы Абай білуді, тіпті ілгері басу, жоғары өрлеу, жетілу сықылды әлеуметтік қасиеттерді тек еңбек арқылы болатын іс деп таныды.  "Түбінде баянды еңбек егін салған, Жасынан оқу оқып, білім алған ", - деп Абай еңбек туралы ойын түйіндеп, адал еңбегін сауған қолөнер иесін  қазақтың әулиесі деп жоғары бағалады.

  Ғұлама-ойшыл ақын Абай Құнанбаев қазақ даласындағы барлық жақсылықтың, жаңалықтың жаршысы болды. Ол адамды "ақыл, білім, ар, мінез" арқылы жоғары дәрежеге көтеріп, асқақтататындай қоғамның прогрестік дамуын аңсады. Сондықтан ол барлық адамдарды өзіңді өмірде қалай ұстадың, игілікке, ақылға сыйымды іс істедім бе деп күніне немесе аптасына, тым болмаса, айына бір рет өз-өзіне есеп беруге шақырды.  

Бақылау сұрақтары

  1. Абай қоғамды қандай құбылыс деп таныды, осыған мысалдар келтір?

  2. Абайдың: «Мақсатым тіл ұстартып өнер шашпақ, Наданның көзін қойып көңілін ашпақ...» дегенін қалай түсінесің?

  3. Абайдың «Қырық үшінші» нақыл сөзіндегі адамның жан азығы — білуге құмарлығы, бұл болмаса оның малдан айырмашылығы жоқ деген сөзін қалай түсінесің?

  4. Абайдың «Он сегізінші» сөзіндегі: «Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озады. Онан басқа нәрселермен оздым ғой демектің бәрі де – ақымақтық» дегенді тарқатып айтшы?

  5. Абайдың күллі адам баласын қор қылады деген  үш нәрсені ата?

  6.  Абай қандай бес нәрседен қашық бол, бес нәрсеге асық бол деді?

 7.  Абай діннің әлеуметтік қызметі туралы не деді?

   

  Ә. Бөкейхан мен А. Байтұрсынұлының әлеуметтанулық көзқарастары

     1. Ә. Бөкейхан отарлық саясаттың әлеуметтік зардаптары туралы.

     2. Ә. Бөкейхан қазақ халқының даму жолы - білім мен мәдениет жайында.

     3. А. Байтұрсынұлы адам тәрбиесіндегі білімғылымның рөлі туралы.

     4. А. Байтұрсынұлы мектептің жастар тәрбиесіндегі маңызы жайында.

      1.  ХХ ғасырдың басында халқымыздың ұлттық санасының оянуына айрықша әсер еткен аса ірі қоғам және мемлекет қайраткері, ғұлама ғалым Әлихан Бөкейхан болды. Ол қазақтың тарихы, ұлттық ерекшеліктері мен тұрмыс салтын, әдет-ғұрпын, мәдениеті мен өнерін зерттеп, мол мұра қалдырған.

Әлихан Бөкейхан өз еңбектерінде Дала өлкесінің сан ғасырлық тарихы, оның Ресейге қарағаннан кейінгі саяси-әлеуметтік, мәдени-рухани жағдайлары егжей-тегжейлі зерттеліп, экономикалық, әлеуметтік-саяси, мәдени жағдайлары талданып, отарлау саясатының тууы, дамуы және оның әлеуметтік зардаптары, соңғы кезде күшейе түскен бұл саясатқа қарсы жергілікті халықтың көзқарасы, оның  мақсат-мүддесін көтерген.  

   Патшалық Ресейдің түпкі мақсаты ашық айтылады. Ол қазақ даласына біртіндеп кіріп, билік жүргізу реформасын сатылап жүргізе отырып, бұған халықтың санасын үйретіп, ел ішінде рушылдыққа дем беру арқылы қазақ мемлекеттілігін біржолата жою, басқару жүйесін, әділ сот ісін орыстандыруға ұмтылу болды. Және орыстандыру саясатына тән нәрсе - әдепсіздік, озбырлық, жергілікті халықтың құндылықтарын құрайтынның баршасын дөрекілікпен кемсіту болды. Орыс басқарушылары жергілікті халықтың тілін білмеді, білгісі де келмеді. Олар тек шала сауатты тілмаштар арқылы ғана жұмыс істеді. Далалық облыстарда, тіпті болыс кеңсесінде барлық хат алмасу, іс қағаздары орыс тілінде жүргізілді.

Бүкіл түркі әлемінің ұлы перзенті Мұстафа Шоқай өзіне Әлихан Бөкейхановтың әсерінің ерекше болғанын  айта келіп:  «Ұлтқа пайдалы адам болғыңыз келсе, бәрінен бұрын орыс өкіметінің атамекеніміздегі жер саясатын мұқият зерттеп үйренуге тырысыңыз. Сізге не істеу керектігін осы саясаттың өзі-ақ көрсетіп береді», - деген ұстазы сөзін 1939 жылдары жайдан-жай еске алиаған еді.

Шынында да Әлихан Бөкейханның патшалық Ресейдің отарлық саясатына байланысты үлкен әлеуметтік мәселеге айналған жер мәселесін ерекше ынтамен қарастырған еді.  Ол 1896-1901 жылдары Ақмола, Семей және Торғай облыстарына қарасты 12 уезін қамтыған Ф.А. Щербина бастаған экспедициясы жұмысына қатысып, көшпелі шаруашылықтың жер пайдалану әдіс-тәсілдерінің заңдылықтарына көз жеткізіп, аймақты этникалық жағынан, жағрапиялық ерекшеліктері мен тарихи даму тұрғысынан зерттеген болатын.

   Экспедиция қорытындылары белгілі бір ұстанымның қалыптасуына ықпал етті. Ә. Бөкейхан алдымен жер үлесін жергілікті халыққа беруді жақтады. Сонан соң ол жерді сатуға тыйым салуға, меншік есебінде үлестіріп беруге қарсы шықты, өйткені егіншілік мәдениетін толық меңгермеген қазақ шаруасы көрші қоныстанушыларға үлесін сатып, жерсіз қалуы мүмкін еді. Сол себепті жердің қауымға кесілуін, соның ішінде үлес белгілегенде жердің топырағын, жергілікті табиғатты ескеріп, әділдікпен пайдалану қажеттігін атап көрсетті.

    Әлихан Бөкейхан отаршыл аппараттың жер мәселесіндегі зорлығын, жасап жатқан айла-шарғысын жан-жақты сынап, әшкереледі. Ол «Қазақ» газеті бетінде оқырмандарға патшалық Ресейдің жер туралы заңдарының отарлық сипатын, реакцияшыл мазмұнын, әлеуметтік салдарын барынша нақты деректермен ашып берді. Патша шенеуніктерінің жергілікті халықты өз жерінен ығыстыруы заңсыздық, ал қоныс аудару мекемелері айтты деп, халықтың ығыса беруі жігерсіздік екендігін айтты.

   Әлихан Бөкейхан қазақ жерін бөлудің мөлшері туралы жазған «Жауап хат» мақаласында: «Үкімет біздің қазақ халқының пайдасын ойласа, сен, қазақ, бір күнде мал шаруасын тастап, егінші бол демейді. Шаруа қиындықпен, зор шабындықпен өзгертіледі. Орыс мұжығының біздің қазақтың даласына қашып жатқаны мың жылдан бері ұстап келе жатқан жерді үшке бөліп егін салатын, мұнысы «трехполье» атанады, шаруаны өзгерте алмағанының азабы. Мемлекет қазақты өзінің баласының бірі қылса, қазақты осы тұрған шаруасын бұзбай орналастырар еді. Сонда қазақ неше жылда эволюция жолымен бірте-бірте отырықшы болар еді»,- деп жазған болатын.

Отарланудың нәтижесінде қазақтардың мәдени-саяси жағдайында кері өзгерістер пайда болды. Бұрын қазақтар арасында туысқандық  байланыс күшті болатын, олардың барлығына ортақ ұран – аңызға айналған тұлға Алаш еді. Саяси басқарудағы ресейлік жүйе қазақ мемлекетінің тұтастығын бұзды. Жергілікті халық тілінен, дінінен, ділінен айрыла бастады. Әкімшілік  қазақтың бастауыш  мектептеріндегі мұғалімдерден орыс тілін білуді талап етті. Мектеп ашу мен медресе салу үшін айрықша рұқсат қажет еді, сол себепті қазақ өз жерінде, өз елінде отырып, мектеп пен мешітті жасырын салып, жасырын ұстады. Бұл қазақ балаларының еркін білім алуына қиындық келтірді.

    2. Әлихан Бөкейхан күшті патшалық Ресей  империясына ашықтан-ашық қарсы шығудың әзір ерте екенін түсініп, қазақтың ұлттық ерекшеліктерін сақтай және сана-сезімін оята отырып, қазақ қоғамын Ресей мен Еуропаның  озық мәдениетіне  жеткізу, ортағасырлық әлеуметтік-экономикалық мешеуліктен алып шығатын батыстың буржуазиялық қатынас жолын таңдады. 1905 жылдың қарашасында Мәскеуде өткен жергілікті және қала қайраткерлерінің съезінде қазақ халқына таяудағы басты қажеттілік – ана тіліне, діни, сайлауға бостандық туралы мәселелерді көтеруі жайданжай емес еді.

      Ә. Бөкейхан «Рухани мәдениет қарауылынан» деген мақаласында «Рухани мәдениеттің бір белгісі – жұрт баласына жалпы оқу, газета, кітап оқып, ғылым жолын тану, қол жеткені ғылым жолында ізденіп, адам баласына жақсылық жол ашу» деп жазды. Ол шын білімнің тәжірибеден туатынын, білім жолының негізі тәжірибе болатындығын жақсы білген. «Ақыл, зерек тексеріп, тергеп, терең бойлап тоқып, кестелеп көзбен көргеннен, қолмен ұстағаннан қорытынды шығарады. Бұл неше сыннан өтіп, таспадай сыдырылып, таяқтай жанылып, білім негізі болып шығады» - дейді ол. Ал «Білім күші» атты мақала да  білім құдіретіне, оның адам өміріндегі мәніне ерекше көңіл бөлді. «Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе?» дейтін қазақ мақалын айта отырып, білімнің бәрінен жүйріктігін атап көрсетеді.  

    Ол кезде  Европа газет шығару мәселесінде көш ілгері кетіп, онда газетке ерекше мән беріліп, газет – ғұмыр айнасы, ұлы патшалықтың бірі деп саналатын. Осыларды жаза отырып, Ә. Бөкейхан «Ашық хат» атты мақаласында қазақ қоғамындағы газеттің орны, оны шығарудың қиындықтары мен проблемаларын арнайы сөз етеді. Ол қазақта газет шығарудың шарты – оқушының барлығын атап көрсетеді. Маңызды, ғұмыр тілегіне тұратын, кестелі сөзді мақалалар  газет деңгейін көтеріп қана қоймай, оның қазынасын да молайтатыны, газеттің оқушысы көп болса, оның қазынасы да бай болатыны, газеттің жаны – мақала екендігін баса айтады. «Газетаны күйлеп, жаратып бәйгеге қосуға өз алдына шебер, білгіш, жүйрік керек... Газетаға басшы болу кім болса, соның қолынан келмейді. Газета ісі үй ағаш болса, басқарма мұның тезі болады... Тілші, хабаршы – газетаның отыны» - дейді автор.

   Ірі ғалым, көреген саясаткер өз халқының бостандығы мен азаттығы, болашағы мен бақыты  жолында жан сала күрескен, сол жолда құрбан да болған Әлихан Бөкейханның сан салалы саяси қызметі мен рухани асыл мұралары қазақ өз елінің иесі болып тұрғанда мәңгі жасай бермек.    

ІІ. ХХ ғасырдың басында үркердей топтанып шыққан қазақтың зиялы қауымының аса көрнекті өкілі, Мұхтар Әуезовтың сөзімен айтқанда,  «оқыған азаматтардың тұңғыш көсемі» ретінде танылған Ахмет Байтұрсынұлы өзі өмір сүрген қоғамның көкейкесті әлеуметтік мәселелерін қозғаған, адамды рухани қалыптастырудағы оқу-білімнің құдіретін терең түсінген ойшыл болатын.       

    Ұлы ағартушы ел  ішіндегі надандық пен жалқаулықты қазақты артқа тартып отырған аса қиын мәселелер деп санады. Ол өнер мен ғылымның қадіріне жеткен өзге елдерді өнеге ете отырып, өнер-білімнің теңдікке жеткізетінін, әлсіздерге күш беретінін, тұрмысты түзететінін, оған қол жеткізгендердің басқалардың аяқ астында жаншылмайтынын, олармен терезесі тең болатынын айтты. Ол: «Надандықтың кесепаты әр жерде-ақ маңдайымызға тисе де,  ата жолдасымыз болған соң, біз де қиып айрылмай келеміз. Олжалы жерде үлестен қағылғанымыз — бәрі надандық кесапаты. ... Дүниеде ерге теңдік, кемге кеңдік, азды көпке теңгеретін ғылым менен өнерді, елсізді елдіге теңгеретін, жоқты барға теңгеретін ғылым менен өнерді керек қылатын қазақ аз» деп налыды. Алайда, қазақ халқын қараңғы дегенде, әңгіме тек халықта емес, содан құтқаратын мүмкіндіктердің жоқ болып отырғандығында еді. Сол кездегі оқу іздеген талапкерлердің қырықтан біреуі ғана оқырлық орын тауып, басқалары далада қаңғырып жүргені шындықтан туған жай болатын.

   Батыс мәдениетінен  алшақ, білім-ғылымнан кенже қалған, күнделікті малын бағып, егінін еккеннен басқа тірлігі шамалы, бейқам, жым-жырт жатқан қазақ халқын, «баяғы қалпы мен салты, ұйқыдан басқаны ойлай қоймайтын жұртты, қымызға қанып, қызарып жанып жүрген бай мен шалап ішіп мас болған кедейді» оятуды А. Байтұрсынұлы басты мақсат етті. Ол «малы қамауда, жаны талауда, ұйқысы әлі қанбаған» халқына  көзіңді аш, оян, ұйықтайтын не сиқың бар дей отырып, алға басып, жұрт қатарына кіру, басқадан кем болмаудың басты амалы білім мен ғылым деп білді.

   Ахмет Байтұрсынұлы Еуропада ғылым, өнер толық, қазақта олардың жұрнағы да жоқ деп, Еуропаны үлгі тұтты. Жастардың оқу-тәрбие жұмысы түзелмей, жұрт ісі түзелмейді деп санады. «Қазақша оқу жайынан», «Оқу жайы», «Білім жарысы», «Білім жарысы қақында», «Оқыту жайынан», «Жазу тәртібі», «Бастауыш мектеп», «Қазақ арасында оқу жұмыстарын қалай жүргізу керек» және т. б. мақалаларында оқыту, оны ұйымдастыру мәселелерін қазақ қоғамындағы әлеуметтік-экономикалық және техникалық даму мәселелерімен тығыз байланыста қарады.

     Халыққа білім беру мәселесімен қатар А. Байтұрсынұлы қазақ қоғамындағы ғылымның дамуына ерекше көңіл бөлді. Адамзат қоғамында жан таңырқарлық нәрсенің бәрі ғылыммен  табылғанын айта отырып, ол 1913 жылы жазылған «Орысша оқушылар» атты еңбегінде ғылымның құдіретін насихаттайды. Ол адам баласын көкте құстай ұшқызған да, суда балықтай жүздірген де, дүниенің бір шеті мен бір шетіне шапшаң хабар алғызған да, отарба, от кемелерді жүргізген де ғылым екенін айта отырып, басқа елдердің де қазақ еліндей болғанын, олардың бүгінгі күндерге тек ғылым арқылы жетіп отырғанын айтады. Одан әрі қазақ баласы тәуірірек оқырлық мектептерде қазыналық орындар аз, өз күшімен оқытуға әркімнің шамасы келе бермейтінін, ал патшалық Ресей қазаққа мектеп салып бермек түгіл, қазақтың қазақша оқуын тіпті тілемейтінін, мектептерді тәртіпке келтіру, қазақша оқуды  халыққа тарату - өз міндетіміз екенін атап көрсетеді. «Балам деген жұрт болмаса, жұртым дейтін бала қайдан шықсын. ...Баланы ұлша тәрбиелесең, ұл болмақшы, құлша тәрбиелесең, құл болмақшы» - деп жазды ұлы ағартушы.   

  2. 1912 жылы «Айқапта» басылған «Жазу тәртібі» атты мақаласында А. Байтұрсынұлы халықты сауаттандыру үшін сол кездегі оқуды реттеу, тәртіпке келтіру жөніндегі ойларын ортаға салады.  

  Қазақ қоғамындағы оқыту үдерісінде, әсіресе қазақша оқуда кемшілік көп болатын. Сол сияқты қазақ балаларын өз тілінде оқыту ісі кәсібилікті талап ететінін арнайы мәселе еді. Сондықтан А. Байтұрсынұлының: «Бала оқытатындар бала оқытуын жақсы білерге керек. Бала оқытуын жақсы білейін деген адам әуелі балаларға  үйрететін нәрселерін өзі жақсы білерге керек, екінші, баланың табиғатын біліп, көңіл сарайын танитын адам боларға керек... Бұл күнгі ғылымды жұрттарда  бала оқыту  жұмысы бала оқыту ғылымын оқып шыққан адамдардың қолында» -  деп жазуы тегіннен-тегін емес еді.   

        А. Байтұрсынұлы «Қазаққа керегі екі түрлі оқу, оның бірі -  мұсылманша, екіншісі - орысша»  дей отырып, орысша оқуға уақыт және басқа жағынан мүмкіндіктер бола бермеуіне байланысты, «жалпақ жұрттың бәрінің қолы жете алмағандықтан», қазақша оқуды, тезірек сауат ашуды ұсынады. Қазақша оқу дегенде сол кездегі мұсылманша оқуды айтпайды, қазақтың тілінде оқуды айтады. Содан әрі ол оқу құралының қажеттігіне тоқталып, бала оқытатын кітаптың, балалар үшін жазу тәртібінің болуына баса көңіл аударады. Ғалым өзі жасаған әліпбидің негізгі мазмұнын түсіндіріп, араб таңбаларының қажеттігін дәлелдей отырып: «Араб әліппесі қазақ арасына дінменен бірге таралған, сіңген, дінменен бірге байласқан әліппені алып тастап, басқа әліппені алдыру қиын жұмыс. Бұлай болған соң араб қаріптерін қазақ дыбыстарына жеткізу амалын табу керек», - дейді. Ол қазақ тіліне сіңіп кеткен араб, парсы сөздерінің тілімізде сақталуын жақтайды.     

   Ұлы ағартушы бастауыш мектепте қазақтың діні, тілі, жазуы таза болуы, оның миссионерлік пікірден, саясаттан  алыс болуы алға тартылады. Сонымен бірге қазақты дінінен, болмаса жазуынан айыруға болмайтынына байланысты үкімет мектеп арқылы қазақтың дінін, тілін, жазуын жоғалтып, орысшаға аударамын деген пікірден безіп, бастауыш мектеп екі жаққа да пайдалы болуы керектігі атап көрсетіледі.

   Ахмет Байтұрсынұлы бастауыш мектептерде оқу үшін 5 жылдықты ұсынады. Оның алғашқы үш жылында бірыңғай қазақша, екі жылында  орысша оқытылуы тиіс. Бастауыш мектепте  кілең қазақ тілінде үйретілетін нәрселер: оқу, жазу, дін, ұлт тілі, ұлт тарихы, есеп, жағрапия, шаруа кәсіп, жаратылыс жайы. Ал бастауыш мектептің орысша оқытатын екі жылында үйретілетін білім гимназияның төменгі кластарына жарарлық болуы тиіс екеніне назар аударады.  Автор қазақша оқи, жаза білген соң, шама келсе, орысша да білу қажеттігіне тоқталады. Сонымен бірге қазақты орысшаға аударамыз деген пікірдің бәрін бүлдіріп отырғанын атап көрсетеді.  

    Ол кездегі қазақ мектептерінде ана тілінде оқытудан басқа, педагогика, методикадан хабардар мұғалімдер тіпті жетімсіз болатын. Сол себепті «Мектеп керектері» деген мақалада мектепке керектіні, яғни білімді, педагогика мен методикадан хабардар, дұрыс оқыта білетін мұғалімді дайындау, табу негізгі міндет деп саналды. Ұлы ұстаз бала оқыту ғылымынан хабардар мұғалім – мектептің  жаны, мұғалім қандай болса, мектеп сондай болады деді.

    Ахмет Байтұрсынұлының мектеп жөніндегі ойлары бүгінгі күнге дейін мәнін әсте жойған жоқ. Ол мектептің тәуелсіздігін, оқу үдерісі мәселелерін өзі шешіп, өзін-өзі басқаруын қалады. Мұғалімдердің жоғарыдан тағайындалмай, сайлау жолымен орналасуын ұсынды. Сол уақытта оқу-тәрбие үдерісі  нәтижелі болмақ. Оның бастауыш мектептерде оқу ана тілінде жүргізілуі керек деген пікірі тіліміздің қазіргідей жағдайында аса өзекті мәселеге айналып отырғаны даусыз.

    Ғұлама ғалымның: «Біз кейін қалған халық, алға басып, жұрт қатарына кіру керек. Басқадан кем болмас үшін біз білімді, бай һәм күшті болуымыз керек. Білімді болуға оқу керек. Бай болуға кәсіп керек. Күшті болуға бірлік керек. Осы керектердің жолында жұмыс істеу керек» деген сөздері ұлтымызға мәңгілік ұран болуға тиіс.

   Бақылау сұрақтары

  1. Ә.Бөкейхан отарлық саясаттың әлеуметтік зардаптары туралы ойы қандай болды?

  2. Ә.Бөкейхан Білім мен мәдениетті - қазақ халқының бірден-бір өркениет жолы дегенді қалай түсінесің?

  3. Ә.Бөкейхан ұсынған қазақ халқының әлеуметтік бірлігін қамтамасыз етудің жолы қандай?

  4. Неге қазақтың әлеуметтік мәселесінің өзегі жер болды?      

  5. А.Байтұрсынұлы адам тәрбиесіндегі білімғылымның рөлі туралы не деді?

  6. Мектеп  әлеуметтік орта дегенді қалай түсінесің?

  7. А.Байтұрсынұлы неге халықты оятудың жолын оқу-білімнен іздеді?

Дәріс №7

Қоғамның әлеуметтік жікте