12310

ПӘНДЕР МОДУЛІНІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ. Қазақстан Республикасының демократиялық негіздерінің қалыптасуы: саяси-құқықтық аспект

Другое

Социология, социальная работа и статистика

Саясаттану пәні, объектісі, әдісі, әлеуметтік-гуманитарлық пәндер жүйесіндегі орны. Саясаттанудың болашақ маман тұлғасын, азаматты қалыптастырудағы орны. Саяси ой дамуының негізгі кезеңдері. Саясат қоғамдық құбылыс ретінде, оның табиғаты, түрлері, мүмкіндіктері, шекаралары мен келешегі. Саясаттанудың субъектісі

Казахский

2014-07-21

333.96 KB

60 чел.

ПӘНДЕР МОДУЛІНІҢ ОҚУ-ӘДІСТЕМЕЛІК КЕШЕНІ

Пәндер модулінің оқу-әдістемелік кешенін дайындауға жауаптылар: ф.ғ.к., доцент Малгараева З.Б., ф.ғ.к., аға оқытушы Даулбаева Ж.И., с.ғ.к., аға оқытушы Уразаев Е.Ж. 

  1.  
  2. Гуманитарлық және жаратылыстану пәндер кафедрасының отырысында талқыланды

  1.  

Типтік бағдарлама......…………………………………4

  1.  

Жұмыс оқу бағдарламасы................................................5

Syllabus…….....……………………………..……………6-32 

  1.  

Қолданылатын әдебиеттер тізімі......................................33

  1.  

Глоссарий.............................................................................36

  1.  

Пәнніңоқу-әдістемелік қамтамасыздануының картасы41

  1.  

Дәрістер тезистері...........................................................73-105

  1.  

Пәнді оқыту бойынша әдістемелік нұсқаулар..……106

  1.  

Белсенді үлестірме материалдар.........................................

  1.  

Студенттердің оқу жетістіктерін бағалау және бақылау материалдары …………………………………………120

  1.  

Оқытудың техникалық құралдары, демонстрациялық материалдардың тізімі (плакаттар, слайдтар, мультимедиялық қамтылуы және т.б.)……………123

1.Типтік бағдарлама

р/қ

Пәндердің және циклдардың атаулары

1

Жалпы білім беру пәндері циклы (ЖББП)

1.1

Міндетті компонент

 

Саясаттану

Саясаттану пәні, объектісі, әдісі, әлеуметтік-гуманитарлық пәндер жүйесіндегі орны. Саясаттанудың болашақ маман тұлғасын, азаматты қалыптастырудағы орны. Саяси ой дамуының негізгі кезеңдері. Саясат қоғамдық құбылыс ретінде, оның табиғаты, түрлері, мүмкіндіктері, шекаралары мен келешегі. Саясаттанудың субъектісі. Саяси элита мен көшбасшылық. Гуманитарлық мәні, демократиялық мазмұны мен саясаттың ізгілік сипаты. Қазақстан Республикасы Президентінің жыл сайынғы халқыққа жолдауы аясындағы және үдемелі жаңару кезеңіндегі егеменді мемлекет саясаты. Билік қатынас пен процесс ретінде: пайда болуы, мәні, шығу көздері, ресурстары. Саяси жүйе. Саяси режим мен оның типтері. Демократияның теориялары мен моделі. Сайлау жүйелері. Басқару мен мемлекеттік құрылыс формасы. Құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғам. Саяси партиялар мен партиялық жүйелер, қоғамдық-саяси қозғалыстар мен ұйымдар. Мемлекеттің қарым-қатынас формалары және азаматтық қоғам, Қазақстанның партиялық жүйесі. Саяси мәдениет пен саяси идеология, Қазақстан Республикасының ұлттық идеясы. Саясаттағы дағдарыстық және қақтығыстық жағдайлар, олардың алдын алу мен шешу жолдары. Әлемдік саясат пен қазіргі халықаралық қатынастар. Әлемдік саяси процестің ерекшеліктері. Жаңа геосаяси конфигурациядағы Қазақстанның ұлттық-мемлекеттік мүдделері. Қазақстан Республикасының сыртқы саясатының негізгі басымдықтары, Орталық Азия аймағындағы және әлемдегі қауіпсіздік  пен тұрақты дамытуды қамтамасыз етудегі сыртқы саяси бастамалары.

2. Жұмыс оқу бағдарламасы

Семестр

Кредиттер саны

Сабақ түрі

СӨЖ сағаттарының саны

Жалпы сағаттар саны

Бақылау түрі

Контактылы сағаттар саны

Контактылы сағаттардың жалпы сағат

дәріс

семинар

СОӨЖ/консультациясағаттарының саны

1

2

20

10

10/5

45

45

90

Қорытынды тапсырма

Қазақ гуманитарлық заң университеті

Экономика, бизнес және әлеуметтік ғылымдаржоғарымектебі

Гуманитарлық және жаратылыстану пәндер кафедрасы

«БЕКІТЕМІН»

       Экономика, бизнес және әлеуметтік ғылымдар Жоғары мектебінің

проректор-директоры

       т.ғ.к., доцент Л.К. Мұқатаева

       _____________________________

                    «___»  ________________  2012 ж.

ПӘННІҢ ОҚУ БАҒДАРЛАМАСЫ

(syllabus)

Модуль пәнініңатауы: «Қазақстан Республикасының демократиялық негіздерінің қалыптасуы: саяси-құқықтық аспект»

Барлығы   - 1 кредит

Курс    - 1 

Семестр - 1

Дәрістер -  10 сағат 

Cеминар - 5 сағат

СОӨЖ  - 8 сағат

СӨЖ  - 22 сағат

Жалпы көлемі – 45 сағат 

Қорытынды бақылау  - 1 семестр 

А С Т А Н А – 2012 ж

Оқытушы туралы мәлімет және байланыс мағлұматы:

Даулбаева Жаннат Ибрагимовна – философия ғылымдарының кандидаты, кафедраның аға оқытушысы; гуманитарлық және жаратылыстану пәндер кафедраcы, 442 каб., тел: 70-30-52.

Ғылыми қызығушылығы: қазақ философиясының тарихы, ежелгі қазақ халқының наным-сенімдері, қазіргі заманның саяси ойы, тарихы идеологиялардың қалыптасуы.

Пререквизиттер: «Саясаттану» пәнін толығымен игеріп алу үшін алдын ала келесі пәндерді білген жөн:

- Философияны - қазіргі замандағы саяси процесстерді талдау үшін және әлеуметті-гуманитарлы пәндердің категориалды аппараты ретінде;

- Қазақстан тарихын - тарихи әлеуметтік-саяси процесстерін талдауының эмпирикалық және теориялық негізі ретінде;

- Әлеуметтануды - әлеуметтік қатынастарды және қоғамдағы өтіп жатқан процесстерді талдау үшін методологиялық құрал ретінде;

- Жалпы психологияны - саяси құбылыстардың психологиялық аспекттерін анықтайтын пән ретінде.

- Мәдениеттануды – қоғамның саясат пен мәдениеттің байланысын анықтайтын пән ретінде

- Экономиканы – экономикалық білімдердің базисты пәні ретінде

Пәннің сипаттамасы:

Саясаттану – саясат туралы, мемлекет пен тұлға арасындағы қарымқатынас жайлы, сонымен қоса саяси жұйенің іске асырылуы мен саяси процесстердің «технологиялары» туралы ғылым. Саясаттану пәні жалпы ғылыми әдістерін қолданады: жұйелік, салыстырмалы, тарихи, функционалды, сонымен қатар оның өзіндік әдістері бар: нормативті, әлеуметтанулық, психологиялық, контент-анализ, антропологиялық.

Саясаттану пәні нақты ғылым түріне 20 ғасырға таман айналды. 1949 жылы ЮНЕСКО қарамағында саяси ғылымның Халықаралық Ассоциациясы пайда болды. Дәл осы кезде саяси ғылымынң негізгі тармақтары қалыптасты:

  1.  саяси теория: саясат теориясы мен саяси ойдың тарихы;
  2.  саяси институттары;
  3.  партиялар, саяси қозғалыстар мен саяси пікір;
  4.  халықаралық қатынастар

 Пәннің мақсаты

        Саясат – адам, қоғам және мемлекет арасында гармониялық үйлесімдікті табу. Бұл қоғамның, мемлекеттің, әр бір азаматтың өмірінің ең маңызды өрісінің бірі болып табылады.  Әсіресе қазіргі заманның өзгерісті кезінде адам өмірінің негіздері радикалды өзгерістерге түскенде саясаттың мәні арта түседі. Қазір Қазақстан осындай кардиналды өзгерісті кезеңді кешіп келе жатыр, оның рухани өрлеуіне бүкіл саяси және әлеуметтік құндылықтарын қайтадан анықтау ерекше мәнге айналады. Қазіргі заманның саяси өмірін дүрыс игеру және түсіну осы пәннің негізгі мақсаты болып табылады.

Пәннің зерттеу міндеттері:

- Саясаттану пәні студенттерге  қазіргі заманның келесі саяси құбылыстарын, институттарын, міндеттерін түсінуге көмек береді: билік, азаматтық қоғам, құқықтық мемлекет, саясат, саяси жүйе, саяси тәртіп, саяси мәдениет, өркениеттің глобалды міндеттері, сонымен қоса экологиялық, демографиялық мәселелер, әйелдердің жағдайы мен білім алу мәні.    

- Саясаттың бөлімі ретінде саяси ой тарихы студенттерге  саясаттың әлеуметтік-философиялық және идеялық-теориялық негізін, саяси парадигмалардың сипаттамаларын және белгілерін анықтауға мүмкіндік береді.   

- Саясаттануды зерттейтін студент ғылым анализ тәсілдерін игеруі мен бірге экономикалық, саяси, әлеуметтік құбылыстарды ізденісті зерттеу арқылы болашақты болжауға машықтанады.  

 

 Пәндік компетенция:

«Саясаттану» пәні студент оқушыға саяси ой дамуының негізгі заңдылықтарын игеруге, саяси жұйенің, саяси институттардың іс атқаруын түсінуге мүмкіндік береді. Студент оқушыда саяси мәдениет қалыптастырады. Бірақ та, ең негізгі ісі – мамандық қызметте, әлеуметтік өмірде азаматтық тұрпат қалыптастырады.

 

  

  

Пәнді меңгергендегі компетенциясы:

«Саясаттану.  Қазақстан Республикасының демократиялық негіздерінің қалыптасуы: саяси-құқықтық аспекті» пәнінің модулі заңтану мамандығында оқитын студенттің жалпы көзқарас және теоретикалық дайындығының негізі болып табылады.

 


Дәрістердің және семинар сабақтарының тақырыптық жоспары

Модульдің атауы:Саясаттану

Модуль пәнінің атауы: Қазақстан Республикасының демократиялық негіздерінің қалыптасуы: саяси-құқықтық аспекті

Дәрістер

Семинар сабақтары

Модуль пәнінің тақырыптары және мазмұнының сұрақтары

Сағат бойынша көлемі

Модуль пәнінің тақырыптары және мазмұнының сұрақтары

Сағат бойынша көлемі

1-тақы

рып

1 Саясаттану объекті, пәні, тәсілдері. Саясаттанудың мәні мен атқаратын ролі.

1.1 Саясаттану пәнін анықтау, оның пада болуы, қалыптасуы.

1.2 Саясаттанудың әдіснамалық негіздерін және міндеттерін анықтау.

1.3  Саясаттанудың негізгі мектептерін, парадигмаларын анықтау.

1.4   Заңгер мамандығындағы саяси білімнің қажеттілігі.

1

1. Саясаттанудың объекті, пәні, тәсілдері .

1.1  Саясаттану пәні, объекті.

1.2  Саясаттану қызметтері.

1.3. Саясаттанудың негізгі парадигмалары.

1.4  Саясаттану мен құқықтың сәйкестілігі.

1

2-тақы

рып

2.  Саяси ойдың негізгі тарихи кезеңдері.

2.1 Ежелгі Шығыс пен ежелгі Грецияның саяси ойы. (Конфуций, Аристотель, Платон).

2.2. Ағартушылық саяси ойы. (Локк, Гоббс, Монтескье, Руссо, Макиавелли, Вебер).

2.3.  Казахстана өңіріндегі саяси ойдың қалыптасуы.(Аль-Фараби, Ж. Баласагун, А. Байтурсынов, А. Букейханов, М. Дулатов).

1

2.  Саяси ойдың тарихи жолы.

2.1 Ежелгі Шығыс саяси ойы: Конфуцийдің саяси ойы.

2.2 Антикалық саяси ойдың ерекшелігі.

2.3. Орта заман саяси ойы.

2.4 Қайта Өрлеу дәуірінің саяси ойы.

2.5 Жаңа Заман әлеуметтік-саяси ой: қоғамдық келісімдік теориясы, биліктің тармақталу идеялары, т.б.

1

3-тақы

рып

 3. Саяси элита және саяси көшбасшылық

3.1 Элита ұғымы. Саяси элита теориялары.

3.2 Элита таңдау жұйелері. Гильдий и антрепренер механизмдері.

3.3 Саяси көшбасшылық ұғымы. Саяси лидер типологиясы.

3.4 Қазақстандағы саяси элитаның қалыптасуының құқықтық механизмдері.

1

 

 

4-тақы

рып

   4. Билік: генезисі, мәні, билік түрлері, ресурстары.

4.1 Биліктің генезисін, мәнін анықтау.

4.2 Саяси биліктің негізгі мәнін, қызметін, негізгі элементтерін анықтау.

4.3 Биліктің легитимділігі, легалділігі.  

1

3. Саяси элита және саяси көшбасшылық

3.1 «Элита» ұғымы. Парето, Михельс, Москаның саяси элита туралы теориялары.

3.2  Саяси лидер типологиясы.

  М. Вебер, Херманн М., Такер бойынша саяси лидер типтерін анықтаңыз:

  (Херманн) 

саяси лидер типологиясы

Лидер қасиеттері

Тарихтан мысал келтіру

1.знаменосец…

2.пожарник

3.торговец

1

5-тақы

рып

5. Саяси жұйе. Саяси режим  және оның типтері.

5.1 Саяси жұйе мәнін анықтау.

5.2 Қоғамдағы саяси жұйенің қызметтерін анықтау..

5.3  Саяси режим типтерін көрсету.

5.4 Қазіргі замандағы саяси режимдерді көрсету.

Демократияның қазіргі замандағы теориялары мен модельдері

5.1. Демократияның анықтамасы. Демократия ұғымының көпмағыналығы.

5.2 Антика және Орта Замандағы демократия.   

5.3 Демократияның классикалық концепциялары.

5.4 Демократияның моделдері: полиархии теориясы, делегативті, партисипаторлы элитарлы.  

5.5 Қазақстандағы демократияның заманға сай моделі, әсіресе өтпелі кезеңде.  

1

 

 

  

   

 

4. Қазіргі заман демократияның теориялары. 

 Қазақстандағы демократияның моделі.

4.1 Қазіргі заман демократия модельдері.

     Кестені толтырыңыз:

Демократия теориялары

Негізгі идея лары

Экон.негіздірі

Әлеуметтік негіздері

Саяси негізі

Жақсы жақтары

Нашар жақтары

Исторические примеры

1.Либералды

2.Плюралистік

3.Элитарлы

4. Р.Даля полиархии концепциясы

5. Делегативті

4.2  Қазақстандағы демократияның моделі. Өтпелі кезеңнің ерекшелігі. 

6.3  Қазақстан демократизацияландыру жолдары.

         ( эссе жазба түрінде тапсыру)

Тапсырманы орындау нұсқауы:

1.Демократиялық қоғам қалыптастырудың құқықтық механизмдерін анықтау;

2. Демократиялық мемлекет қалыптастырудың экономикалық негіздерін көрсету;

3.Қазақ мемлекетінің тарихи қалыптасуындағы демократиялық  аспекттерін анықтау және қазіргі заманда сол принциптерін қайта өрлету жолын табу.

 (Тапсырманың көлемі 2-3 бет)

1

 6-тақы

рып

6. Сайлау жұйелері. Қазақстан Республикасының сайлау жұйесі.

6.1  Сайлау жұйесі: түрлері, принциптері, нормалары.

6.2 Пропорционалды и мажоритарлы сайлау жұйесі

6.3 Қазақстандағы сайлау жұйесінің еерекшелігі: эволюциясы, қазіргі жағдайы. 

1

 

7-тақы

рып

 7. Ел басқару түрлері мен мемлекеттік құрылым

7.1.Басқару түрлері. Республика и монархия және қазіргі замандағы олардың көрінісі. Монархиялық билік пен басқарудың демократиялық тәсілдерінің үйлесімділігі.   

7.2 Республика түрлерінің тарихи ерекшеліктері.  

7.3 Мемлекеттік құрылымның түрлері. Унитарлы және федеративті басқару, олардың позитивті және негативті жақтары..  

1

 

8-тақы

рып

 8.  Құқықтық мемлекет және азаматтық қоғам

8.1 Мемлекет пайда болуының теориялары. Қазақстан территориясындағы мемлекеттіктің қалыптасуының ерекшеліктері мен қайшылықтары.

8.2 Құқықтық мемлекеттің принциптері.

8.3 Демократияның дамуындағы азаматтық қоғамның қалыптасуының қажеттілігі.

8.4 Қазақстандағы құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамның қалыптасуы: ерекшелігі және құқықтық-саяси аспекті 

Саяси мәдениет, саяси идеология. Қазақстан Республикасының ұлттық идеясы.

8.1  Саяси мәдениет ұғымы.

8.2  Саяси мәдениет түрлері.

8.3  Саяси идеология, оның түрлері.   Қазіргі замандағы саяси идеологияның типологиясы.  

8.4 Ұлттық идея қалыптастыруының мәселелері (тарихиөсаяси аспекті). Алаш қызметкерлерінің идеялары.  

8.5 Егеменді Қазақстандағы ұлттық идеяның қалыптасуы (Н.Назарбаев еңбектеріне сүйене отырып)..  

1

9-тақы

рып

  

9. Саяси партиялар, саяси жұйе және қоғамдық қозғалыстар. Қазақстандағы азаматтық қоғаммен мемлекеттің байланысы.  

9.1.Партия анықтамалары, міндеттері, типтері.   

9.2  Саяси жұйелер арасындағы айырмашылық.  

9.3 Қазақстандағы көппартиялық қалыптасуы. Мәселелері мен болашақ идеялары.  

9.4 Қазақстанның қоғамдық-саяси қозғалыстары, олардың ролі.  

2

5. Саяси партиялар және қоғамдық қозғалыстар. 1 сағат

  1. Саяси партияның анықтамасы. Партиялық жүйелердің маңызы мен түрлері.
  2. Қоғамдық-саяси қозғалыстардың мәні мен рөлі.
  3. Кестені толтырыңыз:

Партия түрлері

Негізгі сипаттары

Партияларды мысалға келтіру (Қазақстанның және басқа да мемлекеттердің тарихи дамуын алуға болады)

Қоғам дамуына қосқан үлесі мен маңызы

Көпшілік

Кадрлық

Патронаждық

идеологиялық

Сословиелік

Таптық

Консервативтік

Реформистикалық

Революциялық

Жеке мүшелікпен

Ұжымдық мүшелікпен

Харизматикалық

Дәстүрлік

Рационалдық

Бәсекелес

Монополиялық

   5.3 Қазақстандағы азаматтық қоғамның қалыптасуы: НПО, партиялар,олардың саяси-әлеуметтік өмірдегі атқаратын ролі. ( жазбаша түрде эссе тапсыру)

Тапсырманы орындаудың нұсқауы:

1.  Азаматтық қоғамның қалыптасуының механизмдерін анықтау.;

2. Азаматтық қоғам қаылптастырудағы экономикалық негіздеріне көңіл аудару

3. Азаматтық қоғам қалыптастырудағы адамдардың саяси санасының өзгерту жолдарын анықтау.  

(Тапсырманың көлемі 2-3 бет)

1

10-тақы

рып

10. Әлемнің жаңа конфигурациясындағы Қазақстанның ұлттық-мемлекеттік қызығушылары.  Қазақстан Республикасының мемлекеттік ұйымдастырылуы. Қазақстанның демократиялық жұйесінің Конституциялық негіздері.  

10.1 Қазақстан Республикасының мемлекеттік ұйымдастырылуы: эволюция, конституциялық негіздері.

10.2 ҚР саяси жұйесінің Конституциялық негіздері.

10.3 ҚР саяси жұйесінің демократизацияландыруының конституциялық негіздері.  

10.1 Қазақстанның халықаралық қатынастардағы орны.  

10.2  Қазақстанның ұлттық-мемлекеттік мүдделері: халықаралық құқықтық негізі.  

10.3 Әлемнің жаңа конфигурациясындағы Қазақстанның сыртқы саясатын іске асыруындағы Қазақстанның ұлттық-мемлекеттік қызығушылары.    (Таможенный Союз, ШОС).

1 час

 

 

СОӨЖ және СӨЖтапсырмаларын орындаудың және тапсырудың тақырыптық жоспары

Модуль пәнінің атауы:  «Қазақстан Республикасының демократиялық негіздерінің қалыптасуы: саяси-құқықтық аспект»

Тақырып №

СОӨЖ

СӨЖ

Модуль пәнінің тақырыптары және мазмұнының сұрақтары

Тапсыру мерзімі

(апта және сағат көлемі)

Жүргізу түрі

Модуль пәнінің тақырыптары және мазмұнының сұрақтары

Тапсыру мерзімі

(апта және сағат көлемі)

Жүргізу түрі

1

1. Саясаттану саясат туралы ғылым.

1.1 Саясат жөніндегі әртүрлі дәлелдемелермен анықмаларға жазбаша  тұжырымдама келтіру.

1.2 Саяси ғылымының пайда болуы.

1.3 Саясаттану пәнінің басқа ғылымдармен байланысы.

Кестені толтырыңыз:

Саясаттың деңгейі

Саясат

субъектісі

Саясаттың мазмұны

Қолданылатын құралдар

1.Төменгі

2.Локальды

3.Ұлттық

4.Халықаралық

  Мәні: Саясаткер терминінің анықтамасының нақты тұжырымын анықтау.

Кестені толтыру барысында төменгі деңгейден отбасылық немесе ұжымдық қатынасты түсіну.

1 cағат

3-апта

Презентациялық материал дайындау, ауызша сұрау

 

 

 

2

2. Саяси ойдың тарихи жолы.  

2.1 Құлдық дәуірдегі саяси ой-пікірлер. Платон және Аристотельдің еңбектері. Цицеронның әйгілі еңбектері мен қағидалары.

2.2 Фома Аквинскийдың саяси пікірлерінің ерекшеліктері.

1.  Н. Макиавеллидің саяси қөзқарастарын конспектілеу. (Василик М., Хрестоматия (125-135б.), немесе (Мухаев Р. Хрестоматия (90-100 б.).

2.3 “Мораль мен саясаттың саяси ой тарихында ара қатынасы” атты тақырыпқа дискуссия ұйымдастыру

(бір топ студенттер саясаттағы моралдің бірлігі тақырыбына  материал дайындаса, келесі топ -  қазіргі қоғамдағы саяси келіспейтін тұстары жөнінде).

2.4 Қазақ ойшылдарының – Ыбырай, Шоқан, Абайдың негізгі еңбектерін атап, қазақ саясатын дамытуға қосқан ерекшеліктерін анықтау. Шоқанның еңбектеріндегі дін туралы ойы. Сәкен Сейфуллин, Ахмет Байтурсынов, Мустафа Шоқай және т.б. саясаттағы қызметін көрсету.

Дөңгелек үстел.

Студенттерді екі топқа бөліп: «Қазақ жерінде өмір сүрген саяси қайраткерлердің идеялары мен тәжірибиелері» атты тақырыпқа дөңгелек үстел ұйымдастыру.  (Мысалы,  Қасым–хан, Тәуекел-хан, Тимур, Шыңғысхан, Төле-би және т.б.).

1 cағат

5-апта

Конспект, ауызша сұрау

  1.  Саяси ойдың негізгі тарихи кезеңдері.

         1.1  Тақырып бойынша студент 20 тест дайындау керек.

Тапсырманы орындаудың әдістемелік нұсқауы:

Тест жасағанда:

1. Платон, Аристотель, Гоббс, Локк және т.б. еңбектерімен танысу.

2. Тесттерде биографиялық (жеке өмірдегі) мәлеметтермен қолданудың қажеті жоқ;

3. Ойшылдың саяси ойын анықтайтын тест болу керек.

Мысалы:

Локк пен Гоббс арасындағы мемлекет пайда болуы туралы ойларының айырмашылығы:

А. Локк келісімдік теориясына жақты болды, ал Гоббс мемлекеттің патриархалды пайда болғанын дәлелдеді;

В. Локк бойынша, мемлекет пайда болуының себебі – адамдардың бірігуі – олардың ақылынан;   Гоббс бойынша мемлекет адамдар бір бірінен қорыққандығынан шыққан.  

С. Локк бойынша, мемлекет адамның ұжымдыққа ұмтылысынан  шықты,  

Гоббс бойынша, мемлекет сыртқы факторлерге (соғыс) байланысты.

         1.2  Келесі тақырыптар бойынша эссе жазу «Конфуций бойынша саяси өнер»; «Локк пен Гоббстың саяси ойларының айырмашылығы»,   

«Платон мен Аристотельдің саяси ойлары», «Биліктің тармақталу ьтеориясының қалыптасуы: Аристотельден қазіргі заманға дейін», «Макиавеллидің көзқарастары қазіргі заманға сай ма?», «Аль-Фарабидің саяси ойы».

3 cағат

7-апта

Презентациялық материал, тест тапсыру

3

3 ҚР Президентінің жолдауының негізінде егеменді Қазақстанның саясаты.  

3.1 ҚР сыртқы саясатының негізгі бағыттары.

3.2 ҚР ішкі саясатының басты мәселелері.  

3.3  ҚР сыртқы саясатының негізгі мәселелері.

 

Сабақ дөнгелек үстел түрінде өтеді.  

Студенттер 3 топқа бөлініп, әр топ Қазақстан дамуының негізгі мәсеелелері бойынша дайындық етеді.    (2030 - Бағдарламасы, Қазақстанның индустриалды-инновациялық дамуының стратегиясы, Президент жолдауы)

Сабақ видеобейне түрінде өтеді, сонымен қоса нақты статистикалық мәлеметтермен қолдану керек; демографиялық мәлеметтер, т.с.  

1 cағат

7-апта

Конспект, ауызша

жеке сұрау

2. Билік: генезисі, мәні, бастамалары, ресурстары.

      2.1 Келесі терминдер бойынша глоссарий жасау: саясат, субъект политики, саясат объекті,  билік бастамалары, билік ресурстары, билік, парламент, үкімет,  мемлекет, ел, саяси институт, интервенция,  глобализация, әділеттілік,  этатизм, экспансия, тирания, диктатура, экстремизм, узурпация, патернализм, патриархалды мемлекет, деспотия, биліктің тармақталуы, диктатура, гегемония, геноцид,  анархизм,  легитимность, легалділік, дәстүрлі легитимділік, харизматикалық легитимділік, рационалды легитимділік, мемлекеттік құрылыс,саяси режим, авторитаризм, тоталитаризм, тимократия, олигархия, аристократия, бюрократия, райтократия, партократия, медиакратия, геронтократия, технократия, плутократия, демократия, теократия, автократия, бихевиоризм.

Тапсырманы орындауға арналған нұсқалар:  

  1.  Глоссарий орындағанда терминдердің мәнді жағына көңіл аудару.
  2.  Глоссарий  қысқа және анық болу керек.

Терминді дұрыс игермеген студент сабақ үшін тек 50 % алады.

Глоссарий мысалы:

Медиакратия – БАҚ биліг, нақты ғылыми-техникалық прогресспен байланысты, тек демократиялық режимдерге сай, биліктің төртінші түрі, қоғамдық пікір қалыптастыруға бағытталған, қоғам өзгертудегі өте ұлкен күші бар;

 

3 часов,

8-і апта

Презентациялық материал, конспект тапсыру

4

4. Билік саяси феномен ретінде.

4.1 Билік түрлеріне сипаттама беру, мысал келтіру: Аристократия, плутократия, теократия, демократия және т.б.

4.2 Кестені толтырыңыз:

Биліктің түрі

Биліктің негізі

Функционалдық кезеңдері

Аристократия

Наличие сословных привилегий…

Мемлекеттің пайда болумен байланысты

 

(аристократия, бюрократия, райтократия, партократия, медиакратия, геронтократия, технократия, плутократия, демократия, теократия, автократия)

Тапсырманы орындаудағы әдістемелік нұсқау:

  1.  Екінші бағанда биліктің негізгі мәнді ерекшеліктерін көрсету.  (Мысалы, аристократия үшін өте қажетті ерекше құқыққа ие болу, онсыз оның мәні жоқ).
  2.  Үшінші бағанда осы биліктің пайда болу себебін көрсету. Мысалы, аристократияның пайда болуы мемлекетпен байланысты, өйткені тек қана мемлекет олардың статусын дәлелдейді.

 

1 cағат

9-апта

Ауызша сұрау

3. Саяси жұйе, саяси режим.  

3.1 Тақырып бойынша 20 тест жасау.

Тапсырма орындаундағы әдістемелік нұсқау:

1. тесттерде тақырыптың мәнін ашатындай мәлеметтер болу керек;

2. саяси режим анықтауда айырмашылығын көрсету.

Мысалы тест:

Дұрыс сөйлем қайсы:

А. Тоталитаризм – көппартиялы болу

В. Авторитаризм – азаматтардың барлық өмірін бақылау

В. Демократия – бірпартиялы болу

С. Тоталитаризм – билік тармаққа бөлінбеу, билік тек бір қолда болу.  

3 сағат,

9-і апта

Конспект тапсыру

5

5. Қазіргі таңдағы саяси жұйе.

5.1 Мемлекеттің құрылыс түрлері. Конфедерация.

5.2 Унитарлы және федеративті мемлекет.

5.3 Кестені толтырыңыз.

Белгілері

Федерация

Конфедерация

1.негізгі шешімдер кімдер арқылы қабылданады

2. территория

3. степень самостоятельности әкім.-территор. бірлік

4. конституция

5. азаматтық

6. сыртқы саясат субъектісі

3. Кестені толтырыңыз:

Мем-тің түрлері

Мемлекет

унитарлы

Қазақстан, …

федеративті

конфедеративті

4. «Әртүрлі формадағы мемлекет құрылымының оң және теріс жақтары» атты тақырыпқа дискуссия өткізу.

1 cағат

11-апта

Реферат

  

 

 

 

 

Презентациялық материал дайындау

4. Ел басқару және мемлекеттік құрылым.

Келесі терминдер бойынша глоссарий жасау: консерватизм, коммунизм, идеология, национализм, расизм, эгалитаризм, социальная демократия, анархизм, либерализм, фашизм, шовинизм,   сепаратизм, консерватизм, либерализм, неолиберализм (кейнсианство), орта-азия республикалары, Таяу Шығыс, үшінші дүние,  азаматтық қоғам, құқықтық мемлекет, президенттік республика, парламенттік республика, президенттік-парламенттік республика, монархия, федерация, конфедерация, унитаризм, импичмент, право вето, сецессия, суверенитет, референдум, рекрутация элиты, полиархия, патернализм, диссиденты,  лоббизм,  оппозиция, коммунизм, абсентизм,  конфуциан-буддалық саяси мәдениет, мұсылман саяси мәдениет,  мажоритарлы жұйе, пропорционалды жұйе, тікелей сайлау, екіпартиялы жұқйе, көппартиялы жұйе, партийная система два с половиной, бірпартиялы жұйе.

Тапсырманы орындауға арналған нұсқалар:  

  1.  Глоссарий орындағанда терминдердің мәнді жағына көңіл аудару.
  2.  Глоссарий  қысқа және анық болу керек.

Терминді дұрыс игермеген студент сабақ үшін тек 50 % алады.

 4 сағат 10 апта

Конспект жазу

6.  Ел басқарудың түрлері және мемлекеттік құрылым. 

6.1 Монархия.

6.2. Республика – президенттік және парламенттік.

6.3. Кестені толтырыңыз.

Басқару үлгілері

Президенттің атқару функциясы және қалай сайланады

Атқарушы биліктің функциясы, оларды кім бекітеді

Заң шығарушы биліктің функциясы және оларды қалай сайлайды

Президенттік республика

Парламенттік республика

Аралас республика

Қазақстан

13-апта, 1 сағат

5. Саяси идеология, ҚР ұлттық идеясы.

5.1  Н.Назарбаевтың  «Тарих толқынында» еңбегін конспектілеу.

Әдістемелік нұсқау:

1.Н.Назарбаев қандай мәселелерге көңіл бөледі?  

2.Ең маңызды тармақтарын бөліңіз, назар салып оқыңыз.   

3. Негізгі және қосалқы факторларды анықтаңыз, содан кейін конспектін жасаңыз.  

13 апта, 3 сағат

Конспект жазу

7

7. Қазіргі қоғамның негізгі саяси идеологиялары.

7.1 Идеологияның негізгі түрлері: либерализм, консерватизм, коммунизм.

7.2 Қазіргі заман идеологиялары: неолиберализм, неоконсерватизм, неокоммунизм.

Дөңгелек үстел өткізу.

Студенттер бірнеше топқа бөлініп,  идеологиялардың бір түрін таңдап алулары керек. Диспут жасау.

Диспут барысында келесідей мәселелер қарастырылады:

  1. Тандап алынған идеологияның әлеуметтік базасы, тарихы.
  2. Таңдалған идеологияның өкілдері мен әйгілі қағидалары.
  3. Ұлттық мәлелелердің шешілуі.
  4. Идеологияның экономикалық негізі.
  5. Саяси  идеалдар мен үлгілері.
  6. Жетістіктері және нәтижелері, жалпы тарихи жолдағы қосқан үлесі.

Әрбір саяси идеологияның оң және теріс жақтарын талқылау.  Тарихты жаңғыртқан идеологияларды және  символдарды, саяси көшбасшыларды, қол жеткізген жетістіктерді көрсетіп слайд жасау.

14 апта 1 сағат

 6. Қазақстан Республикасының мемлекеттік негізі. Қазақстанның демократиялық жұйесінің конституциялық негіздері.  

6.1  Конституцияны қолданып кестені толтырыңыз:

Азаматтық құқықтар

Саяси құқықтар

Әлеуметтік-экономикалық құқықтар

1…

2…

3…и т.д.

1…

2…

3…и т.д.

1…

2…

3…и т.д.

2 cағат

14-апта

Конспект тапсыру

8

12. Халықаралық саясат және халықаралық қатынастар.

Төменде берілген авторлардың бірінің еңбегіне конспект жазу.

 М. Василик Хрестоматиясынан:

1. Д.Растоу (стр.656-672)

2. А.Пшеворский А. (стр.672-692)

3. С.Хантингтон (стр. 692 – 704);

Бжезинского «Великая шахматная доска»  Конспектіні жазу барысында авторлардың ой-тұжырымдамаларын өз түсініктеріңізбен қорытындылап жазыңыз.

Әдістемелік нұсқау:

1. Алдын ала жақсылап оқып алыңыз

2. Халықаралық қатынастарға байланысты мәселелерді бөліп шығарыңыз;

3. Конспект жазу барысында – оң жағынан кітаптың конспекті, ал сол жағынан – сіздің сол туралы ойыңыз болу керек.  

Студенттің комментарийлері мен тұжырымдамалары қажет.

 13. Әлемдік саясат.

13.1  Кестені толтырыңыз:

Мемлекет

Тұрғындар саны

Халықтың нығыздығы

Табыс жан басына шаққанда

Білім деңгейі

Халықаралық ұйымдардағы мүшелігі

Форма гос. правления, год становления

АҚШ

Жапония

Ресей

Қытай

Үнді

Норвегия

Нигерия

Мексика

13.2  Резюме жазу: осы параметрлерді салыстырып, Қазақстанның өмір деңгейін анықтау

15 апта 1сағат

 

 

Интернет арқылы тапсыру.

 

 

Конспект түрде тапсыру

 

 

 

 

 

 

7. Қазақстан сыртқы саясатының негізгі бағыттары,  Әлемнің және Ортаазиялық регионның қауіпсіздігін сақтау үшін және тұрақты дамуын қамтамасыз ету үшін Қазақстанның сыртқысаяси инициативалары.

Халықаралық ұйымдар бойынша кестені толтыру:

Ұйымның атауы

Ұйфмдасқан жылы

Негізгі бағыттары

Мүшелері (мемлекеттер, саны)

Сатысы: халықаралық, аймақтық

ООН, ОБСЕ, НАТО, МВФ, ШОС, ЕврАзЭс, ДКБ, ОИК, МАГАТЭ, ЕС и т.д.

15 апта

4 сағат

 


  1.  Қолданатың әдебиеттер тізімі

Негізгі әдебиет

  1. Хан И.Г. Саясаттану – Алматы, 2003 ж.
  2. Қуандыков. Саясаттану негіздері. Алматы, 1998 ж.
  3. Жамбылов Д.А. Саясаттану негіздері. Алматы, 2000 ж.
  4. Василик М.А. Политология. М., 2000 ж.
  5. Политология. Курс лекций. Под. ред. Мустафина Т.Т. Алматы, 1993 ж.
  6. Панарин А.С. Философия политики. М., 1996 ж.
  7. Политология в вопросах и ответах. Под ред. Волкова Ю.Г. М., 1999 г.
  8. Гаджиев К.С. Введение в политическую науку. М., 1997 г.
  9. Политология. Словарь-справочник. Под ред. Василика. М., 2000 г.
  10. Политология. Практикум по курсу. Под ред. Василика. М., 2000 г.
  11. Анықтамаға сөздігі: Қоғамдық саяси терминдер мен атаулардың қазақ тілінде. А., 1992 ж.
  12. Елбасы: эселер, ой-толғамдар, өлең-жырлар, сұхбаттар. А., 1996 ж.
  13. Назарбаев Н.Ә. Бейбітшілік кіндігі. А., 2001ж.
  14. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан 2030: Барлық қазақстандықтардың өсіп-өркендеуі, қауіпсіздігі және әл-ауқатының артауы. 1997 ж.
  15. Назарбаев Н.Ә. Қазақстан-Ресей қатынастары баяндамалар, сөйленген сөздер. А., 1998 ж.
  16. Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл – 2003 ж.
  17. Назарбаев Н.Ә. Тарих толқынында. 1999 ж.
  18. Хан Г.Б. Қазақстан Республикасының сыртқа саясаты. 2003 ж.
  19. Әбенов Б.Б. Саясаттану негіздері. А. 2002 ж.
  20. Жамбылов Д.А. Саясаттану сөздігі. А. 1997 ж.
  21. Булатова А.Н., Исмагамбетова З.Н. Политология, 1998 г.
  22. Фарукшин М.Х. Введение в политологию. 1992 г.
  23. Демидов А.И. и др. Политология в вопросах и ответах. М., 1998 ж.
  24. Казахстанская политологическая энциклопедия. 1998 г.

Қосымша әдебиет тізімі

  1. Алмонд Г., Верба С. Гражданская культура и стабильность демократии. Политические исследования 1992 г. № 4
  2. Арон Р. Демократия и тотолитаризм. М., 1992 г.
  3. Бердяев Н. Философия неравенства. Берлин 1923 г.
  4. Политология: Хрестоматия. Сост. М.А. Василик.
  5. Нартов Н.А. Геополитика. М., 1999 г.
  6. Панарин А.С. Глобальное политическое прогнозирование. М., 2004 г.
  7. Василенко И. Политическая глобалистика. М., 2006 г.
  8. Мангейм Дж. Б., Рич Р.К. Политология Методы исследования. М., 1997 г.
  9. Алмонд Г. Политическая наука: история дисциплины. Полис. 1997 г. № 6.
  10. Антология мировой политической мысли: В. 5 т., М., 1997 г.
  11. История политических и правовых учений. Под ред. Нерсесянца В.С., М., 2000 г.
  12. Аристотель. Политика. Афинская политика. М., 1997 г.
  13. Макиавелли Н. Государь. Рассуждения о первой декаде Тита Ливия. М. 2000 г.
  14. Де Токвиль А. Демократия в Америке. М., 2007 г.
  15. Канетти Э. Масса и власть. М., 1997 г.
  16. Тоффлер. Смещение власти: знание, богатство и принуждение на пороге 21 века. М., 1991 г.
  17. Халипов В.Ф. Власть: Кратологический словарь. М., 1997 г.
  18. Ашин Г.К., Понеделков А.В., Игнатов В.Т. Старостин. Политология. М., 1999 г.
  19. Блондель Ж. Политическое лидерство. Путь ко всеобъемлещему анализу. М., 1992г.
  20. Арендт Х. Истоки тоталитаризма. М., 1996 г.
  21. Каменская А.С., Родионов А.Н. Политические системы современности. М., 1994 г.
  22. Цыганков А.П. Современные политические режимы: Структура, типология, динамика. М., 1995 г.
  23. Даль Р.О демократии. М., 2004 г.
  24. Лейпхарт А. Демократия в многосоставных обществах: сравнительное исследование. М., 1997 г.
  25. Соловьев А.И. Политология: политическая теория, политические технологии. М., 2000 г.
  26. Международные акты о правах человека: Сб. Документов. Составитель Карташкин В.А., Лукашева Е.А., М. 2000 г.
  27. Фергюсон А. Опыт истории гражданского общества. М., 2005 г.
  28. Егорова-Гантман Е. Плешаков К. Политическая реклама. М. 1999 г.
  29. Грачев Г., Мельник И. Манипулирование личностью: организация, способы и технологии информационно-психологического воздействия. М., 1999 г.
  30. Почепцов Г.Г. Информационные войны, М. 1999 г.
  31. Гончаров Д. В. Теория политического участия. М., 1997 г.
  32. Политическая культура: теория и национальные модели. М., 1994 г.
  33. Дмитриев А.В. Конфликтология., М., 2005 г.
  34. Пшеворский А. Демократия и рынок. Политические и экономические реформы в Восточной Европе и Латинской Америке. М., 1999 г.
  35. Еупазия ғасырлар тоғысында: Атты халықаралық симпозиум материалдары. Астана., 2002 ж.
  36. Жоқшылық сыр шертеді. А., 2001 ж.
  37. Становление Института Президенства в РК., А., 2006 ж.
  38. Қазақстан Республикасының мемлекеттік жастар саясатты., А., 2006 ж.
  39. “Отан” Отчизна: Партиясы. Гора Н. Ж.б.т.
  40. Жамбылов Д.А. Қазақстандағы ұлт-азаттық қозғалыс. 2005 ж.
  41. Жамбылов Д.А. Тәуелсіздік және саяси сана. 1999 ж.
  42. Портрет США: Народ, география.
  43. Джунусова Ж.Б., Булуктаев. Введение в политологию. 1998 г.
  44. Дьяченко С.А. РК: Особенности политической модернизации. 1999 г.
  45. Мурадян А.А. Двуликий янус. Введение в политологию. 1994 г.
  46. Панарин А.С. Политология. 1998 г.
  47. Политология в схемах. Под ред. Платонова. 2007 г.
  48. Политология (Проблемы теории). 2006 г.
  49. Нысанбаев А.Н. Политология. 2005 г.
  50. Политология: Хрестоматия. 1999 г. Сост. Василик М.А.
  51. Практикум по политологии. Под ред. Василик М.А. 2000 г.
  52. Основные элементы демократии. Сост.Готтинг Д. 1993 г.
  53. Политическая система КНР. 1990 г.

Жаңа әдебиет тізімі

  1. Василенко И.А. Политология. 2006 г.
  2. Кривогуз И.М. Политология. 2005 г.
  3. Курс политологии. 2003 г. М. Инфра.
  4. Панарин А.С.Политология. 2004 г.
  5. Политология для юристов. Под ред. Матузова. 2007 г.
  6. Политология: Словарь-справочник. Василик М.А. 2000 г.
  7. Пушкарева Г.В. Политология: Краткий курс. 2005 г.
  8. Современная политическая теория. Сост. Хэлд. 2041г.
  9. Политическая элита Казахстана. А. 2005 г.
  10. Гражданское общество: Истоки и современность. Под ред. Кальной. 2007 г.

  1.  Глоссарий

Абсентизм - халықтың саяси өмірге немқұрайды, селкос қарауы, азаматтық міндетті атқарудан бас тартуы

Абсолютизм – жоғары өкімет билігі шексіз жеке-дара бір адамның қолында тұрған мемлекеттік басқарудың түрі.

Автаркия – елдің экономикасын басқа елдердің экономикасынан оқшауландыруға бағытталған ұлттық мақсат.

Автономия – бір мемлекеттің шенберінде өзін-өзі басқаруға құқық берілген саяси – ұлттық құрылым

Альянс – ортақ мақсаттарға жету үшін келісім – шарт  негізінде жасаған ұйымдардың одағы, берлестігі.

Апартеид – нәсілдік жағынан бөлу, қорлау саясаты. Ол сайлау құқығынанайыру, бірдей еңбекке төмен ақы төлеу, көшіп-қонуды шектеу және т.с.с. көрініс береді.

Бипатридтер – бір мезгілде екі немесе одан да көп мемлекеттердің азаматы болып есептелуі.

Вето – тыйым салу

Вотум - өкіметке және оның кейбір мүшелеріне сенім білдіру немесе сенім білдірмеу мақсатындасайлау арқылы қабылданған шешім.

Геноцид - адамдарды шығу тегіне, бір ұлттың, діннің өкілі болуына байланысты әдейі қыру немесе қудалау

Геосаясат -  сыртқы саясатты географиялық факторларға  байланысты жүргізетін саясат.

Декларация – үкіметтің, саяси партияның, халықаралық ұйымның атынан қандай болмасын негізгі қағидаларды, мақсат- мүдделерді жариялайтын мәлімдеме.

Деморкация – екі елдің жерін анық бөліп тұратын шекара.

Депортация – жеке адамдарды, халықтарды еріксіз, күшпен жер аудару.

Диверсификация – мәселенің әр түрлі, жан-жақты қаралуы, дамуы, саяси қызметтің көп түрлілігі.

Дискриминация  - нәсіліне, ұлтына, дініне немесе саяси қозқарастарына және т.т. байланысты адамдарды құқығынан айыру және шектеу.

Диссидент – үстемдік етуші, билеуші идеологиямен келіспеген адам.

Еуропарламент – еуропалық бірлестіктің 12 елін қамтитын мемлкетаралық саяси мекеме. Оған кіретіндер Бельгия, Германия, Дания, Ирландия, Испания, Италия, Люксембург, Нидерланды, Португалия, ұлыбритания, Франция. Ол 5 жылда бір рет осы елдер халықтарының тура дауыс беруі арқылы сайланады.

Идеология – белгілі бір әлеуметтік топтар, таптар, партиялар және т.б. мақсаттары мен мүдделерін бейнелейтін, үстемдік етіп отырған қоғамдық қатынастарды орнықтыруға немесе оларды өзгертуге қызмет ететің тұжырымдамалардың, пікірлердің, идеалдардың жүйесі.

Инагурация – мемлекет басшысының өз қызметіне салтанатты түрде кірісуі

Кворум – құрылтайшы органның жұмысын бастау немесе шешім қабылдау үшін оған қатысушылардың қажетті саны. Ондай саны жетіспей қабылданған мәжіліс шешімі заңсыз болып саналады.

Кооптация –  белгілі бір сайланбалы органға қосымша жаңа мүшелерді сайлаушылардың дауыс беруінсіз осы органның шешімімен кіргізу.

Лобби – белгілі бір заң жобаларына, қабылданатың шешімдерге ықпал ету мақсатында әрекет ететін ерекше саяси ұыйм

Люмпен – қоғамның азғындалған бөлігінің жалпылама аты.

Маргиналдар – белгілі бір себептерге байланысты қоғамның негізгі әлеуметтік тобына, табына кірмей қалған аралық жағдайдағы адамдар.

Мәміле – дау-жанжалға қатысушы жақтардың өзара кешірімділік білдіріп, ымыраға келуі.

Меморандум – дипломатиялық хат жазысудың бір түрі. Ол жүргізілетін келіссөз мәселелерінің заңдылық жақтарын дамытады, негіздейді.

Менталитет – адамның, топтың, таптың, халықтың дүниетанымы, өмірге, саясатқа, билікке қатынасы.

Мораторий – ішкі және сыртқы міндеттемелерді орындауды уақытша тоқтату, үзіліс жариялау

Муниципалитет – кейбір елдерде өзін-өзі басқаратын аумақтық қоғамдастық, жергілікті өзін-өзі басқару органы.

Нәсіл – шығу тегіне және әр түрлі тұқым қуалайтын ерекшеліктеріне байланысты бірлескен адамдар тобы. Негізгі нәсілдерге негроидтар, монголоидтар және европеидтар жатады.

Нота – бір мемлекеттің екінші мемлекетке ресми дипломатиялық хаты.

Оккупация – бір елдің жерін екінші мемлекеттің әскер күшімен уақытша басып алуы.

Охлократия – қоғамдық өмір жағдайына қанағаттанбай мемлекеттік мекемелерді басып алып, ойран салған, демократияны теріс түсінген тобыр билігі.

Пакт – халықаралық келісім.

Парафирование – халықаралық келісімге уәкілдердің алдын ала қол қоюы немесе оның  жеке баптарын мақұлдау арқылы келісімнің тексіне көрсетуі.

Пауперизм – біраз халықтың қайыршылауына, жаппай – жарлы-жақыбайлық.

Пацифизм – соғыстың қандай түріне болмасын қарсы тұрып, бейбітшілікті жақтайтын ағым, қозғалыс.

Плебисцит – ерекше маңызды мәселе туралы барлық халықтын пікірін сұрау, анықтау.

Прерогатива – белгілі бір мекеменің немесе лауазымды адамның жеке – дара құқығы.

Пролонгация – белгілі бір саяси келісім – шарттың мерзімін созу.

Протекторат – күшті мемлекеттің әлсіз мемлекетті формальды түрде қамқорлыққа алуы.

Ратификация – мемлекеттер арасындағы жасалған шартты жоғарғы өкімет орындарының бекітуі.

Реабилитация – жазықсыз айыпталған адамды ақтап, жақсы атын қалпына келтіру.

Регент – монархиялық елдерде монархтың жасы толмағандығына, ұзақ науқасқа шалдығуы немесе орнында болмауына байланысты мемлекеттік уақытша бақаруға тағайындалған адам.

Репатриация – соғыс кезінде тұтқындалған адамдардың, босқындырдың, саяси және т.с.с. себептермен басқа жерге қоныс аударғандардың өз еліне қайта оралуы.

Саммит -  сыртқы саяси келісімдер жүргізіп, шешімдерге келу үшін мемлекеттердің жоғарғы басшыларының кездесуі.

Сегрегация – халықты нәсілі бойынша еріксіз топтпрға бөлушілік

Сионизм – еврейлердің ұлттшылдық идеологиясының бір түрі.

Стагнация – саясатта, экономикада, мәдениеттегі тоқырау.

Терроризм – саяси себептермен жеке адамдарды, көпшілікті қорқыту, жазалау мақсаттарындағы қылмыстық әрекет.

Толеранттық – басқалардың пікіріне, сеніміне, тәртібіне шыдамдылық көрсету, саясатта алуан пікірлікті, оппозицяның кең мағынасында жұмыс істеуіне мүмкіндік беруді, олардың ой – пікірлеріне түсіністікпен қарауды білдіреді.

Триумвират – саяси және әскери үш қайраткерден тұратын одақ.

Ұлтшылдық – ұлттық жекешелікке, артықшылыққа, басқа үлттарға сенбеушілікке және бір ұлтты екінші ұлтқа қарсы қоюға бағытталған саясат, идеология, психология.

Хартия – жекелеген мемлекеттік немесе халықаралық жарғылар. Хунта – Испания, Италия,  және Латын Америкасы елдеріндегі қоғамдық – саяси ұымдардың, бірлестіктердің аты; үкімет басына заңсыз келген және өктемдік әдіс – тәлілдермен басқарушы топ.

Шовинизм – ұлттық ерекшеліктерді дәріптейтін, бір ұлттың мүддесін басқа халықтардың мақсатына қарсы қоятын, ұлтаралық өшпенділікті қоздыратын, ұлтшылдықтың шектен шыққан түрі.

Экстремизм – саяси және басқа максаттарға жету үшін заңсыз, күштеу, зорлау тәсілдерін пайдаланатын әрекет.

Электорат – халықаралық ұымдарға, мемлекет басқару органдарына, жеке қызметкерді сайлау кезінде дауыс беруге құқығы бар  адамдар тобы.

Эмиссар – саяси немесе мемлекеттік ұйым тарапынан құпия тапсырмамен жіберілітін адам.

Этатизм – елдің экономикалық және саяси өміріне, қоғамның барлық саласына мемлекеттің белсенді араласуын қалайтын тұжырымдама.

  1.  Пәннің оқу-әдістемелік картасы

Саясаттану

2011-2012 оқу жылы

КМП-29ст,КЮСП-101,102,КФССП-101-54ст.

КСК-101,102,КТД-101,КЮ-101,102-120ст.

КПХ,КСР,КС-101-30ст.

Кітаппен қамтамасыз етілуі

Авторы

Атауы

Шығ.жылы.

Экз.

Қосымша әдебиеттер. Сөздіктер. Ғылыми әдебиет.

Абрамян Е.А.

Долго ли осталось нам жить? Судьба цивилизации.

2006

Абдулазизов М.

Стоик российской политики. Науч. издание.

2006

2

Азамат болмысы(Ә. Бәкір-70 жыл)

158б.

Аст.

2010

1

Алимпиев  П.С. и др.

Бизнес и власть в современной России(Аспекты взаимоотношений экономократии и политикократии): монография

309с.

М.

2009

1

Антология мировой политич. мысли. В5т. Т.1. Зарубежная политическая мысль: истоки и эволюция/ Г.Ю. Семигин

832с.

М.

1997

2

Антология мировой политич. мысли. В5т. Т.2 .Заруб.политич. мысль ХХ в./Г.Ю. Семигин

830с.

М.

1997

3

Антология мировой политич. мысли. В5т.Т.3.Политич. мысль в России.Х-первая половина XIXв./Г.Ю. Семигин

798с.

М.

1997

3

Антология мировой политич. мысли. В5т Т.4.Политич мысль в России. Вторая половина 19-20в./Г.Ю. Семигин

829с.

М.

1997

4

Антология мировой политич. мысли. В5т.Т.5.Политические документы/Г.Ю. Семигин

765с.

М.

1997

4

Антология соц-полит мысли Казахстана с древ вр до н.э. Т.1.

2002

2

Антропология власти. Хрестом. По полит. Антропологии/ В.В.Бочаров. в 2-х т. Том.1

2006

3

Антропология власти. Хрестом. По полит. Антропологии в 2-х т./ В.В. Бочаров. Том 2.

2007

3

Амреев Б.

Аравийские монархии и их место во внешнеполит. Приоритетах Казахстана.

2004

2

Англо-русский дипломатический словарь/ В.С. Шахназарова и др.

848с.

М.

1995

4

Андреев А.И.

Тибет в политике царской, советской и постсоветской России. Науч. изд.

2006

3

Арыстанбекова А.Х.

Объединенные нации и Казахстан

2002

2

Арыстанбекова А.

Казахстан в ООН: история и перспектива: монография

2004

1

Асанбаев М.Б.

Парсы шығанағындағы араб монархияларының саяси процестері. Монография

2006

1

Атишев А.А.

Политическая мысль Казахстана второй половины 19-начала 20 в.: монография

161с.

Алм.

1979

1

Атымтаева К.

Идея национально-государственного самоопределения Казахстана в

Аузан А.

Переучреждение гос-ва: общественный договор

2006

1

Ахметбекұлы А.

Касем де, шешен де өзі, көре алғанға.

2005

1

Ахметгалиев Б.

10 лет: Казахстан и интеграция: научное издание

2001

1

Әлем Қазақстан туралы. Әлем Президент туралы. Т.1.1991ж:хроника, оқиғалар, айғақтар

328б.

Аст.

2008

1

Әлем Қазақстан туралы. Әлем Президент туралы. Т.2.1992ж:хроника, оқиғалар, айғақтар

272б.

Аст.

2009

1

Әлем Қазақстан туралы. Әлем Президент туралы. Т.1.1992ж:хроника, оқиғалар, айғақтар

304б.

Аст.

2009

1

Әуелғазина Т.Қ.

ХХ ғасырдың 1-ші ширегіндегі қазақ зиялыларының қоғамдық-саяси қызметі/ Автореферат

1998

1

Бабакумаров Е.Ж.

Социально-политические основы образования многопартийной системы в РК на современном этапе (1985-1993 годы)/ Автореферат

1994

1

Бакаев Л.К.

Национальная безопасность РК (в контексте истории и современности)

160с

Аст.

2000

1

Басенко Н. А.

Политология . Краткий словарь

2001

5

Бачинин В.А.

Политология: энциклопедический словарь

288с.

Спб.

2005

1

Бәкір Ә.Қ.

Депутат әлемі.

2004

1

Бәкір Ә.Қ.

Ел сенімі

150б.

Аст.

1999

1

Бәкір Ә.Қ.

ҚР кәсіби Парламентінің қалыптасуы:саясаттанулық талдау: монография

346б.

Аст.

2009

3

Бәкір Ә.Қ.

Тәуелсіздік тағдыры

356б.

Аст.

2009

4

Безопасность в Европе: новые вызовы и проблемы: сб. Трудов

2004

1

Биекенов М.А.

Модернизация полит. Процесса казахстанского общества. Монография.

2006

2

Бижанов А.Х.

Демократические основы модернизации казахстанского общества( политологический анализ)/ Автореферат

1997

1

Бикмухаметов А.Э.

Коррупция и антикоррупционная политика: Словарь-справочник

2008

2

Бляхер Л.Е.

Нестабильные социальные состояния. (науч.)

2005

1

Борисова Е.А.

Казахстан: Президент  и внешняя политика. Науч. Изд.

2005

1

Борунков А.Ф.

Дипломатический протокол в России

240с.

М.

2000

1

Брайсон В.

Политическая теория феминизма

2001

2

Бурабаев М.С.

Общественная мысль Казахстана в 1917-1940гг.: монография

256с.

Алм.

1991

1

Бурнашов И.Л.

Тэтчеризм и проблемы среднего образования в Англии (1979-1990гг.)/Автореферат

1994

1

Бурханов К.Н.

Эволюция социально-политической системы Казахстана в ХХ веке/Автореферат

1997

1

Бухараев Р.

Татарстан: «Мы можем!». Президент Минтимер Шаймиев и созидательность здравого смысла

2007

1

Бухарин Н.И.

Избранные произведения

499с.

М.

1988

1

Введение в политологию: словарь-справочник/В.П. Пугачев

264с.

М.

1996

9

Вдовин В.Н.

Раннегреческая тирания в Афинах как форма политической власти/Автореферат

20с.

Алм.

1996

1

Ветеранам покой только снится...

318с.

Алм.

2002

2

Взаимоотношения Турции и Центральной Азии в контексте расширяющейся Европы. Мат –лы межд. Конф.

2006

1

Видова О.

Н. Назарбаев: портрет человека и политика

320с.

Алм.

1998

5

Внешняя политика России 19 и начала 20 века/А.Л. Нарочницкий

832с.

М.

1982

1

Выборы –2007 – новый этап в развитии полит. Системы РК

2007

2

Выступление Главы государства на внеочередном VII съезде партии «Отан».

2004

1

Габдуллина К.Г.

Казахстан и современный мир

2001

1

Галумов Э.А.

Имидж против  имиджа. Науч.

2005

1

Геополитика: Антология (науч.)

2006

1

Георгий Димитров: Биографический очерк

1973

1

Голик Ю.В. и др.

Коррупция как механизм социальной деградации: монография

2005

1

Голикова Н.Б.

Политические процессы при Петре 1

1957

1

Горбачев М.С. и др.

Грани глобализации: трудные вопросы современного развития. (научн.)

2003

2

Горев А.В.

Махатма Ганди

320с.

М.

1984

1

Государственный протокол РК. / Ж.К.Туймебаев.

2004

3

Государственный протокол РК/Б.К. Байбек и др.

422с.

Аст.

2010

10

Гражданские инициативы и будущее России/М.И. Либоракиной

152с

М.

1997

1

Гражданское общ-во : истоки и современность/ И.И.Кальной

2006

1

Грызлов Б.В.

Восемь российских парламентов. Науч. Изд.

2006

2

Гудби Д и др.

Стратегия стабильного мира. Навстречу Евроатлантическому сообществу безопасности.

2003

1

15 лет на защите прав и законных интересов людей труда в условиях перехода к рыночным отношениям 1992-2007гг.

183с

М.

2007

1

ХХІ век: Мировая элита о Н.А.Назарбаеве

2005

1

ХХІ век: Политики, духовные лидеры

2005

1

Депутат в роли лица, формирующего политику самоуправления. Пособия 2.

1995

3

Депутат в роли лица, принимающего решения. Пособия 3.

1995

3

Депутат в роли “коммуникатора”. Пособие 4

1995

3

Депутат в роли содействующего. Пособие 5

1995

3

Депутат в роли создателя возможностей. Пособие 6

1995

3

Депутат в роли лица, ведущего переговоры. Пособие 7

1995

3

Депутат в роли представителя власти. Пособие 10.

1995

3

Депутат в роли создателя организации. Пособие 11

1995

3

Депутат в роли лидера. Пособие 12

1995

3

10 лет независимости Казахстана и студенческая молодежь: сб. научных работ/Т.С. Садыков (СД)

Алм.

2001

1

Динамика развития интеграционных процессов в государствах СНГ и перспективы формирования единого экономического пространства/М.С. Ашимбаев

198с.

Алм.

2004

1

Дипломатический словарь. Т.1/А.Я. Вышинский, С.А. Лозовский

856с

М.

1948

2

Доклад о человеческом развитии в Центральной Азии.

2005

2

Доктрина национального единства Казахстана: проект

25с

Аст.

2009

3

Дымов О.

Мы, народ Казахстана...

2004

1

Дэн Сяопин

Основные вопросы современного Китая

1988

1

ЕҚЫҰ және аймақтық қауіпсіздік шнеңберіндегі демократияландыру үрдістері: конференция материалдары/ Б.К. Султанов

120с

Алм.

2009

2

Елбасы: эсселер, ой-толғамдар, өлең-жырлар, сұхбаттар/ Ж.Дәуренбекұлы, Ж. Елшібек

544б

Алм.

1996

4

Елбасы жолдады-елі қолдады. Т.1

312б.

Аст.

2008

1

Елді демократияландыру мен тұрақты дамытудың маңызды институты ретінде Қазақстандық парламентаризм перспективалары. Перспективы Казакстанского парламентаризма как важнейшего института демократизации и устойчивого развития страны. Мат-лы конференции.

2005

2

Елемесова Ж.С.

Церемониал, протокол, этикет

294с.

Алм.

2005

1

Ельцин Б.

Исповедь на заданную тему.

1990

1

Елубаев Б.Ы.

Государственная служба как особая форма политической деятельности/Автореферат

24с.

Алм.

1998

1

Ертысбаев Е.

Казахстан и Назарбаев: логика перемен

576с.

Алм.

2001

50

Есім Ғ.

Бостандықтың бағасы

23

Алм.

2003

1

Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық кеңесі: қорытынды акт. Жаңа Еурпаға арналған Париж хартиясы

208б

Алм.

2009

4

Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан. Қазақстан Республикасының президентінің Қазахстан халқына жолдауы.

2007

5

Жарылгапов Ш.М., Жорабекова З.Ж.

Проблемы формирования экономической культуры в эпоху индустриального общества в Казахстане ( Конспект лекций Н.А. Назарбаева от 26 мая 2006г. В ЕНУ им. Л.Н. Гумилева в г. Астане)

2006

2

Женева-центр многосторонней дипломатии

2005

1

Жиренчин К.А.

Политическое развитие Казахстана в 19-начале 20 веков: монография

352с.

Алм.

1996

8

Жиырма ғасыр: әлем саясаткерлері Н.Ә.Назарбаев туралы

2005

1

Жолдасбеков М.

Ел тағдыры –ер тағдыры

1997

2

Жолдасбеков М.

Казахстан в 21 веке: проблемы Евразийства и образов-я: Науч.

2004

2

Жолдасбекұлы М.

Елтұтқа

2001

4

Жотабаев Н.Р.

О демократии и парламентаризме: научное изд.

322с.

Алм.

2000

48

Жумалы Р.

Геополитика  Центральной Азии

515с.

Алм.

2006

39

Журавель В.

Терроризм, экстремизм, сепаратизм. Статьи.

2005

3

Зайниева Л.

Молодежь Казахстана в условиях демократизации общественных и экономических отношений

272с.

Аст.

2004

1

Затонский В.А.

Эффективная государственность

2006

1

Иванич Ю.

Наркотики и терроризм. Паутина зла

464с.

М.

2005

1

История политических учений. Т.2/К.А. Мокичев

375с.

М.

1972

1

К председательству Казахстан в ОБСЕ: сб. документов и материалов/Б.К. Султанов

340с.

Алм.

2009

2

Казахи в России: биографический сборник в 2-х томах. Т.2.

2007

1

Казахстан –2030

2004

2

Казахстан сегодня: монография/Б.К. Султанов

416с.

Алм.

2009

2

Казахстан в современном мире: реалии и перспективы

2008

2

Казахстан и ОБСЕ: монография/ Б.К. Султанов

288с.

Алм.

2009

2

Казахстанско-российское взаимодействие в XXI веке и вызовы глобализации. (каз.-русск.-англ.). Междун. Научно-практ. Конференция

2004

1

Казахстанско-Российские отношения: состояние и перспективы: мат. Конф.(22 сентября 2008г.)/Б.К. Султанов

160с.

Алм.

2009

2

Каипова Б.М.

Проблема информац. Свободы: цензура и творчество. Науч. изд.

2003

1

Кара-Мурза С.Г.

Советсткая цивилизация от Великой Победы до наших дней.

2005

1

Касымбеков М.Б.

Первый: Очерки о Президенте РК

304с.

Аст.

2008

5

Касымбеков М.Б.

Первый Президент РК Н. Назарбаев. Хроника деятельности 1.06.1993-30.06.1997

400с.

Алм.

1997

3

Касымбеков М.Б.

Первый Президент РК Н. Назарбаев. Хроника деятельности 01.01.2000-31.12.2001

488с.

АСт.

2002

1

Касымбеков М.Б.

Первый Президент РК Н. Назарбаев. Хроника деятельности 01.01.2002-31.12.2003

632с.

Аст.

2004

6

Касымбеков М.Б.

Первый Президент РК Н. Назарбаев. Хроника деятельности 01.01.2007-31.12.2007

2008

5

Касымбеков М.Б.

Первый Президент РК Н. Назарбаев. Хроника деятельности 01.01.2007-31.12.2007 ( СД-диск)

2008

5

Каутский K.

Путь к властям: Политические очерки о врастании к революции

2006

1

Койбаев Б.Г.

Международные организации: информация и безопасность на Ближнем Востоке. Науч. Изд.

2006

3

Кокошин А.А.

О стратегическом планировании в политике: Монография

2007

1

Краткий политический словарь/Л.А. Оников, Н.В. Шишлин

367с.

М.

1983

1

Краткий политический словарь/Л.А. Оников, Н.В. Шишлин

478с.

М.

1988

1

Кругман П.

Великая ложь: сбиваясь с пути на рубеже нового века.

2004

1

Кузык Б.Н. и др.

Китай-Россия 2050: стратегия соразвития. Науч.

2006

1

Кыдыралина Ж.У.

Межэтнические и межконфессиональные отношения в РК: теория и практика регулирования.

2004

1

Қазақстан-2030

112б.

Алм.

2007

1

Қазақстан: бірлік пен әр алуандық жолында: конференция материалдары/А.Ә. Айталы (каз.,рус)

456б.

Аст.

2009

5

Қазақстан дкмократиялық партиясының жарғысы

20б.

Аст.

2004

1

Қазақстан 21 ғасырға қадам басты: фотоальбом/В. Жандәулетов, О. Таланова

208с

Аст.

2001

1

Қазақстан жастарының қазіргі кезеңдегі қоғамдағы ролі:конф. Материалдары (каз.,рус.)

176б.

Алм.

2003

10

Қазақстан өз дамуындағы жаңа серпіліс жасау қарсаңында

2006

15

Қазақстан-Ресей қатынастары. Кұжаттар мен материалдар жинағы. Казахстанско-российские отношения.

2008

2

Қазақстан-Корей ынтымақтастығы: жағдайы мен келешегі: конференция материалдары (29.04.2009) каз., рус

168с.

Алм.

2009

2

Қазақстан Республикасы қазіргі әлемде: Алматы аймақтық жоғары оқу орындары студенттерінің ғылыми конференция мақалалары, 27мамыр (каз., рус)

226б.

Алм.

2005

1

Қазақстан халқының әл-ауқатын арттыру-мемлекеттік саясаттың басты мақсаты/ ҚР Президентінің жолдауы

2008

2

Қазақстандағы мыңжылдық алдындағы даму мақсаттары/ Шолу

2005

2

Қазақстандағы мыңжылдық алдындағы даму мақсаттары

2005

1

Қазақстанның демократиялық партиясының бағдарламасы

16б.

Аст.

2004

1

Қазақстанның ел бірлігі доктринасы: талқылауға арналған жоба

24б.

Аст.

2009

3

ҚР-ның 2010 жылға дейінгі стратегиялық даму жоспары(каз.,рус.)

542с.

Аст.

2002

1

ҚР-ның парламенті. 10 жыл/ Әбіқаев Н. И др.

2005

1

ҚР-ның Президенті Нұрсұлтан Назарбаев

207б.

Анкаора

1995

5

ҚР-ның Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы “Қазақстаң әлемдегі бәсекеге барынша қабілетті елу елдің қатарына кіру стратегиясы”

2006

1

ҚР-ның Президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына жолдауы: Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан

2007

30

ҚР-ның Президенті Н. Назарбаевтың 2009 жылғы 6 наурыздағы « Дағдарыс арқылы жаңару мен дамуға» атты Қазақстан халқына жолдауының негізгі ережелерін түсіндіру бойынша әдістемелік құрал (каз., рус.)

164б.

Алм.

2009

39

Қазақстанның ұлттық идеясы және БАҚ: келешек приоритеті: конференция материалдары

306б.

Алм.

2008

1

Құрманбайұлы Ш.

Қоғамдық-саяси лексика: ағылшынша-орысша-қазақша сөздік-анықтамалық (каз.,рус.)

256б.

Аст.

2009

20

“ Лад” в Казахстане. Ч. 1/ Сборник документов и материалов о деятельности Республиканского славянского движения “Лад” за 10 лет

2003

1

“ Лад” в Казахстане. Ч. 2/ Сборник документов и материалов о деятельности Республиканского славянского движения “Лад” за 10 лет

2003

1

Ланцов С.А.

Террор и террористы. Словарь.

2004

3

Лаумулин М.Т.

Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой геополитике. Т.1. Центральнгая Азия и казахстан в современной политологии

704с.

Алм.

2005

9

Лаумулин М.Т.

Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой геополитике. Т.3. Геополитика и международные отношения ( вторая половина ХХ-начало ХХ1 вв.)

280с.

Алм.

2009

2

Лаумулин М.Т.

Центральная Азия в зарубежной политологии и мировой геополитике. Т.5. Центральная Азия в 21 столетии

440с.

Алм.

2009

1

Лексин В.Н.

Государство и регионы. Теория и практика государственного регулирования территориального развития

368с.

М.

2000

1

Лоза Г.Г.

Трансформации политических партий России на постсоветском пространстве

255с.

М.

2009

1

Локк Джон

Басқару туралы екі трактат

280б.

Алм.

2004

4

Макаренко В.П.

Главные идеологи современности

2000

1

Мансуров Т.А.

Казахстан и Россия: суверенизация, интерграция, опыт стратегического партнерства. Монография.

1997

1

Марат Оспанов. ЖЗЛ

2002

1

Мацупа Л.В.

Маслихаты. Институционализация: десять лет становления и развития./ Габдуллиной К.Г.

2004

2

Машан М.С.

Полит. Система Казахстана: трансформация, адаптация, целедостижение.

2000

1

Медведев Рой

Андропов. ЖЗЛ

2006

1

Медведев Рой

Окружение Сталина. ЖЗЛ.

2006

1

Международные отношения: теория-практика-поиск:мат. конф.

458с.

Алм.

1999

1

Международный терроризм: борьба за геополитическое господство. Монография.

528с.

М.

2005

4

Мекебаева М.А.

Изменение социально-ролевых функций женщин в РК и их влияние на политическое поведение

30с.

Алм.

2000

1

Мельник В.А.

Современный словарь по политологии

2004

2

Милль Дж.С

Рассуждения о представительном правлении

2006

3

Мировая политика: проблемы теоретич. Идентификации и современного развития. Ежегодник 2005. Сб.

2006

1

Мировое комплексное регионоведение и международные отношения. Ч.4. Т.1. Магистерская программа «Исследования регионов стран Азии и Африки»

356с.

М.

2005

1

Молчанов В.К.

Возмездие должно свершиться (нацистские военные преступники и их покровители)

1981

1

Монархи, министры, дипломаты XIX- нач. ХХ века. Сб. статей/ К.Б.Виноградова. Науч. Изд.

2006

3

Мужской взгляд на продвижение гендерной политики в Казахстане: программа и материалы конференц.

46с.

Аст.

2008

1

Мультикультурное общество в Каз-не: модели, проблемы, перспективы (мат. конф. 29 мая,2002г.)

189с.

Алм.

2002

1

Мурзалин Ж.

От традиции к современности. Модернизация политических институтов Казахстана. Монография.

2000

1

Мюллер Джон.

Капитализм, демократия и удобная бакалейная лавка Ральфа.

2006

1

Назарбаев Б.Ә.

Аға

136б.

Алм.

2001

97

Назарбаев Н.

Ғасырлар тоғысында

2003

3

Назарбаев Н.Ә.

Дағдарыс арқылы жаңару мен дамуға: ҚР Президентінің Қазақстан халқына Жолдауы

56б.

Алм.

2009

49

Назарбаев Н.

Евразийский Союз: идеи, практика, перспектива. 1994-1997

1997

1

Назарбаев Н.

Елмен сырласу: сөздер,сұхбаттар. Т.1

280б.

Аст.

2008

1

Назарбаев Н.

Елмен сырласу: сөздер,сұхбаттар. Т.2

256б.

Аст.

2009

1

Назарбаев Н.

Елмен сырласу: сөздер,сұхбаттар. Т.3

336б.

Аст.

2009

1

Назарбаев Н.

Елмен сырласу: сөздер,сұхбаттар. Т.4

328б.

Аст.

2009

1

Назарбаев Н.

Елмен сырласу: сөздер,сұхбаттар. Т.5

288б.

Аст.

2009

1

Назарбаев Н.

Елмен сырласу: сөздер,сұхбаттар. Т.6

216б.

Аст.

2009

1

Назарбаев Н.

На пороге ХХI века

2003

3

Назарбаева Д.Н.

Демократизация политических систем Содружества Независимых Государств

304с.

Алм.

1997

3

Научный коммунизм: словарь/ А.М. Румянцев

399с.

М.

1975

2

Нарикбаев М.

Казахстан: годы реформ. Диалоги и размышления

544с.

Аст.

2010

6

Нарикбаев М.

Наш путь справедливости

140с.

Аст.

2010

1

Нарикбаев М.С.

Созидая нацию, объединять, а не разъединять

20с.

Аст.

2009

1

Нарикбаев М.С.

Ұлт мәселесінде шамадан тыс қызуқандылықтан гөрі, байыпты қадамнан ұтарымыз көп=Созидая нацию, объединять, а не разъединять

23с.

Аст.

2010

2

Нәрікбаев М.

Біздің әділет жолымыз

60б.

Аст.

2010

1

Нәрікбаев М.

Тұғыры берік туған ел

200б.

Аст.

2000

176

Николсон Г.

Искусство дипломатиии: лекции по истории дипломатического метода

201с.

Аст.

2005

14

НПО города Алматы: Сборник статей

2005

1

Нурсултан Назарбаев: без правых и левых/ А. Житнухин (СД)

М.

1991

1

Нуртазина Р.А.

Глобализация и образования в Казахстане.

2004

1

Нуртазина Р.А.

Образовательная политика и социализация казахстанского общества.

2004

1

Нусупов Ч.Т.

Нац. Идеология, гос-во и гражданское общество.

2001

1

Нұрсұлтан Назарбаев: Қазақстанның тұңғыш президенті/ Фотоальбом

1997

10

Нысанбаев Ә.

Қазақстан. Демократия. Рухани жаңару (каз.,рус.)

416б.

Алм.

1999

5

Омаров Ш.

Политические процессы в молодежной среде/ автореферат

23с.

Алм.

1997

1

ООН. Операции по поддержанию мира. Решение новых задач.

2005

1

Опыт демократических реформ на евразийском пространстве: сравнительные модели и практические механизмы. Межд. Научная конференция. (каз.-русск.)

2006

3

Орталық Азия: аймақтық өзараәрекеттесудің жағдайы мен келешегі: конференция материалдары

2008

2

Основные элементы демократии.

1993

6

Основы противодействия терроризму/ Я.Д.Вишняков и др.

2006

1

Отвечая на вызовы в меняющемся мире. Ежегодный доклад о работе организации.

2006

1

Оценка распространенности- косвенные методы оценки масштабов проблемы наркотиков ( Глобальная программа по оценке масштабов злоупотребления наркотиками)

2003

1

“Паблик полиси” как учебная и научная дисциплина. Сост. Тулегулов А.К.

2003

1

Памяти жертв политических репрессий. Мат-лы конференций.

2004

1

Панов А.И. и др.

Взаимосвязь экономики и политики в современной России: монография

298с

М.

2008

1

Парламент РК. 10 лет/ Абыкаева Н.  И др.

2005

1

Плечом к плечу в одном строю. К 20-летию Организации ветеранов РК

448с

Аст.

2007

2

Победить террор. Защитить свободу.

2001

3

Политика США в сфере борьбы с наркотиками№

1998

1

Политическая мысль в России. Словарь персоналий.

2001

1

Политологический словарь. Ч.1/В.А. Варывдин

208с.

М.

1994

8

Политологический словарь. Ч.2/В.А. Варывдин

224с.

М.

1994

8

Политология: словарь-справочник/М.А. Василик, М.С. Вершинин

328с.

М.

2000

3

Политология: справочник студента/В.П. Пугачев

576с.

М.

1999

1

Политология: Энциклопедический словарь/ Ю.И. Аверьянов

431с.

М.

1993

5

Послание лидера нации народу. Т.2

304с.

Аст.

2008

1

Послание Президента РК Н. Назарбаева «Через кризис к обновлению и развитию»: материалы круглого стола, 18 марта 2009г./ Б.К. Султанов (каз.,рус)

164б

Алм.

2009

2

Президентские выборы в Казахстане: факты, анализ, комментарий.

2006

5

Президенттің бір жылы 2006- Один год Президента

750с.

Аст.

2007

5

Президенттің бір жылы 2007- Один год Президента

2008

1

Прорыв к свободе: О перестройке 20 лет спустя. Критический анализ.

2005

1

Путеводитель по НПО Казахстана

481с.

Алм.

2006

3

Реализация молод.политики в РК: проблемы и пути решения / Сб.материалов

2005

2

Региональная безопасность: геполитич. И геоэконом. Аспекты./Монография. А.В.Возженикова.

2006

2

Рогау А.А. и др.

Власть, коррупция и честность. Науч. Изд.

2005

2

Россия в современной политике: курс лекций/ В.А.Никонова

2005

1

Россия-Германия-2050: стратегия инновационного развития и партнерства. Науч. Докл.

2007

1

Роуз-Аккерман С.

Коррупция и государство. Причины, следствия, реформы: научное издание

2003

1

Русско-английский дипломатический словарь/ К.В. Журавченко

734с.

М.

1995

3

Сааданбеков Ж.

Нурсултан Назарбаев. Законы лидерства: Научно-популярное изд.

608с.

Аст.

2005

40

Сааданбеков Ж.

Авторитаризм и демократия на Востоке

392с.

Аст.

2003

98

Сагадиев Н.Д.

Политика и идеология как факторы экономического реформирования в Республике Казахстан/ Автореферат

1995

1

Саидов А.

Межпарламентское организация мира Справочник

2004

1

Сапанов С.Ж.

Қазақстандағы саяси сананың қалыптасуы мен даму мәселелері/Автореферат

22б.

Алм.

1995

1

Сапега В.М.

Классовая борьба Государство и капитал

2005

1

Сапмева А.О.

Демократические выборы как политическая ценность переходного общества ( теоретико-методологический аспект)/ Автореферат

1997

1

Сарсенбаев А.

Становление демократической системы средств массовой информации РК/Автореферат

22с.

Алм.

1997

1

Сартаев Р.С.

Формирование многопартийности в контектсе политической трансформации казахстанского общества/ Автореферат

25с.

Алм.

1996

1

Саясаттану: Оксфорд қысқаша сөздік/Иэн Меклейн

424б.

Алм.

2001

25

Саяси және экономикалық өзгерістер тәжірибесі: қазақстандық үлгі: дөңгелек үстел материалдары

2008

2

“Саяси реформалаудың Қазақстандық жолы” – дөңгелек үстел.

2008

2

Светлой дорогой дружбы и братства:Сборник материалов о праздновании 250-летия добровольного присоединения Казахстана к России

1982

1

Свиридов А. И др.

Современный Казахстан: 20 лет общественной мысли

2006

2

Сейдін Н.Б.

Қазақстан Республикасының мемлекеттік шекарасы: қалып тасуы, мәселелері және айқындалу барысу. Монография.

2006

1

Сейлеханов Е.Т.

Политическая система Республики Казахстан: опыт развития и перспективы: монография

296с.

Алм.

2009

2

Система местного самоуправления Дании.

2006

2

Системная история международных отношений в 2-х томах Том 1

2006

1

Современные демократические преобразования в РК. Мон.

2008

2

Современный терроризм: взгляд из Центральной Азии: монография/ А.Г. Косиченко и др

213с.

Алм.

2002

1

Сотрудничество и безопасность в Центр. Азии: состояние и перспективы.

2008

2

Сотрудничество и безопасность в Центр. Азии в условиях полит. И социально-эконом. Трансформаций. V Ежегодная Алматинская конференция. 5 июня.

2007

2

Сотрудничество между  Германией и Казахстаном в области культуры и экономики.

2006

2

Сотрудничество стран Центральной Азии и США по обеспечению безопасноти в регионе: мат. конф.

152с.

Алм.

2005

1

Спенсер Г.

Личность и государство. (Доп.)

2007

1

Сталин И.В.

Краткая биография.

1949

1

Сталин И.В.

Сочинения. Том 3. 1917 год март-октябрь

1946

1

Сталин И.В.

Сочинения. Том 5. 1921-1923 гг.

1947

1

Сталин И.В.

Сочинения. Том 6. 1924 г.

1947

1

Сталин И.В.

Сочинения. Том 7. 1925г.

1947

1

Сталин И.В.

Сочинения. Том 9. Декабрь 1926- июль 1928 гг.

1948

1

Сталин И.В.

Сочинения. Том 10. 1927. август-декабрь

1949

1

Сталин И.В.

Сочинения. Том  11. 1928- март 1929 гг.

1949

1

Сталин И.В.

Сочинения. Том  12.  апрель 1929- июнь 1930 гг.

1949

1

Суверенная  демократия в конституционно-правовом измерении. Сб. статей и материалов.

2007

1

Сыроежкин К.Л.

Китай: военная безопасность: монография

268с

Алм.

2008

2

Тәуелсіз Қазақстандағы парламентаризм: жай-күйі мен проблемалары. Парламентаризм в независимом Казахстане: состояние и проблемы. Мат-лы конференции.

2002

2

Тәуелсіздік шежіресі. Т.1

424б.

Аст.

2008

1

Тәуелсіздік шежіресі. Т.2

240б.

Аст.

2009

1

Тәуелсіздік шежіресі. Т.3

200б.

Аст.

2009

1

Телемтаев М.М.

«Саф Сана»- национальная идея казахстанского народа.

1999

1

Терроризм. Правовые аспекты противодействия/. И.Л.Трунова. науч. Изд.

2007

1

Террористическая сеть.

2001

3

Тесленко А.Н.

Молодежная политика в РК: Социально-педагог. Аспект.

2003

1

Тимошенко В.И.

Предвыборные платформы и программы избирательных объединений и блоков как политическая ценность

196с.

М.

2001

1

Токаев К.

ООН: Полвека служения миру

192с.

Алм.

1995

5

Токаев К.К.

Под стягом независимости: очерки о внешней политике Казахстана

736с.

Алм.

1997

19

Токаев К.К.

Свет и тень.

2007

2

Токаев К.

Дипломатия РК

552с.

Аст.

2001

282

Тоқаев Қ.

ҚР-ның дипломатиясы

568б.

Алм.

2002

96

Турсынов С.

Казахстан: рывок в будущее: на пути демократического развития.

2005

2

Тұяқбаев Т.Р.

Германиядағы саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдардың мемлекет саясатын белгілеудегі рөлі/Автореферат

27б.

Алм.

1997

1

Тянь Жун Фэн

XX ғасырдың 90-жылдарындағы Қазақстан-Қытай ынтымақтастығының кейбір мәселелері/Автореферат

26б.

Алм.

1998

1

Ударцев С.Ф.

М.С. Нарикбаев: государственный и общественный деятель эпохи становления независимого Казахстана

134с

Аст.

2010

2

Успенский В.

Тайный советник вождя. I, II.

1992

2

Устав Демократической партии Казахстана

16с.

Аст.

2004

2

Утешев Н.С. и др.

Один год молодежной политики: сценарии лидеров.

2006

1

Ұлтаралық және дінаралық келісімнің тәжірибесі: ЕҚЫҰ үшін ұсыныстар (25 ақпан 2009ж.): конференция материалдары/ Б.К. Султанов

160с.

Алм.

2009

2

Федоров В.Н.

ООН, другие международные организации и их роль в XXI веке. Науч. Изд.

2007

1

Фельтхэм Р.Д.

Настольная книга дипломата

304с.

Мн.

2002

1

Фененко А.В.

Понятие ядерной стабильности в современной политической теории. Монография.

2006

1

Фридман Т.

Плоский мир: Краткая история XXI в.

2006

1

Хан Г.Б., Суворов Л.С.

Азиатско-Тихоокеанский регион в мировой экономике и политике: Монография

468с.

Алм.

2006

51

Хан Г.Б. и др.

Қазақстан Республикасының сыртқы саясаты

512б.

Алм.

2003

71

Чжан Вон Чан

Трансформация политической системы обществ переходного типа: мировой опыт и Казахстан/Автореферат

24с.

Алм.

1998

1

Чжен Кун Фу

Геополитика Казахстана: между прошлым и будущим

416с.

Алм.

1999

5

Что такое демократия

31с

Vienna

1991

2

Цели ООН в области развития на пороге тысячелетия в Казахстане.

2002

1

Цели развития на пороге тысячелетия в Казахстане/ Обзор

2005

1

Центральная Азия-Китай: состояние и перспективы сотрудничества: материалы конференции/Б.К. Султанов

304с.

Алм.

2009

2

Шаймерденов Е.

Елтаным науч

2005

2

Ширяев Б.А.

Внешняя политика США. Принципы 

Шойкин Г.

Политическое поведение казахстанской молодежи

176с.

Алм.

2006

1

ШЫҰ және Орталық Азиядағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық мәселелері: конференция материалдары

2008

2

“ШЫҰ қауіпсіздіктің жаңа түсінігінің ізденісінде”.  Материалы конференции.

2008

2

Ыдырысов Ә.Б.

Бағдарымыз - өркениет өрісі

2000

1

Ысмағұлов Ж.

Бәйкен Әшімов. Ғұмырнамалық хиқаят

320б.

Аст.

2002

1

Эволюция политической системы Казахстана. Т.1/А. Нысанбаев и др.

352с.

Алм.

2001

11

Эволюция политической системы Казахстана. Т.2/А. Нысанбаев и др

544с.

Алм.

2001

11

Элита Казахстана: справочник/ Е.М. Арынов и др.

459с.

Алм.

1997

12

Энциклопедия межд. Организаций. В 3-хт. Т.1

524с.

Спб.

2003

1

Энциклопедия межд. Организаций. В 3-хт. Т.2

476с.

Спб.

2006

1

Эпоха Сталина: События и люди. Энциклопедия./В.Суходеев.

2004

1

Beach D.

The dynamics of European integration. Why and when EU institutions matter

2005

1

Budge I.

Parties and Democracy

1990

1

Elgie R.

Political Leadership in Liberal Democracies

1995

1

Elster J.

Constitutionalism and democracy: Studies in Rationality and social change

1988

1

Eurasia: conflict areas and the role of media

28p

Almaty

2003

1

Flora P.

State Formation, Nation-Building, and Mass Politics in Europe: The Theory of Stein Rokkan

1990

1

Hollis W.

Democratic consolidation in Eastery Europe. The Influence of the Communist Legacy in Hungary, the Czech Republic, and Romania

1999

1

Hude-Price A.

The international politics of  East Central Europe

100p.

New York

2000

3

Hude-Price A. и др.

The international politics of  East Central Europe. Political parties and party systems

2000

17

Hunter R.J.

From Autarchy to Market: Polish economics and politics 1945-1995

1998

1

Millennium development goals in Kazakhstan: overview

2005

1

Motyl A., Schnetzer A.

Nations in Tranzit 2004

2004

1

New challenges and new geopolitics in Central Asia. Sertember 11

2003

1

Transformacja spoleczenstwa i wladzy w postradzieckiej Azji Centralnej

302

Pultusk

2008

1

Tworzecki H.

Parties and politics in Post -1989 Poland

2000

1

U.S. Drug Policy. Reducing Demand Couter-Drug Activities national drug control strategy

1998

1

Ware A.

Citizens, parties and the state a reappraisal

1987

1

Ware A.

Political parties and party systems

1996

1

Учебник. Учебные пособия.

Аклаев А.Р.

Этнополитическая конфликтология: Анализ и менеджмент. Учеб. пособие.

2005

1

Алексеева Т.А.

Современные политические теории. Учебник.

2000

1

Анисимов О.С.

Введение в политологию(Критериальное обеспечение построения демократического общества)

96с.

М.

1991

1

Антипьев А.Г.

Введение в политиологию: учеб. пособие

2005

1

Ахременко А.С.

Политический анализ и прогнозирование. Учеб. пособие

2006

1

Барлыбаев Х.А.

Глобализация: за или против устойчивого развития?

2006

1

Барышева А.Д. и др.

Шпаргалка по политологии: ответы на экзаменационные билеты

64с.

М.

2006

1

Белов Г.А.

Политология. Курс лекций: учеб. пособие

304с.

М.

1996

10

Биекенов М.А.

Национальная и международная безопасность: реалии и вызовы: учеб. пособие(СД)

Аст.

2008

1

Борисов Л.П.

Политология:учеб. пособие

160с.

М.

1998

2

Булатова А.Н., Исмагамбетова З.Н.

Политология: учеб. пособие

151с.

Алм.

1998

1

Булатова А.Н., Исмагамбетова З.Н.

Политология: учеб. пособие

194с.

Алм.

2000

52

Булатова А.Н., Исмагамбетова З.Н.

Политология: учеб. пособие

194с.

Алм.

2002

1

Василенко И.А.

Политология

2004

10

Василенко И.А.

Политология. Уч-к

2006

10

Внешняя политика Казахстана: Сборник статей/Н.Ж. Даненов и др.

1995

1

Введение в политологию. / Джунусова Ж:Х.

1998

28

Горелов А.А.

Политология. Уч-к.

2006

1

Горелов А.А.

Политология в вопросах и ответах: учеб. пособие

256с.

М.

2006

1

Глобальное управление/ А.И.Соловьева. учеб. пособие.

2007

1+

Григорьев В.Г..

Курс лекций по политологии

163с.

Алм.

1997

15

Гражданское общество / И.И. Кальнай

2002

1

Демидов А.И.

Политология: учеб. пособие

271с.

М.

1995

3

Демидов А.И. и др.

Политология в вопросах и ответах

168с.

М.

1998

15

Демидов А.И. и др.

Политология в вопросах и ответах

168с.

М.

1999

1

Джунусова Ж.Х.

Введение в политологию: учеб. пособие

224с.

Алм.

1998

30

Джунусова Ж.Х.

Политология: курс лекций

138с.

Алм.

1998

1

Дипломатическая служба РК: Учеб. Пособие/ К.К. Токаев

544с.

Алм.

2004

92

Дробышевский В.С.

Политология: учеб. пособие

124с.

М.

1999

2

Европейские страны СНГ: место в “Большой Европе”./ В.Грабовски

2005

1

Жамбылов Д.

Саясаттану негіздері: оқу құралы

240б.

Алм.

1998

11

Жамбылов Д.

Саясаттану негіздері: оқу құралы

240б.

Алм.

2000

89

Жамбылов Д.

Саясаттану: Оқулық

288б.

Алм.

2003

31

Жамбылов Д.

Саясаттану: оқулық

280б.

Алм.

2005

31

Жамбылов Д.

Саясаттану: Оқулық

280б.

Алм.

2007

1

Засловский С.Е.

Основы теории политических партий. Учеб. пособие.

2007

1

Зеркин Д.П.

Основы политологии: курс лекций

544с.

Р/н-Д

1996

2

Зеркин Д.П.

Основы политологии: курс лекций

544с.

Р/н-Д

1997

1

Игнатов В.Г.

Технологии избирательных кампаний: Учеб. Пособие

2004

1

Ильин В.В.

Политология: учебник

544с.

М.

2000

3

Ирхин Ю.В.

Введение в политологию

1995

1

Ирхин Ю.В.

Политология: учеб. пособие

463с.

М.

1996

1

Ирхин Ю.В. и др.

Политология: учебник

511с.

М.

2000

3

Ирхин Ю.В. и др.

Политология

2001

10

История политических учений. Вып.1: учеб. пособие/ О.В. Мартышин

132с.

М.

1994

76

История политических учений. Вып.1: учеб. пособие/ О.В. Мартышин

132с.

М.

1996

8

История политических учений. Вып.2: учеб. пособие/ О.В. Мартышин

368с.

М.

1996

13

История политических учений/ Мартынина О.В.

2002

10

Каверин Б.И.

Политология:учеб. пособие

335с.

М.

2004

1

Касымбеков М.Б.

Институт президентсва

2003

1

Кенжебаев С. И др.

Саясаттану негіздері

1999

50

Козырев Г.И.

Политология. 100 вопросов-100 ответов

207с.

М.

2005

1

Кокарева К.А.

Россия в Азии: проблемы взаимодействия

2006

1

Колосов В.А.

Геополитика и политич. География

2002

10

Колосов В.А.

Геополитика и политич. География

2005

3

Корсакова Н.

Французская дипломатия и кубинский кризис

2006

1

Кривогуз И.М.

Политология: учебник

288с.

М.

2001

11

Қуандық Е.С.

Саясаттану негіздері: оқу құралы

192б.

Аст.

2000

100

Куандык Е.С.

Саясаттану негіздері: оқу құралы

224б.

Алм.

2005

148

Кудинов О.А.

Политология: краткий курс

96с.

М.

2005

1

Курс политологии / Грязновой А.Г.

2003

2

Курс лекций по политологии/ Григорьев В.К.

1997

4

Лебедева М.М.

Мировая политика

2003

1

Лебедева М.М.

Мировая политика. Учебник.

2006

1

Лутовинов В.И.

Военно-полит. Процессы в мире и в России: Учеб. пособ.

2006

5

Максименко Н.В.

Западная политическая наука: история и современность: учеб. пособие

54с.

Алм.

1996

1

Малахов В.С.

Государство в условиях глобализации. Учеб. пособие.

2007

1

МАльцев В.А.

Основы политологии: учебник

480с.

М.

1998

22

Международные отношения: теории, конфликты, движения, организации: учеб. пособие/П.А. Цыганков

320с.

М.

2007

9

Международные отношения: теории, конфликты, движения, организации: учеб. пособие/П.А. Цыганков

320с.

М.

2009

1

Международные отношения на Дальнем Востоке (1870-1945гг.)

1951

1

Международные отношения на Дальнем Востоке. Кн.1 ( с конца 16в. До 1917г.)/А.Л. Нарочницкий

1973

1

Мельник В.А.

Политология: учебник

495с.

Мн.

1997

1

Мировая политика и международные отношения: Учеб. Пособие/ С.А. Ланцов, В.А. Ачкасова

2008

26

Мораль в политике. Хрестоматия / Б.Г.Капустина

2004

1

Мосейкин Ю.Н.

Экономическая политика государства

2006

1

Мукашев Р.Т.

Политология

1997

1

Мухаев Р.Т.

Политология: учебник для средней школы

192с.

М.

1996

1

Мухаев Р.Т.

Политология: учебник

368с.

М.

1997

3

Национальная идея оссии / Б.А. Аникина

2002

5

Ожиганов Э.Н.

Стратегический анализ политики: теоретические основания и методы. Учеб. пособие.

2006

1

Основы демократии: Учеб. пособие/Бейсенова А.У.

288с.

Алм.

2002

232

Основы политической науки. Ч.1: учеб. пособие/В.П. Пугачев

224с.

М.

1994

5

Основы политической науки. Ч.2: учеб. пособие/В.П. Пугачев

224с.

М.

1994

7

Основы политологии/ В.А. Мальцев

1998

21

Основы политологии: курс лекций/Н.К. Капесов

207с.

Алм.

1995

230

Панарин А.С.

Политология: учебник

448с.

М.

 2000

4

Панарин А.С.

Политология

2004

11

Панарин А.С.

Философия политики: учеб. пособие

424с.

М.

1996

11

Политика в современной России: курс лекций/ В.Никонова

2005

1

Политология /А.Н. Булатова

1998

4

Политология / М.А.Василика

1999

1

Политология: учебник./М.А. Василика

2007

10

Политология: учебник./М.А. Василика

588с.

М.

2008

1

Политология. Хрестоматия / М.А.Василик

1999

1

Практикум по курсу «Политология» / М.А.Василик

2000

5

Политология. Словарь-справочник/ М.А.Василик

2001

10

Политология / В.С. Дробышевский

1999

40

Политология: учеб. пособие/Д.С. Клементьев

224с.

М.

1997

2

Политология/. В.С Комаровского

2006

10

Политология: курс лекций / М.Н.Марченко

255с.

М.

1993

6

Политология: курс лекций / М.Н.Марченко

384с.

М.

1997

3

Политология: курс лекций / М.Н.Марченко

608с.

М.

1999

1

Политология /Н.И. Матузов, А.В. Малько

774с.

М.

1999

8                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                                       

Политология для юристов/ М.А. Матузова

2002

10

Политология: курс лекций/Г.Т.Мустафина

302с.

Алм.

1994

2

Политология: Учебник / А.Н.Нысанбаева

367с.

Алм.

1998

71

Политология: конспект лекций/А.А. Оганесян

144с.

М.

1999

1

Политология /В.Д. Перевалова

1999

39

Политология: учеб. пособие/Г.В. Полунина

277с.

М.

1996

2

Политология / А.С.Понарин

1997

10

Политология: курс лекций/ А.А. Радугин

224с.

М.

1997

11

Политология: курс лекций/ А.А. Радугин

224с.

М.

1999

2

Политология: учеб. пособие/Э.В. Тадевосяна

272с.

М.

1999

1

Политология / И.Г.Хан

2000

157

Политология. УП

1999

10

Политология. УП

1998

3

Политология в схемах. Пособие к экзаменам

2000

20

Политические институты на рубеже тысячелетий Науч.

2005

1

Пугачев В.П.

Введение в политологию: учеб. пособие

320с.

М.

1995

34

Пугачев В.П.

Введение в политологию: учебник

447с.

М.

1997

9

Пугачев В.П.

Введение в политологию: учебник

447с.

М.

2000

1

Рахманова Г.Б.

Проблемы национальной безопасности в стратегии «Казахстан-2030»: учеб. пособие

156с.

Алм.

2000

212

Рахметов Қ.Ж. ж/е т.б.

Саясаттану: оқу құралы

176б.

Алм.

2005

1

Российская политика: курс лекций/ В.Никонова

2006

1

Сааданбеков Ж.

Авторитаризм и демокр. На Востоке

2003

50

Садохин А.П.

Политология: конспект лекций

208с.

М.

2007

1

Саиров Е.Б.

Избирательные технологии: теория и практика.

2004

2

Саясаттану негіздері / Қуандык

2000

20

Саясаттану пәні бойынша оқу-әдістемелік кешен/Е.С. Қуандық

152б.

Алм.

2005

1

Смирнов Г.Н.

Политология: курс лекций

272с.

М.

2007

1

Стецкевич М.С.

Свобода совести: учеб. пособие.

2006

3

Скрипкина Ж.Б.

Избирательные системы и технологии

2005

1

Социальная политика: учебник /Н. А. Волгина

2004

10

Современные международные отношения и мировая политика/ А.В.Торкунов и др.

991с.

М.

2004

3

Тинт Ю.С.

Политология: учебн. пособие

79с.

М.

2006

1

Топорина Т.В.

Партии и парт. системы

2001

10

Фортунатов В. И др

Политология: экзаменационные ответы для студентов вузов

155с

Спб

2006

1

Хан И.Г.

Политология: учеб. пособие

337с.

Алм.

2000

825

Хан И.Г.

Саясаттану:оқу құралы

141б.

Алм.

2003

79

Хейвуд Эндрю

Политология: учебник.

2005

1

Шилобод М.И.

Основы политологии: учеб. пособие

288с.

М.

2001

1


6 Дәрістер тезисі.

№1 Дәріс

Саясаттану - ғылым ретінде. Саясаттану пәні, объектісі, әдіс-тәсілдері. Саясаттану ғылымының мәні және гуманитарлы ғылымдар жұйесінде алатын орны.

 

Жоспар:

1. Саясаттанудың объектісі мен пәні.

2. Саясаттану пәнінің әдістері мен функциялары.

3. Саясаттану ғылымының негізгі парадигмалары және саясаттанудың негізгі мектептері.

4. Заңгер мамандығындағы саяси білімнің қажеттілігі.

Әдебиеттер тізімі:

Хан И.Г. Саясаттану – Алматы, 2003 ж.

Қуандыков. Саясаттану негіздері. Алматы, 1998 ж.

Жамбылов Д.А. Саясаттану негіздері. Алматы, 2000 ж.

Василик М.А. Политология. М., 2000 ж.

Политология. Курс лекций. Под. ред. Мустафина Т.Т. Алматы, 1993 ж.

Панарин А.С. Философия политики. М., 1996 ж.

1. Бүкіл әлемде, оның ішінде түбегейлі бетбұрыс жасап демократиялық өзгерістерді іске асырып жатқан елімізде, саясаттан тыс тұрған адам жоқ. Сондықтанда кәсіби мамандығына, әлеуметтік мәртебесіне қарамастан, әрбір адамға қажет деп тұжырымдау орынды, өйткені ол қоғамда өмір сүріп отырып, басқа адамдармен және мемлекетпен өзара іс-қимыл жасайды.  Саясат туралы білім алу қоғамдағы өзінің алатын орны мен атқаратын рөлін түсінуі, өз қажеттерін басқа адамдармен бірлесе отырып жақсырақ қанағаттандырғысы, оларды мемлекет ауқымында іске асырудың мақсаттары мен құралдарын таңдап алуға ықпал жасағысы келетін әрбір адамның мүдделеріне сай келеді. Ал саясатты түсінбеу және оны әдейі елемеу келеңсіз зардаптарға ұрындырады, адам тіршілігінен шектеп қалуға, ал ең қиын жағдайда оның негіздерін өзіне қатер төнуіне апарып соғады. Дүниежүзілік қауымдастықта және Қазақстанда қалыптасып отырған тарихи жағдай саяси білімдер деңгейіне, әрбір азаматтың белсенді саяси тәжірибиеге араласудың дәрежесіне біздің өміріміздің, біздің ойлау жүйеміздің, саяси іс-әрекетіміздің іс жүзінде байланысты екенін дәлелдейді.

Саясаттану адам және қоғам туралы өзге де ғылымдар сияқты адамның білімін қалыптастыруға, өткенді, қазіргіні, келешекті дұрыс түсініп, орнын анықтауға көмектеседі.

Саясаттану сөзі гректің «политика» және «логос» деген сөздерден шыққан, саясат туралы ғылым деген мағынаны білдіреді. Саясат термині мемлекетпен, өкімет билігі қатынастарымен, адамдар мен қоғамға басшылық ету ғылымдармен байланысты көне заманғы ұғымдарға негізделген.

Дәстүрлі түсінік бойынша саясат дегеніміз, ең алдымен, мемлекеттік және қоғамдық істер, адамдар, әлеуметтік топтар, халықтар мен мен мемлекеттер арасындағы айқын көрінетін және өкімет билігі жөніндегі қатынастармен байланысты қызмет саласын білдіреді. Әлеуметтік сирек ұштасатын құбылыс ретінде оған саяси институттар мен ұйымдардың қызмет атқаруы, саяси нормалар мен дәстүрлері, адамдардың басқару қызметі, олардың әлеуметтік-саяси мүшелері мен қажеттері, саяси идеялары мен көзқарастары жатады.

Саясат - өкімет билігі мен қоғамды басқару тұрғысындағы таптар мен әлеуметтік топтар арасындағы қатынастардың, қызметтің, тәртіптің, бағдарлардың және комуникациялық байланыстардың сан алуан әлемі ретінде түсіндірілетін әмбебап қоғамдық сирек ұшырасатын құбылыс.

Саясаттанудың объектісі – мемлекет, билік, билік қарымқатынастары.

Саясаттану пәні қоғамның саяси санасын, оның даму заңдылықтарын, қазіргі саяси өмірді ұйымдастырып, басқаруды, оның құрлысы мен сан-алуан қызметтерін зерттейді. Ол адамзаттың қоғамдағы құқығы, еркіндігі мен міндеттері, жеке адамның саяси-құқықтық жағдайы, оның саяси өмірге қатынасу тәсілдері, саяси өзгерістердің түрлері, саяси мәдениетті қалыптастыру жолдары, қазіргі заманғы сан түрлі саяси идеалық көзқарастар, саяси сананың дамуы туралы, дүниежүзілік дамудың қозғаушы күштері туралы түсінік береді. Ол өткендегі және қазіргі саяси жүйелерді, адамдардың санасындағы, көзқарасындағы, мақсат-мүддесіндегі және мінез-құлық, іс-әрекетіндегі саяси өзгерістерді қарастырады. Ал, бір жағынан жиналған деректерді қорытады, екінші жағынан, құбылыстардың өзара ұқсастығы бойынша болашаққа болжам жасайды.

Қорыта айтқанда саясаттану дегеніміз – саясат туралы, саясаттың адам және қоғам қарым-қатынастары туралы жинақталған ғылым. Ол саяси биліктің қалыптасуы мен даму заңдылықтарын, оның жұмыс істеуі мен пайдалануын, түрлері мен әдіс-тәсілдерін зерттейді.

Саясаттану ғылымы даму және қалыптасу жолында бірнеше кезеңдерден өтті:

1. Антика заманынан Жаңа Заманға дейінгі кезең, Аристотель, Платон, Цицерон, Ф.Аквинский ойшылдармен көрсетіледі.

2. Жаңа заман кезінен XIX ғасырдың ортасына дейін – Н.Макиавелли, Ж.Боден, Т.Гоббс, Б.Спиноза және басқа көп үлес қосқан ойшылдардың кезеңі.

3. XIX ғасырдың 80-90 жылдары мен XX ғасырдың басы – саясаттану өзінің пәні бар, әдіс-тәсілдері бар ерекше ғылым ретінде бекітілген кезі.

2. Саясаттану пәнінің әдістері мен функциялары. Саяси құбылыстар мен процесстер әр түрлі саяси әдістер арқылы зерттелінеді. Саяси зерттемелердің негізгі саяси әдіснамасы біртіндеп тарихи жолында қалыптасқан, бірнешесі қазіргі кезде кеңінен қолданылады.

Салыстырмалы (comparative) әдіс -  екі немесе одан көп саяси объектілерді бір бірімен салыстыру арқылы зерттеме жасау. Бүл әдіс арқылы объектілердің жалпы ұқсастығы және айырмашылығы табылады. Кезінде бүл әдіспен Аристотель, Платон, Монтескье зерттемелерінде қолданған. Салыстырмалы әдіс арқылы: 1) саясат туралы дәлелденетін білім жүйесін қалыптастыруға; 2) саяси тәжірибені, тәртіпті және саяси процесстерді бағалауға; 3) саяси құбылыстарды, оның келешегін болжауға мүмкіндік табуға болады. Саяси әлімнің шын мәнін түсіну үшін, оның әр түрлі аумақтардағы, региондардағы ар алуан түрлерін зерттеу керек. Мысалы, мемлекет құрылымы, заң шығару органдары, партиялар, сайлау жүйелері және тағы басқалары.

Социологиялық  әдіс – саяси өмірдің құбылыстарын талдау үшін бағытталған нақты социологиялық зерттемелердің жиыны: анкетирование, сұрақ қою, эксперименттер, статистикалық анализ, математикалық модель жасау. Социологиялық әдіс арқылы саяси болжамдау жасалынады. Қазіргі заманда осы әдістің негізінде қолданбалы саясаттану пайда болды, осында зерттемелердің нәтижесі интеллектуалды тауар болып табылады. Ал оған тапсырыс беруші – билік органдары, саяси партиялар, мемлекеттік ұйымдар.

Психологиялық әдіс – саяси тәртіптің субъективті механизмдерін, мінездемелерін, индувидуалды қасиеттерін зерттеуге арналған тәсіл. Бұл әдістің негізінде Аристотельдың, Сенеканың, Макиавеллидың, Ж.Ж.Руссоның, Т.Гоббстың тұлға мен билік, адам табиғаты туралы, азамат тәрбиелеу жайында идеялары жатыр. Психоаналикалық зерттеме арқылы көбіне саяси елбасшылық феномені зерттелінеді, оының ішінде – психобиографиялық және психотарихи бағыт. Психобиографиялық бағыт бойынша, басшылық феномені адамның бала және жасөспірім кезіндегі ерекшеліктерімен байланысты. Бұл әдіс бірнеше зерттемелерде орын тапқан: З.Фрейд және У.Буллит еңбегінде «Томас Вудро Вильсон, 28-і президент АҚШ. Психологиялық зерттеме», Г. Лассуэл «Психопатология және политика», В.Витгенштейн «Революциялық тұлға. Ленин. Троцкий. Ганди» және т.б.

3. Саясаттану ғылымының негізгі парадигмалары және саясаттанудың негізгі мектептері. Көптеген гуманитарлы ғылымдар секілді, саясаттану пәні полипарадигмалық пәндерге жатады, яғни саясат зерттеуінде бірнеше концептуалды (тұжырымдамалы; жаңа ғылыми білім шығарған бағыт) бағыттардың мүмкіндігін мойындайды. Ал парадигма деген ол грек сөзінен алынған paradeigma – зерттемелі ғылыми есеп шығарудағы үлгі ретінде алынған теория. Саясаттануда келесі ғылыми парадигмалар бөлінеді:

Теологиялық парадигма - әлемнің бәрін діни тұрғыдан түсіндірілген кезден пайда болған. Билік, мемлекеттік құрылым, елдің тұрмысы – бәрі де Құдай құдіретінен туындаған әлемнің бөлігі деп қа растырылған.

Натуралисттік парадигма – саясатты табиғи факторлермен түсіндіреді: географиялық ортамен, ауа райының  ерекшеліктерімен, адамдардың биологиялық және нәсілдік айырмашылықтарымен.

Натурализм көне заманда пайда болған. Мысалы, Гиппократ, Платон, Аристотель еңбектерінде географиялық ортаның саясатқа ықпалын көрсеткен. Шарль Луи Монтескье «Заңдар рухы туралы» еңбегінде әр халықтың рухы, адамгершілік бейнесі, дамуы, мемлекетінің түрі географиялық ортамен байланыстырды. Сонымен, натурализм саясаттану пәнінде геосаясат, биополитика және психологиялық клнцепцияларға айналды.

Биополитикалық парадигма – адамның саяси тәртібін анықтайтын – оның жынысы, тумалы генетикалық қасиеті. Осы парадигманың принциптарынан бихевиоризм бағыты қалыптасты – жеке адамдар мен топтардың іс-әрекетін талдауға негізделген әдістемелік бағыт. Бихевиоризм – XIX ғасырдың аяғында XX ғасырдың басында пайда болған американ саясаттану мен әлеуметтанудың басты бағытының бірі.

Психологиялық бағыт - XX ғасырдың 50-60 жылдары пайда болған адамның психологиялық қасиеттеріне шексіз көңіл бөлген бағыт. Психологиялық бағыт З.Фред, К.Юнг еңбектеріне сүйенеді. Бұл бағыт бойынша, әр саяси құбылысты тұлғаның психологиясы арқылы түсіндіруге болады.  Бұл концепция Б.Расселдің саяси зерттемелерінде орын тапқан. Рассел бойынша, билік психологиясы ерекше индивидуалды қасиеттерді зерттеуі керек: мысалы, қорқу, коллективті истерия, қажу, көпшіліктің қозу қасиеттері биліктегі адамды диктатор болуға итермелейді. Сондықтан, демократияны сақтау үшін, диктаторлық режимнен аулақ болу үшін осы қасиеттерге жол бермеу керек.

  1.  Заңгер мамандығына саяси білімнің қажеттілігі.

Заңгер дегеніміз – заң саласындағы, заңгерлік қызметтегі, заңдық істерді (құқықтық нормаларға сәйкес қарастыру мен шешім қабылдауды талап ететін және қылмыстық істер мен азаматтық дауларды, қақтығыстарды реттеуші) жүзеге асыратын маман. Жоғарғы оқу орындарында заңгерлікке даярлық қазіргі заман талабына сәйкес жүргізілуі тиіс. Мұның өзі, сонымен қатар, оқыту процесінің негізгі мазмұнын құрайды және оның маңызды мәселелеріне жауап береді.

Негізінен, заңгер кәсібіне қойылатын талаптар: нақты теориялық білімді, қазіргі құқықтық және экономикалық қатынастарда ойлау қабілеті дұрыс, мемлекеттік саясат ағымын талқылай алатын маман болу керек. Сондай-ақ, олар заңдарды біліп, өзінің білімін кәсіби қызметтегі тәжірибеде пайдаланып, мамандығы бойынша тәжірибелік дағдыларды игеріп, жұмысында қолдана алуға қалыптасуы керек. Ал, заңгерлердің кәсіби мәдениеттілігі – басқару әдістерін білу, ел арасында тәрбиелік және құқық жұмыстарын жүргізіп насихаттау, үнемі біліктілігін жетілдіру, нарықтық даму жағдайында өзге адамдармен қарым-қатынас жасай білу қасиетін көрсетеді.

 Қазақстан Республикасы өзін құқықтық мемлекет ретінде орнықтыруды басты мақсат ретінде алдына қоя отырып, өзінің Ата заңының 1-бабында «Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады,...»  деп көрсеткен. Тәуелсіздігін алғаннан бері азаматтық қоғам қалыптастыру барысында, мемлекеттің құқықтық сипат алып, әлеуметтік мазмұнға ие болуы демократиялық мемлекет құруда бірден-бір дұрыс жол болып табылады. Бүгінгі таңдағы жаһандану жағдайында шын мәнінде демократиялық, құқықтық, әділ мемлекет және өркениетті, азаматтық қоғам қалыптастыру заңгерлік білімі жоғары мамандардың қатыспауынсыз мүмкін емес. Ал азаматтық қоғамның саяси фундаменті болып құқықтық мемлекет және демократия болып табылады. Сондықтан Қазақстан Республикасы шын мәнінде құқықтық мемлекет болып даму үшін ең алдымен заң білімі дұрыс жолға қойылуы тиіс.

Біздің қоғамымызда заңгер мамандығы қызметін қамтитын салалары кең. Бұған мемлекетіміздің заң шығару, атқару және сот билігінен бастап, басқару органдарының барлық сатыларындағы қызметті, кәсіпорындардың қызметін, құқық қорғау органдарының қызметін жүргізу, адвокаттық, нотариалдық қызметті және әртүрлі саладағы заңгерлер қызметі мен оқытушылық қызметті қоса қамтитын әлеуеті зор ауқымды мамандық. Сондықтан құқықтық білім беру кезінде ондағы болашақ мамандарға ерекше назар аударған жөн.

Жалпы әлсіз құқықтық мәдениет жағдайында жемқорлық құқық бұзушылық пен қылмыс жасау үшін қолайлы орта сақталады, сондықтан қоғамның құқықтық санасы мен құқықтық мәдениетін көтеру алға қойылуы тиіс. Жоғары құқықтық мәдениет қалыптастыру саласындағы қызмет екі бағытта жүруі тиіс: біріншісі - кәсіби заңгерлерді дайындау сапасын көтеру, құқық қорғау органдары қызметкерлерін қоса алғандағы мемлекеттік аппарат қызметкерлеріне құқықтық білім беру; екіншісі - ел халқын құқықтық тұрғыдан ағарту. Білім және ғылым министрлігінің ақпараты бойынша ҚР-да қазіргі таңда 45 заң ЖОО-ы мен факультеттер бар және олар жылына 90 мың маманды дайындап шығарады. Заңгерлік білім беру бойынша зор жетістіктерге жеткен Америка Құрама Штаттарында құқықтық мектептер саны Қазақстандағы көрсеткіштен 4 есе көп болса, халқының саны 19 есе көп. Бұл көрсеткіштерді салыстырмай-ақ біздің еліміздегі заңгерлер саны, ал олардың білімінің сапасының төмендігі біздің қоғамымызда ең өзекті мәселенің бірі болып отырғандығы айқын.

 

Тақырып бойынша негізгі ұғымдар: саясат, парадигма, саяси философия, саясаттың субъектісі, саясаттың объектісі т .б.

1 дәрістің тақырыбына арналған АРМ(Hand-outs)  – белсенді үйлестірмелі материал:

  1.  Студенттердің өз-өзін тексеруге арналған тесттік сұрақтар.
  2.  Саясаттану – ол:
  3.  саясат туралы ілім
  4.  экономикалық жадай туралы ілім
  5.  әлеуметтік даму туралы ілім
  6.  адам психологиясын зерттейтін ілім
  7.  Грек тілінен аударғанда саясат қандай мағына береді?
  8.  адам психологиясы
  9.  жеке меншіктік
  10.  ел басқару өнері
  11.  қоғамтану
  12.  Саясаттану объектісі:
  13.  жануарлар
  14.  өсімдіктер
  15.  мемлекет, партиялар
  16.  қала тұрғындары
  17.  аул шаруашылық
  18.  Саясаттанудың психологиялық әдісі нені зерттейді?
  19.  саяси тәртіптің субъективті механизмдерін, мінездемелерін, индувидуалды қасиеттерін
  20.  адамның жан дүниесін
  21.  саяси құбылыстардың әлеуметтік механизмдерін
  22.  саяси процесстердің компьютерлік қамтамасыздануын
  23.  Саясаттанудың теологиялық парадигмасы:
  24.  әлемнің бәрін діни тұрғыдан түсіндірген
  25.  саяси құбылыстарды биологиялық бастамамен байланыстырған
  26.  қоршаған ортаны физикалық зерттемелермен айқындаған
  27.  ел билігін, елдің ұйымдастырылуын адам психологиясымен байланыстырған
  28.  Саясаттанудың психологиялық мектебінің өкілдері:
  29.  Г. Гегель
  30.  И.Кант
  31.  З. Фрейд
  32.  А.Швейцер
  33.  Саясаттанудағы «мектеп» деген не?
  34.  ғылыми орталық
  35.  заңды мекеме
  36.  орта білім беретін орын
  37.  қысқа мерзімді оқу орны
  38.  Саясатты табиғи фокторлармен түсіндіретін қай парадигма?
  39.  натуралисттік
  40.  теологиялық
  41.  әлеуметтік
  42.  биотехнологиялық
  43.  
  44.  Студенттердің өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар.

1. Саясаттану пәнінің объектісі не?

2. Саясат ұғымы нені білдіреді? Оның қандай анықтамаларын келтіре аласыз?

3. Саясаттанудың негізгі мектептерін анықтап, олардың ерекшеліктерін айтыңыз.

4. Саясаттанудың негізгі категорияларын айтып, мәнін ашып беріңіз.

№2 Дәріс. 

Саяси ой дамуының негізгі кезеңдері. Қазақстанның саяси ойларының тарихы.

Жоспар:

1. Құлдық дәурінің саяси ой-пікірлері. Ежелгі Шығыс, Грек және Рим ойшылдарының саяси идеялары.Орта заман саяси ойы.

2. Қайта өрлеу дәуірінің ойшылдарының саяси көзқарастары

3. Жүсіп Баласағұни, Қорқыт ата т.б. саяси көзқарастары.

4. XIX-ХХ ғ.ғ. Қазақстандағы саяси ой.

Әдебиеттер тізімі:

Хан И.Г. Саясаттану – Алматы, 2003 ж.

Қуандыков. Саясаттану негіздері. Алматы, 1998 ж.

Жамбылов Д.А. Саясаттану негіздері. Алматы, 2000 ж.

Василик М.А. Политология. М., 2000 ж.

Политология. Курс лекций. Под. ред. Мустафина Т.Т. Алматы, 1993 ж.

Панарин А.С. Философия политики. М., 1996 ж.

 

Саяси ойлар тарихы адамзат өмірінде ерекше орын алатын сөзсіз қажетті ғылыми, мәдени мұра болып табылады. Ғасырлар бойы жинақталған зерттелген, қоғамның пайда болуы мен дамуы олардың саяси жүйелерінің қызметтері туралы мол мағлұматтар береді. Саяси ілімдер тарихынан хабардар болу, оны танып білу бүгінде жүріп жатқан тіршілік үшін, қоғам, мемлекет, үкіметтер үшін өте қажет. Әлемдік деңгейдегі ойшылдардың саяси ілімдер тарихына қосқан ғылыми зерттеулері адамзат баласы үшін маңызы өте зор.

Саяси ілімдердің аяғынан тік тұрып қалыптасу кезеңі адамзаттың діни-мифологиялық танымынан өтіп ақыл-ойға сүйенген мезгілімен қабаттас келді. Сондай-ақ, бұл кезең қоғамдық өндірістің даму сатысындағы таптар мен мемлекеттің шығуымен тұстас еді.

1. Б.э. дейінгі (І-ІІ мың жылдықты) ежелгі Египеттіктердің қытайлықтардың, үнділердің, гректердің, римдіктердің әлеуметтік саяси түсініктері діни-аңызға негізделген сипатта болды. Олардағы өкімет билігі, басқару тәртіптері көбінесе құдаймен байланыстырылды.

Б.э.д. VIII -VI ғасырларда сол кездегі өмірде, тіршілікте адамдар арасындағы қатынастарда оның ішінде мемлекет, билік, құқық, ұғымдары, бұрын беймәлім болып келген өзге де жаңа пікірлер айтыла бастады. Соңдай-ақ, діни-аңызға негізделген көзқарастардан біртіндеп арылу тенденциясы да байқалды. Ендігі жерде өмірге көзқарас көбінесе ғылыми негізге сүйене бастады. Көзқарастардың бұлай өзгеруіне Заратуштраның (Перссия), Конфуцийдің, Мо-цзының (Қытай), Будданың (Индия) ілімдері басты рөл атқарды.

Ежелгі Қытай ойшылы Конфуций (б.з.д.  551-479 ж.ж.) өзінің саяси доктринасын моралды максималарға негіздендірді, үлгілі адам концепциясын жасады. Конфуций бойынша, ондай адам адмгершілікті (жень), адал, таза ниетті болуы керек. Ойшыл идеяларын жанұйя, қоғамға, мемлекет ұйымдастыруға байланыстырған. Конфуций ел басқарудың «адамгершілікті басқару» принципін ұсынды. Басшы адам негізгі шешім қабылдауда тұрақты және адал болып өз халқының жағдайын ойлап түру керек деген. Дана адам-басқарушы жақсы біледі – адамның бәрі абырой мен байлаққа үмытылады, ал кедейлік пен беделсіздіктен қашады. Жалпы айтқанда, Конфуций үшін әлеуметтік дифференциацияны жақтау және қоғам мүшелері арасында міндеттерді иерархиялық бөлу сипаттамалы.

Гректің ғүлама ойшылы Гераклит б.э. дейінгі шамамен 520-460 жылдарда өмір сүрген. Ол: "Әлемде бәрі қозғалысқа түсіп, бәрі біртіндеп өзгеріске ұшырайды" - дей келіп әлеуметтік теңсіздік жаратушы күш арқылы реттеледі деп түсінеді. Аристократия жағыңдағы Гераклит құлдықтың сақталуын қорғап, мемлекеттегі зандардың тұрақты болуына үлкен мән береді.

Гераклит: "қарама-қарсылықтар бірінсіз-бірі өмір сүре алмайды. Яки белгілі бір қарама-қарсылық, екінші бір қарама-қарсылыққа өтеді. "Суық жылынады, жылылық суынады, ылғал кебеді, құрғақ ылғалданады" деген тұжырымға сүйенген ол өмір мен өлімді, түзу мен қисықты, жақсылық пен жамандықты, күн мен түнді, жоғары мен төменді бір таяқтың екі ұшы іспетті деп біледі. Бұлар бір-бірімен бірлестікте әрі қарама-қарсылықта. Қарама-қарсылық өзара мәңгі күресте.

Демокрит (б.э. дейінгі 460-370 жылдар шамасында) өмір сүрген, құлдық демократияны жақтаған, антикалық материализмнің өкілі болды. Егер адамдар бір-бірін күндемесе, зияндық жасамаса, бір-біріне сенсе онда заңдардың да қажеті шамалы деген пікір айтады. Сондай-ақ, ол қоғамның пайда болуы мен даму сырын зерттеуге талпынады.

Әйгілі ежелгі грек ойшылдары Платон және Аристотель алдынғы тарихи материалдарды талдап саяси өмір туралы біртүтас ілім құрастырған. Платонның (б.з.д. 427-347) мемлекет жайлы ойының философиялық негізі – идеализм болып табылады, ол мемлекеттің идеалды ұлгісін құрастыруін мақсат еткен. Идеалды мемлекет туралы Платон «Мемлекет», «Заңдар», «Софист», «Парменид» еңбектерінде айтады, бұнда ол адал мемлекетті адам мен салыстырады, мысалы: адамның жанының үш бастамасына (ақылдығы, каһарлығы мен қозулығы) мемлекеттің үш бастамасы сәйкес (келісімділігі, қорғаныстығы, іскерлігі). Ал осы соңғы үш бастамаға елдің ұш қатары сәйкес: басшылар, жауынгерлер, жұмысшылар. Адалдыққа келгенде, осы әр қатардың адамдары тек өз қатарымен араласып тек өзінің ісімен айналысуы керек, сонымен басқа қатардың жұмысымен араласпасын дейді. Және де осы бастамалар бір бірінің алдында иерархиялық бағынуда болғаны міндетті, мысалы: ақылды бастаманың өкілдері - философтар басшы болу керек, қаһарлық – жауынгерлер елін қорғау керек, қозулық бастаманың өкілдері - жұмысшылар ел басшыларына жағдайын жасап бағынуі міндет.

 Платон бойынша, ең дұрыс идеалды мемлекетті іріктелген, асыл тұқымның адамдары басқарады, басшысы бір болса – монархия, ал ақ сүйекті басшылары бірнеше болса – аристократия болады. Платон аристократиялық басқаруды идеалды деп белгілейді және оған керісінше нашар мемлекеттті басқару түрлерін көрсетеді. Егер елде осындай иерархиялық бағыну жойылса, жер мен ұйлер жеке меншікке айналса, құлдар еркін адам қатарына қосылса, таза асыл тұқымды ақ сүйекті адамдар шекке шығарылып,  атаққұмарлық адамдардың билігі - тимократия орнайды. Бұл мемлекеттің адамдары басшылыққа дана, ақылды адамды жолатпайды, және байлық біршама адамның қолында ғана болғандықтан олигархия азғантай бай адамдардың билігі орнайды. Сонымен, кедейлік көбееді, бай адамдарға жек көрушілік белгілі бір уақыттан кейін міндет түрде төнкеріске келтіреді, ал осының нәтижесінде халық билігідемократия пайда болады. Платон бойынша, осы кезде «шексіз бостандық» адамдарды бұзады, қара тобыр адамдар билікке сайлаған адамын шығарады, ал қара тобыр халық көбіне сауатсыз болғандықтан билікке ешқандай дайынғы жоқ адамды шығарады.  Ондай адамның билігі белгілі бір уақыттан кейін тиранияға қатал, мейірімсіз, езуші адамның билігіне айналады. Сондықтан, тирания – басшылықтың ең нашар түрі. Платон айтқан: «Заңға бағынбайтын мемлекет тез қирайды, ал егер де басшы – заң болса мемлекет өрлейді, елі Құдайлардың ризалығында болады».

Аристотель (б.з.д. 384-322) мемлекет деген де оны Полисежелгі грек еліндегі қоғам мен мемлкеттің саяси-экономикалық ұйымы, қала-мемлекетті айтады.  Негізгі саяси еңбектері - «Саясат», «Афиналық полития», «Этика», «Риторика». Аристотель бойынша, биліктің дұрыс түрі – монархия, аристократия, политияны жатқызады. Ал бұрыс түріне – тирания, олигархия мен демократияны.

Аристотель бойынша, демократия белгілі бір уақыттан кейін охлократияға – қара тобыр адамдардың билігіне айналады. Жалпы айтқанда, ойшыл демократияның барлық түріне қарсы болған. Аристотель: «адам – саяси жануар» деген.

Орта Заман саяси ой діннің ықпалы түседі. Үкімет басында дін иелері болды. Билік Құдайдың құдіретінен деп шығарылды. Осы заманның көрнекті өкілдері – Аврелий Августин, Фома Аквинский және көптеген басқалары. А.Августиннің саяси көзқарасы «Құдай қаласы туралы» деген еңбегінде баяндалған.

Христиан дінінің теориясын жасап, шыңына жеткізген монах Фома Аквинский (1225-1274) өмір сүрді. Оның саяси көзқарастары "Билеушілердің басқаруы туралы", "Теологияның жиынтығы" деген еңбектерінде қаралды.

Аквинский өз шығармаларында Аристотельдің көзқарастарын котолик дінінің қағидаларына бейімдеуге тырысты. Атап айтсақ ол Аристотельдің адам қоғамдық және саяси тірі жәндік деген пікірін негізге алды. Жалғыз адам әу бастан өз мұқтаждығын, қажеттілігін жеке - дара қанағаттандыра алмайды. Сондықтан бірігіп мемлекет болып өмір сүру адамдардың пешенесіне әуел баста жазылған деп түсіндірді. Мемлекеттік биліктің мақсаты - "ортақ игілікке" жету, адамдарға лайықты, ақылға сыйымды өмір сүруге жағдай жасау. Ол үшін феодалдық-сословиелік жіктелудің сақталуы шарт. Жоғарғы сословиеге бәрі бағынуы тиіс. Фоманың ойынша, билік құдайдың құдіретімен орнайды және соның бұйрығымен жүзеге асырылады. Билік басындағылардың халыққа жасаған жақсылықтарының бәрі бір жаратушының арқасы деп түсіндірді. Сондықтан патшалық билік жоғары діни билікке бағынуы тиіс. Оның пайымдауынша аспанда құдай, жерде Рим папасы билеуі керек. Ол биліктің монархиялық түрін жақтады. Осыған ұқсас саяси көзқарас мұсылман дінінде де орын алды. Онда билік дін басыларының қолында болуын көздеді. Құранның талабы бойынша қай мұсылман болмасын Аллаға, оның өкіліне және билік иесіне бағынуы тиіс.

Әйгілі араб ойшылы Ибн Хальдун (1332-1406 жж.) өмір сүрген. Ол "өзінің Тарихқа кіріспе" деген еңбегіңце қоғам мен билік түрін ғылыми талдап береді. Адамның жануардан айырмашылығы сол ол билікті қажет етеді деген пікір айтады. Оның осы пікірі екі түрлі саяси қағидаға негіз болды:

 а) қоғамдық топтардың өзара дау-жанжалын шешудің қағидасы;

 б) басшы топтар билігінің шеңберлі айналу түрінің қағидасы.

  1.  Қайта Өрлеу дәуірінің көрнекті өкілдері – Никколо Макивелли, Жан Боден.

         Никколо Макиавелли (1469-1527) буржуазиялық жаңа саяси ойдың негізін салушы болды.  Оның атақты шығармалары «Патша» («Государь», «Тақсыр»), «Тит Ливийдың бірінші онкундігі жөніндегі ойлар», «Флоренция тарихы». Макиавелли дінге қарсы болды. Саясаттану ғылымына жасаған жаңалығы: саясатты теологиялық түсінуден арылтып, саяси ойды қоғамдағы табиғи өмірден туған мәселелерді шешуге бейімдеді. Шындықтың тәжірибесі сенім емес, тәжірибе дейді, өткенді түсініп, осы күнгіні басқаратын – тәжірибелі ғылым. Саяси ойға «мемлекет» ұғымын алғашқы рет еңгізген.  Оның әйгілі қағидалары: «Мақсат амалды ақтайды», «Басшы астындағы бағыныштылардың сүйіспеншілігіне бөлінбесе де қаһарына ұшырамас үшін елді қорқытып қатал болу керек» және басқалары.

Томас Мюнцер (1493-1525 жж.) Германиядағы Ұлы шаруалар көтерілісі кезіндегі "халық реформасы" ағымының ірі саяси қайраткері. Ол қоғамда шешуші рөл атқаратын саяси бағдарлама жасауды ұсынды. Бағдарламадағы негізгі талап, жеке меншікті жою мүліктерді біріктіріп, таптық айырмашылықтарды теңсіздікті, болдырмау жалпы бірдей теңдікті кіргізуді жақтады. Мюнцердің мұндай негізсіз, қарапайым коммунизмі кейіннен діни мазмұн алып өзгеріске ұшырады. Ниеті түзу прогресшіл рөл атқарғанымен, оның іс жүзіне асуы өте күрделі еді.

Мюнцердің замандастары алғашқы социалист утопистер Т. Мор мен Т. Кампанелла да халық мүддесін ойлап, келешек адамды адам қанамайтын қоғам туралы өз ойларын, тұжырымдарын білдірді.

Жаңа заманның буржуазиялық революциялары арқылы орналды, Ұлы Француз революциясының ұраны: бостандық, теңдік, бауырмашылық болды. Осы кездің әйгілі ойшылдары – Т.Гоббс, Джон Локк, Шарль Луи Монтескье, Жан Жак Руссо. Осы ойшылдардың еңбегінде қоғамдық келесімдік теориясы пайда болды. Бұл дәуірдің ағылшын ойшылы Томас Гоббс «мемлекет- жасанды дене, басындылар – тұтастың бөлігі» деген.

XVII-XVIII ғ.ғ. Солтүстік Американың Атлантикалық жағалауы Британия колонияларына айналды. Метрополия – коластында колониялары бар мемлекет. Колониялар метрополиядан толық тәуелді болатын. Америка халқының демократия жолында азаттық күресі Томас Джефферсон (1743-1826) атымен байланысты. Ол сол кездегі АҚШ-тың «Тәуелсіздік Декларациясы»  авторы.

19 ғасырда коммунисттік және утописттік көзқарастарды қалыптастырған француз ойшылы Фурье болатын. Осы заманда утописттік социализм ілімін қалыптастырған – Сен-Симон, Фурье, Оуэн.

Тақырып бойынша негізгі ұғымдар: конфуцийшылдық, полис, монархия, аристократия, тимократия, полития, олигархия, тирания, охлократия, демократия, республика, утопия, марксизм, топтық күрес.

2 дәрістің тақырыбына арналған АРМ(Hand-outs)  – белсенді үйлестірмелі материал:

  1.  Студенттердің өз-өзін тексеруге арналған тесттік сұрақтар.

  1.  Танымалы ежелгі қытай философы, шешені, қызметкері :
  2.  Сократ
  3.  Платон
  4.  Конфуций
  5.  Аристотель
  6.  Ежелгі грек философы, «Мемлекет» еңбегінің авторы?
  7.  Платон
  8.  Сократ
  9.  Зенон
  10.  Калликрат
  11.  Атақты грек философы, «Афина политиясы» еңбегінің авторы:
  12.  Сократ
  13.  Платон
  14.  Геродот
  15.  Аристотель

  1.  Ежелгі Грекиядағы «полис» деген не?
  2.  Шағын қала-мемлекет
  3.  адамның жан дүниесі
  4.  саяси құбылыстардың әлеуметтік механизмдерін
  5.  саяси процесстердің компьютерлік қамтамасыздануын
  6.  Аристотель бойынша, қай биліктің түрі дұрыс болып табылады:
  7.  монархия
  8.  охлократия
  9.  демократия
  10.  тирания
  11.  Ежелгі Рим ойшылы, ораторы, философы:
  12.  Цицерон
  13.  И.Кант
  14.  З. Фрейд
  15.  А.Швейцер
  16.  Орта заманның әйгілі философы, ойшылы, теологі?
  17.  Фома Аквинский
  18.  И.Кант
  19.  Сократ
  20.  Аристотель
  21.  Саясаттанудың Орта заманда пайда болван бағыты?
  22.  натуралисттік
  23.  теологиялық
  24.  әлеуметтік
  25.  биотехнологиялық

  1.  Қайта Өрлеу дәуірінің қай ойшылы саяси ойды дін ықпалынан ажырата қарастырды?
  2.  Фома Аквинский
  3.  Н.Макиавелли
  4.  Аристотель
  5.  Сократ

  1.   Христиан дінінің реформаторлық бағытын басқарған:
  2.  Мартин Лютер
  3.  Эразм Роттердамский
  4.  Жан Боден
  5.  Жан Жак Руссо

  1.  Студенттердің өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар.

1. Аристотель бойынша биліктің қай түрлері ең тиімді?

2. Неден Платон демократияны жақтырмаған?

3. Саясаттанудың теологиялық мектебінің қалаушыларын атаңыз.

4. Никколо Макиавеллидің негізгі саяси ойларын ашып, топқа талқылап беріңіз.

5. Қайта Өрлеу дәуірінің саяси ой жағынан шыққан жетістіктерін анықтаңыз.

6. Қоғамның келісімдік теориясын талқылап, мәнін ашыңыз.

Дәріс 3. Саяси элита және саяси көшбасшылық.

Жоспары:

1. Саяси элита ұғымы, негізгі теориялар.

2. Элита таңдау жүйесі.

3. Саяси көсбасшылықтың типологиясы мен функциялары.

4. Қазақстандағы саяси элитаның қалыптасуының құқықтық механизмі.

Әдебиеттер тізімі:

Хан И.Г. Саясаттану – Алматы, 2003 ж.

Қуандыков. Саясаттану негіздері. Алматы, 1998 ж.

Жамбылов Д.А. Саясаттану негіздері. Алматы, 2000 ж.

Василик М.А. Политология. М., 2000 ж.

Политология. Курс лекций. Под. ред. Мустафина Т.Т. Алматы, 1993 ж.

Панарин А.С. Философия политики. М., 1996 ж.

1. «Элита» термині француз тілінен elite – іріктелген, таңдалған деп аударылады. 17 ғасырдан бастап, бұл термин таңдалған, атақты, жоғары мәртебелі адамдарды атауға қолданған.

Элита теориялары - әр әлеуметтік структураның қажетті бөлігі деп жоғарғы, ерекше құқықтары бар қатарды мойындаған әлеметтік-саяси концепцияларының жиынтығы.

Саясаттың сан алуан субьектілерінің оған ықпалы, әрине әр түрлі. Жеке азаматтар және әлеуметтік топтар күнделікті саяси өмірге тікелей қатынаса бермейді. Күнделікті саясатпен адамдардың ерекше қабаты айналысады , оларды ерекше басшы топ атайды. Саяси элита аталымын қалай түсінуге болады.

20ғ бастап саясаттану мен әлеуметтануда білімі , байлығы, беделі , билігі жоғары адамдардың азғантай әлеуметтік тобын білдіреді . Бұл аталымның этимологиялық маңызының екі аспектісі бар. Оның біріншісі элита өзіне белгілі бір сапалық қасиеттерді , айқын белгіленген интенсивті белгілерді жинақтайды. Екінші аспектісі , осы белгілерді кң жоғарғы өлшеммен бағалайды . Өзінің алғашқы этимологиялық маңызы бойынша элита түсінігінде ешқандай ізгіліктілікке, демократиялыққа қарсылық жоқ. Әдетте, жоғары сапалы жылқы тұқымы , дәннің тұқымы, спорт саласындағы элита т.б түсініктер пайдаланылады. Демек, адамзат қоғамында да адамдар арасында табиғи және әлеуметтік айырмашылықтар орын алып, бұл жағдайлар олардың басқару саласындағы мүмкіндіктерінің әр түрлілігінен, саяси және қоғамдық процестерге әр түрлі ықпалынан көрінеді. Осының өзі саяси элитаны айқын бейнелеген саяси- басқарушылық сапаны иеленуші ретінде сипттауға негіз болады.

Тарихи жағынан алғанда адамдарды ел билеуші таңдаулыларға және олардың дегенін істейтін бағыныштыларға бөлу идеясы өте ертеден бастау алады. Мысалы, Конфуций (б.з.б 551-479) адамдарды асыл азаматтарға және төменгі адамдарға бөлді. Платон билеуші-философтарға, әскерлерге, егіншілер мен кәсіпшілерге ажыратты. Алайда элитарлық теорияны көзқарастар жүйесі ретінде 20ғ басында итальян ғалымдары Г. Моска, В.Парето, неміс Р. Михельс және т.б қалыптастырды.

Гаэтано Моска (1854-1941) элита теориясын “Cаяси ғылым негіздері” деген еңбегінде негіздеді. Онда ол қоғам басқарушылар мен басқарылушыларға бөлінеді деді. Оған ұйтқы болатын қасиеттерге әскери ерлікті, байлықты, діни дәрежені жатқызды. Осы үш қасиет , оның ойынша, адамға басқарушылар ( элита ) қатарына кіруге жол ашады.

«Элита» терминін ғылымға алғаш енгізген Вильфредо Парето (1848-1923). Ол бойынша элита билік басына алдыңғы қатарлы идеяны ұсынуның арқасында келеді. Ол идея жүзеге асқанда олардың энергиясы азайып, ізденісі баяулай бастайды. Олардың орнына жаңа идеямен жаңа элита билік басына келеді. Мұндай алмасу қоғамда әрқашан болмақ. Яғни, бір элита екіншіні алмастырып, жаңарып, қоғамды алға жылжытып оытрады.

Гаэтано Моска (1854-1941) элита теориясын негіздеді. Онда ол қоғам басқарушылар мен бағынушыларға бөлінеді деді. Оған ұйытқы болатын қасиеттерге әскери ерлікті, байлықты, діни дәрежені жатқызады.. Осы үш қасиет адамға басқарушылар қатарына енуге жол ашады.

Саяси элита дегеніміз қоғамда билікті, байлықты және танымалдылықты иеленген жоғарғы топ. Қоғамның екіге басқарушыларға және бағынушыларға немесе элита мен бұқараға бөлінуі табиғи нәрсе, оған әсер еткен бірнеше факторларды айта кетуге болады. Олар:

Еңбектік бөлінуі;

Әлеуметтік құрылымның иерархиялы түрде болуы;

Басқарушы қызметтің жақсы сипатты иеленуі;

Көпшіліктің билікке, саясатқа  қызықпауы.

Саяси элита бірнеше түрге бөлінеді. Олар:

Жоғарғы элита;

Ортаңғы элита;

Әкімшілік элита.

2. Саяси элитаның қалыптасуына байланысты екі жүйе қалыптасқан: Гильдия және антрепренерлік.

Антрепренерлік түрде басқарушы қызметке үміткердің ерекше қасиеттері, көпшілік жұртқа ұнай білу қабылеті басты орын алады. Мұнда кандидаттың байлығына. Кәсібіне, біліміне, мамандығына онша мән берілмейді. Жеке басының ерекше қабылеті мен қасиеттері арқасында элита құрамына өте алады. Элита да ол кандидаттың жеке принциптері мен көзқарастарына тосқауыл қоймайды.

Гильдия жүйесінде үміткер билік сатысы бойынша баяу болса да анық көтеріліп отырады. Мұнда жоғары лауазымды қызметке үміткерге көптеген талаптар қойылады.

Оған кандидаттық білімі, адамдар арасындағы жұмыс тәжірибесі, партиялық стажы және т.с.с. жатуы мүмкін. Егер элитаның идеясына қарсы пікірлері болса ол кандидаттың элитаға өтпей қалуы мүмкін.

Антрепренерлік жүйе көбіне демократиялық қоғамда қалыптасса, гильдия жүйесі авторитарлық және тоталитарлық қоғамдарды кең таралған.

4. Қазақстандағы саяси элитаның қалыптасуының құқықтық механизмдері. 

Қазақстандағы саяси элитаның қалыптасуы бірнеше кезеңдерге бөлінеді. Бірінші кезеңі – XV ғасырдың ортасынан бастап XIX ғасырдың 20-шы жылдарына дейін, - дәстүрлі дала элитасының қалыптасу дәуірі деп аталады. Қазақтың көшпенді қоғамында билеуші элита құрастыру және оның қалыптасуы көшпенділердің тұңғыштың орны деген салт-дәстүрінен шыққан.

Бұл принцип көшпенділердің Ішкі Азияның кең даласының  экстремалды табиғи жағдайына бейімделуінен туындаған. Қоршаған ортаның табиғи ресурстары жайлы, оларды тиімді пайдаға асыру және оларға бейімдену  білімдері көшпенділер тайпаларының арасындағы жайлауға, су-бұлақтарына бәсекелестік таласында пайда болып, мыңдаған ғасырлар бойы жинақталып, атадан балаға тараған.

Орта Заманның соңғы жылдарында қазақ тайпаларының ішінде үш этнотерриториалды бірлестіктер пайда болды: Ұлы жүз, Орта жүз және Кіші жүз. Әйгілі қазақ ғұламалары С.Д.Асфендияров, В.П.Юдин Х.Арғынбаев, Н.Э.Масанов зерттемелері бойынша, бұл үш жүзге бөліну тарихи-географиялық фактормен байланысты – Қазақстанның кеңістігінде табиғи жолымен қалыптасқан үш жағы: Жетісу аймағы, Батыс Қазақстан және Шығыс Қазақстанның төңіректері.

Қазақ қоғамында батырлар, би және үлкен ақсақалдардан алғашқы элитасы құрастырылғанымен, олар билікке, ел басқаруға жолатылмайтын.Тек бір кіші әлеуметтік топқа басқарушылық жүргізе алатын – ауыл болсын, ру немесе елдің басшысы бола алатын.

Қазақ даласының әлеуметтік нормативтері және тәртібі бойынша, ханның тағына легитимді жолымен шығу үшін торе ден болу керек болатын, яғни Шыңғысханның ұрпағынан. Сонымен қоса, ол адам алдында көптеген талаптар қойылатын: шыққан тегі, ерекше ой қабілеті, сот ісіндегі үлкен тәжірибе, басқарушылық және ұйымдастыру қабілеті мен әскери өнерлігі.

Әрине, осы қасиеттер үнемі уақыт кеңістігінде заманына сай талабына қарап жаңарылып тұратын. Экстремалды кезеңдерде басшының персоналды ерекше харизмасының қажеттілігінен ел арасында хан сайлауына қызығушылықта көтерілетін. Мысалы, ірі бірлестіктер арасында конфликттік жағдай болар кезде жоғарғы билік басшының ағайындарының немесе балдарының біріне берілу алдында ұзақ процедурадан өтетін: сайлау, жалпы консенсустан өткізу, осындай жолмен билікке келген – Нүралы хан (1748-1786), Батыр хан (1748-1771), Барак хан (1749-1750), Вали хан (1781-1821), Бәкеу Барақұлы (1816-1819).

Ал егерде Қазақ Даласындағы сырқы жағынан әлеуметтік шиеленістер болса, хан сайлауы өте кұрделі бірнешесатылы процедурадан өтетін: қазақтардың ақсүйектерінің кандидаттарын шығару, ірі тайпалар арасындағы бәсекелестіктен консенсусқа келу, және т.б. Таке хан (1680-1715), Абулхайыр хан (1710-1748), Абылай хан (1771-1780) хандарының жолы осындай болатын.

Соңында, сайланған ханды көпшілік алдында ақ киізге көтеріп, күн жолымен айналып шығатын.

Ал XIX ғасырдың 20-шы жылдарында Қазақ элитасының қалыптасуына әсерін тигізгені – Ресей империясына қосылуы. Орыс патшалығы Солтүстік Қазақстанның аймағын бірнеше административті бірліктерге бөліп (округ, волость, ауыл), әр қайсына басшы   «аға сұлтан» және іс жүргізушілері мен  жұмысшылар штатын құрастырды. Сонымен, осы заманнан бастап қазақтың элитасының қалыптасуы толығымен Ресей патшалығынан тәуелді болатын.

XX ғасырдың басында жалпы дүниедеге болған ұлт-азаттық қозғалысының әсерінен қазақ қоғамында да жаңа элитаның қалыптасуы басталады – европалық көзқарастағы, білімі бар оқыған қазақтарынан. Осы топ саналы түрде Ресейдің колониалды режиміне оппозициялық тұрғыда болатын. Әрине, бұл топты құрастырған білім алуға мүмкіндіктері бар өткен заман элитасының балдары: аға сұлтандардың балдары, би және батырлардың тұқымынан шыққандар, жартысынан көбі –чингизидтер.  1905-1920 ж.ж. қазақтардың алғашқы элитасы «Алаш» ұлттық-либералды партиясының қызметінде орын тапты.

Тақырып бойынша негізгі ұғымдар: элита, іріктелген, гильдия, антрепренелік, көсбасшылық, басшылық.

3 дәрістің тақырыбына арналған АРМ(Hand-outs)  – белсенді үйлестірмелі материал:

  1.  Студенттердің өз-өзін тексеруге арналған тесттік сұрақтар.

 

  1.  Элита – ол:
  2.  Ең жақсы, таңдалған, сұрыпталған деге мағынадағы ұғым
  3.  экономикалық жадай туралы ілім
  4.  әлеуметтік даму туралы ілім
  5.  адам психологиясын зерттейтін ілім
  6.  Грек тілінен аударғанда саясат қандай мағына береді?
  7.  адам психологиясы
  8.  жеке меншіктік
  9.  ел басқару өнері
  10.  қоғамтану
  11.  Саясаттану объектісі:
  12.  жануарлар
  13.  өсімдіктер
  14.  мемлекет, партиялар
  15.  қала тұрғындары
  16.  аул шаруашылық
  17.  Элитарлы теория не зерттейді?
  18.  саяси тәртіптің субъективті механизмдерін, мінездемелерін, индувидуалды қасиеттерін
  19.  қоғамның жоғарғы топтың тұлғаларының психологиясы мен әлеуметтік тұрпатын
  20.  саяси құбылыстардың әлеуметтік механизмдерін
  21.  саяси процесстердің компьютерлік қамтамасыздануын
  22.  Саясаттанудың теологиялық парадигмасы:
  23.  әлемнің бәрін діни тұрғыдан түсіндірген
  24.  саяси құбылыстарды биологиялық бастамамен байланыстырған
  25.  қоршаған ортаны физикалық зерттемелермен айқындаған
  26.  ел билігін, елдің ұйымдастырылуын адам психологиясымен байланыстырған
  27.  Саясаттанудың элитарлық теорияның қалаушылары:
  28.  И, Гегель
  29.  Г.Моска, В.Парето
  30.  И.Кант
  31.  З. Фрейд
  32.  А.Швейцер
  33.  «Элита» терминін ғылымға алғаш енгізген?
  34.   Вильфредо Парето
  35.  З.Фрейд
  36.  Аристотель
  37.  Сократ
  38.  Элита тобына адамның жеке қасиетіне арап таңдау қалай аталады?
  39.  антрепренерлік
  40.  теологиялық
  41.  әлеуметтік
  42.  биотехнологиялық
  43.  гильдиялық
  44.  
  45.  Студенттердің өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар.

1. Саясаттағы элита кім?

2. Элитарлық теориялар қашан пайда болды?

3. Саясаттағы азаматтардың беленділігі не мен байланысты?

4. Қазақстан элитасының қалыптасуының жақсы жақтарын зерттеп көріңіз.

Дәріс 5. Билік саяси феномен ретінде.

Жоспар:

 

1.Билік мәні, тұжырымдамалары

2. Биліктің негізі, ресурстары, элементтері

3. Биліктің легитимділігі, легальділігі.

4. Халықаралық қатынастардағы мораль және биліктің сәйкестілігі.

1. Билік мәні, тұжырымдамалары

Билік жөнінде ғалымдар арасында әр түрлі анықтамалар мен тұжырымдамалар бар. Солардың негізгілеріне қысқаша тоқтала кетейік.

Телеологиялық анықтама билікті белгілі бер мақсатқа, белгілеген нәтижеге, қорытындыға жету мүмкіндігі деп түсіндіреді. Мысалы, ағылшын ойшылы Т. Гоббс (1588-1679) билік болашақта игілікке жетудің құралы және өмірдің өзі өле-өлгенше билік үшін үздіксіз ұмтылыс деп жазды.

Бихевиористік анықтама бойынша билік деп басқа адамдардың жүріс-тұрысын, өзін-өзі ұстауын өзгерту мүмкіндігіне негізделген іс-әрекеттің ерекше түрі.

Инструменталистік анықтама билікті белгілі бір құралдарды, амалдарды (зорлық-зомбылық, күштеу сияқты шараларды) пайдалану, қолдану мүмкіндігі деп біледі. Мәселен, Американың белгілі саясаттанушысы Р. Даль (1915 жылы туған) билік бір адамға екінші адамды өз еркімен жасамайтын іс-әрекетті жасауға мәжбүр ету мүмкіндігін береді дейді.

Структуралистік анықтама билікті басқарушы мен бағынушының арасындағы қатынастың ерекше түрі деп ұғады. Олар кейбір адамдарды туғанынан, табиғатынан әміршіл, басқарғысы келіп тұратын болады, ал басқалары көнбіс, көнгіш, басқа біреу өз ырқын билеп, басқарып, жол көрсетіп тұрғанын ұнатады, қалайды дейді. Солардың арасында, олардың ойынша, билік қатынастары туады.

Конфликтік анықтама билікті дау-жанжал жағдайында игілікті бөлуді реттейтін мүмкіндік, шиеленісті шешудің құралы деп түсіндіреді.

Біраз ғалымдар билікті кең мағынасында басқаларға тигізілетін жалпы ықпал ретінде қарайды.

П. Моррис, А, Гидденс сияқтылар, жоғарыдағы көзқараспен келіспей, билікті біреуге немесе бірдеңеге тигізетін жай ғана ықпал, әсер емес, оларды өзгертуге бағытталған іс-әрекет дейді.

Америка саясаттанушылары Г. Лассуэл мен А. Каплан «Билік және қоғам» деген кітабында билікті шешім қабылдауға қатысу мүмкіндігі ретінде сипаттайды.

Биліктің объектісі және субъектісі болады. Ол саяси өзгерістерге байланысты ауысып отырады.

2. Биліктің негізі, ресурстары, элементтері

Әдетте, «билік» деген сөз әр түрлі мағынада қолданылады. Оны ықпал ету бағытына, объектісіне байланысты былай етіп бөледі: ата-аналар билігі, мемлекеттік, экономикалық, саяси, әлеуметтік, құқықтық, әскери, рухани билік және т.б.

Саяси билік бар жерде теңсіздік бар. Мұнда біреулер билік етуге құқыты да, екіншілері оларға бағынуға міндетті. Бұл теңсіздік неден туады? Ол үшін саяси биліктің қарамағында теңсіздікті қамтамасыз ететін әдіс-құралдары бар. Оған жататындар:

Экономикалық қор. Қандай саяси билік болмасын оған қаржы-қаражат керек. Ұлттық валюта, алтын қор, материалдық құндылықтар, пайдалы қазба байлықтары және т.б. кіреді. АҚШтың Конституциясында кез келген АҚШ азаматы Президент бола алады деп көрсетілген. Бір тарихтағы президенттердің бірде-бірі кедей отбасынан шықпаған.

Әлеуметтік әдіс-құралдар. Үстемдік етіп отырған билік өзін қолдайтын, оның одан әрі өмір сүруіне мүдделі адамдар іздейді. Ондай рөлді ең алдымен оның мәртебелі, абыройлы, жалақысы мол қызметтерді атқаратын, көптеген жеңілдіктермен пайдаланатын қызметкерлері орындайды. Оларға көптеген рөлдер мен статустар беріледі.

Күш жұмсау құралдары. Олар мемлекетті қорғайды, ішкі тәртіпті сақтайды, саяси билікті құлатуға әрекет етушілерге мүмкіндік бермейді. Оған жататындар: әскер, полиция, қауіпсіздік органдары, түрме және т,б,

Ақпарат құралдары. Қоғамдық пікір тудырып, саяси өмірге ықпал ету жағынан оны төртінші билік деп те атайды. Кейбір саяси қайраткерлер кім теледидарды бақыласа, сол бүкіл әлемді бақылай алады деп санайды. ХХІ ғасыр ақпарат ғасыры деп тегін айтылмаған.

Саяси биліктің өзіндік қызметтері болады. Оған жататындар: қоғамның саяси жүйесін қалыптастыру; оның саяси өмірін ұйымдастыру (ол мемлекет пен қоғам, таптар мен топтар, ассоциациялар, саяси институттар, мемлекеттік басқару органдары мен аппараттары, партиялар, азаматтар және т.б. арасындағы қатынастарды қамтиды); әр түрлі деңгейдегі қоғам мен мемлекеттің істерін басқару; өкімет органдары, саяси емес процестерге басшылық ету,; саяси және басқа да қатынастарды бақылау және түптеп келгенде, белгілі бір қоғамға сәйкес басқарудың түрін, саяси тәртіпті және мемлекеттік құрылысты, ашық және жабық қоғамды құру, қоғамдық тәртіп пен тұрақтылықты қорғау; дау-дамай, шиеленістерді ашып, оларға шек қою және дер кезінде шешу; қоғамдық келісімге, мәмілеге келу және т.б.

5.5 Халықаралық қатынастардағы мораль және билік сәйкестілігі

Саясат пен мораль – адамдардың тәртібін реттейтін біршама өзіндік тәсіл. Саясаттың қоғамдық қатынастардың саласы ретінде өзектілігін, мемлекеттің, қоғамның, тұлғаның игілігі үшін биліктің тетіктерін және ресурстарын тиімді пайдалану құрайды. Моральдің негізінде саяси қызмет мақсаттарының адамгершілігін, амалдары мен әдістерін дәлелдеу, тәжірибелік саясатты қоғамдық пікірмен бағалау және оны адамгершілік нормаларымен өлшемдеу. Бұл мораль мен саясаттың өзара әрекетіне себепші болады.

Біздің заманымызда саясаттың моральдық аспектілері үлкен өзектілікке ие болуда, баспасөзде ғылыми әдебиетте белсенді талқылануда. Кейде саясат пен адамгершілік ұғымдары жалпы үйлесімді ме, бұл категориялар бірін-бірі өзара жоққа шығармай ма деген сұрақтар да қойылады. Саясат пен моральдің ара- қатынастары саяси қарсыластарымен, әсіресе, сайлау науқандары. билік үшін күресте, қызмет орындары ұшін тайталастарда шиеленіседі. Ал, саяси билік үшін күресте барлық амал жақсы дегендей. Міне, сонда саясат пен моральдің арасындағы өзіндік шиеленіс алаңында саяси қимылдар өріс алады. Бұның бәрі – саясаттың өнегелі беделін кетіретін сыртқы көлеңке, «сырт пішіні».

Саясат пен моральдің арақатынасы турасынан саяси режимге тәуелді болады. Құқықсыз күш көрсету, террор, билікті асыра пайдалану,бюрократизм және коррупция жайлаған антидемократиялық, реакциялық режимді елдерде саясат пен моральдің аралары үзіледі. Керісінше, демократиялық режим жағдайында гуманизм мен адамгершіліктің бастауымен саясат заңдылық шеңберінде жүзеге асады. 

Бұл арада атап өтетін нәрсе, ол мораль мен саясаттың басты қоғамдық функциялары сәйкес келеді. Саясат пен мораль жалпы игілік пен әлеуметтік әділдікті қорғауға негізі бар, бірақ та ол осындай адамгершілік міндеттерді орындаудан көп жағдайда қалыс қалады. Саясат оның ерекше қосымшасы ретіндегі моральдің реттеушілік сипатының жетіспеушілігінен туындайды. Сондықтан да, осы фактыны еске ала отырып, ежелгі дәуірдің ойшылдары саясатты этиканың бір бұтағы деп қараған. Саясат пен моралды бөлуді және ол туралы ілімді бірінші болып , тек қана ХУ ғ. аяғы мен ХУ1 басында Николо Макиавелли атап көрсетті.

Саясат адамгершіліктің өзін-өзін бақылау тетіктерінің объективтілеу түрі, сыртқы көрінісі ретінде көрінеді. Мысалы, моральге тән өздерінің бағаларын құқық түрінде беретін және белгіленген нормаларды бұзушыларға тиісті жаза тағайындайтын ар-ұжданы фунукциясын сот орындайды.

Элементтерінің жалпылығына қарамай, саясаттың моральден түбірлі айырмашылығы бар. Олардың ішінде ең маңыздысы саясаттың шиеленістілігі. Бұрын аталғандай, саясат бүкіл қоғамды қамтитын және билікті қолдануды қажет ететін топтық әлеуметтік жанжалдарды шешуге бағытталған қызмет болып табылады. Ал, мораль көбіне саяси шиеленіске жете бермейтін жеке жанжалдардан тұратын адамдар арасындағы күнделікті қатынастарды сипаттайды.

Саясаттың тікелей қайнар көзі экономикалық және басқа да қажетті мүдделері болады, оның ішінде ең бірінші, ірі әлеуметтік топтардың мүдделері: ұлттар, таптар, қалың бұқара топтары,т.б. Моральдің тікелей қайнар көзі жалпыадамзаттық, тағы басқа да ұжымдық құндылықтар болып табылады, бірақ оған ілесу тұлғаға ешқандай жеке пайда бермейді. Сондықтан да мінез- құлықтың моральдық және саяси сарындарының бәсекелестігі – бұл рухани құндылықтардың және тікелей, ең алдымен материалдық, жеке мүдделердің күресі.

Көптеген моральдің императивтері идеалды сипат алады,олармен өз әрекеттеріңді біріктіру қажет, бірақ та шынайы өмірде оған жетуге ешкімнің қолы жете бермейді. Мысалы, өмірінде ешбір қулыққа бармаған, тек шындықты ғана айтқан,немесе христиандық адамгершілік өсиеттерімен өзін сүйген сияқты әрбір өзінің жақындарын сүйген адамды кездестіру қиын.

Мораль ылғи жеке дара болып келеді, оның субъектісі және жауапкершісі – өзінің адамгершілік таңдауын жасайтын жеке адам. Ал, саясат топтық,ұжымдық сипатта болады. Онда индивид жеке бөлік немесе таптың, ұлттың, партиялардың өкілі ретінде көрінеді. Оның жеке жауапкершілігі ұжымдық шешімдер мен әрекеттерде зым-зия жоқ болып кетеді.

Саясат жағдаятты болады. Табысқа бет түзей отырып, ол мақсаттарға жетуге әсер ете алатын шынайы жағдайларды, барлық факторларды есепке алуы қажет. Ал, моральдық талаптар өз негізінде универсалды және өз кезегінде, нақты жағдайдан тәуелсіз болады.

Саясаттың ең маңызды ерекше айырмашылығы күшке сүйену,талаптарды орындамғандарға мәжбүрлеу санкциясын қолдану болып табылады. М.Вебердің сөзімен айтсақ, саясат, «ерекше амалдың көмегіне сүйенеді – ол оның артында тұрған билік».

Ал, мораль шын мәнінде күшті мінейді және ең бастысы ар-ұжданға арқа сүейді. Жеке басының ар- ұжданы, егер ол дамымаған болса,тіпті адамды қылмыс жасағаны үшін де кешіруі мүмкін. Ал, саясат тек қана дұшпандары мен қылмыс жасағандарды ғана емес, кейде адамдарға қорқыныш тудырып,кінәсіздерді де жазалайды.

Жоғарыда көрсетілген мораль мен саясаттың ерекшеліктері осы өмір қызметі салаларының өздерінің дербестігін дәлелдейді де, саясат пен моральдің өзара әрекеттестігі, ара-қатынастары туралы әртүрлі пікірлердің тууына негіз болады.

Атап өту керек, саясат пен моральдің өзара қарым- қатынастары туралы әлемдік әлеуметтік-саяси өмірде төрт негізгі көзқарас бар екенін бөліп айтамыз. Олардың ішінде тарихи жағынан ең бірінші моральдық көзқарас болып табылады. Бұл көзқарас тұрғысында,саясат жоғары адамшылық мақсаттарға ие болып қана қоймай (жалпы игілік, әділеттілік,т.б.), сонымен бірге қайсібір жағдайларда да мүмкін болатын адамшылық амалдардың көмегімен адамшылық принциптерді бұзбау (шыншылдық, адамдарға мейірбанды болу, адалдық және т.б)

Тіпті Жаңа заманға дейін қоғамдық ойда үстемдік еткен саясаттағы моральдық көзқарас ХХ1 ғасырда да өзінің маңызын жойған жоқ. Гректің ұлы ойшылы Аристотель: «рақымдылықсыз адам ең ұждансыз және өте жабайы жәндікке айналады» деп пайымдаған. Сондықтан да саясат азаматтар алдында билік құрылымдарының міндеттері бар әлеуметтік этика, өнегелілік философия болып табылады.

Айта кету керек, бүгінгі күні ұшқарылықтан айырылған моральдық көзқарас, мысалы, қазіргі заманның ең ықпалды саяси қозғалыс болып табылатын христиан –демократиялық қозғалыстың идеологиясында көрініс тауыпотыр. Мұндай көзқарас саясат субъектілерінің адамгершілік бағыты деп түсіндірелетін,олардың оны әлеуметтік шындықты еске ала отырып, инабаттылық ету саясатты гуманизациялауға көмектеседі. Сонымен бірге өмір көрсеткендей, моральдық абсолютизм рухында саясатты адамгершілікке толық бағындыру оны тиімсіздікке апарып соғады да,мораль мен саясаттың абыройын төгеді.

Саясат пен моральдің өзара қатынастары проблемаларына екінші көзқарас Жаңа дәуір заманының алғашқы кезінде пайда болды және ол Н.Макиавелли есіміміен байланысты. Оның негізінде моральды саясаттан бөлу идеясы жатты және оның әрбіреуінде өз заңдылықтары қызмет етеді деп танылды. Н.Макивеллидің пікірінше:

1. Мораль – мәңгілік саласы, ол олардың белгілі ережелерді өз еркімен орындау арқылы адамдардың жеке қатынастарын реттейді. Адамдар өздерінің қарым –қатынастарында игілік пен жауыздық туралы, адамгершілік өсиеттері, идеалдар туралы өз түсініктерін басшылыққа алып, идеалдың талаптарын универсалды, барлық жағдайларда дұрыс деп есептейді.

2. Саясатта мақсаттылық үстемдік етеді және көптеген әлеуметтік топтардың мүдделерін қорғайды: таптардың, ұлттардың, қалың бұқара топтардың, т.б.; осы мүдделердің мазмұндары нақты сипатта болады; оларды жүзеге асыру олардың әсерімен саясаттың субъектілері өз мақсаттарын өзгертуіне мүмкін болатын белгілі жағдайларда болады; әртүрлі жағдайлар мен мүдделердің күресі кезіндесаясатта күшті, озбырлықты, алдауды игілікті мақсаттарға жету үшін қолданылуы орынды болады.

Н.Макиавелли адамгершіліксіздік саясаттың негізгі болып саналатын «Мақсат амалдарды ақтайды» деген қағиданың авторы.Оны қолданудың салдары бүлдіруші жәнеқайғылы. Ол утопиялық «жарқын келешек» идеясының құрбаны болған миллиондардың өмірі ғана емес, сонымен бірге адамның тұлға ретінде адамгершілік тұрғыдан өзгеруі, еркіндік, индивидуалдық, меншік , т.б. қарапайым адами құндылықтардың шайылған екі жақты, тіпті үш жақты стандарттардың үстемдігі еді.

Айта кету керек, саясатты адамгершілікті бағалаудан бөлу амалдары, оны игілік пен жамандықтың арғы жағына қою амалдары, әдетте, адамгершілікке қарсы әрекеттерді ақтау үшін, немесе ең құрығанда, саясатты сыннан қорғау болып табылады. Саясаттың адамгершілік құндылықтарын ескермеушілігі оны құлықсыз қылады. Шынайы өмірде саясаттың адамгершіліксіздігі – көп тараған құбылыс.Бұл саясат пен моральдыигілік (мораль) және жамандықты (саясат) бітіспейтін жақтар етіп түсіндіруге негіз болады. Бұл олардың ара- қатынасын көрсететін үшінші көзқарас.

Анархизм саясатты ең келеңсіз бағалайды. Саясат және оның негізгі атқарушысы – мемлекет, «тек қана күшпен, күшпен ғана ашық және жасырынған үстемдікке», деп жазды орыс анархизмінің атасы М.А.Бакунин. Жауыздық, деп жалғастырды ол, саясаттың өзінің табиғатында жатыр – ол билік. «Кім билікке ие болса, өзгермейтін әлеуметтік заңға сәйкес қалайда қоғамның қысым көрсетушісі және қанаушысы болады». Сонымен бірге билік оның иелерін ғана емес, онымен қатар оған бағынуға мәжбүр болғандарды да бұзады.

Саясатты жалпы бағалауда анархизмге жақындау марксизм болады. Ол қанаушылық, таптар және әлеуметтік теңсіздіктердің, келеңсіздіктердің, күш көрсетудің болуы жағдайында саясат болмай қалмайды деп түсіндіреді. Бірақ та бұл келеңсіздіктерді пролетариатқа қанаушыларды құлатуға, олардың қарсылықтарын басуға және әлеуметтік теңдік,қоғамдық өзін-өзі басқару және тұлғаның еркіндігіне негізделген саяси емес коммунистік қоғам орнатуға пайдалану қажет.

Саясаттың жағымсыз бағаларын либералдық ойшылдардан да табуға болады. Мысалы, орыстың белгілі философы Н.А.Бердяев былай деген: «Менде оны сыртқа шығаратын, адамзат тіршілігінің ең қатерлі түрі ретінде саясатқа жиіркеніштемін». Ол ылғи өтірікке негізделген. Саясат көп жағдайда адамдарды меңгеріп алатын, олардың қанын ішетін арамтамақ өсік, сондықтан ол жалған болып табылады».

Саясат пен моральдің ара-қатынасына төртінші көзқарас – бұл ымырашылдық көзқарас. Бұл көзқарас бүгінде ғалымдар мен саясаткерлердің арасында үлкен орын алады. Ол саясаттың ерекшелігін ескере отырып, адамгершіліктің оған әсер етуін мойындау қажеттігін айтады.

Ымырашылдық көзқарастың ең белгілі негізін қалаушылардың бірі Макс Вебер. Ол этика мен саясатты түгел бөлудің қажеті жоқ деп есептеді, бірақ соңғының ерекшелігін өте ұқыпты ескеру керек. Жолдастарың мен бәсекелестеріңе, қызмет бабы мен отбасылық қатынастарға, іскерлік пен жеңсіқұмарлыққа,т.б., бәріне бірдей қолданатын біріңғай адамгершілік кодексінің болуы мүмкін емес. Оның ойынша, этика саясаттың, оның ішінде ең негізгісі күш қолдану болып табылатын ерекшелігін ескеруі қажет. Дәл айтқанда,адамзат одақтары қолындағы заңды күштердің ерекше амалы,- деп көрсетті ол, – саясаттың барлық этикалық проблемаларының ерекшелігіне себепші болады.

Саясатқа адамгершіліктің әсері шекарасын белгілеу үшін М.Вебер моральді сенім этикасы және жауапкершілік этикасы деп бөледі. Шығындар және құрбандармен есептеспей, қандай нәтижеге келуіне қарамастан сенімнің этикасы адамгершілік принциптері жолымен жүретіндігін көрсетеді.

Керісінше, жауапкершілік этикасы нақты жағдайды есепке алуды, саясатты ең алдымен оның салдарына бағыттау,саясаткерлердің болжамдауға болатын үлкен зұлымдықты алдын-ала болдырмау, сонымен қатар кішкентай зұлымдықтың көмегімен өз әрекеттерінің нәтижесіне ішкі жауапкершілігін талап етеді. Нақты әрекеттерде жауапкершілік этикасы мен сенім этикасының ара-қатынасын анықтайтын саясатшының өзі болады.

М.Вебердің мораль мен саясаттың ара-қатынастары туралы осы идеялары әлемде кең тарады. Бірақ та өзіндік шынайлығына қарамастан оның бірқатар осалдығы бар. Ең әуелі М.Вебер саясатты шындығында күш амалдарын ашық қолдануға саяйды да, сонымен бірге адамгершіліктің саясатқа әсерінің мүмкіншілігін тарылтады. Бірақ та,саясаттың міндеттері, әсіресе, қазіргі демократиялық мемлекеттерде, күш қолданудан да көбірек күрделі. Бірқатар саяси мәселелерді шешуде күш қолдану немесе оны қолдану қаупі істерге кедергі келтіруі мүмкін. Саяси акторлардың азаматтық жауапкершілігінсіз, ымыраға дайындықсыз,ынтымақсыз және кооперациясыз қазіргі замандағы құқықтық мемлекет мүмкін емес. Саясат мазмұнының күш қолдану саласының ар жағына шығуы онда адамгершілік құндылықтарынкең қолдануға мүмкіндік береді.

Жалпы алғанда моралдің саясатқа әсер етуі бірқатар бағыттарда іске асыруға болады және асыру керек. Бұлар – адамгершілік мақсаттарын қою, оларға теңбе- тең және шынайы жағдайлардың әдістері мен амалдарын таңдау,қызмет процесінде моральдық принциптерді есепке алу, саясаттың тиімділігін қамтамасыз ету. Әрине, шынайы саясатта осы барлық талаптарды орындау – өте күрделі міндеттер. Іс жүзінде адамгершілік тек жарияланған мақсаттарға тәуелді болмай, қайта оларға қол жеткізуде қолданылатын әдістер мен амалдарға байланысты болады.

Қорыта айтқанда, мораль саясатқа саяси процеске қатысушылар қызметінің нәтижесі мен тәртібін бағалау, оларға моральдық талаптар қою арқылы әсер етеді. Өз кезегінде, саясат моральға азаматтардың саяси мәдениетін қалыптастырып,оларды мемлекет пен қоғамды басқаруға итермелеу арқылы әсер етеді. Адамгершілік саясат үлкен өзгертуші күшке ие болады. Керісінше, саясаткерлердің моральдық нормаларды ескермеуі олардың қызметінің әлеуметтік тиімділігін төмендетеді, қоғам мен тұлға үшін бүліншілікпен айналып келеді. Сонымен, саясат ылғи да бар және келешекте де оның субъектісінің моральдық жауапкершілігінің саласы болады. Саясат моральмен одағынсыз оған жоғары қоғамдық мақсаттарды және оларды өмірге енгізетін гумандық амалдарды көрсететін компастан айырылады. Адамгершіліксіз саясат қрғамда демократиялық өзгерістерді және оның прогресін, адамды рухтандыратын және көтеретін идеалдар мен құндылықтарды қамтамасыз ете алмайды.

Саясат мұратында ғылымның, моральдың және өнердің қорытпасы, синтезі болуға тиісті. Ғылыми саясат өзіне тек қана адамгершілікті ғана емес, ол сонымен бірге әртүрлі фактілер мен шындықтың оқиғаларына теориялық талдау жасайтын өнерді де, шеберлікті де, жанжақтылықты да және икемділікті де өзіне қосып алады.

Тақырып бойынша негізгі ұғымдар: билік, билік легитимділігі, легализация, легитимация, мораль, ұждан, адамгершілік.

5 дәрістің тақырыбына арналған АРМ(Hand-outs)  – белсенді үйлестірмелі материал:

  1.  Студенттердің өз-өзін тексеруге арналған тесттік сұрақтар.

 

  1.  Биліктің тармқталу теориясының қалаушысы:
  2.  Джон Локк
  3.  Г.Флобер
  4.  К.Маркс
  5.  Аристотель
  6.  Макиавелли
  7.  Биліктің телеологиялық анықтамасы:
  8.  билікті белгілі бер мақсатқа, белгілеген нәтижеге, қорытындыға жету мүмкіндігі ретінде көру
  9.  билік деп басқа адамдардың жүріс-тұрысын, өзін-өзі ұстауын өзгерту мүмкіндігіне негізделген іс-әрекеттің ерекше түрі.
  10.  билікті сыртқы күштерден пайда болван рекет деп. Көру
  11.  би лікті ұлы зұлымдық деп тисіну
  12.  Биліктің бихевиористтік анықтамасы:
  13.  билікті белгілі бер мақсатқа, белгілеген нәтижеге, қорытындыға жету мүмкіндігі ретінде көру
  14.  билік деп басқа адамдардың жүріс-тұрысын, өзін-өзі ұстауын өзгерту мүмкіндігіне негізделген іс-әрекеттің ерекше түрі.
  15.  билікті сыртқы күштерден пайда болван рекет деп. Көру
  16.  билікті ұлы зұлымдық деп тисіну
  17.  «Ерекше амалдың көмегіне сүйенеді – ол оның артында тұрған билік» - авторы:
  18.  М. Вебер
  19.  Аристотель
  20.  Авиценна
  21.  Сократ
  22.  Платон
  23.  «Рақымдылықсыз адам ең ұждансыз және өте жабайы жәндікке айналады» сөзінің авторы:

- Аристотель

- Сократ

- Платон

- Гегель

6. Биліктің ресурстары деген:

- экономикалық қор, ақпарат құралдары

- спорт кеңесі

- мұғалімдер ұйымы

- әлеуметтік орта

7. «Мақсат – амал-тәсілді ақтайды» - сөзінің авторы:

  1.  Макиавелли
  2.  Аристотель
  3.  Авиценна
  4.  Сократ
  5.  Платон
  6.  Атақты орыс философы, ойшылы, анархизм бағытының басшысының бірі:

  1.  М.Бакунин
  2.  Аристотель
  3.  Авиценна
  4.  Сократ
  5.  Платон
  6.   Атақты орыстың либералды ойшылы, философы:

  1.  Н.Бердяев
  2.  Аристотель
  3.  Авиценна
  4.  Сократ
  5.  Платон

Дәріс 6. Саяси жүйе. Саяси режим және оның түрлері.

Жоспар:

1. Саяси режим ұғымы.

2. Антидемократиялық режимдер

Әдебиеттер тізімі:

Хан И.Г. Саясаттану – Алматы, 2003 ж.

Қуандыков. Саясаттану негіздері. Алматы, 1998 ж.

Жамбылов Д.А. Саясаттану негіздері. Алматы, 2000 ж.

Василик М.А. Политология. М., 2000 ж.

Политология. Курс лекций. Под. ред. Мустафина Т.Т. Алматы, 1993 ж.

Панарин А.С. Философия политики. М., 1996 ж.

Саяси режим деп саяси билікті жүзеге асыруға қолданатын әдіс-тәсілдердің жиынтығын және қоғамдағы еркіндік деңгейін айтамыз.

Қазіргі кезде саяси режимдерді үлкен екі топқа бөледі: демократиялық және антидемократиялық режимдер.

Демократия көне грек ойшылы Геродоттың еңбегінде кездеседі. Жалпы ежелге дәуірдің ойшылдары демократияны биліктің нашар түрі деп сынаған.

Демократиялық режимге халықты биліктің қайнар көзі деп санап, оған мемлекеттік істерді шешуге құқық берілген  және ол үшін қажетті жаңдайлар жасалған биліктің түрі, қоғамның мемлекеттік-саяси құрылысы жатады. Мұндай тәртіпте азаматтардың негізгі құқықтары мен еркіндіктеріне кепілдік беріледі. Саяси мәселелер ашық талқыланады, биліктің шектен тыс шоғырлануына жол берілмейтін тетіктер жасалады, азаматтарға қолайлы құқықтар мен еркіндіктер, олардың саяси көңілін білдіру түрлері айқыедалады, жалпыға бірдей сайлау құқығы орнатылады.

Сонымен қатар, демократиялық режим мынадай белгілермен сипатталады:

Билік көзі халықта;

Сөз бостандығы;

Сайлаудың ашық жүргізілуі;

Азаматтардың тең құқықты болуы;

Азшылықтың көпшілікке бағынуы;

Демократиядағы ең негізгі фундамент ретінде сайлауды айтуға болады. Адал, шынайы сайыс арқылы, жүйелі түрде өткізілетін сайлау. Ол амал-айласыз, қулықсыз жүргізілсе және оны шынайы жүргізудің жолы табылғанда ғана адал болады. Егер мемлекеттік билік бір партияның қолында болса да сайлау адалдыққа жатпайды. Шынай сайыс арқылы дегенде өзінің кандидатурасын еркін ұсынуға мүмкіндігі бар әр түрлі топтар мен жеке тұлғалардың болуын айтады. Егер бір топтар қатысып, екіншілері қатыса алмайтындай болса, онда сайлау жарыс арқылы өтпегендігі.

Демокатияның негізгі тұжырымдамалары: плюралистік (М.Вебер, Г. Ласки  және басқалары); ұжымдық (К. Маркс) және либералистік (Дж. Локк, Ш. Монтескье)

Антидемократиялық режим түрлеріне тоталитаризм және авторитаризм жатады.

Антидемократиялық режимдер

Тоталитарлық (латынның total - бүтін, тұтас деген ұғымын білдіреді) режим деп қоғам, адам өмірінің барлық салалары тұтасымен мемлекеттік бақылауға алынған мемлекеттік-саяси құрылымды айтамыз. Онды өндіріс, экономика, бұқаралық ақпарат құралдары, білім, мәдениет, адамдардың жеке өмірі – бәрі тек мемлекеттің бақылауында болады. Сөз бостандығы болмайды. Жеке меншік, бәсекелестік, нарықтық қатынастарға жол берілмейді. Азаматтық қоғамның элементтері жұмыс істегенімен, ол тұтасымен мемлекеттің қарамағында. Жеке басқа табынушылық, бір партияның идеялық күштілігі байқалады. Халық дін ретінде бір идеологияға сенеді, бағынады. Барлық іс-әрекеттер алдын ала жоспарланған, жоғарыдан түсетін бұйрық арқылы жүзеге асырылады, жекелікке, даралыққа жол берілмейді. Мемлекеттің идеясына қарсы шыққандарды «халық жауы» деп құртады. Оппозицияны болдырмайды.

Тоталитаризмнің үш түрі ХХ ғасырда болған. Ол Италиядағы Муссолини кезіндегі фашизм, Германиядағы Гитлер кезіндегі национал-социализм және Кеңес Одағындағы Сталин негізін салған коммунизм. Бұл мемлекеттегі идеологияның күштілігінен осы елдер өз уақытында ірі мемлекеттерге айналды.

Авторитарлық режим тоталитарлық қоғамнан демократиялық қоғамға өтетін кезең, бұл күшті тәртіпке негізделген, жеке адамның билігі қалыптасқан режим.

Авторитарлық режим Иордания, Индонезия, Морокко, Сауд Аравиясында, бұрынғы Кеңес мемлекеттерінде және т.б. елдерде қалыптасқан.

Авторитарлық режим кезінде тоталитаризмнің де демократияның да белгілері кездесе береді бұл қоғам өзінің қатаң тәртібі мен тұрақтылығымен ерекшеленеді, себебі мұнда қоғамды өзгеріске ұшырататын идеялар мен топтарға жол бермейді, заң жүзінде оларға қатаң бақылау жасалынға. Қоғамда сайлау, көппартиялық жүйе қалыптасқанымен ол мемлекетке тәуелді. Азаматтар биліктен алшақтатылған, билікті бақылай аламйды. Басқарудың күш көрсету құралдарын пайдалана отырып жүргізілетінін көруге болады. Мемлекет басында тұрған адам өзінің үстемдігін шексіз жүргізе алады. Оны шектейтін демократиялық элементтер, мемлекеттің тармақтарының болуы формалді түрде. Тағы да бір ерекшелік: мемлекет тұтас бақылаудан бас тартқан. Адам саяси жүйеден басқа әлеуметтік, экономикалық, мәдени және тағы да басқа салаларды өз таңдауын жүзеге асыра алады.

Әрине, әр халық өзіне лайық саяси режимді қалыптастыра алады. Бұған тек жоғарыдағы мемлекеттік билік қана емес сонымен бірге халықтың менталитеті де әсерін тигізеді. Сондықтан қай елде қандай режимнің қалыптасып, дамуы үлкен күрделі үрдіс болып табылады.

Тақырып бойынша негізгі ұғымдар: режим, демократия, авторитаризм, тоталитаризм, демократура, диктобланда, дәстүрлі қоғам.

6 дәрістің тақырыбына арналған АРМ(Hand-outs)  – белсенді үйлестірмелі материал:

  1.  Студенттердің өз-өзін тексеруге арналған тесттік сұрақтар.
  2.  Саяси режим деп:

-  басқарушылықтің түрі

- ел психологиясы

- мораль негіздері

- құқық пен заң

  1.   
  2.   «Тоталитаризм» терминін енгізген:
  3.  Муссолини
  4.  Сократ
  5.  Зенон
  6.  Калликрат
  7.   «Америкадағы демократия» еңбегінің авторы:
  8.  А.Токвилль
  9.  Сократ
  10.  Платон
  11.  Геродот
  12.  Аристотель
  13.   Демократиялық режимне сай ерекшелік -
  14.  Жоғарғы орындарға сайлау мүмкіндігі
  15.  Шағын қала-мемлекеттердің бар болуы
  16.  адамның жан дүниесінің жетілуі
  17.  саяси құбылыстардың әлеуметтік механизмдері
  18.  саяси процесстердің компьютерлік қамтамасыздануы
  19.  Жапония елінің билігінің түрі:
  20.  Конституциалды монархия
  21.  охлократия
  22.  республика
  23.  тирания
  24.  Ежелгі Рим ойшылы, ораторы, философы:
  25.  Цицерон
  26.  И.Кант
  27.  З. Фрейд
  28.  А.Швейцер
  29.  Орта заманның әйгілі философы, ойшылы, теологі?
  30.  Фома Аквинский
  31.  И.Кант
  32.  Сократ
  33.  Аристотель
  34.  Тоталитаризмнің негізгі сипаттамасының бірі -
  35.  оппозицияға жол бермеу
  36.  теологиялық позицияға сүйену
  37.  әлеуметтік қозғалыстарды күшейту
  38.  биотехнологиялық салаларға сүйену
  39.  Италиядағы тоталитаризм бағытының фашисттік режимін басқарған:
  40.  Мусоллини
  41.  Фома Аквинский
  42.  Н.Макиавелли
  43.  Аристотель
  44.  Сократ
  45.    Демократиның полиархия теориясының авторы:
  46.  Р. Даль
  47.  Мартин Лютер
  48.  Эразм Роттердамский
  49.  Жан Боден
  50.  Жан Жак Руссо

  1.  Студенттердің өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар.

1. Режим деген не?

2. Тоталитаризм режиміне сипаттама беріңіз.

3. Қазіргі замандағы Батыс Европа мемлекеттерінің саяси жүйелері қандай?

 

Дәріс 7. Қазіргі заман демократия моделдері мен теориялары.

Жоспар:

 

  1.  Демократия мәні, пайда болуы және ерте замандағы демократия жайлы ұғымдар
  2.  Демократияның классикалық концепциясы.

3. Демократияның моделдері: полиархия, делегативті, элитарлы теориялары.

4. Қазақстандағы демократияның заманға сай моделі

Әдебиеттер тізімі:

Хан И.Г. Саясаттану – Алматы, 2003 ж.

Қуандыков. Саясаттану негіздері. Алматы, 1998 ж.

Жамбылов Д.А. Саясаттану негіздері. Алматы, 2000 ж.

Василик М.А. Политология. М., 2000 ж.

Политология. Курс лекций. Под. ред. Мустафина Т.Т. Алматы, 1993 ж.

Панарин А.С. Философия политики. М., 1996 ж.

  1.  Демократия мәні, пайда болуы және ерте замандағы демократия жайлы ұғымдар

Демократия ұғымын бірнеше мағынада қолдануға болады: 1) мемлекеттің типі мен жалпы саяси жүйесі; 2) мүшелерінің теңдігіне, басқару органдарының мерзімді сайлануы және көпшілік дауыспен шешімдер қабылдау принциптеріне негізделген кез келген ұйымның ұйымдастыру түрі; 3) қоғамдық құрылымның мұраты (идеалы) және соған сәйкес көзқарастар.

Демократияның классикалық теориясы антикалық дәуірден бастау алады. Бірақ өзіндік ерекшелігі ең алдымен барлық адамдар тең, бәрі де саяси шешімдерді қабылдауға қатысуы керек деген тезиске байланысты. Оны «Қоғамдық келісім» атты еңбегінде Ж.Ж. Руссо жан-жақты қарастырады. Оның ойынша, саяси процеске тартылған өз бетінше саналы іс-әрекет жасайтын, ақылды адамдар қосылғанда жаңа сапа пайда болады. Олар жабылып ортақ игілік теориясын ойлап табады. Бұл идея саясаттың басшы принципіне айналады және ортақ ерік, жігер, қайрат негізінде қалыптасады. Бәрі бас қосқан сайыстан кейін нашар жақтары алынып тасталып, жақсылыққа жету жолдары іздестіріледі. Сөйтіп, жалпы жұрттың ықтиярын, көзқарастарын жинап, топтастырып ортақ игілікке жетудің шешімін қабылдайды. Бұл тұжырымдама ХІХ ғасырға дейін басымдық етті.

Иозеф Шумпетер (1883-1950) австрия әлеуметтанушысы өзі аттас «шумпетерлік» теорияның негізін қалады. Оның ойынша, жалпы ықтиярлық, тілек барлық халықтың еркімен қалыптаспайды, оны жасайтын соған мүдделі кәсіби топтар. Демек, демократия ешқашан халықтың басқаруы болған емес. Халық тек белгілі бір арадағы институтты  сайлайды. Ол өз кезегінде ұлттық атқарушы органды немесе үкіметті қалыптастырады. Бұдан кейін көпшілік іс жүзінде саясаттан шектейді. Сондықтан демократиялық тәсіл – Шумпетердің ойынша, жеке адамдардың халық дауысын алу үшін бәсекелік күрес нәтижесінде жететін институционалданған шаралар жүйесі. Қорыта келгенде, басқаратын халық емес, жеке адамдардың арасында бәсекелік күрес жүреді, ал халық бұл күресте солардың біріне дауыс береді.

Шумпетердің ойынша, демократияның ойдағыдай жұмыс істеуі үшін төрт жағдай керек:

Маңызды мемлекеттік қызметтерге сайлауға болатын айтарлықтай білікті, маман өкілдер тобы болуға тиіс.

Саяси органдар халық, негізінен, жақсы қабылдап, оларға өз көзқарастарын айта алатын шешімдер қабылдауы тиіс. Олай болмаса, шешімдердің легитимдігі жөнді болмайды.

Жауапкершілікті толық сезінетін, қызмет орнының абыройын жоғары бағалайтын дайындығы бар жақсы ұйымдасқан бюрократия болуы керек. Ол құрам орта тап өкілдерінен құралуы тиіс.

Саяси теорияның ғана емес, саяси мәдениеттің де элементі болып табылатын демократиялық өзін-өзі бақылау болғаны өте маңызды.Саяси процеске қатысушы әрбір адам өзін-өзі тежеп отырмаса, қандай демократия болуы мүмкін.

Қазіргі кездегі демократияның негізгі теориялары

Плюралистік, элитарлық, экономикалық, «ақпараттық демократия» және маркстік теорияларының идеялары негізінде демократияның үш түрін атап көрсетуге болады: тікелей,

плебисцитарлық, өкілдік. Тікелей демократияда халық маңызды саяси шешімдерді қабылдауда, билік жүргізуге тікелей араласады. Оның жақсы жақтары: халықты саясаттан

шеттетпейді, саяси жүйенің тұрақтылығын және басқарудың ұтымдылығын арттырады; халықтың белсенділігін дамытып, тұлғаның өзін-өзі көрсетуіне, танытуына жол ашады; саяси институттар мен қызмет адамдарын бақылаудың ықпалдылығын қамтамасыз етеді, билікті теріс пайдаланудан сақтайды, басқарушы элитаның халықтан алшақтауына, шенеуліктердің бюрократталуына жол берілмейді.

Плебисцитарлық демократияда азаматтардың саяси ықпалы кемиді. Оларға сайлау арқылы заңның немесе басқа шешімнің жобасын қабылдау немесе қабылдамау құқығы беріледі. Оны әдетте президент, үкімет, партия немесе басқа бастамашы топ дайындайды. Мұнда халықтың жобаны дайындауға қатынасу мүмкіндігі аз. Оны біраз жағдайларды екіұшты сұрақтар қою және т.с.с. арқылы ұйымдастырушылар айласын асыру үшін де пайдаланады.

Өкілдік демократияда халықтың еркі депутаттарға және биліктің өкілетті органдарына беріледі. Азаматтар өздерінің көзқарастарының, мақсаттарының, бағдарламаларының жақындығына байланысты депутаттарды сайлайды, оларға өз мүдделерін қорғауды сеніп тапсырады. Оның жақсы жақтары – еңбектің айқын бөлінуі, шешім қабылдайтын адамдардың құзыреттілігі мен жауапкершілігі. Осал жағы – сайлау аралығында халықтың биліктің шеттетілуі, басқарудың бюрократиялануы, авторитарлық үрдістің өрістеуі және т.б.

4. Қазақстандағы демократияның заманға сай моделі

Қазақстан Республикасының Конституциясында: “Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады; оның ең қымбатты қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандығы. Республика қызметінің түбегейлі принциптері:

қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылық, бүкіл халықтың игілігін көздейтін экономикалық даму;

қазақстандық патриотизм, мемлекет әмірінің аса маңызды мәселелерін демократиялық, әдістермен, оның ішінде республикалық референдумда немесе Парламентке дауыс беру арқылы шешу” деп көрсеткен (Жалпы ережелер, 1-бап).

1990 жылы 25 қазанда, КСРО тарамай тұрғанда-ақ, Қазақ Кеңестік Социалистік Республикасының мемлекеттік егемендігі туралы Декларация қабылданды. Одан кейінгі мерзімде бұл Декларация конституциялық, күші бар Жарлықтармен толықтырылды.

1995 жылы 30 тамызда республикалық референдум нәтижесінде жаңа Конституция қабылданды.

Қазақстан Республикасының егемендігі оның бүкіл аумағын қамтиды. Мемлекет өз аумағының тұтастығын, қол сұғылмауын және бөлінбеуін қамтамасыз етеді.

 Қазақстан Республикасы – демократиялық мемлекет.

Біздің Республикамыздың жағдайында демократиялық мемлекет – ең алдымен Конституция қабылдап, тікелей мемлекет басшысын және Парламентті сайлайды, өкілетті мерзімі біткен соң оларды ауыстыруға халықты құрылтайшылар арқылы қатыстырады. Басқару тәртібінің нысанына (президенттік, парламенттік) қарамастан, мемлекеттің жоғарғы органдары арқылы көпшіліктің еркін анықтауға және барынша жүйелі қорғауға қажетті жағдайлар жасайды.

Сонымен қатар демократиялық мемлекет әлеуметтік және ұлттық нысандарына, тағы басқа да ерекшеліктеріне қарамастан жекелеген азаматтардың өз мүддесін білдіруіне, оның есепке алынуына да мүмкіндік береді. Бұл ретте Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес сөз, ар-ұждан бостандығы, тілі мен ұлтын өзі анықтауын қамтамасыз ете отырып, бірлесу, митингілер, демонстрациялар, шерулер өткізу ереуілге шығу құқығымен қоса, жекелей және ұжымдық, еңбек дауын шешу, сондай-ақ мемлекеттік қызметке араласып, мемлекеттік, тағы басқа да істерді басқару қызметіне қатысуға тең құқықтар беріледі.

Демократиялық мемлекеттің сипаттық ерекшелігі республика азаматтарының мемлекеттік қызметке араласуын ретке келтіру болып табылады. Мемлекеттік қызмет институтын реттеу 1995 жылғы Конституцияда қарастырылды.

Демократиялық мемлекет ретіндегі Республика қызметінің түбегейлі принциптерінің бірі – қоғамдық татулық пен саяси тұрақтылық. Демократиялық мемлекет саяси тәртіп жүргізудің демократиялық тәсілдері мен әдістерін көбірек қолданады.

Қазақстан Республикасы – зайырлы мемлкет. Бұл ұғым Қазақстандағы діни мекемелер мен діннің мемлекеттен ажыратылғандығын білдіреді. Қазақстандағы ислам мен православиелік, тағы басқа нанымдық ағымдардың ісіне мемлекет араласпайтындығын білдіреді. Діни негізде партия құруға жол берілмейді. Мемлекет органдары қағидалық заң негізінде емес, Конституция негізінде құрбылы, жұмыс істейді.

Сонымен бірге әркімнің ар-ұждан бостандығына құқығы бар, оны жүзеге асыру мемлекет алдындағы міндет. Наным немесе атеизм мәселесі - әркімнің өзіндік ұстанымы.

Қазақстан – құқықтық мемлекет. Қазақстан Республикасының Конституциясы – құқықтық мемлекеттің бастауы әрі шарты.

[өңдеу]

Оның негізгі принциптері:

азаматтар үшін – “заңды тыйым салынбағанның бәріне рұқсат етіледі” ,

мемлекеттік органдар мен лауазым иелері үшін – “заңда нақты не көрсетілсе, соған ғана рұқсат” болып табылады.

Құқықтық мемлекет жұртшылық пен мемлекеттік лауазым иелерінің құқықтық мәдениетін арттыруды, барлық заң жүйесін жақсартып, әділеттілікті жоғары дәрежеге көтеруді мақсат тұтады. Құқықтық мемлекеттің сапалық белгісі – адам және азамат құқығы мен бостандығына халықаралық, өлшем деңгейінде кепілдік беру болып табылады. Сот билігінің тәуелсіздігі мемлекет пен азаматтың өзара қатынасының дәйекті жүргізілетініне кепілдік бере алады. Конституция нормаларында атаған белгілер айқын көрініс тапқан.

Қазақстан - әлеуметтік мемлекет. Конституцияда көрсетілгендей, Қазақстан Республикасы демократиялық, зайырлы, құқықтық мемлекет болуымен қатар, әлеуметтік мемлекет болып та табылады.

Әлеуметтік мемлекет жекелеген топтарға немесе ұлыстарға емес, тұтас қоғам мен азаматтарға қызмет етеді. Ол мемлекеттік қор есебінен барлық азаматтарға мүмкіндігінше игіліктер көрсетіп, қоғамдағы ауыртпалықтарды да теңдей бөлу жолымен әлеуметтік теңсіздікті болдырмауға әрекет етеді. Мемлекеттің әлеуметтік сипатын Республика Конституциясында көрсетілгендей, білім беру, денсаулық сақтау, ғылым, мәдениет, халықты жұмыспен қамтамасыз ету, еңбекті қорғау, әлеуметтік қамсыздандыру және жағдайы төмен отбасыларына көмектесу сияқты шаралардан көруге болады. Әлеуметтік мемлекет азаматтың ең төменгі күнкөріс қажеті мен өмір сүрудің лайықты жағдайларын жасауды талап ету құқығын мойындацды. Бұған денсаулық пен адам өміріндегі қауіпсіздік мәселелері де кіреді.

Бұл шараларды әлеуметтік мемлекет жалпы және мақсатты әлеуметтік бағдарламалар арқылы жүзеге асырады. Қоғам мен азаматтардың нақты бір категорияларының мүддесі үшін күрделі экономикалық жоспарлауға және бюджеттік қаржыландыруға жүгінеді. Мәселен, Қазақстан Республикасының Үкіметі 1995 жылғы желтоқсанда “1996-1998 жылдары реформаны тереңдету жөніндегі іс-қимыл бағдарламасын” қабылдады. Оның негізгілерінің бірі – “әлеуметтік саясат” аталатын үшінші бөлім болды. Сондай-ақ 1995 жылы желтоқсанның 19-ында Қазақстан Республикасының Президенті қабылдаған “Қазақстан Республикасы тұрғындарының әлеуметтік тұрмыс жағдайларын жақсарту жөніндегі шаралар туралы” Жарлығы да осындай игілікті істердің қатарына қосылады.

Алайда әлеуметтік мемлекетті “Социалистік мемлекет” деген ұғыммен шатастыруға болмайды. Әлеуметтік мемлекет нақтылы экономикалық мүмкіндіктерге сай әлеуметтік қамқорлықтарды өз міндетіне алады және азаматтардың еңбек пен кәсіпкерлік белсенділігінің төмендеп, теңгермелік көңіл-күйдің болуына жол бермейді. Сондықтан Қазақстан Республикасы Конституциясының екінші бөлімінде азаматтың құқығы, бостандығын және міндетін бекіте отырып, жеке адамның өмірін және еркін жетілуін қамтамасыз ету мемлекеттің міндеті емес, алдымен оның өзінің санасы мен ерік-жігерінің ісі екендігін атап көрсетеді. Әлеуметтік мемлекет бірінші кезекте жеке бастамалар мен қоғамдағы экономикалық еркіндік үшін қажетті жағдайлар туғызуға міндетті. Осы жағдайлар арқылы “бүкіл халықтың игілігін көздейтін экономикалық даму” үйлестіріледі.

Республикалық референдум - Конституция, Конституциялық заңдар мен басқа да Қазақстан Республикасының мемлекеттік өміріндегі өте маңызды мәселелер жөніндегі шешімдердің жобалары бойынша, Республиканың барлық аумағында өткізілетін бүкілхалықтық дауыс беру. Бұл халық билігін тікелей жүзеге асырудың ең маңызды тәсілі саналады. Референдум қабылдаған шешім ең жоңғары талап етуші күшке ие. Оның Қазақстанның барлық аумағына бірдей міндетті күші бар және әлдеқандай органдар тарапынан бекітуді қажет етпейді. Конституцияның, Конституциялық заңдардың, басқа да құқықтық актілер мен заңдардың арасында сәйкессіздік болған жағдайда, ол өзгешеліктер Конституцияны және басқа да аталған актілердің барлығын Республикалық референдум қабылдаған шешімге сай жүйелендіру жолымен түзе тілінді.

Республикалық референдумға азаматтар ерікті түрде қатысып, жабық дауыс береді. Он сегіз жасқа толған Республика азаматтары тегіне, әлеуметтік, лауазымдық, мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, мекен-жайына немесе басқа да жағдайларына қарамастан, республикалық референдумға қатысуға құқықты. Әр азамат референдумда теңдей дауысқа ие.

Сот іс-әрекетке қабілетсіз деп таныған, сондай-ақ сот үкімі бойынша бас бостандығынан айыру орындарында отырған азаматтардың референдумға қатысуға құқығы жоқ.

Республикалық референдум өткізудің ерікті сайлаумен ортақ жағы көп. Референдум мақсаты – адамды сайлау емес, мәселе шешу. Референдумға қойылатын мәселе азамат оған “иә” немесе “жоқ” деп бір жақты жауап беретіндей, не ұсынылған бірнеше шешімдердің біреуін таңдай алатындай деңгейде болуы тиіс. Қатысуға құқықты азаматтардың жартысынан астамы дауыс беруге қатысса, референдум өткізілген болып есептеледі. Республикалық референдум өткізу жөніндегі шешімді, Конституцияға сай, Республика Президенті қабылдайды. Республикалық референдум өткізу жөніндегі ұсыныс, сондай-ақ, Парламент пен Үкімет тарапынан және республикалық референдумға қатысуға құқықты кемінде екі жүз мың республика азаматының қолдауымен қойылуы мүмкін. Республикалық референдумді ұйымдастырып, өткізу мен оның нәтижесін анықтау Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 2 қарашадағы конституциялық күші бар “Республикалық референдум туралы ” Жарлығы бойынша жүзеге асады. Күшіне енген жаңа Конституцияға сәйкес және дамыған демократиялық, елдердің тәжірибесіне сүйене отырып қабылданған бұл актіде республикалық референдумға негіз бола алмайтын мәселелердің жеткілікті тізімі келтіріледі. Тәуелсіз мемлекет тарихындағы алғашқы республикалық референдум Қазақстанда 1995 жылғы сәуір мен тамыз айларында өткізілді. Оларда Қазақстан Республикасының бүкіл халық сайлаған Президенті Н.Ә.Назарбаевтың өкілеттік мерзімін 2000 жылға дейін ұзарту және Қазақстан Республикасының жаңа Конституциясын қабылдау жөніндегі мәселелер шешімін тапты. Соңғы референдумның алдында Н.Ә.Назарбаев ұсынған Конституция жобасы талқыланды. Жалпыхалықтық талқылаудың мақсаты – көпшіліктің ұсынысын есепке ала отырып, Заң жобасын жетілдіре түсу және оған қолдау көрсету.

Қазақстандық демократияның ажырамас конституциялық институты, сонымен бірге мемлекеттік жоғары лауазымды адамның (Президенттің) орнын алмастыру мен өкілдік органдарды (Парламентті, мәслихаттарды және жергілікті өзін-өзі басқару органдарын) құру тәсілі – ерікті сайлау.

Ерікті сайлау үшін негізгі үш жағдай сақталуы тиіс. Біріншіден, баламалы ұйғарындылық, (альтернативтік), сайлаушының бірнеше кандидаттың біреуін ұйғару мүмкіндігін; екіншіден сайлау науқанының барлық сатысындағы қоғамдық бақылау үшіншіден, сайлаушылардың өз еркімен дауыс беруі. Қазақстан Республикасындағы сайлау өткізудің принциптері Конституцияда бекітіліп, Қазақстан Республикасы Президентінің 1995 жылғы 28 қыркүйектегі Конституциялық Заң күші бар “Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы” Жарлығында, сондай-ақ Қазақстан Республикасы Орталық сайлау комиссиясының құқықтық-нормативтік сипаттағы актілерінде егжей-тегжейлі белгіленген. Осы ереже бойынша, 1995 жылдың желтоқсанында Қазақстан Республикасының Парламенті депутаттарының сайлауы өткізілді. Мемлекеттік биліктің бірлігін, үстемдігі мен тәуелсіздігін анықтайтын – елдің егемендігі. Қазақстан Республикасында мемлекеттік биліктің біртұтастығы, аумағының бөлінбейтіндігі іске асырылды. Республика мемлекеттік билігінің тәуелсіздігі оның мемлекетаралық қатынастағы егемендігі болып табылады. Қазір Қазақстан Республикасын бүкіл әлем елдері танып отыр. Шекара туралы шарттарға қол қойылады. 

Қазақстан егемендігі, тәуелсіз мемлекет болып қалыптасты, ол қамтамасыз етілді. Демократия және құқықтық дәрежеге өту процесі одан әрі жалғасуда. Жергілікті атқарушы органды Қазақстан Республикасы Президенті мен Үкіметінің өкілі болып табылатын тиісті әкімшілік аймақтың әкімі басқарады.

 

Тақырып бойынша негізгі ұғымдар: демократия, демократизация, плюралисттік, тікелей демократия, классикалық либерализм, коллективисттік демократия.

7 дәрістің тақырыбына арналған АРМ(Hand-outs)  – белсенді үйлестірмелі материал:

  1.  Студенттердің өз-өзін тексеруге арналған тесттік сұрақтар.
  2.  Демократия - ол:

-  халық билігі

- басқарушылықтің түрі

- ел психологиясы

- мораль негіздері

- құқық пен заң

  1.   
  2.   «Қоғамдық келісім» еңбегінің авторы:
  3.  Жан Жак Руссо
  4.  Муссолини
  5.  Сократ
  6.  Зенон
  7.  Калликрат
  8.   «Америкадағы демократия» еңбегінің авторы:
  9.  А.Токвилль
  10.  Сократ
  11.  Платон
  12.  Геродот
  13.  Аристотель
  14.   Демократиялық режиміне сай ерекшелік -
  15.  Жоғарғы орындарға сайлау мүмкіндігі
  16.  Шағын қала-мемлекеттердің бар болуы
  17.  адамның жан дүниесінің жетілуі
  18.  саяси құбылыстардың әлеуметтік механизмдері
  19.  саяси процесстердің компьютерлік қамтамасыздануы
  20.  Жапония елінің билігінің түрі:
  21.  Конституциалды монархия
  22.  охлократия
  23.  республика
  24.  тирания
  25.  Демократияның ұжымдық теориясының қалаушысы:
  26.  Ж.Ж.Руссо
  27.  Цицерон
  28.  И.Кант
  29.  З. Фрейд
  30.  А.Швейцер
  31.  Коммунистік идеологиясының қалаушылары?
  32.  К.Маркс, Ф.Энгельс
  33.  Фома Аквинский
  34.  И.Кант
  35.  Сократ
  36.  Аристотель
  37.  Тікелей демократия -
  38.  Халықтың билікке тікелей қатысуы
  39.  оппозицияға жол бермеу
  40.  теологиялық позицияға сүйену
  41.  әлеуметтік қозғалыстарды күшейту
  42.  биотехнологиялық салаларға сүйену

  1.  Австрия әлеуметтанушы, саясаттанушы:
  2.  И.Шумпетер
  3.  Фома Аквинский
  4.  Н.Макиавелли
  5.  Аристотель
  6.  Сократ
  7.    Демократиның полиархия теориясының авторы:
  8.  Р. Даль
  9.  Мартин Лютер
  10.  Эразм Роттердамский
  11.  Жан Боден
  12.  Жан Жак Руссо

 

 

Дәріс 9. Ел басқару түрлері мен мемлекеттік құрылым.

Жоспар:

  1.  Мемлекет ұғымы.
  2.  Мемлекеттің құрылымы.
  3.  Мемлекет құрылымының сыртқы саясатына әсері.

 Әдебиеттер тізімі:

Хан И.Г. Саясаттану – Алматы, 2003 ж.

Қуандыков. Саясаттану негіздері. Алматы, 1998 ж.

Жамбылов Д.А. Саясаттану негіздері. Алматы, 2000 ж.

Василик М.А. Политология. М., 2000 ж.

Политология. Курс лекций. Под. ред. Мустафина Т.Т. Алматы, 1993 ж.

Панарин А.С. Философия политики. М., 1996 ж.

 

Г. Гегель «Әрбір мемлекет өзіне сәйкес, сай келетін мемлекетті құрады».

Мемлекет ұғымы екі мағынада қолданылады. Біріншісі, «ел», «жұрт» деген мағынада тұтас территориясы халқымен алып түсіндірілсе, екіншісінде тек жоғарыды қолында билігі бар басшылар тобын ғана айтады.

Мемлекеттің белгілері:

Территория

Тәуелсіздік немесе егемендік

Мемлекеттік билік

Халық

Салық салу құқығы

Мемлекеттің пайда болуы туралы бірнеше тұжырымдамалар бар. Олар:

Қоғамдық келісім теориясы (Дж. Локк, Т. Гоббс);

Т. Гоббс: Мемлекет әлеуметтік келіспеушіліктерді шешуге және күш көрестуді легитимді қылдыру үшін құрылған.

Дж. Локк:  Мемлекет билікті шектеу мақсатында құрылған

Зорлық-зомбылық тұжырымдамасы (Л. Гумплович);

Маркстік концепция (К. Маркс);

Теологиялық тұжырымдама (А. Августин);

Патриархалдық теория (Конфуцийден бастау алады).

Мемлекет түрлері мен қызметі

Мемлекет бірнеше түрлерге бөлінеді.

Басқару түріне байланысты: монархия (абсолюттік, дуалистік және конституциялық) және республика (президенттік, парламенттік және аралас).

Абсолюттік монархияға Сауд Аравиясы, Катар, Кувейт, Оман, Бруней жатады.

Конституциялық монархияға Бельгия, Испания, Люксембург, Монако, Ұлыбритания, Дания, Швеция, Нидерланды, Жапония, Норвегия жатады.

Дуалистік монархияға жататындар: Иордания, Марокко, Тунис.

Абсолютік монархияның белгілері:

  1.  монарх билігі Конституция немесе заңдармен шектелмеген;
  2.  Парламент жоқ, немесе оның іс-қимылы барынша шектелген.

Конституциялық монархияның белгілері:

  1.  Конституция монарх билігін шектейді;
  2.  монарх мемлекет символы ретінде, бірақ нақты биліктік құзыреті жоқ;
  3.  үкімет монарх алдында жауапты емес.

Дуалистік монархия белгілері:

  1.  билік монарх пен парламент арасында бөлінген;
  2.  монарх үкіметті тағайындайды;
  3.  монарх парламент шығарған заңға вето жариялай алады.

Парламенттік республикаға жататындар: Италия, Германия, Израиль, Индия, Греция, Австрия.

Президенттік республикаға жататындар: АҚШ, Индонезия, Иран, Ирак, Кипр, Швейцария (бұл мемлекетте үкіметтің міндетін президент атқарады, ол Парламент (Федералдық Жиын) арқылы Федералдық Кеңес (Үкімет) мүшелерінен бір жыл мерзімге сайланады, бір-ақ рет).

Президенттік республика белгілері:

  1.  Президент мемлекет басы және атқарушы билікті басқарады;
  2.  Президент үкіметті құрады;
  3.  Үкімет президент алдында жауапты;
  4.  Президент парламент шығарған заңдарға вето қоя алады.

Парламенттік республика белгілері:

  1.  Мемлекеттегі басты күш Парламент болып табылады;
  2.  Президентті парламент сайлайды;
  3.  Үкімет парламент алдында жауапты;
  4.  Үкімет парламентте көп орын иеленген партия арқылы құрылады;
  5.  Парламент үкіметке сенімсіздік вотумын жариялай алады.

Аралас республикаға жататындар: Франция, Перу, Португалия, Финляндия, Исландия.

Оның белгілері:

  1.  Президент жалпы сайлау арқылы сайланады;
  2.  Президент кең құзыреттерге ие;
  3.  Президент пен атқарушы билікті басқаратын премьер-министр Парламент алдында жауапты.

Мемлекеттік құрылымына байланысты: унитарлық (Польша, Франция, Турция, Египет, Япония, Швеция), федеративтік (Россия, АҚШ) және конфедеративтік болып бөлінеді.

Унитарлық мемлекетті біріктіреді:

  1.  ортақ Конституция;
  2.  ортақ заң шығарушы орган;
  3.  ортақ әкімшілік-территориялық бөліну;
  4.  ішкі шекараның болмауы;
  5.  ортақ саясат.

Унитарлық мемлекеттің кемшіліктері:

  1.  заң шығарушы аппараттың икемсіздігі;
  2.  аймақтардың мәселелерін ескермеу;
  3.  этностық топтардың пікірімен санаспау.

Федеративті мемлекет белгілері:

  1.  бірнеше Конституция, азаматтық құқық бар;
  2.  федеративті және аймақтық сот және атқарушы билік қатар жұмыс істейді;
  3.  территориялық бірліктердің өз бетімен федерациядан шығуға құқығы жоқ;
  4.  саяси салада орталыққа бағынған.

Конфедерация белгілері:

  1.  ортақ Конституция жоқ, тек құжаттарды қабылдағанда бірігеді;
  2.  азаматтық ортақ емес;
  3.  ортақ конфедеративтік сот жүйесі жоқ.

Діни белгісіне байланысты: зайырлы және діни болып бөлінсе, саяси режимнің қалыптасуына байланысты демократиялық, авторитарлық және тоталитарлық болып үшке бөлінеді.

Негізгі приоритетті қызметіне байланысты құқықтық және әлеуметтік деп бөлеміз.

Қазақстан Республикасы осылырдың ішінде қайсына жатады?

Мемлекет негізгі екі қызмет атқарады: ішкі және сыртқы. Ішкі қызметіне жататындар:

  1.  экономикалық салады мемлекет кәсіпкер, жоспаршы, уйлестіруші ретінде мәселелерді шешеді;
  2.  әлеуметтік өмірді ұйымдастырады;
  3.  заңдылықты қамтамасыз етеді;
  4.  мәдени-тәрбиелік салада жұмыс атқарады;
  5.  Сыртқы қызметіне жататындар:
  6.  мемлекеттің тұтастығы мен қауіпсіздігін қорғау;
  7.  өзін-өзі билеу, егемендігін сақтау;
  8.  ауқымды мәселелерді шешуге араласу;
  9.  басқа мемлекеттермен қарым-қатынас жасау;

Сайып келгенде мемлекеттің басты міндеті – қоғамның тұрақтылығын орнатып, қалыпты тіршілігіне жағдай жасау.

 

Негізгі ұғымдар: унитарлы мемлекет, федерация, монархия, конфедерация, республика, парламенттік республика, президенттік республика.

9 дәрістің тақырыбына арналған АРМ(Hand-outs)  – белсенді үйлестірмелі материал:

  1.  Студенттердің өз-өзін тексеруге арналған тесттік сұрақтар.
    1.  Монархия - ол:

-  ұрпақтан ұрпаққа жетілетін басқарушылықтің түрі

- ел психологиясы

- мораль негіздері

- құқық пен заң

 

  1.   Қоғамдық келісімдік теориясының қалаущылары:
  2.  Джон Локк, Томас Гоббс, Ж.Ж.Руссо
  3.  Муссолини
  4.  Сократ
  5.  Зенон
  6.  Калликрат
  7.   Мемлекеттің зорлық-зомбылық концепциясының авторы:
  8.  Гумплович
  9.  Сократ
  10.  Платон
  11.  Геродот
  12.  Аристотель

4. Демократиялық режимне сай ерекшелік -

  1.  Жоғарғы орындарға сайлау мүмкіндігі
  2.  Шағын қала-мемлекеттердің бар болуы
  3.  адамның жан дүниесінің жетілуі
  4.  саяси құбылыстардың әлеуметтік механизмдері
  5.  саяси процесстердің компьютерлік қамтамасыздануы
  6.  Жапония елінің билігінің түрі:
  7.  Конституциалды монархия
  8.  охлократия
  9.  республика
  10.  тирания
  11.  Мемлекеттің теологиялық концепциясының авторы:
  12.  А.Аврелий, Ф.Аквинский
  13.  И.Кант
  14.  З. Фрейд
  15.  А.Швейцер
  16.  Мемлекеттің патриархалды-паттерналисттік концепциясының басшысы:
  17.  Конфуций
  18.  Фома Аквинский
  19.  И.Кант
  20.  Сократ
  21.  Аристотель
  22.  Республикада -
  23.  жоғарғы билік органдары белгілі бір мерзімге сайланылады
  24.  оппозицияға жол берілмейді
  25.  билік теологиялық позицияға сүйенеді
  26.  билік әлеуметтік қозғалыстарды күшейтеді
  27.  басшылар биотехнологиялық салаларға сүйенеді

  1.   Саяси ойға «мемлекет» ұғымын енгізген:
  2.  Макиавелли
  3.  Фома Аквинский
  4.  Н.Макиавелли
  5.  Аристотель
  6.  Сократ

  1.    «Мемлекет – ол жасанды дене, ал басындылар - тұтастың бөлігі» деген:
  2.  Т.Гоббс
  3.  Мартин Лютер
  4.  Эразм Роттердамский
  5.  Жан Боден
  6.  Жан Жак Руссо

  1.  Студенттердің өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар мен тапсырмалар.

1. Батыс Европа мемлекеттерінің билігінің түрі қандай?

2. Федеративті мемлекеттерді атаңыз.

3. Қазіргі замандағы Африка мемлекеттерінің саяси жүйелері қандай?

 

Дәріс 10. Құқықтық мемлекет және азаматтық қоғам.

Ж о с п а р ы:

 

1.  Құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғам мәні.

2.  Демократияның дамуындағы азаматтық қоғамның қалыптасуының қажеттілігі.

3.  Азаматтық қоғамның мемлекеттің сыртқы саясатына әсері.

4.  Қазақстандағы құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғамның қалыптасуы: ерекшелігі және құқықтық-саяси аспекті.  

Әдебиеттер тізімі:

Хан И.Г. Саясаттану – Алматы, 2003 ж.

Қуандыков. Саясаттану негіздері. Алматы, 1998 ж.

Жамбылов Д.А. Саясаттану негіздері. Алматы, 2000 ж.

Василик М.А. Политология. М., 2000 ж.

Политология. Курс лекций. Под. ред. Мустафина Т.Т. Алматы, 1993 ж.

Панарин А.С. Философия политики. М., 1996 ж.

              ЕҚЫҰ және аймақтық қауіпсіздік шеңберіндегі демократияландыру үрдістері:       конференция материалдары/ Б.К. Султанов, Алматы, 2009.

1. Құқықтық мемлекет пен азаматтық қоғам мәні

Бұл екі ұғым көптің аузына соңғы жылдары ғана ілікті. Бұрын 20-жылдары, кейінірек алпысыншы жылдардың басында біршама қолға алынып, кейін ұмыт болған-тын. Оның есесіне жалпы халықтық мемлекет және қоғамдық өзін-өзі басқару тіркестері қолданыла бастаған.

Қазір азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет қайтадан құжаттарға еніп, ғалымдар ден қоя бастады. Ал шындығында бұл екі ұғымның мән-мазмұны неде, ара-қатынасы қандай, шығыстық ойда қандай көрініс тапқан? Осы сұрақтарға жауап іздеп көрелік. Саяси ой тарихында азаматтық қоғам туралы ой-тұжырымдамалар Г.В. Гегель еңбектерінде орын тапқан. Гегель бойынша, «азаматтық қоғам – жеке меншіктілердің бірлестігі», және де азаматтық қоғам тарихи процесстің диалектикалық дамуының ерекше кезені болып табылады. Сонымен қатар, азаматтық қоғам туралы идеялары марксизм де ерекше орын алады. Гегель мен бірдей, К.Маркс азаматтық қоғамды тарихи феномен деп қарастырған. Әсіресе оның «Капитал», «Саяси экономияны сынау» еңбектерінде осы мәселеге көп көңіл аударған.

Азаматтық қоғам тарихи жағынан мемлекеттен бұрын пайда болған,\. Азаматтық қоғам-адамдардың өмір сүруіне, тіршілік етуіне қажетті өзара қарым-қатынасының шарты. Өйткені адам тіршілік ету үшін бір-бірімен қатынас жасап, өзара қауымдасып еңбек етеді. Сөйтіп адамдар жаңа материалдық игіліктер жасайды, сол игілікті бөлісу, айырбастау, бірлесіп пайдалану үшін, бір сөзбен айтқанда, тіршілік тоқырап қалмау үшін түрлі әрекеттер жасайды, отбасы құрылып, бала сүйеді, топтарға, ұйымдарға бірігіп өз мүдделерін қорғайды. Адамдардың қауымдасуы өзінің белгілі бер даму кезеңінде өз қауымдастарының жеке бастары мен отбасы мүшелерінің, бірлестіктері мен ұжымдарының мүддесін қорғау, тыныштығын қамтамасыз ету үшін саяси күшті қажет етеді. Мұндай күш ретінде өмірге мемлекет келеді.

Мемлекет өзін азаматтық қоғамның өзу туғызып, оны соның өзі асырап, оның іс-әрекетін бақылап отырғанын кейде ұмытып, бар билікті өзуысында ұстауға тырысады. Азаматтық қоғам өз ықпалын әлсіреткен жағдайда, мемлекет өзінің зор күшіне еніп, жыртқышқа айналады. Қоғамның бүкіл ұңғыл 

-шұңғылына араласып, адамды басып-жаныштайды, адам бостандығы мен құқын аяққа басуға дейін барады.

Адамның өзі дүниеге келтірген саяси күш – мемлекет бірте-бірте оның өзіне ауыз салады, экономикалық қыспаққа салады, алым-салықты үдетіп, саяси жағынан қыспаққа алады, құқықтарын шектейді, заңсыздықтарға барып, адамдарды кейде жазықсыздан-жазықсыз жазалайды, айдауға жіберіп, түрмелерге жабады. Осыған орай адам мемлекеттің зорлық зомбылығын шектеуді қажет етеді. Азаматтық қоғамға иек артып, соның мемлекетті шектеу ықпалын пайдаланып, соған арқа сүйемек болды. Азаматтық қоғамды дамытуға күш салды.

Азаматтық қоғамның ең радикалды концепциясын Т.Пейн «Адам құқығы» еңбегінде ұсынған.Ол бойынша, азаматтық қоғам мемлекетке қарсы тұрады, мемлекет – ол ұлы зұлымдық. Көпшілік арасында азаматтық қоғам мен ұлттық мемлекетті бір біріне қарсы қойып, оларды бірін бірі теріске шығаратын антиподтық ұғым деп түсіну кеңінен етек алып отыр. Бұл әрине дұрыс емес. Азаматтық қоғам мемлекеттің ұлттық сипатына ешқандай да қарсылық көрсетпейді, керісінше ол құқытық мемлекеттің қалыптасуына қызмет етеді.

Құқықтық мемлекет орнықпайынша, әкімшіл-әміршіл жүйе бой көрсетуден танбайды, жеке адамның заңды құқы аяққа тапталып, мүлт кеткен шалыс қадамы жазаланып отырылады. Төрт-бес күнге көршілес елге барып қайту үшін де мемлекеттен

рұқсат сұрап, әуре-сарсаңға түседі. Мемлекет өз үстемдігін толық жүргізіп, адамдардың жеке ісіне, отбасына, сенім-нанымына да қол сұғып, жөн-жосықсыз араласудан біржола

арыла алмайды. Мұны тәртіпке келтіріп, мемлекеттің шексіз билігіне шектеу жасап, оның бәрін әділ қабылданған заңдармен реттеп, заңдастырып отыру – құқықтық мемлекеттің қызметі.

Азаматтық қоғам ұлт мүддесіне қарсы әрекет етпейді. Керісінше, адам құқығын қорғауға күш салады. Алайда, азаматтық қоғам мен ұлттық мемлекет деген ұғымдар қарсы қоюшылық та осындайдан туған. Бұл екі ұғым бір-біріне қарсы болатындай емес, екеуі екі деңгейде өрбитін ұғымдар. Азаматтық қоғам мемлекеттің ұлттық сипатына емес, мемлекеттің адам құқығы  аяқ асты ететін әрекеттеріне қарсы бой көтереді, нағыз демократия үшін күреседі. Осыны ажырата білген абзал.

2. Демократияның дамуындағы азаматтық қоғамның қалыптасуының қажеттілігі.  

Азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекеттің қалыптасуы бір бірімен өзара тығыз байланысты.

Азаматтық қоғам дегеніміз мемлекеттен өзін тәуелсіз сезінетін өндірушілер, игілікті жасаушылар, өздерін өздері басқарып отыратын кәсіпкерлер, кәсіподақтар, партиялар мен қозғалыстар, мәдени бірлестіктер, ғылыми қоғамдар, отбасы және дін ұжымдарының жиынтығы болып табылады. Ол мемлекеттің болат құрсауынан біртіндеп құтылып, жаңа әлеуметтік қауымдасуға бет алады. Азаматтық қоғамда адамның мәртебесі биіктеп, мәні арта түседі. Адам мемлекет үшін емес, мемлекет адам үшін қызмет етеді. Бүкіл әлеуметтік топтар, қауымдар заң жүзінде белгіленген құқықтар мен мүмкіндіктергі ие болып, өз мүдделерін қорғауға мұрсат алады.

Азаматтық қоғам адамдар қауымдасуының жаңа сипаттағы биік белесі болып табылады. Бұл қоғамның қалыптасуы тек материалдық игіліктердің даму дәрежесімен ғана өлшенбейді, ол қоғам мүшелерінің рухани жетілу дәрежесімен, биік кескін-кейпімен сипатталады. Мұндай белес-дәреже біз үшін таяқ тастам жерде немес анау қырдың астында болмай тұрғаны белгілі. Сондықтан да азаматтық қоғам алғаш тәуелсіздік алған мемлекеттерде – алда тұрған жаңа белес.

Құқықтық мемлекеттің қалыптасуы да бір жылдың ісі емес. Бұл мемлекет тұсында нендей бір таптың, партияның, топтың, билеуші бюрократияның диктатурасына жол бермейді, оның есесіне қоғам мүшелерінің барлығына мемлекеттік және қоғамдық істерді басқаруға қатысуға. Лауазымды қызметтер атқаруға кең жол ашылады.

Демократиялық жағдайда қабылданған заңдар алдында мемлекет те, қоғамның әрбір мүшесі де бірдей жауапты. Заң мемлекетке де, азаматқа да бірдей қызмет етеді. Құқықтық мемлекет жағдайында заң қағидалары әрбір азаматтың бостандығын, пікір әрқилылығын, жариялылықты қорғауға тиісті. Құқықтық мемлекет беделге бас июшіліктен, шындықтан, әділдіктен жалтарудан аулақ болуға тиіс.

Азаматтық қоғам адамдардың өздерін еркін сезінуін, бас бостандығын, азаматтық қадір қасиетін, ар-ожданын қамтамасыз етеді.

Азаматтық қоғам тұсында адамдардың теңдік, қауіпсіздік құқықтары толық жүзеге асырылады.  Адамның теңдігі дегеніміз олардың заң алдында бірдей құқықпен пайдалануы деген сөз, заң әрбір адамды қорғаса да, жазаласа да әрбір адамға ол бірдей талап қояды.

Адамдардың қауіпсіздігі – азаматтық қоғам үшін ең мәртебелі әлеуметтік ұғым.

Құқықтық мемлекетті орнықтыру да адамдардың ежелгі арманы болатын. Құқықтық мемлекетте заң емес, құқық қалай жүзеге асырылатыны арқылы саяси институттар мен олардың әрекеттеріне баға беріледі. Құқықтық мемлекетті қалыптастыру биліктің ара-жігін ажыратып, оларды даралауға тікелей байланысты болмақ.

Құқықтық мемлекет  - адам қоғамының өмір сүру формасының ең жетілген жоғары, биік сатысы. Жаңа тұрпаттағы мұндай сатыға мемлекеттік құрылым өз бетімен келмейді.

Ол көп шарттарға байланысты. Құқық жүйесі – қондырма, базистің өзгеруімен бірге ол да жаңа сипат алады. Заңды адамдар жазады, бірақ бұл олардың ойына келгенін қағазға түсіреді деген сөз емес. Заң қоғамдық құбылыстардың дамуын қамтамасыз ететін шынайы ішкі байланыстарды бейнелейді.

Халық ежелден еркіндікке, бостандыққа ұмтылған. Осы жолда небір тар жол, тайғақ кешулерді бастан кешірген.  

10 дәрістің тақырыбына арналған АРМ(Hand-outs)  – белсенді үйлестірмелі материал:

  1.  Студенттердің өз-өзін тексеруге арналған тесттік сұрақтар.

  1.  Құқықтық мемлекет ең бастапқы :

-  заңға негізденеді

- ел психологиясына сүйенеді

- мораль негіздерін алға алады

- ар алуан билікке негізденеді

  1.   «Азаматтық қоғам» идеясы туралы көп ілес қосқан:
  2.  И.Кант
  3.  Сократ
  4.  Зенон
  5.  Калликрат
  6.   «Америкадағы демократия» еңбегінің авторы:
  7.  А.Токвилль
  8.  Сократ
  9.  Платон
  10.  Геродот
  11.  Аристотель
  12.  Азаматтық қоғам дегеніміз: 
  13.  мемлекеттен өзін тәуелсіз сезінетін өндірушілер, игілікті жасаушылар, өздерін өздері басқарып отыратын кәсіпкерлер, кәсіподақтар, партиялар мен қозғалыстар, мәдени бірлестіктер, ғылыми қоғамдар, отбасы және дін ұжымдарының жиынтығы  
  14.  Жоғарғы орындарға сайлау мүмкіндігі
  15.  Шағын қала-мемлекеттердің бар болуы
  16.  адамның жан дүниесінің жетілуі
  17.  саяси құбылыстардың әлеуметтік механизмдері
  18.  Азаматтық қоғамның ең маңызды, бастапқы элементі:
  19.  белсенді тұлға
  20.  қара тобыр
  21.  республика
  22.  тирания
  23.  Азаматтық қоғамның радикалды концепциясын қалыптастырған:
  24.  Т.Пейн
  25.  И.Кант
  26.  З. Фрейд
  27.  А.Швейцер
  28.  «Азаматтық қоғам – жеке меншіктілердің бірлестігі» - сөз кімдікі?
  29.  Гегель
  30.  Фома Аквинский
  31.  И.Кант
  32.  Сократ
  33.  Аристотель
  34.  Тоталитаризмнің негізгі сипаттамасының бірі -
  35.  оппозицияға жол бермеу
  36.  теологиялық позицияға сүйену
  37.  әлеуметтік қозғалыстарды күшейту
  38.  биотехнологиялық салаларға сүйену
  39.  Томендегі ойшылдардың қайсысы азаматтық қоғам мәселесіне ерекше назар аударған?:
  40.  К.Маркс
  41.  Мусоллини
  42.  Фома Аквинский
  43.  Н.Макиавелли
  44.  Сократ
  45.    «Капитал», «Саяси экономияны сынау» еңбектерінің авторы:
  46.  Р. Даль
  47.  Мартин Лютер
  48.  К.Маркс
  49.  Жан Боден
  50.  Жан Жак Руссо

 Дәріс 11. Саяси партиялар және қоғамдық қозғалыстар.

Жоспар:

 

1. Саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар мәні, түрлері, ерекшеліктері

2. Партиялық және сайлау жүйелерінің ерекшеліктері

3. Қазақстандағы көппартиялық жұйенің қалыптасуы.

4. Қазақстанның қоғамдық-саяси қозғалыстары.

Әдебиеттер тізімі:

 Назарбаев, Н.Ә.  Елмен сырласу. Т.10: сөздер, сұхбаттар / Н.Ә. Назарбаев; жобаның авт. М.Жолдасбеков.- Астана: Күлтегін, 2011.

Назарбаев, Н.Ә.  Елмен сырласу. Т.7: сөздер, сұхбаттар / Н.Ә. Назарбаев; жобаның авт. М.Жолдасбеков.- Астана: Күлтегін, 2011  

 Назарбаев, Н.Ә. Елмен сырласу. Т.8: сөздер, сұхбаттар / Н.Ә. Назарбаев; жобаның авт. М.Жолдасбеков.- Астана: Күлтегін, 2011  

 Назарбаев, Н.Ә. Елмен сырласу. Т.9: сөздер, сұхбаттар / Н.Ә. Назарбаев; жобаның авт. М.Жолдасбеков.- Астана: Күлтегін, 2011 

Нарикбаев М.С. Біздің әділет жолымыз. Астана, 2010.

Зиманов, С.З.  Парламент Республики Казахстан в трудные годы провозглашения независимости [Текст] / С.З Зиманов.- Алматы: Алаш, 2011.

Ұлтаралық және дінаралық келісімнің тәжірибесі: ЕҚЫҰ үшін ұсыныстар (25 ақпан 2009ж.): конференция материалдары/ Б.К. Султанов 

ШЫҰ және Орталық Азиядағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық мәселелері: конференция материалдары

Хан И.Г. Саясаттану – Алматы, 2003 ж.

Қуандыков. Саясаттану негіздері. Алматы, 1998 ж.

Жамбылов Д.А. Саясаттану негіздері. Алматы, 2000 ж.

Василик М.А. Политология. М., 2000 ж.

Политология. Курс лекций. Под. ред. Мустафина Т.Т. Алматы, 1993 ж.

Панарин А.С. Философия политики. М., 1996 ж.

              ЕҚЫҰ және аймақтық қауіпсіздік шеңберіндегі демократияландыру үрдістері:       конференция материалдары/ Б.К. Султанов, Алматы, 2009.

Еуропадағы қауіпсіздік және ынтымақтастық кеңесі: қорытынды акт. Жаңа Еурпаға арналған Париж хартиясы

Қазақстанның ел бірлігі доктринасы: талқылауға арналған жоба, Астана, 2009.

1. Саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар мәні, түрлері, ерекшеліктері

«Партия» деген ұғым латын тілінен аударғанда «бөлік, бөлшек» деген мағынаны білдіреді. Алғашқы партиялар ежелгі Грецияда пайда болған. Жалпы партиялардың даму кезеңдері:

аристократиялық котерийлер (үйірмелер);

саяси клубтар;

көпшілік партиялар.

Саяси партиялардың түрлері өте көп. Мысалға: кадрлық, көпшілік, консерваторлық, реформаторлық, революциялық, заңды, заңсыз, басқарушы, оппозициялық, оңшыл, солшыл, орталық, парламенттік және антипарламенттік болып бөлінеді. Бұл партиялардың идеяларында, бағдарламаларында ерекшеліктері көрсетілген.

Қоғамдағы партиялардың санына байланысты, бірпартиялық, қоспартиялық және көппартиялық жүйелер қалыптасады.

Партиялардың негізгі қызметтері:

жекелеген пікірлерді, мүдделерді біріктіру, жүйелеу, қоғамдық деңгейге көтеру;

басқа партиялармен бәсекелестікте болу;

белсенді мүшелерін саяси элитаға енгізу;

мемлекет пен азаматтық қоғам арасындағы байланысты тұрақты ету, дамыту;

қоғамның дамуына байланысты белсенді жұмыстар атқару.

Саяси партиялардың қоғамдық ұйымдардан айырмашылығы, олардың басты мақсаты – мемлекеттік билікке ұмтылу, ал қоғамдық ұйымдар билікке ұмтылмайды, тек өзінің алдына қойған жалғыз мәселесін шешуге тырысады.

Қазақстандағы саяси партиялар мен қоғамдық ұйымдар көп. Олардың бағдарламалары, алдарына қойған мақсаттары анық көрсетілген. Партиялардың демократиялық қоғамды орнатуда маңызы өте зор. Қазақстандық партиялар әлі қалыптасу үстінде деп айтуға болады.

2. Партиялық және сайлау жүйелерінің ерекшеліктері

Мемлекеттің саяси жүйесіндегі маңызды буыны – сайлау. Оның сипаты өкіметтің сайланбалы органдары құрамына әсер ететіні сөзсіз.

Сайлау жүйесі дегеніміз - өкімет органдарына ашық сайлаумен байланысты және сайлау тәртібін айқындайтын қалыпты қоғамдық қатынастар жиынтығы.

Оның негізгі құрамдас бөліктері төмендегідей:

берілген дауысты санау тәсілі мен депутаттық мандат беру мағынасында алып қарағанда, сайлаудың саяси ұйымдастырылуы бейнеленеді;

сайлау процесі сайлаудың тікелей ұйымдастрыу жағын көрсетеді.

Сайлаушылардың берген даусын санау тәсілі мен депутаттық мандат беру ретіндегі сайлау жүйесі дамыған шетелдерде абсолютті көпшілікті мажоритарлық жүйе (Франция), пропорционалды жүйе (Австрия, Бельгия, Франция), аралас жүйе түрінде қолданылады.

Енді осы сайлау жүйелеріне байланысты қолданылатын сайлау кампаниялары, жарнама, ПР, сайлау үлгілеріне тоқталып, олардың Қазақстанда қолдану ерекшеліктеріне мән беруге тырысамын. Демократия көшіне бет алған тәуелсіз мемлекетіміздің кәсіби тұрпатта кемелденуін саралаудың мақсатты жолында төл сайлау жүйесін жетілдіру үшін әлемдік өркениет тәжірибесіне де назарымызда аударуымыз қажет деп ойлаймын.

Жоғарыда айтылғандарды қарасақ, алыс және жақын шет елдердегі саяси технологиялар тәжірибелерін және либералдық  демократиялық  дамуын зерттеудегі әдіснамалық  негіздің пайда болуы мен даму тарихына деген қызығушылық  заңды және негізі бар құбылыс болып табылады.      Соңғы жылдары қазақстандық  қоғам терең, сапалы өзгерістерді басынан өткеруде, ол әлеуметтік-саяси жүйенің фундаменталды параметрлерін радикалды құрастыруымен байланысты. Мемлекеттің саяси іс-әрекетке монополиясынан бас тартуы, плюралистік және полисубъекті ретінде қазақстандық  саяси өмірдің қалыптасуы жаңа парадигмаларды қажет етеді және практикалық  қайта құру саласында, саяси нақтылықты теориялық  ұғыну жағынан да осындай талаптар бар.

  1.  Қазақстандағы көппартиялықтың қалыптасуы.

      Қазақстанның Егемендік алуы, КСРО диктатурасының құлауы қоғамдық дамудың табиғи атрибуты боп саналатын көппартиялықтың өрістеуіне жол ашты. «Қазақстанның социалистік партиясы» (ҚСП) 1991 жылғы 7 қыркүйекте құрылды (бұрынғы Қазақстанның Коммунистік партиясы). Құрамында 47 мың мүшесі болды. Төрағасы – А. Әлімжанов, кейін П. Своик.         Мақсаты:

Еңбекшілерді әлеуметтік жағынан қорғау.

Әлеуметтік әділеттік ұстанымдарын орнату.

Меншік түрлерінің теңдігін қорғау

«Қазақстанның коммунистік париясы» (ҚКП) 1991 жылдың күзінде құрылды. Бұрынғы Компартия мүшелерінің көпшілігі партия атының социалистік бо­лып өзгертілуіне наразылық білдіріп, ҚКП атынан XIX съезд өткізіп, коммунистер атын сақтады. Мүшесі – 55 мың адам. Төрағасы – Б. Төлепбаев, кейін С. Әбділдин. Мақсаты:

Ғылыми социализм ұстанымдарына негізделген әлеуметтік әділетті қоғам орнату.

Коммунистік идеяларға адалдық.

        «Қазақстанның Республикалық партиясы» (ҚРП) Қазақстанның азаматтық қозғалысы «Азат» негізінде құрылды. Төрайымы – С. Ақатаев.    Мақсаты:

Қазақ ұлтын өркендету.

Ұлттық-этникалық топтарды жан-жақты дамыту.

Ұлттық-патриоттық күштерді біріктіру.

          «Қазақстанның Халық конгресі партиясы» (ҚХК)  1991 жылғы 5 қазанда құрылды. Мүшесі – 30 мың адам. Төрағалары – О. Сүлейменов және М. Шаханов. Мақсаты:

Ел өмірінде саяси аяны кеңейту.

Ұлттық саяси күштер құру.

             ҚХК партиясының атқарған жұмыстары:

Жергілікті мәслихаттарға және Жоғарғы Кеңеске депутаттар сайлауда белсенділік таныту.

Жоғарғы Кеңестегі саяси партиялардың заң жобасын бекіту мәселесін шешу.

Жергілікті жерлердегі өзін-өзі басқару реформасы тұжырымдамасының (концепциясының) заң жобасын талқылау.  

           «Қазақстанның демократиялық прогресс партиясы» (ҚДПП) 1991 жылғы қарашада құрылды. Төрағасы – А. Докучаева. Мақсаты:

Экономикалық бостандыққа жету.

Құқықтық мемлекет құру және адам құқығын қорғау басымдылығына жету.

            «Қазақстанның халық бірлігі» одағы 1993 жылғы ақпанда құрылды. Төрағасы – Қ. Сұлтанов. Саяси қозғалыстар арасында бұл одақ беделді болды.

              Республикада 300-ден аса қоғамдық-саяси ұйымдар, 68 әр түрлі қорлар, 11 республикалық ұлттық мәдени топтар тіркелді. 1993 жылдың соңына қарай қоғам­дық-саяси қозғалыстар берік саяси күшке айналды.

            «Қазақстанның халықтық-кооперативтік партиясы» (ҚХКП) 1994 жылғы желтоқсан айында құрылды. Төрағасы – У. Сәрсенов. Әлеуметтік базасы – ауыл еңбеккерлері, кооперативтік қозғалыс жұмыскерлері.

            «Қазақстанның өрлеу партиясы» (ҚӨП) 1995 жылғы қаңтарда құрылды. Төрайымы – А. Жағанова, мүшесі – 5 мың адам. Мақсаты:

Әлеуметтік жағынан қорғалмаған халық топтарының мүддесін қорғау.

Білім және денсаулық саласын қорғау.

           «Қазақстанның аграрлық партиясы» (ҚАП) 1995 жылдың басында құрылды. Мүшесі 42 мыңнан астам адам. Мақсаты: Ауыл еңбеккерлерінің әлеуметтік-экономикалық және саяси мүдделерін қорғау.

           «Қазақстанның демократиялық партиясы» (ҚДП) 1995 жылы жазда құрылды. Төрағаларының бірі – Т. Жөкеев. Мүшесі – 19 мың адам. Мақсаты:

Әлеуметтік-нарықтық экономика құруға атсалысу.

Азаматтық қоғам орнату.

Демократиялық құқықтық мемлекет құру.

           «Ақ жол» қоғамдық қозғалысы 1998 жылы қарашада құрылды. Жетекшісі – Н. Оразалин. Мақсаты:

Президент Н. Ә. Назарбаевтың саяси бағытын қолдау.

«Қазақстан-2030» стратегиясын жүзеге асыру.

Зиялы өкілдер мүдделерін қорғау.

            «Отан» партиясы 1999 жылы қаңтарда құрылды. Төрағасы – С. Терещенко. Бұл партия Н. Ә. Назарбаевтың Президенттікке кандидатурасын қолдау қоғамдық штабы негізінде құрылды.

            «Қазақстанның отаншылдар» партиясы 1999 жылы 14 қаңтарда құрылды. Мүшелері қатарында: «Азат» қозғалысының жетекшісі – Хасен Қожа-Ахмет, жа­зушы – Н. Асышев, «Мемлекеттік тіл» қоғамының төрайымы А. Османова болды. Мақсаты:

Ұлттық ынтымақтастыққа рухани тәрбиелеу жолымен жету.

Патриоттық сезімді қалыптастыру және өсіру.

Қазақстан қоғамы проблемаларына анализ жасау және дағдарыстан шығу жолдарын көрсету.

4. Қазақстандағы қоғамдық-саяси қозғалыстар (1985–1992 жж.)

80 жылдардың аяғына қарай демократиялық процестің жандануына байланысты Қазақ КСР-де қоғамдық ұйымдар құрыла бастады.

1989 жылы Қазақстанда алғашқы болып «Невада-Семей» экологиялық қозғалысы құрылды. Қозғалыстың мақсаты – республика жеріндегі Семей және басқа полигондарды жабу, полигон зардабын шеккен халыққа көмек көрсету. Қозғалыс төрағасы – О. Сүлейменов. Ақын, қоғам қайраткері М. Шахановтың бастамасы­мен Балқаш және Арал проблемалары бойынша комиетет құрылды. Комиеттің негізгі мақсаты Арал төңірегіндегі экологиялық апатқа өкімет назарын аудару болды.

1990 жылы «Азат» азаматтық қозғалысы құрылды. Басты мақсаты Қазақстанның мемлекеттік егемендігін алу болды.

1991 жылы «Азат» азаматтық қозғалысының партиясы құрылды.

Жастар өздерінің саяси қозғалысы «Алаш» париясын құрды.

1991 жылы Қазақстан социал-демократиялық партиясы құрылды.

1990 жылы ұлтаралық «Единство» қозғалысы құрылды. Қозғалысқа ғылыми-техникалық интеллигенция өкілдері кірді.

Осы кезде «Желтоқсан» партиясы құрылды. Бұл партияның құрамына 1986 жылғы желтоқсан оқиғасына қатысқандар кірді.

1989 жылы «Әділет» қоғамы құрылды. Қоғамның негізгі мақсаты ұжымдастыру кезіндегі ашаршылық, сталиндік репрессия шындығын ашу болды. Бұдан басқа Қазақстанда «Азамат», «Ақиқат», «Қазақ тілі», «Мұсылмандар әйелдер лигасы» сияқты қоғамдық-саяси қозғалыстар құрылды. 1990 жылы Қазақстанда 100-ден аса қоғамдық-саяси қозғалыс болды. Алматыда ғана 40-қа жуық саяси қозғалыс жұмыс істеді. Бұл кезде Қазақстандағы көптеген қоғамдық-саяси қозғалыс­тар әлсіз және қалыптасу кезінде болды. «Невада-Семей», «Қазақ тілі» сияқты қоғамдық қозғалыстар біршама мықты, көптеген мүшелері мен белгілі дәре­жедегі қаржылық қорлары бар ірі қозғалыстар болды.

1990 жылы Қазақстан коммунистік партиясы құрамында 800000-ға жуық мүше болды. Осы кезден бастап компартияға деген халықтың сенімсіздігі күшейді. Бұл жағдай компартия беделінің түсуіне айтарлықтай әсер етті. 1990 жылы компартия мүшелерінің 42%-ы өз еркімен партия қатарынан шықты. Осы жылы партия мүшелерінің қатары 49000-ға кеміді.

90 жылдардың басына қарай Қазақстанда бұрын патша үкіметінің қолшоқпары жазалаушы күші болған казактар ұйымы пайда болды. 1991 жылы 15 қыркүйекте Орал қаласында казактар патша үкіметіне қызмет етуінің 400 жылдығын мерекелеуге шешім қабылдады. Бұл қазақ халқының ұлттық мүддесімен санаспаған­дықтың дәлелі. «Азат», «Желтоқсан», «Парасат» қозғалыстары бұл әрекетке ашық түрде қарсы шықты. Жаппай қақтығысқа ұласа жаздаған бұл әрекет жоғары­да аталған қозғалыстар мен құқық қорғау органдарының араласуымен тоқтатылды.

 11 дәрістің тақырыбына арналған АРМ(Hand-outs)  – белсенді үйлестірмелі материал:

1. Студенттердің өз-өзін тексеруге арналған тесттік сұрақтар.

  1.  Партия сөзі латин тілінен аударғанда :

- бөлік, бөлшек 

- заң

- ел психологиясы

- мораль негіздері

- ар алуан билік

  1.   «Саяси партия» ұғымына анықтама берген, ағылшын саяси қызметкері:
  2.  Э.Берк
  3.  И.Кант
  4.  Сократ
  5.  Зенон
  6.  Калликрат
  7.  Фракциялық суверенитет теориясының авторы:
  8.  Ж.Ж.Руссо
  9.  Сократ
  10.  Платон
  11.  Геродот
  12.  Аристотель
  13.  Азаматтық қоғам дегеніміз: 
  14.  мемлекеттен өзін тәуелсіз сезінетін өндірушілер, игілікті жасаушылар, өздерін өздері басқарып отыратын кәсіпкерлер, кәсіподақтар, партиялар мен қозғалыстар, мәдени бірлестіктер, ғылыми қоғамдар, отбасы және дін ұжымдарының жиынтығы  
  15.  Жоғарғы орындарға сайлау мүмкіндігі
  16.  Шағын қала-мемлекеттердің бар болуы
  17.  адамның жан дүниесінің жетілуі
  18.  саяси құбылыстардың әлеуметтік механизмдері
  19.  Лоббизм деген не?
  20.  белгілі бір заң жобасын қабылдауғы ықпал ету
  21.  белсенді тұлға
  22.  қара тобыр
  23.  республика
  24.  тирания
  25.  Азаматтық қоғамның радикалды концепциясын қалыптастырған:
  26.  Т.Пейн
  27.  И.Кант
  28.  З. Фрейд
  29.  А.Швейцер
  30.  Ең бірінші либералды партия қайда пайда болды?
  31.  Англияда
  32.  Францияда
  33.  Испанияда
  34.  Совет үкіметі кезеңінде
  35.  Афина қаласында
  36.   Екі партиялы мемлекет -
  37.  Франция
  38.  Қазақстан
  39.  АҚШ
  40.  Уругвай
  41.  Ресей
  42.  Томендегі ойшылдардың қайсысы азаматтық қоғам мәселесіне ерекше назар аударған?
  43.  К.Маркс
  44.  Мусоллини
  45.  Фома Аквинский
  46.  Н.Макиавелли
  47.  Сократ
  48.    «Протестантизм мен Европадағы капитализм рухы» еңбектерінің авторы:
  49.  М.Вебер
  50.  Мартин Лютер
  51.  К.Маркс
  52.  Жан Боден
  53.  Жан Жак Руссо

Дәріс 12. Саяси мәдениет, саяси идеология. Қазақстан Республикасының ұлттық идеясы.

Жоспар:

1. Саяси мәдениет ұғымы.

2. Саяси мәдениет түрлері.

3. Саяси идеология, оның түрлері.

4. Ұлттық идея қалыптастыруының мәселелері.

5. Қазіргі замандағы неоконсерватизм, неолиберализм, неомарксизм.

 Әдебиеттер тізімі:

Нарикбаев М.С. Біздің әділет жолымыз. Астана, 2010.

Хан И.Г. Саясаттану – Алматы, 2003 ж.

Қуандыков. Саясаттану негіздері. Алматы, 1998 ж.

Жамбылов Д.А. Саясаттану негіздері. Алматы, 2000 ж.

Василик М.А. Политология. М., 2000 ж.

Политология. Курс лекций. Под. ред. Мустафина Т.Т. Алматы, 1993 ж.

Панарин А.С. Философия политики. М., 1996 ж.

              ЕҚЫҰ және аймақтық қауіпсіздік шеңберіндегі демократияландыру үрдістері:       конференция материалдары/ Б.К. Султанов, Алматы, 2009.

1. Саяси мәдениет ұғымы.

Саясаттану ілімінде бұл тақырыптың маңызы зор. Ол нақтылы саяси жүйенің сипатын, қазіргі саяси тәртіптің мәнін, қоғамдық топтардың саяси санасы мен іс-әрекеттерінің ерекшеліктерін, саяси процестердің даму жолын және бағытын түсінуге жол береді.

Саяси мәдениет дегеніміз, қоғамдағы саяси идеялардың, принциптердің, құндылықтардың, саяси дәстүрдің жиынтығы. Ол қоғамдағы кез келген саяси іс-әрекетті бағыттап, бақылай алады. Саяси мәдениеттің бірнеше элементтері бар. Олар:

Саяси стереотип (қағида) – саяси билік, саясат туралы қарапайым, эмоционалды сезімге негізделген білімсіз түсінік.

Саяси сана – саналы және санасыз, рационалды және иррационалды, нормативті және эмперикалық сезімдер мен түсініктердің жиынтығы.

Саяси менталитет – ірі әлеуметтік топтардың әлеуметтік- психологиялық сапалы тұрақты жағдайы.

Саяси белгі – саясаттағы коммуникативті қызмет атқарушы.

Саяси әлеуметтену – адамның қоршаған ортаның құндылықтарын меңгере отырып, сол ортаға бейімделу процесі.

Бұдан басқа саяси мәдениетке идеология, дін және саяси ориентация кіреді. Қоғамның саяси өмірінде дін айтарлықтай орын алады. Бұрынғы Кеңес Одағы кезінде  дін қудалауға түсіп, саяси өмірден  шететтілуінің, атеистік идеологияның үстемдік етуінің  салқыны өз сарқыншағын Қытай қоғамына да қалдырды.

 

2. Саяси мәдениет түрлері, әлеуметтену кезеңдері және агенттері

Саяси әлеуметтену адам өмірінде маңызды орын алады. Оның басты кезеңдері:

Саясилану;

Персонификация;

Идеологизация;

Институционализация.

Саяси әлеуметтену агенттеріне жататындар:

отбасы;

дос, жолдастар;

мектеп;

БАҚ;

саяси партиялар, қоғамдық ұйымдар.

Саяси әлеуметтенудің екі түрі бар: тікелей әлеуметтену және қосалқы әлеуметтену.

Тікелей әлеуметтену дегеніміз, мемлекеттің өзі мүдделі болып келеді. Ол өз азаматтарын өзі тәрбиелеп, олардың саяси әлеуметтенуін өзі қадағалайды.

Ал қосалық саяси әлеуметтенуде, бұған мемлекет араласпайды, тұлға өз қабылеті мен тілегі бойынша сол қоғамына бейімделіп, сол мемлекеттің құндылықтарын меңгереді.

  1.  Саяси идеология, оның түрлері.

Қазіргі кезде табиғатына қарай идеология прогрессивтік және реакциялық, либералдық және радикалдық, ұлтшылдық және шовинистік болып жүр. Сондай тарихи тәжірибеге орай антифашизм, антикоммунизм идеялары да өрістеу үстінде.

Саяси идеологияның тұнғыш түрлерінің бірі – либерализм. (Латынның либералис – еркін деген сөзінен). Оның негізін салушылар: Дж. Локк, Ш. Монтескье, С. Смит, И. Кант, Т. Джефферсон, А. Токвил, Дж. Милль. Ол феодалдық қоғам ыдырап, буржуазиялық қоғамдық қатынастар қалыптаса бастаған дәуірде пайда болады. Буржуазия ол кезде экономикалық жағынан  еріксіз еді. Сондықтан өзінің саяси билікке деген дәмесін, талабын либеральдық саяси доктрина арқылы білдірді.

Бүгінгі таңда либерализм – ең кең дамыған идеологиялардың біреуі. Ол үшінші сословиенің идеологиясы ретінде пайда болғанымен, кейін келе оның көптеген принциптері жалпы адамзаттық қажеттіліктерге сай келіп, ойынан шықты. Либерализмнің идеалы қазіргі саяси демократия принциптерінің қалыптасуы мен жетілуіне , дамуына зор ықпал етіп, оның қазына байлығына енді. Либералдық идеологияның негізгі принципі – адамның еркіндігі, тұлғаның табиғи құқықтары мен бостандықтарының қасиеттілігі мен ажырамастығы. Олардың қоғам және мемлекет мүдделерінен жоғары тұруы.

XX ғасырдың бірінші жартысындағы (1929-1933) терең дағдарыс либерализмнің әлеуметтік теңсіздіктің өсуін тоқтатуға мүмкіндігі аз екендігіне көз жеткізді. Шексіз бәсекелестік пен нарық адамдар арасындағы үйлесімділікке, экономиканың гүлденуіне әкелмейді. Сондықтан либерализм өз идеяларын қайта қарауға тура келді және ол жаңарған  либерализм (неолиберализм) деген ат алды.

Консервативтік (латынның консервативус-қорғаушы деген сөзінен) идеология Ұлы Француз революциясының (1789ж) саяси идеялары мен оқиғаларына жауап ретінде дүниеге келді. Бұл революцияны олар қоғамдық былықтың, бүлікшілік пен күйзелістің себебі деп санады. Бірақ ол бастауын XVII ғасырда пайда болған дәстүрлік діни-монархистік қорғаушы ағымынан алады. Консерватизмнің негізін қалаушыларға ағылшын философ және мемлекет қайраткері Эдмунд Берк (1729-1797), француз публицисі және қоғам қайраткері Жозеф де Местр (1754-1821), немістің тарихшысы, құқықтанушысы Фридрих фон Савиньи (1779-1861), Австрияның канцлері Меттерних (1733-1859) және т.б. жатады. Консерваторлар монархияны қалпына келтіруге және феодалдық және аристократиялық құрылыстың дәстүрлі құндылықтарын қайта түлетуге тырысты. Өмірде әдет—ғұрып дәстүр негізгі рөл атқарады.

XIX ғасырдың аяғы XX басында консерватизм негізгі қағидаларына өзгерістер еңгізді. Ол еркін нарықтық қатынастар, алуан түрлілік және саяси демократия принциптерін қабылдады. Осы ғасырдың 70-жылдарынан Батыстағы консервативтік ой-пікірдің жетекші бағыты жаңарған консерватизмге (неоконсерватизмге) айналды.Ол жеке адамның құқықтары бостандықтарының басымдығын мойындауға бет бұрды.

Коммунистік (латынның коммунис – жалпы деген сөзінен) идеялар XIX ғасырдың орта кезінде дүниеге келген. Негізін салғандар К. Маркс (1818-1883) пен Ф 7 Энгельс (1820-1895). Олар жаң-жақты дамыған, еркін адамды қалыптастырғылары келді. Ол үшін тап күресі жүргізілуі, жұмысшы табы буржуазияны құртуы керек. Олардың ойынша, социализм орнататын бірден-бір құрал  — социалистік революция. Оны жасай алатын бірден-бір күш – жұмысшы табы. Мемлекеттік биліктің таптық сипаты болады. XIX ғасырдың аяғы XX ғасырдың басында марксистік саяси идеология революциялық және реформистік болып екіге бөлінді. Революциялық ағымды В.И. Ленин басқарды. Рюрмистік идеялар немістің  социал-демократы Э. Бернштейн еңбегінде дамытылды.

Сонымен қатар социал-демократия идеологиясы, фашизм, неофашизм идеологиялары бар. Фашизм (Италияның фашизмо-бірлестік деген сөзінен шыққан) 1919 жылы Италия мен Германияда пайда болған. Негізін салушылар: Ф. Ницше, Дж. Джентилье, О. Шпенглер.

  1.  Қазіргі заманның қатынастарындағы неолиберализм және неоконсерватизмнің орны.

ХХ ғасырдың басында либерализм идеологиясының одан әрі дамуына байланысты бұдан өзгеше саяси идеология ретінде жаңа либерализм – неолиберализм бөлініп шықты. Неолиберализм – азаматтар мен қоғамның экономикалық және әлеуметтік өмірін мемлекеттік реттеуге бағытталған идеялар жиынтығы. Егер осы екі идеологияны: либерализм мен неолиберализмді салыстырып қарасақ, алғашқыда бір-біріне қарама-қарсы бағыт сияқты көрінеді. Себебі, либерализм мемлекеттік үстемдікті жұмсарту жолын талап етсе, ал неолиберализм керісінше — мемлекеттік реттеуді күшейтуді ұсынады. Дегенмен, осы екі идеологияның арасында бітіспес қарама-қарсылық жоқ. Неолиберализм идеологиясының пайда болуы қоғамда қалыптасқан әлеуметтік жағдайлармен байланысты болатын. Либерализм ұстанымы бойынша дамушы нарықтыққатынас ең алдымен бәсекелестікке байланысты. Бәсекелестік экономиканы дамытады, бірақ бәсекелестікте адамдардың бәрі, әрине, жеңіске жетпейді, солсебепті теңсіздік күшейеді, көптеген адам күйзеліске, кедейлікке ұшырайды.

Сондықтан еркін нарықтық тетіктерді реттеу, кедейшілікпен күресу үшін

мемлекеттің араласуы, оның ролінің күшейуі тиіс. Неолиберализм идеологиясыбойынша мемлекеттің аса жауапты міндетінің бірі – нарықтық жағдайдаазаматтарды әлеуметтік қорғау жүйесін жасау.

Либерализм идеологиясы бойынша қоғамдағы мемлекеттің басты қызметі “түнгі сақшы” сияқты болатын болса, неолиберализм жағдайында мемлекет “жалпыға бірдей игілік” міндетін атқаруы тиіс.

ХХ ғасырдың екінші жартысында капиталистік елдердегі көптеген саяси партиялар өз бағдарламаларын неолиберализм идеологиясына негіздейтін болды. Мысалы, Жапонияда 1955 жылдан бастап билік басында сол елдің ең ірі– либералдық-демократиялық партиясы қызмет етеді. Либералдар Англияның, Австрияның, Канаданың және тағы басқа елдердің саяси өмірінде өздерінің лайықты орындарын алуда. ХҮІІІ ғасырда дүние жүзінде тағы бір саяси идеология қалыптасты. Ол – консервативтік (консерватизм) идеология.

Неоконсерватизм –қоғамдағы саяси плюрализмді (әртүрлілікті) дамыту және саяси процестерді реттеу үшін мемлекеттің рөлін күшейту мақсатындағы идеология. Консерватизм идеологиясы бойынша бұрынғы және қазіргі құндылықтарды “сақтаудың” орнына “әртүрлілік” принципі ұсынылды. Не себептен консерватизм идеологиясын жаңартуға тура келді? Дәстүрді сақтау, дәстүрмен өмір сүрудің қандай кемшіліктері болуы мүмкін? Жаңа консервативтік бағытты жақтаушылардың жауабы бойынша дәстүр, тарихи қалыптасқан тәжірибе ол зор рухани құндылық. Дәстүрсіз, тарихи зердесіз халық — қоғам, мемлекет болып қалыптасуы мүмкін емес. Бірақ дәстүрдің қандай салада болмасын (рухани, ұлттық, діни, саяси) халыққа, адамға үстемдік етіп тұратын да қасиеті бар, дәстүр бұғау сияқты бостандықты, ерікті шектеп тұрады. Мысалы, адам барлық жағдайда ұлттық дәстүрлерге табынушылық етіп жүретін болса, ол ұлтшылдыққа әкеліп соғуы мүмкін.

Немесе ол адам бұлжытпай тек діни дәстүрімен өзінің өмірін шектейтін болса, ол діни фундаментализмге (діни еріксіздікке) соқтырады.

Сондықтан консерватизмнің адамдарды қолайсыз жағдайларға әкеліп соғуы өз алдына, ол халықты жалпы дүниежүзілік жетістіктерден, өркениеттен тыс қалдыруы мүмкін. Осындай көріністерге сәйкес ағылшын саясаттанушысы Джон Стюарт Милльдің: “Бір рет болса да дәстүрден шығу – ол бостандыққа тағы да бір қадам жасау” – деген қағидасының маңызы өте жоғары.

Яғни, қай салада болмасын, әртүрлілік қажет екені байқалады. ХХ ғасырдың екінші жартысында еркін нарықтық қатынастар және демократия принциптері одан әрі дамып, жеке адамның құқықтары мен бостандықтарын мойындауға тура келді. Мемлекеттің экономикалық және әлеуметтік қызметтері едәуір шектеліп, меншік жекешелене түсті. Бұның бәрі неоконсерватизмге күш беріп өркениетті елдердегі орта таптың идеологиясына айналды.

Неоконсервативтіктер консервативтіктермен салыстырғанда дәстүр ұстанымынан бостандыққа ұмтылуға шақырып, қоғам өміріндегі әртүрлілік нәтижелі бағыт деп есептейді.

Неоконсерватизм идеологиясының негізгі мақсаты – саяси, экономикалық, рухани реформаларға жол ашу, сол арқылы қоғамның дамуына әсер ету. Неоконсерватизм идеологиясын дамытуға көптеген ғалымдар мен саяси қайраткерлер қатысты.

ХІХ ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басында неоконсервативтік идеяларды ұстанған Германия канцлері Отто фон Бисмарк, Ұлыбритания премьер-министрі Ллойд Джордж болатын. ХХ ғасырдағы бұл идеологияның жүзеге асырылуына зор үлес қосқандар белгілі саясатшы Збигнев Бжезински, АҚШ президенті Рональд Рейган, Англияның бұрынғы премьер-министрі Маргарет Тэтчер, Германияның бұрынғы канцлері Гельмут Коль және т.б. Консерватизм мен неоконсерватизмнің идеология ретіндегі маңызды нәтижесі — Англиядағы, АҚШ-тағы және Германиядағы консервативтік партия өкілдерінің мемлекеттік билік басына келуі болатын. Келесі саяси идеология – марксизм идеологиясы.

12 дәрістің тақырыбына арналған АРМ(Hand-outs)  – белсенді үйлестірмелі материал:

  1.  Тесттік сұрақтар.

  1.  Идеология терминін алғашқы рет енгізген:
  2.  Дестюрт де Траси
  3.  М.Бакунин
  4.  Аристотель
  5.  Сократ

2. Либералдық идеологияның негізгі принципі:

– адамның еркіндігі, тұлғаның табиғи құқықтары мен бостандықтарының қасиеттілігі мен ажырамастығы

  1.  ескіні сақтау
  2.  дәстүрге сүйену
  3.  пролетариат диктатурасын орнықтыру

3. Классикалық либерализмнің қалаушылары:

- Джон Локк, Ш.Монтескье

- Адам Смит

- Г.Колль

- Ф.Миттеран

4. «Мемлекет-түнгі күзетші» - сөйлем қай идеологиянікі?

- консерватизм

- фашизм

- либерализм

- коммунизм

5. Консерватизм терминін алғаш рет қолданған:

- Джон Локк, Ш.Монтескье

- Адам Смит

- Г.Колль

- Ф.Миттеран

- Р.Шатобриан

6. Консерватизм идеологиясының қалаушылары:

- Э.Берк, Ж.де Местр, Ф.фон Совиньи

- Джон Локк, Ш.Монтескье

- Адам Смит

- Г.Колль

- Ф.Миттеран

7. Коммунизм идеологиясының қалаушылары:

- К.Маркс, Ф.Энгельс

- Джон Локк, Ш.Монтескье

- Адам Смит

- Г.Колль

- Ф.Миттеран

8. Коммунсттік идеологиясының негізгі идеясы:

- топтық күрес, пролетариат диктатурасы

- адамның еркіндігі, тұлғаның табиғи құқықтары мен бостандықтарының қасиеттілігі мен ажырамастығы

  1.  ескіні сақтау
  2.  дәстүрге сүйену
  3.  ХІХ ғасырдың аяғы ХХ ғасырдың басында неоконсервативтік идеяларды ұстанған:
  4.  Бисмарк, Г.Колль, М.Тэтчер, Р.Рейган
  5.  К.Маркс, Ф.Энгельс
  6.  Джон Локк, Ш.Монтескье
  7.  Адам Смит
  8.  Гегель, Кант

 Дәріс 13. Қазақстан Республикасының мемлекеттік ұйымдастырылуы. Қазіргі замандағы ҚР сыртқы саясаты: стратегиялық бастамалары.

 Жоспары:

  1.  Қазақстан Республикасының мемлекеттік ұйымдастырылуы: эволюциясы, конституция негіздері.
  2.  ҚР-ның саяси жұйесінің конституциялық негіздері.

 

Әдебиеттер тізімі:

 

Назарбаев, Н.Ә.  Елмен сырласу. Т.10: сөздер, сұхбаттар / Н.Ә. Назарбаев; жобаның авт. М.Жолдасбеков.- Астана: Күлтегін, 2011.

Назарбаев, Н.Ә.  Елмен сырласу. Т.7: сөздер, сұхбаттар / Н.Ә. Назарбаев; жобаның авт. М.Жолдасбеков.- Астана: Күлтегін, 2011  

Назарбаев, Н.Ә. Елмен сырласу. Т.8: сөздер, сұхбаттар / Н.Ә. Назарбаев; жобаның авт. М.Жолдасбеков.- Астана: Күлтегін, 2011  

Назарбаев, Н.Ә. Елмен сырласу. Т.9: сөздер, сұхбаттар / Н.Ә. Назарбаев; жобаның авт. М.Жолдасбеков.- Астана: Күлтегін, 2011

Нарикбаев М.С. Біздің әділет жолымыз. Астана, 2010.

Зиманов, С.З.  Парламент Республики Казахстан в трудные годы провозглашения независимости [Текст] / С.З Зиманов.- Алматы: Алаш, 2011.

Ұлтаралық және дінаралық келісімнің тәжірибесі: ЕҚЫҰ үшін ұсыныстар (25 ақпан 2009ж.): конференция материалдары/ Б.К. Султанов 

ШЫҰ және Орталық Азиядағы қауіпсіздік пен ынтымақтастық мәселелері: конференция материалдары

Хан И.Г. Саясаттану – Алматы, 2003 ж.

Қуандыков. Саясаттану негіздері. Алматы, 1998 ж.

Жамбылов Д.А. Саясаттану негіздері. Алматы, 2000 ж.

Василик М.А. Политология. М., 2000 ж.

Политология. Курс лекций. Под. ред. Мустафина Т.Т. Алматы, 1993 ж.

Панарин А.С. Философия политики. М., 1996 ж.

              ЕҚЫҰ және аймақтық қауіпсіздік шеңберіндегі демократияландыру үрдістері:       конференция материалдары/ Б.К. Султанов