12315

Саясат қоғамдық құбылыс ретінде

Шпаргалка

Социология, социальная работа и статистика

Саясат қоғамдық құбылыс ретінде.Саясаттану пәні. Қоғамдық құбылыс ретінде саясат белгілі бір әмбебаптылықпенкөпқырлылықпен сипатталады. Ол біздің қоғамымыздың барлық жерінде көрініс тауып өзінің нег.қызметібасқаруды атқарады яғни саясат адамң тіршілік әректінің

Казахский

2013-04-25

466 KB

231 чел.

1.Саясат қоғамдық құбылыс ретінде.Саясаттану пәні. Қоғамдық құбылыс ретінде саясат белгілі бір әмбебаптылықпен,көпқырлылықпен сипатталады. Ол біздің қоғамымыздың барлық жерінде көрініс тауып, өзінің нег.қызметі-басқаруды атқарады, яғни саясат адам-ң тіршілік әректінің маңызды салаларында көрініс табады. Сондай-ақ саясат рухани өмірмен де өзара қатынаста, яғни, дінмен, моральмен, өнермен, ғылыммен, идеологиямен үйлесімді болады. Яғни, саясат мемлекетпен, мемл.билікпен тығыз байланысты. Саясаттану пәні қоғам-ң саяси саласын, оның даму заңдылықтарын, басқаруды, оның құрылысы мен жұмыс істеуін зерттейді.Ол адамзаттың демократ-қ қоғамдағы құқығы, еркіндігі мен міндеттері, жеке адам-ң саяс-құқықтық жағдайы, қазіргі замандағы сан түрлі саяи идеялық көзқарастар, жаңаша саяси ойлау-ң мәні, қазіргі дүниежүзілік даму-ң қозғаушы күш-рі туралы түсінік береді. Ол бір жағынан, жиналған деректерді қорытады, екінші жағынан, құбылыстар-ң өзара ұқсастығы б/ша болашаққа болжам жасайды.

Саясат дегенгіміз қоғамның ішіндегі үлкен топтар, сондай-ақ билікті орнатуға, сақтауға, бөлуге бағытталған қоғамдық ұйымдар арасындағы қарым-қатынасты айтады. Саясат гректің «полис» қала деген сөзінен пайда болған. Саясат кең мағынада қоғамның саяси өмірін бейнелейді, ал тар мағынасында билік үшін күресті білдіреді.17ғ.дейін саясатты бағыныштыларды қоғамдық басқару ретінде қарастырып келді. Ал 18ғ.бастап саясатты билік пен байланысты қатынас ретінде түсіне бастады.Сайып келгенде, саясаттану дегеніміз-саясат туралы, саясат-ң адам және қоғам арасындағы қарым-қатынастары туралы жинақталған ғылым.

59. Демократияның теориялары мен модельдері. Демократиялық режим. Демократия - әлеуметтік өмір агенттері өздері құрған билік құрылымында шешімдердің қабылдануына тең дәрежеде қатыса алатын басқару формасы болып саналады. Демократия өз тамырын алғашқы басқару құрылымдары мен шешімдерді әлеуметтік өмірдің қатысушылары тікелей өздері қабылдаған қоғамның мемлекетке дейінгі кезеңінен алады. Биліктің демократиялық тәртібі 2-ге бөлінеді: президенттік ж/е парламенттік басқару. Президенттік билеу кезінде атқарушы орган парламентке бағынбайды. Ал биліктің парламенттік формасы б/ша ел басшысы парламентке бағынады. Демократиялық тәртіпке халықты биліктің қайнар көзі деп санап, оған мемлекеттік істерді шешуге құқық берілген ж/е ол үшін қажетті жағдайлар жасалған биліктің түрі, мемлекеттік-саяси құрылыс. Мұнда азаматтардың негізгі құқықтары мен еркіндіктеріне кепілдік беріледі, саяси партиялар, ұйымдар, мекемелер кедергісіз жұмыс істейді. Демократиялық жүйеде үкіметтің билігін шектеп отыратын, бақылау тетіктері мықты болады. Жалпыға бірдей сайлау құқығы орнатылады. Демократиялық қоғам – ашық қоғам. Ол басқа қоғамдармен, мемлекеттермен жан-жақты байланыстарды жүзеге асырады.

61. Келешектегі Қазақстанда сыртқы саясатының басым бағыттарын талдаңыз?Қазақстанның сыртқы саясатының басымдықтары:

1) XXI ғ.ығытына қарсы тұруға қабілеті, әрі ұзақ мерзімді ұлттық мүдделерді қамтамасыз етуге бағытталған белсенді, жан-жақты және үйлесімді сыртқы саясат.

2) Ресей, Қытай, АҚШ, ЕуроОдақпен ынтымақтастықты өзара іс қимылға зор маңыз бөлінеді.

3) Қаз-ң қауіпсіздігін ынтымақтастық ету және ел ішіндегі реформаға қолайлы жағдай жасау ҚР-ң сыртқы саясатының негізгі бөлігі б.т. Ұлттық қауіпсіздік деген категория көптеген мәселелерді қамтиды. Ол территориялық тұтастық, дербес саясат, сонымен қатар ақпараттық, экономикалық, әлеуметтік, экологиялық, идеологиялық қауіпсіздік. Сыртқы саясаттың негізгі мәселесінің бірі-шекараны делимитациялау мәселесі. 2005 ж.президентіміз Қаз мен Ресей арасындағы делимитациялау туралы шартын бекітті. Ресей мен Қаз заң жүзінде рәсімделген мемлекеттік шекараға ие болды. ҚР-ң 2000 ж.бастап 14000 км-ден асатын шекараны толығымен белгіледі. ҚР Шанхай ынтымақтастық ұйымына, ТМД ұйымына ерекше мән береді. ҚР БҰҰ-да тең құқылы субъект ретінде өз орнын тапты. Сондықтан ОБСЕ-де Р төрағалық етуге 2010 ж.ұмтылуда. ҚР сыртқы саясатының негізгі мәселесінің бірі аймақтық тұрақсыздық, сонымен байланысты діни экстремизм мәселесі. Отыр деп толық сезіммен айта аламыз.

2.Саясаттанудың әдістері мен функцияары. Саясаттану саяси құбылыстармен өзгерістерінің мән-мағынасын түсініп білу үшін бірталай әдістерді пайдаланады. Әдіс-деп зерттеу жүргізуді ұйымдастыру тәсілін айтады. Оларға: салыстырмалы, жүйелеу, социологиялық, тарихи, бихевиористік, нормативтік және т.б.әдістер жатады. Салыстырмалы әдіс-әртүрлі елдер-гі саяси құбылыстарды салыстырып, олар-ң жалпы жақтарын және жеке ерекшеліктерін ажыратуға мүмкіндік береді. Жүйелеу әдісі-саяси құбылыстарды басқа күрделі құрылым-ң бір бөлігі ретінде қарап, оны құрайтын элементтер-ң әлеуметтік өмірдегі орнын, қызметін, айналадағы ортамен, басқа құбылыстармен байланысты зерттейді. Социологиялық әдіс-саясатты қоғам өмірінің эконом-қ, әлеуметтік құрылым, мәдениет және т.б.жағдайына байланысты анықтайды. Тарихи әдіс-саяси құбылыстарды мерзімі жағынан дәйекті, заманына қарай,бұрынғы, қазіргі және болашақ-ң байланысын айқындай отырып қарастырады. Ол әр түрлі саяси оқиғаларды, процестерді, деректерді, олар-ң болған уақыт мезгілін еске ала танып білуді талап етеді. Бихевиористік әдіс-жеке адамдар мен топтар-ң іс-әрекетін, белгілі бір саяси жағдайларда адамдар-ң өздерін-өздері қалай ұстауын талдауға негізделеді. Нормативтік әдіс-қоғамдық шілікті ең мол қамтамасыз ететеін немесе адамға әуел бастан тән ажыратылмас табиғи құқықты іске асыруға барлық мүмкіндікті жасайтын саяси құрылыстың түрін іздейді. Қай ғылым болмасын белгілі бір қызметтерді(функцияларды) атқарады. Саясаттануда да ондай міндеттер бар.Оған ең алдымен танымдық (гносеологиялық) қызметтер жатады. Олай дейтініміз-саяси білім қоғамдағы оқиғаларды танып-білуге, олар-ң саяси мәнін түсінуге және болашақты болжауға мүмкіндік береді. Саясаттану бағалау(аксеологиялық) қызметін атқарады. Ол саяси құрылысқа, институт-ға, іс-әрекеттерге және оқиғаларға саяси баға береді. Демократия-қ мемл-де саясаттану саяси әлеуметтену міндетін атқарады. Ол азаматтықты, халық-ң демокр-қ саяси мәдениеттілігін қалыптастырады. Саясаттану реттеушілік, басқару қызметін де атқарады Оның ерекшелігі- қоғам-ң саяси өмірімен тығыз байланысында. Тағы саясаттану саяси өмірді жетілдіру міндетін де атқарады. Бұл ғылым саяси институттар мен қатынастарда, басқаруда реформалар жасап, оларды қайта қарауда теориялық негіз болады. Ең соңында саясаттанудың болжау қызметін атаған жөн. Ол белгілі бір саяси жағдайларда алдыңғы қатарлы, озық саяси өзгерістер жасауға бағытталған ғылыми негізделген болжаумен аяқталуы тиіс.

27. Қазіргі демократияның жалпы белгілері, олардың құндылығы мен кемшіліктері. Қазіргі демократия – бұл: 1) өкілдік ж/е тікелей демократияның бірлігі. 2) әлеуметтік шектеулерден бөлек барлығына ортақ демократия 3) плюралистік демократия 4) әлеуметтік демократия.

Мемлекеттік билікті ұйымдастыру формасы мен саяси жүйе ретіндегі қазіргі кездегі демократия өкілдік демократия түрінде қызмет етіп, дамиды. Басты белгілері мыналар: 1) еркіндік принципі. Бұл принциптің салтанат құруысаяси режимнің креативті әлеуетін көтереді. Адамның қоғамдық істерді басқаруға қатысу мүмкіншілігі кеңейе түседі. 2)саяси бәсекелестік. Қоғамның саяси элитасы декларациялар жариялау, уәделер беру арқылы халықтың назарын өздеріне аударып, қолдауына ие болу үшін ашық күрес жүргізетін бәсекелес саяси күштерге бөлінеді. 3) Ашық сынау жолымен қоғамдық көзқарасты қалыптастыратын оппозициялық саяси элитаның көмегімен жүзеге асатын билік құрушы саяси элитаның қызметін бақылауды қамтамасыз ету мүмкіндігі. 4) Мемлекеттік биліктің құрылымдық икемділігі. 5) Демократиялық режимнің саяси жаңалықтарды қабылдай білу қабілеті. Ол демократияның саяси жүйе ретінде беріктіктің қажетті қорына ие бола отырып, сыртқы әсерлерді белсенді қабылдауы мүмкіндігімен сипатталады. 6) Саяси қатынастар субъектілердің іс-әрекеті мен қызметі үшін саяси кеңестік жасау. 7) Демократиялық қоғамдағы саяси ж/е идеологиялық плюрализм оны әрқилы тенденциялар мен олардың ұйымдық қалыптасуы, саяси ойлары, әрекеттері пайда болатын көпсубъектілі қоғам ретінде сипаттайды.

65. Қазақстан Республикасының азаматтық қоғамның перспективаларын қалай суреттейсіз?

Азаматтық қоғам – мемлекеттік құрылымнан тыс қалыптасатын әлеуметтік-экономикалық және мәдени-рухани қоғамдық қатынастың жиынтығы. Ол жеке тұлғаның емін-еркін дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік жасады. Азаматтық қоғамның пайда болуы жөнінде ғалымдар арасында екі түрлі көзқарас бар. Біреулері оны буржуазиялық қоғамның жемісі дей келіп, қатынастармен байланыстырады. Екіншілері ондай қоғам белгілі бір шамада қашан болмасын болған дейді. А.қ. идеясы өте ертеде пайда болған. Мұнда Аристотель: «кім меншікке ие болса, сол ізгіліктің, адамгершіліктің де иесі болдаы» - деп жазған. Кейінірек бұл мәселеге елеулі үлес қосқанда: Т.Гоббс, Ш.Монтескье, Ж.Ж.Руссо, Т.Пейн және т.б. дегенмен азаматтық қоғам тұғырнамасын жасауда ерекше еңбек еткен немістің атақты фәлсафашысы – Гегель.

А.қ-ң құрамына адамдардың өздері тудырған қауымдастықтар (отбасы, кооперациялар, ассоциациялар, қоғамдық ұйымдар, кәсіби, спорттық, этникалық және басқа бірлестіктер), азаматтардың өндәрәстік және жеке өмірі, олардығ әдет – ғұрпы, салттары кіреді.

А.қоғамда адамдардың экономикалық, саяси және рухани өмірінің түрін еркін таңдауына және жүзеге асыруына заң жүзінде кепілдік беріледі. Олар мемлекет тарапынан қатаң тәртіпке алынудан сенімді түрде қорғалады. Адамның жалпы құқықтары сақталады, бұзылмайды.

Саяси өмірде азаматтық қоғам барлық азаматтарға мемлекеттік және қоғамдық істерге еркін қатынасуына жағдай жасайды. Мұндай қоғамда адамның халықаралық дәрежеде танылған ерелерге сай төмендегідей азаматтық құқықтары жүзеге асырылады: - ұлттық – этникалық, саяси, діни, жастық, жыныстық белгілері бойынша қандай да болсын алалаушылыққа жол берілмейді;

- жеке тұлға мен азаматтық абыройы болып саналатын пәтер үйі мен мүлкі, мамандық таңдау еркіндігі, тұратын мекенін анықтау, ел – жұртқа келіп – кету, хатта жазылған және телефонмен сөйлеген сөз құпиялылығы, сөз, баспасөз және хабарлама бостандығы заң жүзінде сенімді қорғалады;

- адам өзінің көзқарасы мен рухани мүдделерін өзі шешеді;

- азаматтық құқықтар сот органдары мен қоғамдық ұйымдар жағынан толық қорғалады.

3.Саясаттанудағы негізгі парадигмалар. Парадигма(грек.теория, үлгі деген сөзі)- зерттелетін мәселені шешу үшін үлгі ретінде алынған теория. Саясаттануда парадигма деп-саяси өмірді бейнелеуде білімді ұйымдастырудың сынын білдіретін, әлеум-к құбылыстардың бір тобын теориялық пайымдау үлгісі деп мойындаған негізгі тұғырнама желісін айтады. «Парадигма» ұғымын 20ж.ғылыми айналымға алғаш енгізген америка философы Және қоғам тарихын зерттеушісі-Г.Кун. Саясаттанудағы негізгі парадигмалар:

Теологиялық парадигма(гр.Тео-құдай, логос-ілім)-саясатты, билікті құдайдың құдіретімен түсіндіреді. Яғни, адамға саясат әлемін, саяси қатынастарды түсіндіретін діни пайымдар құдай берген деп қабылданады.1)Теолог-қ парадигма-ң даму-ң бастапқы кезеңдерінде мифология көрнекті орын алды, өйткені мифтер көптеген халық-ң өмірінде әр түрлі дәрежеде өз уақытының саяси проблема-ң көрінісі ретінде қызмет етті.Бұл парадигма саяс.ғылым-ң алғашқы дами бастаған кезеңінде п.б. 2)Натуралистік парадигма-саясатты әлеум-к сипаты жоқ табиғи себеп-мен, атап айтқанда, геогр-қ ортамен, биологиялық және психофизиология-қ ерекшеліктерімен түсіндіреді. Натур-к парадигма мемлекет пен билік-ң шығу тегінің табиғилығын, олар-ң пайда болуы мен қызмет етуінің табиғи қажеттілігін негізге алады. 3)Әлеуметтік парадигма-саясаттың табиғаты мен пайда болуын әлеум-к факторлар арқылы түсіндіреді. Қоғамдық өмір-ң тұтастай түсінігінен шыға отырып, әлеум-к парадигма қоғамдық дамуды ішкі қарама-қайшылыққа толы процесс ретінде қарастырады. Әлеум-к парадигма таптар мен тап күресінің идеологиясының концептуалды тұғыры болып табылады. 4)Тиімді (рационалды)-сыни парадигма –саясаттың табиғатын оның өз ішіндегі себептермен, қасиеттермен, элементтермен түсіндіреі. Ол 2ге бөлінеді: жанжалды парадигма(конфликт) XIXғ.пайда болған. Негізін Маркс, Бентли, Земмель, Козер т.б.қалады. Олар саяси өмірде дау-жанжал, шиеленістер шешуші рөл атқарады. Қазір бұл теорияны қолдаушыға-Дарендорф, Бертон т.б.жатады. Мәмілеге келу(консенсус) парадигмасы-қарсы тараптар-ң мүдделер-ң түйісуі мен өзара келісімі негізінде қол жеткізілетін нақты компромис. Олар саяси өмірдегі жанжал, қайшылық-ды жоққа шығармайды. Алайда оларды мәмілеге келуден 2ші орынға қояды. Өкілдеріне: Вебер, Дью, Дюркгейм, Парсонстар жатады.

28. Сайлау жүйелерінің түсінігі. Демократиялы қоғамда саяси процеске қатысудың негізгі түріне сайлау жүйесі жатады. Сайлау арқылы азаматтар мемлекеттің өкілетті, заң, сот, атқару органдарын қалыптастыруға қатысады. Ол азаматтардың саяси құқығының жүзеге асырылуын білдіреді. Сайлау барысында халықтың қалауы б/ша басқарушы элита алмасады, бейбіт бір қолдан екіншілерге бейбіт жолмен беріледі. Сонымен қатар, ол халықтың басқарушы элита өз жұмысын қалай атқарып отырғандығына бақылау жасауға мүмкіндік береді. Жалпы сайлау жүйесіне мемлекеттік қызмет орнына үміткерлерді ұсынудың тәртібі, процесі ж/е негізгі принциптері, оны ұйымдастыру, материалдық жағынан қамтамасыз ету, сайлаушылармен жұмыс жүргізу ж/е т.б. шаралар кіреді. Сайлау жүйесінің негізгі қағидалары конституция н/е арнайы заңда нақтыланады. Бұл – сайлау құқығы. Оның 2 түрі бар: белсенді ж/е бәсең. Белсенді түрі азаматтың сайлау құқығын білдіреді. Бәсең түрі олардың сайлану құқығын қамтиды.

63. Сіздің ойыңызша Қазақстанға қандай саяси идеология қажет?Саяси идеология деп адамдардың үлкен әлеуметтік топтарының іс - әрекетіне бағдар беріп, олардың мақсат – мүдделерін білдіретін және қорғайтын идеялар мен көзқарастар жүйесін айтады. Бұл ұғымды ғылыми айналымға, әдебиетке француз ғалымы және фәлсафашысы А.Дестют де Траси кіргізді. Идеология әр түрлі - саяси, құқықтық, этикалық, діни, фәлсафалық және эстетикалық болып келеді. Саяси идеологияның бірнеше түрлері бар: тұңғыш түрлерінің бірі либерализм. Ол латын тілінен аударғанда еркіндік деген мағынаны береді.Екінші түрі консервативтік, яғни қорғаушы. Енді біреуі коммунистік – ол жалпы, яғни қоғамда мемлекет, саясат болмайды деген мағынаға саяды. Социал – демократия идеологиясы еркінгдік, теңдік, әділеттілік және ынтымақтастық оның басты құндылықтары. Соңғы түрі бұл фашизм. Ол бірлестік деген мағынаны береді. Жалпы менің ойымша біздің республикамызға жаңарған либерализм идеологиясын ұстанған дұрыс деп ойлаймын. Өйткені экономикада жеке меншіктің дамытылуы, жекешелендірудің жүргізілу бағыты, еркін нарық пен бәсекені мойындау, әлеуметтік теңдік принциптерін жоққа шығару, дарашылдыққа бет бұрыс және т.т. Дегенмен, мұның бәрін абайлап, жақсы ойластырып енгізбесе болмайды. Себебі, біздің өз дәстүріміз, экономикалық, әлеуметтік және мәдени жағдайларымыз бар, оның ішінде ең басысы қазақ халқында либералдық идеяның тірегі болып табылатын дарашылдық болмаған. Сонымен қатар Қазақстан Республикасына ұлттық идеологияны да ұстанған жөн деп санаймын. Өйткені, ұлт бұл маңызды мәселе, ұлттың негізі тілде. Осыған байланысты ел басымыз Н.Ә.Назарбаевтың «түбім түркі, дінім ислам, тілім қазақ» деген сөзі бар. Яғни біз бұл сөздің түбінен ұлттың жайын қозғап отырғанын байқаймыз. Сонымен қатар, ел басымыздың 2030 стратегиясында «үш тұғырды» енгізуі де дәл осы ұлттық мәселе қозғалады. Мұнда орыс және ағылшын тілдерімен қатар қазақ тілін басып көрсеткен. Тіл – бұл ұлттың негізі. Өз ұлтымызды жоғалтпау үшін тілімізді сақтауымыз керек.

4.Саяси ғылымдарды зерттеудегі негізгі мәселелер. Бұл ең алдымен қоғам-ң саяси саласы, ондағы болып жатқан барлық саяси құбылыстар мен процестер. Атап айтқанда, әлем-к құбылыстар. Олар адамды және қауымдастықты дамытуға саясат не бере алады, және саясатты жетілдіру үшін адам-р не істей алады, деген мәселелермен айналысады. Сайып келгенде, саясаттану-ң негізгі назары саясатта болса, әлеумет-ң назары саясатты жасаушы адамда болады. Олар- ң арасындағы бәсеке әсіресе саясаттануды сандық әдіс-тәсіл-ді пайдалануға б/ты күшейе түседі. Тарихи мәселелер яғни, тарих жүйелі, дәйекті түрде оқиғаның болған уақытына б/ты саяси институттар мен идея-дың дамуы туралы деректерді жинап, суреттейді. Адамгершілік мәселелерді, құқықтық мәселелер.Мәселен, құқ/қ мәселелерде құқық адамдар-ң қоғамдағы қатынасы мен тәртібін, жүріс-тұрысын зерттейді. Эконом-қ мәселелер, саяси экономия саяси процестерді эконом-қ тұрғыдан дәлелдей отырып, ол процестер-ң негізінде әртүрлі әлеум-к топтардың өз мүддесін жүзеге асыру үшін күресіп жатқанына көз жеткізеді. Саясаттану эконом-қ саясатты дайындау және іске асыру, ол процестерді мем-к реттеу прициптерін ғылыми түрде негіздейді.

29. Сайлау процедуралары мен сайлау науқаны. Сайлау күні хабарланғаннан бастап, ресми түрде сайлау науқаны басталады. Сайлаушылардың тізімі жасалады, үміткерлерді ұсыну ж/е тіркеу, үгіт-насихат жұмыстары жүргізіледі. Сайлау өткізіледі. Ол біткен соң, берілген дауыстар есептеледі, сайлаудың қорытындысы хабарланады. Сайлау процесі сайлау округінде жүргізіледі. Елдің, республиканың, штаттың аумағы округтерге бөлінеді. Олардың халқы бір н/е бірнеше үміткерді ұсынады. Жергілікті органдарды сайлау үшін сайлаушылар саны аз, кішкентай округ құрылады. Оған қалалық ауданнан н/е кварталдан, кішігірім ауылдан бір депутат сайланады. Жоғары заң шығарушы органдарды сайлағанда бірнеше кіші округтар қосылып, облыстан, аймақтан бір депутат сайланады. Бір округтан бір депутат сайланса, бір мандатты, бірнеше депутат сайланса, көп мандатты округ деп аталады. Сайлау науқанының бастапқы сатысында шешуші ролді саяси партиялар атқарады. Олар үміткерлерді таңдайды, оларға қаржы, ұйымдастыру жағынан көмектеседі, митингілер, жиналыстар өткізіледі, үміткерлерді сайлаушылармен кездестіреді, ақпарат құралдары, теледидар арқылы сөйлесуге мүмкіндік жасайды. Демократиялық саясаттың талабына сай партиялары мен үміткерлер сайлау науқанын бәріне бірдей, тең жағдайда жүргізу керек. Бірақ іс жүзінде оны орындау қиын. Халықтың ауқатты жігі қолдайтын партиялардың мүмкіншілігі мол болады, оларға көп көмек көрсетіледі. Сайлау алдындағы үгіт сайлау болар күнінен бір күн бұрын тоқтатылады. Ол сайлаушыларға өз ойын тағы да бір тексеріп, саралап шығуға мүмкіндік береді.

64. Қ.Р-ң ұлт саясаты. Қаз-ға КСРО-ның көптеген тіпті халықтарды жерлерінен айырып, жер аударып, «халықтар түрмесіне» айналдырылды. Өз жерімізде қырғынға ұшырап, мыңдаған жандар ата-жұртын тастап көшуге мәжбүр болды. Республикамыз егемендік алғаннан кейін жағдай өзгере бастады. Ана тілімізге мемл-к мәртебесі берілді. Жерімізде бірталай өзгерістер боп жатыр, соның бірі – ынтымағы жарасқан көпұлтты халқымыз бар. Республика халқының жартысы орыс халқы болғандықтан болар, ҚР-ның жаңа конституциясы-ң 7-бабында «мемл-к ұйымдарда ж/е жергілікті өзін-өзі басқару орган-нда орыстілі ресми түрде қазақ тілмен тең қолд-ды.» делінген. Ата-заң-ң 14-бабында: «заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең. Тегінде, әлеум-к, лауазым-қ, мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне байл. н/е кез-келген өзге жағдайлар б/ша ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды» делінген. Еліміздің этносаяси субъектісіне мемл. аз халқының ассамблеясы, азамат-ң ұлттық мәдени бірлестіктері, саяси партиялар мен қоғ-қ саяси ұйым-р жатады. Тіл туралы, эмиграция туралы заңдар қабылданды. ҚР-да әр түрлі ұлт-қ мәдени орталық-р жұмыс істейді. 1995ж 1-наурызда Қаз-н Халқы-ң Ассамблеясы құрылды. Ол елдегі барлық этнос-дың мақсат-мүдделерін қорғайды, олар-ң дамуына жалпы саяси, мәдени, әлеум-к мәселе-ді шешу арқылы реттейді. Қаз-да қазір 130ға жуық ұлттар мен ұлыстардың, этникалық топ-дың өкілдері өмір сүріп жатыр. Респ-да әрбір азамат-ң қай ұлтқа, қай партияға, қай дінге жататындығын өзі ұйғаруға ж/е оны көрсету, көрсетпеуге құқығы бар. Қорыта келгенде, біз құрып жатқан құқықтық қоғам-ң ең жоғарғы құндылығы – адам. Мұнда оның қай ұлт, ұлысқа, дінге жататынына есептелмейді. Біз-ң міндетіміз этника-қ өзгешілікті дамыту ж/е Қаз-ң ұлт-қ мәдени алуан түрлілігін сақтау. Сонда ғана еліміз-ң ұлтаралық келісімі жарасқан, қоғам-қ саяси ахуалды тұрақты аймақ болып, әлемде беделі артпақ.

5. Саясаттанудың негізгі категориялары мен ұғымдары. Ғылымның басқа салалар-ғы сияқты саясаттанудың да өзіндік ұғымдары(категория-ры) бар. Оған саяси құбылыстар мен процестердің мәнін білдіретін ғылыми терминдер, сөз тіркестері жатады. Мысалы: «саясат», «саяси билік», «саяси жүйе», «саяси тәртіп», «саяси патия», «саяси мәдениет», «с.қатынастар», «с.өмір» «демократия», «азамат-қ қоғам» т.б.жатады. Категорияар-заттардың шын, объективтік адам-ға тәуелді болмайтын құбылыстары мен қатынастарын бейнелейтін идеялар, жалпы ұғымдар. Бірде бір ғылым, оның ішінде саясаттану ғылымы да тек өзіндік жеке категорияларға ғана сүйенбейді. Оның категориялары басқа қоғамдық ғылымдарға қарағанда кең және көлемді болып саяси институттарды саяси процестер мен құбылыстар саласын қарастырады. Қоғамды бұдан басқа да ғылымдар зерттейтін болғандықтан, жоғарыда көрсетілген ұғымдарды басқа қоғамтану пән-і де(тарих, әлеуметтану, философия, құқ-тану) пайдалануы мүмкін. Бірақ олар бұл категорияларды өз пәнәне сәйкес қолданады.

30. Сайлаулар Қ.Р.-дағы демократиялық ажырамас атребуты ретінде. Еліміздің сайлау жүйесі, Қ.Р. азаматтарының мемлекеттік органдар ж/е жергілікті өзін-өзі басқару органдарын сайлауға ж/е оларға сайлануға қатысуға құқығы бар. Сайлау жалпыға бірдей, тең ж/е сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру жағдайында өткізіледі. Жалпыға бірдей белсенді сайлау құқығы – Қ.Р.-ның 18 жасқа толған азаматтарының тегіне, әлеуметтік, лауазымдық, мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дініне т.б. жағдайларға қарамастан, сайлауда дауыс беруге қатыса алады. Бәсең сайлау құқығы Респ-ка азаматтарының конституцияда белгіленген шектеулермен Президент, Парламент, маслихаттың депутаты н/е жергілікті өзін-өзі басқару органдарының мүшесі болып сайлану құқығы. М/ы, 1999ж. Н.Ә.Назарбаев мезгілінен бұрын жеті жылдық мерзімге президент болып сайланды. Еліміздің кәсіби парламенті тұңғыш рет 1994ж. сайланды. 1995ж. жаңа конституция б/ша екі палаталы парламент сайланды. Консти-да президентке ж/е парламент депутаттарына үміткерлер үшін жас шегі ж/е сол лауазымда болу мерзімнің шегі белгіленген. Қ.Р.-ның президенті болып туғанынан Респ. азаматы болып табылатын 40 жасқа толған, мемлекеттік тілді еркін меңгерген, әрі Қаз-да кемінде 15 жыл бойы тұратын Респ. азаматы сайлана алады. Мәжіліс депутаты болып, 25-ке толған Респ. азаматы сайлана алады. Сенат депутаты 5 жыл азаматтықта тұрған, 30 жасқа толған, жоғары білімі мен 5 жыл стажы бар сайланады. Маслихат депутаттары 20 жасқа толу қажет.

6. Ежелгі классикалық дәуір мен ортағасырдың саяси ойлары. Ежелгі классика-қ дәуірде саяси өмір қызу өрбіді, ол саяси сана теориясы-ң трең дамуына әкелді. Сондықтан саяси сана мифтен теорияға тез ауысты. Еж.классик.дәуірде саяси ғылымға мол мұра қалдырған ойшылдар көп. Мыс, Платон-ң саяси ойы, негізінен, мем-т жайында болды. Оның ойынша мем-к құрылыс 5түрге бөлінуі тиіс:аристократия, тимократия, олигархия, демократия мен тирания. Бұлар-ң ішіндегі ең жақсысы ол аристократия-қ мем-ті жатқызды. Онда ақыл-ес, парасатты- билейді, принциптері-адамгер-к, абырой, ар-намыс деп санады. Сонда-ақ ол қоғамдық меншікті қолдап, жеке меншікке қарсы тұрды. Сонымен қатар, Аристотель-ң саясат жөніндегі ой-ы да көңіл қоярлық.. Оның айтуынша, саясат-ң мәні оның алдына қойған мақсатына қарай анықтаады. Адамдар дұрыс тәрбиенің нәтижесінде ғана жақсы қасиет-ді бойына сіңіріп, саяси мақсат-н игілікке қарай апарады, осының арқасында ғана әділдік орнайды. Аристотель Платон айтқан қоғамдық меншікке қарсы шығып, жеке меншікті жақтады. мем-ң пайда болуы-ң нег.себебі:адам-ң бірігіп өмір сүруге тырысатын табиғи талабынан жеке меншікті қорғау мақсатынан туындайды. Цицерон мүліктік теңдік идеясына қарсы болды, қоғам-қ саяси қатынас-да әлеум-к жіктелу теңсіздікті әділеттілік деп санады. Саяси ой тарихында ортағасыр-ғы феодадық қоғам-ң орны ерекше. Бұл дәуірде рухани өмірде дін түгелдей үстемдік етті. Ортағ-ғы саяси ойдың ең көрнекті өкілі,меніңш Фома Аквинский болды. Фоманың ойынша, билік құдайдың құдіретімен орнайды және соның ұйрығымен жүзеге асырылады. Сондықтан патшалық билік жоғары діни билікке бағынуы тиіс. Оның түсіндіруінше, аспанда-құдай, жерде-Рим папасы билеуі керек. Осыған ұқсас көзқарас мұсылман дінінде де орын алды. Ислам саяси билік дін басылар-ң қолында болуын көздеді. Құранның талабы б/ша қай мұсылман болмасын Аллаға, оның өкіліне және билік иесіне бағынуы тиіс. Әйгілі араб ойшылы Ибн Хальдун-ң тұжырымы б/ша адам-р қоғам болып бірігуі құдайдың құдіретімен емес, олар-ң өздер-ң күн көру қажеттігінен туындаған дейді. Мем-ң пайда болуын, дамуын және құлауын табиғи заңдылық деп санайды.Ол мемл-к басқарудың 3түріне тоқталып сипаттама береді. Олар:«табиғи» монархия, «саяси» монархия және халифат. Ал Боден Жан француздың саяси ойшылы мемлекет ең жоғарғы билікке ие,одан жоғары тәуелсіз билікке тек Құдай мен табиғат заңдары ғана ие деген остандығыной айтады. Ол мем-к басқарудың аралас формасына қарсы болды

31. Мажоритарлық ж/е пропорционалдық өкілеттік. Берілген дауысты есептеу тәсілі мен соның нәтижесінде орындарды бөлу принципіне қарай сайлау жүйелері мажоритарлық, пропорционалдық, аралас түрі болып бөлінеді. Мажоритарлық сайлау жүйесінде әрбір округте депутаттық орындар белгіленген дауыстың көпшілігіне ие болған үміткерге тиеді. Қалғандары билік органдарына кіре алмайды. Мажоритарлық жүйенің 2 түрі бар: абсолютті ж/е салыстырмалы. Абсолютті жүйеде сайланды деп басым көпшілік дауысты (50% ж/е бір дауыс) алған талапкер саналады. Мажоритарлық жүйенің салыстырмалы көпшілік түрінде қай үміткер көбірек дауыс жинаса, сол сайланады. Онда 50% -н артық дауыс алу шарт емес. Мажоритарлық жүйе қарапайым ж/е оңай сияқты көрінеді. Ең басты кемшілік – сайлаушылардың қалған 49% еркі, ықтияры ескерілмейді. Пропорционалдық жүйенің мажоритарлықтан айырмасы – ол көпшілік принципіне негізделмейді. Ол жинаған дауыс жеңіп алған мандаттың арасындағы пропорционалдықты басшылыққа алады. Мұнда депутаттық мандат жеке үміткерлердің арасында емес, партиялардың арасында оларға берілген дауыс санына сәйкес бөлінеді. Сайлау кезінде қай партия көп дауыс алса, соншалықты оның мүшелері депутат болады. Бұл жүйеде сайлау округінен бір емес, парламенттің бірнеше депутаты сайланады. Сайлаушылар партиялық тізімге, нақтырақ айтқанда бағдарламаға даауыс береді. Мұндай сайлау жүйесі Европа елдерінде (Ұлыбритания мен Франциядан басқа) кең дамыған. Сайлаудың пропорционалдық жүйесінің кемшілігі – сайлаушы партияға дауыс бергендіктен жеке үміткермен кездесе алмайды.

69. Сізге белгілі сайлау жүйелерінің... 1998 жылға дейін елімізде мажоритарлық жүйе жұмыс істеп келгендігін баршамыз білеміз. Ал 1999 және 2004 жылдардағы сайлаулар аралас жүйе бойынша жүзеге асырылып келген еді. Яғни, ол кезде партиялық тізім бойынша тек 10 депутат сайланды. Ал 2007 жылдың 18 тамызында болған сайлау толықтай пропорционалды негізде өтті. Бұл жүйе саяси репрезентативтікті қамтамасыз ету үшін қолайлырақ, көппартиялықты дамыта түседі және парламенттік көпшіліктің жауапкершілігін арттыра түседі деп қарастырылады. Яғни, соңғы сайлауда біз жекелеген кандидаттар емес, партиялар бағдарламаларының тартысына куә болдық.

Біріншіден, пропорционалдық жүйе қоғамдағы саяси күштердің орнын барынша дәлірек көрсетеді, Парламентте елдің саяси күштерінің барша топтарын өкілдендіруге мол мүмкіндік ашады. Мысалы, ел бойынша сайлаушылардың 20 пайыз дауысын алған партия Парламенттегі орынның 20 пайызын иеленеді. Мажоритарлық жүйеге тән болған сайлаушылардың дауысының есепке алынбай қалу мүмкіндігі бұл жерде орын алмайды, яғни дауыстардың жоғалуына жол берілмейді.

Екіншіден, бұл принцип дамыған, бәсекелесті партиялардың қалыптасуына жол ашады, көппартиялықты нығайтады және демократияның аса маңызды белгісі саяси плюрализмді дамытады.

Үшіншіден, жаңа сайлау жүйесі азаматтық борышты өтеуді жеңілдетеді. Мысалы, бұрын Парламенттік сайлауларда депутатыққа кандидаттар арасында тартыс болса, жаңа жүйе бойынша бәсекелестік саяси партиялар деңгейінде болды.

Төртіншіден, пропорционалдық сайлау жүйесі мажоритарлық және аралас жүйеге қарағанда көбірек либералдық болып келеді, өйткені қоғамдық рөлі жоғары саяси күштердің барлығы елдің жоғарғы өкілдік органында болуына мүмкіндік алады. Яғни, қазақстандықтардың санасында саяси партиялардың рөлі айтарлықтай өсе түседі. Таяу уақытта азаматтар өздерінің саяси көзқарастарын белгілі бір саяси ұйымдардың әрекетімен байланыстыратын болады және бұл толыққанды азаматтық қоғамның қалыптасуына жол ашады.

7. Жаңа дәуірдің саяси теориясы. Бұл дәуір-ң көрнекті өкіл-ң бірі ағылшын ойшылы Томас Гоббс еді. Оның ойынша , мем-т қоғамдық келісім-ң негізінде жалпыға бірдей бейбіт өмір мен қауіпсіздікті сақтау үшін пайда болды. Франциядағы буржуазиялық революция-ң көрнекті өкілі Шарль Луи Монтескье әр халықтың адамгер-к бейнесін, оның заңдар-ң айырмаш-н, қоғам-ң дамуын география-қ ортаға (ауа райына, топырағына, жер бедеріне, көлеміне) байланыстырды. Францияның ойшыл ағартушысы Жан Жак Руссо ұсақ буржуазия-ң, шаруалардың мүддесін қорғады. Ол еркіндік пен теңдікті ең жоғары игілік деп санады.Руссо тікелей халық билігін ұсынды. Жаңа заманды сөз еткенде ең алдымен Америка Құрама штаттар-ғы тәуелсіздік үшін кезін-гі саяси ілімнің алатын орны зор. Тәуелсіздік үшін курес кезінде өз-ң батыл идея-мен Томас Пейн көзге тусті.Ол Америка халқын азаттық күреске, отаршылдардан бөлініп шығуға шақырды. Адам-ң табиғи құқына еркіндікті, теңдікті, дінге сену бостандығын, рақатқа, жету, т.б.жатқызды. Жаңа заманда саяси санада айтарлықтай із қалдырған неміс-ң классика-қ философ-ң негізін салушы-Имануил Кант. Оның әлеум-к көзқарас-ң негізгі қағидалары:әрбір адам ар-намысының, шексіз құндылықтың иесі; қандай игілікті жоспар болмасын адам оны жүзеге асыру жолында әдәс, айла, құрал болуға тиіс емес.

36. Мемлекеттің саяси ұйым ретіндегі ерекшеліктері. Мемлекет – қоғамның саяси жүйесінің негізгі институты. Қоғамды билеу, оның экономикалық ж/е әлеуметтік құрылысын қорғауды іске асырады. Ежелден теократиялық әр түрлі теориялар қалыптасқан. Олар негізі – мемлекет құдай белгілеуімен өмір сүреді, әркім құдайдың қалауымен оған толық бағыну керек. Бұл концепцияларға әр түрлі этикалық ж/е идеологиялық теориялар қосылады. Олар мемлекетті моральды еркіндік, объективті ой ретінде бейнелейді. Мемлекет біршама ерекшеліктерге ие: 1.егемендік. Бұл мемлекеттің жоғарғы билікке ие екендігін білдіреді. Сондықтан шекарадан тысқарыдағы субъектілерге деген жоғары ж/е шексіз билікке ие. Тысқарыдағы мемлекеттер осы егемендік принципті сыйлау керек. Қазіргі заманғы мемлекеттердің егемендік сферасы халықаралық экономикалық, саяси ж/е әскери қатынастармен шектеледі. 2.қинаушылық. Қазіргі өркениеттерде адамның әлеуметтік мәні мемлекеттік құрылымдарға іске асады: мемлекетке керектілік – бұл әлеуметтік маңызды. Бұл өзінің формальды-заңды түрде ішкі заңшығару органдарында, солай-ақ халықаралық құқықта көрініс табады. 3.жалпылық. Мемлекет өзінің әсер ету сферасына оның терр. тұратын ж/е басқа мемлекет азаматтарын кіргізеді. Мемлекет өзі орнатқан заңдар шеңберінде өмір сүреді, мемлекеттік органдар қызметі әрқашан оның легитимділігіне жүгініп іске асады.

3 сурак жок озин жаз

8. Антикалық философиядағы саясат табиғаты мен мемлекет мәні. Римде фил-я б.з.б. ІІ-І ғас-да қалыптасты. Бұл кезең ертедегі грек елі мен Римде құлдық қоғам-ң шарықтау кезі еді. Мәдениет дамыды, гректер арасынан поэзия, драматургия, мүсіндеме, фил-ң көрнекті өкілдері:Гомер, Эсхил, Геродот, Сократ, Платон, Аристотель, Демокрит,т.б. дүниеге келді.Антикалық философиядағы саясат табиғаты мен мемлекет мәні жайлы саяси адамға мол мұра қалдырған ойшылдар көп. Олардың ішінде ең көрнекті-і: Платон мен Аристотель деп айтуға болады Батыс елдер-ң ішінде саяси идея-р Ежелгі грек-де қатты дамыды. Онда қоғам шығыс елдерімен салыстырғанда көп жағдайда қарама-қарсы өрістеді. Греция ол кезде саяси бытыраңқы күн кешкен ел еді.Саяси ұйым түрін жеке мем-т болып саналған қалалар құрды. Патшалық өкіметтің орнына аристократия-қ және құл иеленушілік демократия орын алды. Билеу түрі сан алуан болатын және жиі ауысып отырды. Саяси өмір қызу өрбіді, ол саяси сана теория-ң терең дамуына әкелді. Сондықтан олардың саяси санасы мифтан теорияға тез ауысты. Шығыс елдерінде жоғарғы билік шектелместен монархтың(халиф, хан, патша, сұлтан, король және т.б.) қолында болды. «Жерге мем-т иелік етті, ал мем-т бүкіл халықтың игілігі үшін қызмет етеді» деген көзқарас қалыптасты.Патша әлнум-к жағынан аз қорғалған топтарға әкелік қамқор көрсетеді, ал оның қол астындағ-ң оған ешқандай талап қоюға қақылары жоқ. Себебі, билеуші халық алдында емес, тек құдай алдында ғана есеп береді.

37 Мемлекеттік құрылыс пен басқарудың түрлері

Мемлекетті сан қилы қызметін атқаратын механизмі болады. Мемлекеттің құрылысы – белгілі түрде ұйымдастырылған, ішкі тұтастығымен және өзара байланыстылығымен сиппатлатын мемлекет органдарының жүйесі. Әр мемлекеттің механизмі оның тарихи, әлеуметтік, ұлттық, экономикалық, географиялық, т.б. ерекшеліктеріне байланысты құрылады. Дегенмен, барлық мемлекеттерге бірдей тән органдар болады.

Мемлекет құрылсына қарай да ерекшеленеді. Мемлекет құрылысы орталық өкімет пен жергілікті биліктің арақатынасын білдіреді. Ол унитарлық (біртұтас) және федеративтік (заң бойынша біршама ерікті мемл одағы, республикалар, штаттар..), конфедеративтік ( мемлекеттік құқылық) болып бөлінеді. Әр түрлі мемлекеттердің маңызы оныңоның ішкі саяси құрылсына қарай бағаланады. Саяси құрылысы дегеніміз- бұл мемлекеттік өкімет билігін жүргізуәдістерінің біртұтас жүйесі, жеке адамдардың демократиялық құқы мен бостандығын іске асыру дәрежесі, өкіметтің өз қызметінің құқылық негіздеріне қатысты, ресми конституциялық және құқықтық нормалардың нақты саяси өмірге сәйкестігі. Бүгінде әлемде демократиялық, авторитарлық, диктаторлық, фашистік, т.б. саяси құрылсқа негізделгенмемлекеттер бар. Саяси бағыты тұрғысынан олар агрессияшыл, бейбітшіл, консервативтік, либералдық, бейтарапболып ажыратылады.

Мемлекетттің басқару түрі жоғарғы өкімет билігі кімнің қолында екендігін көрсетеді. Соған байланысты мемлекет монархиялық және республикалық болып екіге бөлінеді.

Монархия деп мемлекеттің жоғарғы өкімет билігі, жеке дара бір билеушінің қолында болып, ол әкеден балаға мұра ретінде қалатын түрін айтады. Оны хан, патша, император, король деп атауы мүмкін. Монархия өз кезегінде абмолюттік (шексіз) және конституциялық болып екіге бөл. Абсолюттік м.деп жоғарғы өкімет билігі бүтіндей, тұтас формальды түрде де шектелместен бір адамның қолында тұрғанқоғамдық құрылсты айтады. Ертеде басқарудың мұндай түрі кең тараған, соның ішінде Ресейде де (Романовтар династиясы басқарған). Қазіргі дамыған елдердің ешқайсысында басқарудың мұндай түрі жоқ. Конституциялық м. Монархтың билігі белгілі дәрежеде заң шығаратын билік парламентпен шектеледі.

Республика деп мемл биліктің барлық жоғарғы органдары белгілі бір уақытқа сайланатын немесе өкілдік мекемелер арқылы қалыптасатын мемл басқарудың түрін айтады.

Республика президенттік, парламенттік, жіне аралас болып үшке бөлінеді.

71. Аристотель-ң «демократия» түсінігі мен қазіргі замандағы «демократия» түсінігінің айырмашылығы мен ұқсастығы. Аристотельдің классификациясы бойынша д, демократия – бұл бұрамаланған саяси режим-ң бірі. Ол мемл-к басқарудың формасына көп көңіл бөлген. Басқару формасы классификациясының негізіне ол билік етушілердің саны, билігі бар адамдар саны сияқты критерийлерді салады: монархи ямен тирания (бір адамның билігі); аристократия мен олигархия (аз адам-ң билігі); полития мен демократия (көп адам—ң билігі). Аристотель-ң ойынша, монархия, аристократия мен полития – бұл басқарудың «дұрыс» (легитимді ) формасы, қалғандары (тирания, олигархия мен демократия) – «дұрыс емес» (легитимді емес). «дұрыстық» критериі – басқарудың мақсаты: бұл адамдар қоғамдық игілікті ме әлде өзіндік пайданы көргісі келетіндігіне байланысты.

Аристотельдің айтуы б-ша, «дұрыс» басқару формасында билік басындағылар қоғамдық игілікке ұмтылады: патша өзінің қол астындағыларына қамқорлық етеді.

«Бұрыс» басқару формасында қоғамдық игілік өзіндік пайда көрумен ауысады. Патша-тиран өзінің билігін зорлықпен орнатып, өзінің пайдасын ғана ойлайды. Аристотель б-ша, демократия «бұрыс» басқару формасы болып табылады. Себебі, онда кедей адамдар кедей адамдардың мүдделеріне билік етеді деп ойлайды. Төменгі кластағы адмдар қоғ.жұмыстарға нашар билік ететі, олар тек өздерінің жеке пайдасы мен рахатын аңсайды дейді. Бұл – жекепиғылды, еш нәрсемен ұстай ала алмайтын көптің билігі.

Қазіргі кезеңдегі демократия(гр.demokratia – халық билігі, demos – халық, kratos - билік ) – мемл.билік тура халық билігі (тура демократия) не халық сайлаған немесе халықтың белгілі-бір бөлігі сайлаған (өкілдік демократия) өкілдер арқылы жүзеге асатын саяси тәртіп немесе саяси жүйе. Мұндай тәртіпте азамат-ң нег.құқық-ы мен еркіндік-не кепілдік беріледі, әртүрлі әлеум.топ-ң мүдделерін көздеуші саяси партия-р, ұйым-р, мекеме-р кедергісіз жұмыс істейді. Саяси өмір демократиялық негізде кең өріс алады. Саясат мәселе-і ашық талқыланады, билік-ң шектен тыс шоғырлануына жол берілмейтіндей тетік жасалады, азамат-ға қолайлы құқық-р мен еркіндік-р, олардың саяси көңілін білдіру түрлері айқындалады, жалпыға бірдей сайлау құқығы орнатылады.

9. Орта ғасырдың саяси көзқарастары. Саяси ой тарихындағы ортағасыр-ғы феодадық қоғам-ң орны ерекше. Бұл дәуірде рухани өмірде дін түгелдей үстемдік етті. Христиан діні феодал-қ қоғам көзқарасының біртұтас христиан мәден-ң негізі болды. Орта ғасырда бат.Еуропаның саясат тарихында римдік-католиктік шіркеу-ң, папалық және ақсуйек феод-ң арасында қоғамдағы басқарушы рөл үшін қиян-кескі болып тұрды. Бұл кездегі саяси-құқ/қ ойдың қалыптасуы мен дамуына орта ғасыр философ-ң практикасы және схоластика деп аталған ілім-і де едәуір ықпал етті. Схоластика ақыл-ойға діни сенім-ң үстемдігін жүргізудің заңдыл-ғын дәлелдеуге тырысты. Схоластика-ң басты мәсе-сі құдай-ң ақиқат екендігі мен жанның мәңгіліктігін дәлелдеуге ұмтылды. Дінге көзқарастарын қалыптастыруға көп еңбек сіңірген тұлға-р: А.Августин, Ф.Аквинский, Н. Макиавеллиді жатқызуға болады. Августиннің ойынша, құдай адамға ерік-ң еркіндігін береді, яғни ол өз бетімен немесе құдай жолымен өмір сүруге мүмкіндігі бар. Фома-ң ойынша, билік құдайдың құдіретімен орнайды. Сондықтан патшалық билік жоғарғы діни билікке бағынуы керек, оның тусіндіруінше, аспанда құдай, жерде рим папасы билеуі керек. Осыған ұқсас көзқарас мұсылман дінінде де орын алды. Ислам саяси билік дін басылар-ң қолында болуын көздеді. Құранның талабы б/ша қай мұсылман болмасын Аллаға, оның өкіліне және билік иесіне бағынуы тиіс. Әйгілі араб ойшылы Ибн Хальдун-ң тұжырымы б/ша адам-р қоғам болып бірігуі құдайдың құдіретімен емес, олар-ң өздер-ң күн көру қажеттігінен туындаған дейді. Мем-ң пайда болуын, дамуын және құлауын табиғи заңдылық деп санайды.Ол мемл-к басқарудың 3түріне тоқталып сипаттама береді. Олар:«табиғи» монархия, «саяси» монархия және халифат.

38 Құқықтық және әлеуметтік мемлекет

Құқық дегеніміз мемлекетте қолданылатын барлық құқықтық нормалардың: құқықтық ғұрыптардың, әділеттілік үлгілердің, мемлекеттің құқықтық ережелерінің жиынтығы болып табылады. Құқықта заңдар ерекше орын алады. Мемлекеттік өкімет билігінің жоғарғы органдары қабылдаған нормативтік актілер заң деп есептелінелді. Заң ең жоғарғы юрисдикциялық күш болып табылады. Мұның мәнісі – мемлекеттік органдар қабылдаған нормативтік актілер заңда негізделуге және заңға қайшы келмеуге тиіс деген сөз.

Құқықтық мемлекет деп демократиялық жолмен қабылданған заң үстемдік ететін, оның алдында бәрі де тең саналатын, жеке адамның құқығы жан жақты қамтамасыз етілетін мемлекеттік құрылысты айтады. Заң үстемдігінің мызғымастығы елдің Конституциясында бекітіліп, басқа заңдар мен ережелік актілерге таралады. Заңдар халықтың еркін білдіреді, жіне оны барлық адамдар, мемлекеттік органдар мен мекемелер орындауға міндеті. Мұнда мемлекет мен азаматтар екі жақты өзара жауаптылықта болады. Билік шын мәнінде бөлінеді, олардың міндеттері мен қызметтеріне шек қойылады, өзара бақылау қамтамасыз етіледі. Мұнда бір таптың, партияның, топтың, идеологияның үстемдігіне жол берілмейді. Адам құқығы биік дәрежеде сақталады. Барлық азаматтар шыш мәнінде мемлекеттік және қоғамдық істерге қатыса алады. Атқарушы биліктің барлық жұмысы ашық атқарылады., оның жұмысы жұртшылықтың бақылауында болады. Құқықтық мемлекет жоғары үкіметтің қаулы қарарларымен кіргізілмейді. Ол үшін мемлекет жан жақты дамып, пісіп жетілуі керек.

Еуропа ел-і

Мұсылман ел-і

1.Көбіне саяси қатынасудың «партисипаторлы» моделі

Көбіне «азаматтық» саяси мәд.

2.саясат-ң нег.элементі – индивид

Саясат-ң эл.-қауым(этникалық, рофессионалды, т.б.)

3.саяси демократия-ң тұрақты дәстүр-і

Авторитарлы билік-ң тұрақты дәстүр-і

4.батыс-қ ойда, өзгеріске бағытталған саясатқа ашық түрде қатысуды қалыптастыру

Шығыстық ойда, дәстүрлі үлгідегі қатынастар мен институт-ды қайта құруға бағытталған саясатқа «сақ» қатынасты қалыпт-у.

5.жалпы және саяси мәд-тегі модернизм-ң басым болуы

Жалпы және саяси мәд-ң тұрақтылығы

6.жалпы мемл-к мүдде-ң басым болуы

ұлттық-этникалық фактор-ң рөлі көбірек

7.орта класс санының және оның саяси менталитетінің мүдде-не сәйкестігі-ң көп болуы

Элита мен халық және олардың саяси менталитетіне сәйкестігі арасындағы өткір айырмашылық

Әлеуметтік мемлкете дегеніміз бұл-елдегі әлеуметтік өмірді ұйымдастыруы, халықтың әл ауқатын, өмір деңгейін көтеру, денсаулықты сақтау ісін жақсарту, тұрмыс қажетін өтеуді жетілдірумен айналысуы. Мәдени тәрбиелік салада мемлекет халыққа білім беру, оқу ағарту ісін, ғылымды, әдебиет пен өнердідамыту жөніндеқамқорлық жасайды

72. Мұсылман мемл-гі саяси ойлар-ң Европа ел-гі саяси ілім-ден айырмашылығы мен ұқсастығы.

Саяси ілімдер тарихы – адамзат баласыны. рухани мәдениетінің е.ңмаңызды құрамдас бөліктерінің бірі. Онда саясат, мемлекет, құқықмәселелеріне көптеген ойшылдар ұрпағының заңғар да ауқымды еңбек тәжірибелері көрсетілген.

Бұл еңбектер мемлекеттің пайда болуы мен даму барысындағы саяси

жүйелер жайлы мағлұмат, түсініктер беріп қана қоймай, қазіргі замандағы

көптеген мәселелерге ықпалын тигізеді. Ежелгі Египет, Қытай, Грекхалықтарының саяси ойлары адам баласының жер бетіндегі орнын мифологиялық түсініктермен негіздейді. Ежелгі мифтер мемлекет, билік мәселелерін, өмірдің даму заңдылықтарын аспандағы құдайдың ықпалының нәтижесі деп түсіндіреді, яғни жер бетіндегі заңдылықтар -әлемдік, космостық заңдылықтардың бір бөлшегі. әйтсе де құдайлардың ықпал ету сипаты мен жер бетіндегі мәселелер әр мифте әр түрлі болып келеді, мысалы ежелгі Қытайда жергілікті биліктің көзі императордың қолында, себебі ол аспан ұлы, яғни император аспанның бір бөлшегі ретінде өз халқының әкесі болып табылады.

Египет, Вавилон, Индия халықтарының мифтері басқаша – онда аспандағы құдайлар билік көзі ғана емес, жердегі адамдар тағдырының шешуші күштері

Европа елдеріндегі мен Мұсылман мемлекеттеріндегі саяси көзқарастардыңқалыптасуы және дамуы.

Орта ғасырлар мың жылдан артық дәуірді қамтиды. (V – XVI ғасырлар).Ол дәуірді үш кезеңге б.өлуге болады.

1-кезең: ерте феодалды. (V – XVIғ.орт.дейін) –феодализмнің әлеуметтік – экономикалық формация ретінде қалыптасуы, ірі мемлекеттік ұйымдар пайда бола бастауы. 2- кезең– (XI ортасы – XV ғ. аяғы) – феодализмнің өркендеп, сословиелік монархияның пайда болуы.3- кезең – (XVғ. аяғы мен XVIIғ. басы) – феодализмнің құлдырауы, капиталистік элементтердің қалыптаса бастауы.

Орта ғасырларда шіркеу - адамдардың саяси, рухани өмірінде шексіз

билігін орнатты. Орта ғасырдағы христиан діні феодалдық қоғамның

өміртанымдық негізі саналды, барлық ғылым жүйелері дін қызметінің қолында болды. Әйтсе де Европаның саяси тарихына көз жүгіртсек, онда шіркеу мен светтік феодалдар (шонжарлар, монархтар) арасындағы қоғамдағы билік үшін таусылмас тартысты байқаймыз.

25 Азаматтық қоғам: түсінігі, құрылымы, қызметтері. Азам-қ қоғам деп мемл-к құрылымнан тыс қалыптасатын әлеум-к-эконом-қ ж/е мәдени-рухани қоғамдық қатынастардың жиынтығын айтады. Ол жеке тұлғаның емін-еркін дамуын қамтамасыз етуге мүмкіндік жасайды. Бұл қоғамда мемл-ң жеке адам өміріне араласуына шек қойылады. Ал олардың атқаратын міндеттерін азаматтар өз еркімен оларға бергне ж/е орындалуын өздері тексереді. Азам-қ қоғам құрамына адамдар-ң өздері тудырған қауымдастықтар(отбасы, кооперациялар, ассоциациялар, қоғамдық ұйымдар,кәсіби, шығармашылық, спорттық, этникалық, т.б.бірлестіктер), азаматтардың өндірістік ж/е жеке өмірі, олардың әдет-ғұрпы, салттары кіреді. Азам-қ қоғамда адамдар-ң экон-қ, саяси ж/е рухани өмірінің түрін еркін тандауына ж/е жүзеге асыруына заң жүзінде кепілдік беріледі. Олар мемл трапынан қатаң тәртіпке алынудан сенімді түрде қорғалады. Адамдар-ң жалпы құқықтары сақталады, бұзылмайды. Саяси өмірде азам-қ қоғам барлық азаматтарға мемл-к ж/е қоғ-қ істерге еркін қатынасуына жағдай жасайды. Мұндай қоғамда адам-ң халық/қ дәрежеде танылған ережелерге сай азам-қ құқықтары жүзеге асырылады.(Ұлт-қ, этник-қ, саяси, діни, жастық, жыныстық белгілері б/ша қандай да болсын алалаушылыққа жол берілмейді.1. жеке тұлға мен азам-қ абыройы боп саналатын пәтер үйі мен мүліктері, мамандық таңдау еркіндігі, телефонмен сөйлескен сөз құмиялылығы, сөз, баспасөз ж/е хабарлама бостандығы заң жүзінде сенімді түрде қорғалады. 2.адам өз-ң көзқарасы мен рухани мүдделерін өзі шешеді. 3.азам-қ құқық-р сот орган-ры мен қоғ-қ ұйым-р жағынан толық қорғалады.) Азам-қ қоғам материалдық, мәдени жоғары дамыған кезде құқықтық мемл-ке айналады. Құқықтық мемл деп дамократия-қ жолмен қабылданған заң үстемдік ететін, оның алдында бәрі де тең саналатын, жеке адамның құқығы жан-жақты қамтамасыз етілетін мемл-к құрылысты айтады.

10. Авторитаризмнен демократияға өту. Дем-ң 3-і кезкңі. Тоталитарлық тәртіптен дем-қ тәртіпке көшу әр елде әртүрлі болады. ІІ-ші д.ж. соғыстан кейін Германия, Италия, Жапонияда буржуазиялық дем-қ тәртіп АҚШ әскеи көмегінің арқасында орнады. Португалия, Испания, Грецияда мұндай ауысу дамыған капиталистік елднрдің қаржылық, эк-қ, моральдық, псих-қ қолдауының арқасында жүзеге асты. Қазіргі кезде шығ. Еуропа мен ТМД елдерінің дем-қ тәртіпке көшуі үшін батыстың талабына сәйкес дамуы шарт.Дем-ға өтудің нег. жолдары: 1 эволюциялық, 2.әскери басып алушылық. Дем-ға өтудің 3 кезеңі бар:1.1820-1926ж, 1926-1942ж(дем-ға өткен мем-р -26, автор-ге өткендер-12); 2.1942-1962, 1962-1975ж(дем.мем.-36, авт.мем.-6); 3.1975ж-қазіргі кезге дейін(дем.мем.-40, авт.мем.-5).Қаз-ң дем-ға өтудің нег. белгілері: 1.ҚР канституциясы, 2.Альтернативті сайлау арқ. мем. билікті ауыстыру, 3.парламентаризм инстит-ң қалыптасуы, соттық, құқ-қ жүйенің реформалануы. 4.тәуелсіз БАҚ, 5. көппартиялық жүйе, 6.жерг.өзін-өзі басқ.орг-ң п.б.

79 Контрэлитаның болу қажеттілігін негіздеңіз?

Контрэлитаның ең құнды идеясы бұл-демократия. Яғни, бұл адамдар үшін ең тиімді билік. Контрэлита бұл сирек кездесетін сөз, оның мағынасы өзінің айтылуына сай келіп тұр. Бұны түсінікті етіп жеткізу астарлы болмақ. Әлі реформалар жүргізілмеген кезеңде, әлі елде құрылыс, өзгеріс кезеңі болған кезде бұл ұғым сол кездегі адамдардың санасына кіріп те шықпайтын.

Элитизмнің атасы, италияның әлеуметтанушысы В.Парето контрэлитаны адамдардың өз психологиясы арқылы билей алатын, алайда олардың төмен таптан шыққаны үшін рұқсат бермегендерді айтады. Оның теориясы бойынша, басқарушы элита цикл бойынша дамиды. Билік басына келген өкілдер басынан үш кезеңді өткізеді: бірінші кезеңде ол қоғамды дамытуға тырысып ат салысады; екінші кезеңде ол бұған көңіл аудармайды; ал үшінші кезеңде ол билікті өзінің жеке меншігіндей көре бастайды. Осы цикл біткен кезде, жаңа режим -контрэлита пайда болады. Яғни, бірінші кезеңде адамдар басқаруға талпынса, соған тырысса, билікке жалпы екі жол бойынша талпыну керек, біріншісі – иерархия бойынша жылжу; екіншісі ол қара жолмен, яғни бұл жол дұрыс жолға саналмайды. Негізінен «саяси элита» да «контрэлита» да бұл абстракция, гипотеза. Бұл белгілі бір адамдардың жиналған атауы, олар бңр көзқарасқа сүйенеді бирақ оларға сенуге болмайды. Контрэлитаның құрамына әр түрлі адамдар кіруі мүмкін, бизнесмендер, қарапайым жұмысшылар т.б. контрэлитаны басып тастауға да болады, бірақ олар халық ішінен шығады. Контрэлитаның үш белгісі бар: біріншісі бұл олардың өз түрлерін, көзқарастарын өзгерте алуында. Олар бірін бірі таныса да, басқа адамдарға таныс еместігін ұғындырып айтады, бұл өз мақсатыңа жету үшін жасалатын әрекет.. Екінші белгісі бұл қарапайым тілмен айтқанда ұяттарының болмауы, яғни котрэлитаның өкілдері бірін бірі тастап кетуі мүмкін, сатып кетуі.

12.Саяси билікті жүргізу механизмдері. Билікті жүргізу механизмдерге әр түрлі институттар мен әдіс-тәсілдер жатады. Олар эконом-қ қор(қандай билік болмасын оған қаржы-қаражат керек. Экон-қ қорға қоғам-қ өндіріс пен тұтынуға керек, басқа да материал-қ құндылық-р , құнарлы жерлер, пайдалы қазба байлықтары ж/е т.б.жатады.); әлеум-к әдіс құралдар(үстемдік етіп отырған билік өзін қолдайтын, оның одан әрі өмір сүруіне мүдделі адам-р іздейді); күш жұмсау құралдар(олар мемл-ті қоғауды, ішкі тәртіпті сақтайды, саяси билікті құлатуға әрекет жасаушыларға мүмкіндік бермейді. Оған жататындар: әскер, полиция қауіпсіздік органдары, сот, прокуратура, т.б.); ақпарат құралдары (қоғам-қ пікір тударып, саяси өмірге ықпал ету);

39. Қоғамның даму процесіндегі мемлекеттің эволюциясы

Мемлекет-саяси жүйенің басты элементі, оның негізгі ұйымы. Ол керек кезінде арнаулы күштеу органдарын пайдалана отырып, өз аумағында тұратын адамдардың мүддесін қорғауға тиіс және соған орай олардың арасындағы арақатынастарды құқықтық ережелер арқылы реттейтін қоғамдық механизм.

Мемлекет алғашқы қауымдық қоғамда болған жоқ. Ол құл иеленушілік қоғамда дүниеге келді. Оның пайда болуы және міні жөнінде әр түрлі көзқарастар бар. Солардың ішінде ең кең тарағандары:

Теологиялық теория. Оның негізін салушылар А.Августин мен Ф.Аквинский мемлекеттің пайда болуын құдайдың құдіретімен түсіндіріледі.

Патриархтық теория. Оның негізін салушы 18 ғ өмір сүрген ағылшын ойшылы Роберт Филмер мемлкеттің пайда болуын рулардың тайпаға, тайпалардың одан үлкен қауымдастыққа, олардың одан әрі мемлекетке дейін бірігуінен деп санайды.

Қоғамдық келісім теориясы. ( Т.Гоббс, Г.Гроций, Ж.Ж.Руссо) егеменді әмірші мен оның қол астындағы адамдардың келісімінің арқасында мемлекет пайда болды.

Зорлық жасау теориясы. (Е.Дюринг, Л.Гумплович, К.Каутский) бір елді екінші елдің басып алуының нәтижесінде арадағы қатынастарды реттеу үшін мемлекет пайда болды деп пайымдайды.

Географиялық теория. ( А.Ратцель, В.Соловьев, Б.Чичерин) мемлекеттің пайда болуы географиялық орнаның өзгешеліктерінен деп түсіндіреді.

Психологиялық теория адамдарға бағыну мен құлшылық ету қажеттігі мәңгі бақи тән болған дейді.

Марксистік теория мемлекеттің пайда болуын жеке меншік пен тараптардың шығуымен байланыстырады. Ол экономика жағынан үстемдік етуші таптың саяси үстемдігін қамтамасыз еу үшін және басқа таптардың қарсылығын басу үшін керек деп санайды.

Қазіргі шетелдік зерттеушілер мемлекеттің мәні таптық күресті бітістіруде, татуластыруда деп біледі. Оған барлық халықтың, ұлттың мүддесіне сай келетін қоғамдық тәртіпті жасайтын ұйым, құрал ретінде қарайды. Қоғамға қауіпті әлеуметтік шиеленістерді асқындырмауға тырысып және оларды бейбіт саяси жолмен шешу үшін мемлекет негізгі әлеуметтік топтар арасындағы қатынастарға белсене араласып, ортадағы әділ төреші сияқты болуы керек дейді.

20. Саяси элитаны толықтырудың қазіргі өмір сүріп жатқан әдістерінің қайсысы Қазақстан үшін қолайлы?

Біздің Қазақстандағы саяси элита Президент аппараттың құрамы ( Президент, оның әкімшілігінің бастығы, орынбасарлары, бөлім басшылары, көмекшілері, кеңесшілері), Праламент министрліктер басшылары мен орынбасарлары, дипломатиялық элита кіреді. Олардың арасында тиімді несиелер алып, бизнеспен айналысып, байығандар баршылық. Билеуші элитаға тарту, оларды жаңғырту мәселесіне келсек, жоғары басшыларға берілген немесе солардың балаларымен толығуда. Соның салдарынан, сыбайлас жемқорлық саны көбеюде., жұмыссыздық белең алуда. Мұндай жағдайды болдырмай, тығырықтан шығу, саяси элитаның саны мен сапасын көтеру үшін оларды ашық, жариялылық жағдайында, зерделі, білімді, білікті, еліне, халқына шынайы жаны ашып, қызмет ететтін азаматтардан таңдаған жөн. Қазақстандағы саяси элитаның демократиялық топтасу процесі зерттелді. Оның басты кемшілігі, біздіңше, әлі де болса Батысқа бағыт-бағдар ұстануында. Қазақстандық білім мен ғылым, мәдениет салаларындағы зиялылар өз күштерін топтастыра алмай келеді. Бұл саладағылардың әлі де болса руға, жүзге бөліну бытыраңқылығы жалғасуда. Оның үстіне жемқорлық және басқа да элитааралық мүдделер тартысы, сол сияқты саяси және бизнес-элита арасындағы қайшылықтар консолидациялық және демократиялық процеске кедергі келтіруде. Қазір мәселе біздің Республиканың ерекшелігін және әлемдік тәжірибені еске ала отырып, қоғамды демократияландырудың өзіндік моделін қалыптастыруда болып отыр. Турасын айтқанда оның моделі Президент Н.Ә. Назарбаевтың халыққа жолдауларында айқын ашып көрсетілген. Қазір оны жүзеге асырудың нақты жолдары шешілуде.

40. Саяси партия: анықтамасы, түрлері, саяси билік механизміндегі ролі

Азаматтардың, әртүрлi әлеуметтiк топтардың мүдделерiн мемлекеттiк билiктiң өкiлдi және атқарушы, жергiлiктi өзiн-өзi басқару органдарында бiлдiру және оларды қалыптастыру iсiне қатысу мақсатында олардың саяси еркiн бiлдiретiн Қазақстан Республикасы азаматтарының ерiктi бiрлестiгi саяси партия деп танылады.

Саяси партияларды жіктеп, жүйелеудің көптеген белгілері мен өлшемдері бар. Институтционалдық тәсіл партияларды топтастырғанда үйымдастыру ерекшелігін басшылыққа алады, либералдық дәстүр идеологиялық байланыстардың сипатына басты назар аударады. М.Дюверже ХХ ғ 50 жж сайлаушылар мен белсенділер санына байланысты паритяларды кадрлық және бұқаралық деп бөледі. 60 жж аяғында Ла Паломбараның көрсеткен екі партиясынан басқа әмбебап партиялар (универсалдық немесе сайлаушылар партиясы) деген үшінші түрін бөледі. Саяси жүйедегі рөлі мен мен іштей ұйымдасуына байланысты саяси партияларды төрт түрге топтастырады: авангардтық партиялар ( лениндік тұжырымдама); сайлаушылар партиясы; парламенттік партия; қауымдастық партиясы. Саяси идеологиясына қарай партияларды бес түрге бөледі: социал демок.партия; буржуазиялық демократ.; консервативтік; фашистік партиялар. Партиялар жиылып, партиялық жүйені құрайды. Саяси Билік үшін күресте қатысып жүрген саяси партиялардың саны жағынан олар көппартиялық, екіпартиялық, бірпаритялық болады. Мемлкеттік билікті жүзеге асыру үшін партиялар коалиция (латын «бірлестік») құруы мүмкін, коалиция деп жалпы мақсатқа жету үшін партиялардың жасаған бірлігін атады. Саяси партиялардың жұмысы әдетте құқықпен немесе Конституциямен реттеледі. Себебі, олардың жұмысы саяси жүйенің принциптері мен мақсаттарына қайшы келмеуі керек.

90. Ұлттық саясаттың басты мазмұнын талдаңыз? Ұлт деп жер, тіл, экономикалық қатынастар, мәдениет ерекшеліктері мен психологиялық құрылымының ортақтығы негізінде қалыптасқан адамдардың тарихи әлеуметтік-этникалық бірлестігін айтады. Ұлттық саясат деп адамдардың ұлттық мұқтаждықтарын өтеуге, ұлттық қатынастарды реттеуге бағытталған қоғамдық, ең алдымен әлеуметтік-құқықтық әрекеттердің ерекше түрін айтады. Бұл мұқтаждықтардың табиғатын тану үшін әлі зерттеулер жүргізу керек. Дегенмен, оған азаматтық ар-намысқа тырысу, этнопсихологиялық бірлікті, табиғи-тарихи ортақтықты сезіну кіретіні анық. Соңғы 10 жылдықтарда Батыс саясаттануында этникалық саясат деген жаңа ұғым пайда болды. Ол – дүние жүзіндегі болып жатқан этникалық дау-жанжалдарды, ұлттық шиеленістерді түсіндіруге, оларды шешу жолдарын анықтап, сондай-ақ белгілі бір аймақтарда мұндай дау-дамайлардың болуын алдын-ала болжай білуге арналған жалпы теория. Ұлттық саясат әр елде әр кезеңде әр түрлі болуы мүмкін. Бүгінгі таңда бұл салада асимиляция, сегрегация, геноцид сияқты саясаттар белгілі. Ассимиляция деп бір халықтың өз тілін, мәдениетін, ұлттық сана-сезімін жоғалтып, екінші халыққа сіңіп кетуін айтады. Сегрегация деп елдің халқын нәсілі б/ша еріксіз топтарға бөлушілікті айтады. Геноцид деп адамдарды шығу тегіне, бір ұлттың өкілі болуына байл-ы қыруды н/е қудалауды айтады.

13.Биліктің тиімділігі және легитиімділігі.       Билік саяси билік ж/е мемл билік боп екіге бөлінеді. С.б.таптың, топтың ж/е адам-ң саясатта тұжырымдалған өз еркін жүргізу мүмкіндігін білдіреді. Ал м.б.барлық адамдарға міндетті заңдарды шығаруға жеке құқығы бар заңдар мен ұйымдарды сақтау үшін ерекше күшейту аппаратына сүйенетін саяси биліктің түрі жатады. Мемл-к билік-ң заңдылығы оның легитимділігінен байқауға б/ды. Легитимдік( лат сөзінен заңдылық, шындық деген мағынаны білдіреді)д/з – халықтың үстемдік етіп отырған саяси билікті мойындауы, оның заңдылығы мен шешімдердің растауы. Демократия-қ жағдайда мемл билік легитимді болуы үшін екі шарт керек. Олар: 1)ол халықтың қалауы б/ша қалыптасуы ж/е көпшіліктің еркіне қарай орындалуы. 2)мемл-к билік конституциялық заңдарына сәйкес жүзеге асырылуы керек. М. Вебер легитимдік-ң 3 түрін бөліп көрсетеді: әдет-ғұрыптық, харизматикалық, құқ-ң легитимділігі.

17. Партиялық жүйелер түсінігі және әр түрлілігі

Партиялар жиылып, партиялық жүйені құрайды. Сондықтан оларды жіктеудің де мәні зор. Партиялық жүйе деп мемлекеттік мекемелерді қалыптастыруға шынымен мүмкіндігі бар, елдің ішкі және сыртқы саясатына ықпал ете алатын саяси партиялар жиынтығын айтады. Ел ішінде қанша партиялар болуы және олардың қайсысы партиялық жүйеге енуі сол елдің тарихи дәстүріне, әлеуметтік экономикалық шиеленістер сипатына, негізгі әлеум күштердің арасалмағына байланысты. Билік үшін күреске қатысып жүрген саяси партиялардың саны жағынан олар көппартиялық, екіпартиялық және бірпартиялық болып топтастырылады. Көппартиялық деп мемл билік үшін күрес барысында бірнеше саяси партиялардың әр түрлі мүдделері мен пікір алалығын пайдалана отырып басқару түрін айтады. Жағымды жағына жататындары онда саяси мәселелер жан жақты қаралады. Кемшіліктерді кешірмейтін оппозициялық партиялардың болуы үкіметті тиімді жұмыс істеуге мәжбүр етеді. Ұнамсыз жағына жататындары өмірдегі көп мәселелерге өз партиясының тұрғысынан ғана қарайды. Екіпартиялық жүйеде (бипартизм) басқа да кішігірім партиялар болуы мүмкін, бірақ билік үшін нағыз бәсекелестік ең ірі екі партияның арасында жүреді. Мұнда жалпыға бірдей тікелей сайлау нәтижесінде екі партияның бірі өзінен өзі автоматты түрде парламентте көпшілік орынды қамтамасыз етеді. Ол министрлер каб.орнықтылығын қамтамасыз етеді. Ол мемлекет басшысын сайлауға жіберілген қаржыны да үнемдейді. Өйткені ол орынға сайлауда жеңіске жеткен партияның серкесі ие болады.

Бірпартиялық жүйе өзінен басқа, әсіресе бәсекелес партияларды болдырмайды. Ол тоталитарлық және авторитарлық қоғамдарға тән. Мұндай тәртіпте басқарушы партия бақылаушы және сынаушы оппозициялық партиялардың жоқтығын пайдаланып, саяси билікті бүтіндей қолына алып, басқа мемл органдарды ығыстырады.

Демек, партиялық жүйе әр түрлі болады. Сондықтан солардың ішінде ең дұрысы, тиімдісі деген сауалдар көп болуы мүмкін. Әйтсе де партиялық бірлестіктердің тиімділігіне жалпы өлшеуіш боларлық жағдайлар мыналар. Олар халықтың әлеумет мүдделері мен мұқтаждықтарын бірінші сезініп, қамтамасыз етуге тырысады. Партия арқылы шешімдер қабылданғанда азаматтардың барынша мол қажеттіктерін қамту.

56. Саяси жанжалдардың типологиясы.

Мемлекеттік-құқықтық қақтығыстар тұрғысынан қақтығыстың мынадай түрлері бар:

- мемлекет пен басқа саяси институттар арасындағы қақтығыс;

- мемлекет пен жеке тұлға арасындағы қақтығыс;

- заң шығарушы мен атқарушы билік арасындағы қақтығыс;

- мемлекеттік-құқықтық жүйе және оны өзгерткісі келетін саяси оппозиция арасындағы қақтығыс.

Қазіргі саяси жүйеде кең тараған қақтығыстардың бірі – статустық рөлдік қақтығыстар б.т. Мұнда белгілі бір әлеуметтік топтардың саяси бағдары, саяси жүйедегі оның рөлі тіркеледі. Аумағы бойынша саяси-әлеуметтік кеңістікте қақтығыстар жойылуына, тарауына, кең өріс алуына байланысты ішкі және сыртқы болып бөлінеді. Мемлекеттің ішінде жүріп жатқан қақтығыстар позициялық және оппозициялық болып бөлінеді. Позициялық қақтығыстың субъектісі ретінде саяси институттар, ұйымдар шығады. Оппозициялық қақтығыстың субъектісі ретінде басқарушы элита, партия мақсаттары және т.б. Қ-ң сыртқы саясатының ерекше аспектісі Қытай екендігі сөзсіз. ҚХР-мен достық тату көршілік қатынасты жолға қою – Қаз-ң сыртқы саясатының проблемасы. Сыртқы саясатты жүзеге асыруда ҚР Президентінің басшылығымен құрамына сыртқы істер министрлігінің, елшіліктер мен консулдықтарды қамтитын атқарушы орган – дипломатиялық қызмет жүргізеді.

73. Ұлтаралық проблемалардың пайда болу себептері неде ж/е оны шешудің негізгі принциптерін атап беріңіз? Этносаяси жанжал тудыратын мәселенің бірі – этникалық ұлтшылдық. Мұнда біраз ұлттың өкілдері өз алдына автономия алу, тұтастығын ж/е өзгешелігін сақтау мақсатын қояды. Ол идеология н/е қозғалыс ретінде көрініс беруі мүмкін. Ондай этнос негізгі 3 мақсатты алға қояды: 1) автономия мен өзін-өзі басқаруды қамтамасыз ету, 2) белгілі бір жерге, аумаққа иелік етуді қамтамасыз ету, 3) өз мәдениетін жалпымемлекеттік мәдениетпен бірдей мәртебеге жеткізу. Этностық ұлтшылдықтың басты саяси мүддесі – мемлекеттігін орнату. М/ы, Солт. Ирландия мен Англия, грузиндер мен абхаздар, осетиндер мен ингуштар арасындағы жанжалдар. Этносаяси шиеленістердің пайда болуына түрткі болатын себептің бірі – этностың өз тілі, діні, әдет-ғұрыптың қалыптан тыс, асыра қауіптенушілік. Қалай болғанда да, ұлтаралық жанжалдарды өрістетпей, мәселені дер кезінде шешу қажет. Өйткені, мұндай шиеленістер ұлғайып кетуге бейім келеді ж/е ұзақ сипат алған дау-жанжалды тоқтату оңайға түспейді. Ол үшін мемлекет ұлтаралық саясатты ешқашан назардан тыс қалдырмауы тиіс.

68,70.ҚР-дағы саяси-биліктік қатынастар-ң жай-күйі.Қаз-ның қазіргі тарихындағы билік жүйесі. ҚР – президент-к басқару нысанындағы біртұтас мемл. Мемл-к билік-ң бірден-бір бастауы – халық. Респ-да мемл-к билік біртұтас, ол Конституция мен заңдар негізінде заң шығарушы, атқарушы, ж/е сот тармақтарына бөліну, олар-ң тепе-теңдік жүйесін пайдалану арқылы жүзеге асады. Респ-ка басшысы, ең жоғарғы лауазымды тұлға – Президент. Ол – халық пен мемл-к бірлік билігі-ң Конституция-қ мызғымастығы-ң, адам ж/е азамат құқық-ры мен бостандығы-ң кепілі. Қазіргі кезде елімізде 3 тармақты билік түрі қалыптасқан. Парламент – заң шығарушы функциясын жүзеге асыратын республ-ң ең жоғарғы өкілді органы. Атқарушы билікке үкімет(саяси шешімдерді заңға негіздей отырып қабылдайды) пен әкімшілік(шешімдерді жүзеге асырады) жатады ж/е олар парламент бақылауында б/ды. Сот билігі – азам-ң құқықтарын, бостандықтарын, заңды мүдделерін қорғауды жүзеге асыруға арналған. Конституция-қ кеңес республ-ң бүкіл аумағында ҚР Конституциясы үстінен қарауды қамтамасыз ететін мемл-к орган. 1995ж 30тамызда Республ-қ референдумда қабылданған ҚР-ң жаңа Конституциясы саяси билікке нақтылы легитимдік берді. Онда ҚР-сы демократия-қ, зайырлы, құқық-қ ж/е әлеум-к мемл деп жарияланды. Оның ең қымбат қазынасы – адам ж/е адам-ң өмірі, құқықтары мен бостандықтары 

71. Қазақстанның саяси партиялары

1. «НҰР ОТАН» Халықтық-Демократиялық партиясы

Төрағасы – Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев. Төрағаның бірінші орынбасары – Кәлетаев Дархан Аманұлы. «Отан» республикалық саяси партиясы 1999 жылдың қаңтарында құрылып, сол жылғы 12 ақпанда Қазақстан Республикасының Әділет министрлігінде тіркеуден өтті. Партия мүшелерінің саны 607 557 адамды құрайды. Партия қоғамды одан әрі демократияландыруға бағытталған экономикалық және саяси реформаларды жүзеге асыруға; азаматтардың өмір сүру деңгейін көтеруге; әлеуметтік әділеттік орнатуға және елімізде тұрақтылықты сақтауға; ұлтаралық және конфессияаралық келісімді нығайтуға; Қазақстан Республикасының жан-жақты және үйлесімді дамуы үшін азаматтардың отансүйгіштігі мен жауапкершілігін тәрбиелеуге белсенді ықпал етуді басты мақсаттары етіп жариялады. 2007 жылы өткен Мәжіліс сайлауының қорытындылары бойынша «Нұр Отан» 88,41% дауыс иеленіп, Парламенттің төменгі палатасына партиядан 98 депутат сайланды.

2. Қазақстан коммунистік партиясы

Партияның бірінші хатшысы – Серікболсын Әбділдәұлы Әбділдин. Партия 1998 жылғы 27 тамызда тіркелген, 2003 жылғы 20 наурызда қайта тіркеуден өтті. ҚКП-ның мүшелерінің саны 54 246 адамды құрайды. Партия республикада ғылыми социализм қағидаларына негізделген еркіндік және әлеуметтік әділетті қоғам құруға жағдай жасауды; коммунистік қоғамдық құрылысты қалыптастыруды өзінің негізгі мақсаты етіп санайды. 2004 жылы өткен Мәжіліс сайлауына Қазақстанның коммунистік партиясы партиялық тізім бойынша 3,44% дауыс жинаған «Коммунистердің халықтық оппозициялық одағы және ҚДТ» сайлау блогының құрамында қатысты. Партия 2007 жылғы Мәжіліс сайлауына қатысқан жоқ.

3. Қазақстан коммунистік Халықтық партиясы

Бірінші хатшысы – Владимир Борисович Косарев. 2004 жылғы 21 маусымда мемлекеттік тіркеуден өтті. Тіркеуден өту кезеңінде партия сапы 90 мың адам құрады. Партияның саяси платформасына сәйкес, ҚКХП-ның қызметі қоғамдық дамудың жаңа жағдайына бейімделген маркстік-лениндік идеологияға негізделген. 2004 жылғы Мәжіліс сайлауының қорытындылары бойынша партия 1,98% дауыс алды. Үшінші шақырылымдағы Мәжілісте партияның депутаттары болған жоқ. 2007 жылғы Мәжіліс сайлауының қорытындылары бойынша ҚКХП 1,29% дауыс жинады.

4. Қазақстанның «Ауыл» социал-демократиялық партиясы

Партия төрағасы – Ғани Әлімұлы Қалиев. Партия 2002 жылғы 1 наурызда тіркелген. 2003 жылғы 2 сәуірде партия қайта тіркеуден өтті. Тіркеуден өту кезеңінде партия мүшелерінің саны 61 043 адамды құрады. Партия мақсаттары: мемлекеттік реттеуді және агросекторды қолдауды күшейту; ауыл еңбеккерлерінің мүдделерін қорғау; қоғамды одан әрі демократияландыруға бағытталған экономикалық және саяси реформаларды жүзеге асыруға белсенді ықпал ету; экономиканың барлық салаларында нарықтық қатынастардың негізді формаларын жүзеге асыру. Партия 2004 жылғы парламенттік сайлауға қатысты, алайда үшінші шақырылымдағы Мәжілісте бірде-бір депутаттық мандатты иелене алмады. 2007 жылғы Мәжіліс сайлауының қорытындылары бойынша «Ауыл» партиясы 1,51% дауыс жинады.5. Қазақстанның патроиоттар партиясы

Партия төрағасы – Ғани Есенкелдіұлы Қасымов. Партия 2000 жылғы 4 тамызда тіркелген, 2003 жылғы 21 наурызда қайта тіркеуден өтті. Партияның мәліметтері бойынша оның құрамында 172 мың мүшесі бар. Партия келесі мақсаттарды ұстанады: Қазақстан халқының ұлттық қайта өркендеуін қалыптастыру және жүзеге асыру; нарықтық экономикасы бар құқықтық демократиялық мемлекет, азаматтық қоғам қалыптастыру; қоғамның әлеуметтік белсенді бөлігін мемлекеттік және қоғамдық істерді басқаруға қатыстыру; елдің орнықты дамуын қамтамасыз ету; адамның жоғары деңгейде өмір сүру сапасын қалыптастыру және азаматтардың денсаулығына басым көңіл бөлу. 2004 жылғы Мәжіліс сайлауында партия 0,55% дауыс жинап, Парламентке өте алмады. 2007 жылғы Мәжіліс сайлауының қорытындылары бойынша партия 0,78% дауысқа ие болды. Партия жетекшісі Ғ.Е.Қасымов 2007 жылы Президент Жарлығымен Парламент Сенатының депутаты болып тағайындалды.

6. Қазақстанның «АҚ ЖОЛ» демократиялық партиясы

Партия төрағасы - Әлихан Мұхамедұлы Бәйменов. Партия 2002 жылғы 3 сәуірде тіркелген. Партия мүшелерінің құрамы 175 862 адамды құрайды. партияның мақсаттары: тәуелсіз, гүлденген, демократиялық және еркін Қазақстан. Іргелі құндылықтары: демократия, тәуелсіздік, еркіндік, әділеттік. 2004 жылғы Мәжіліс сайлауында партия 12,04% дауыс жинады. Партия үшінші шақырылымдағы Мәжілісте бір депутаттық мандатты иеленді. 2007 жылғы Мәжіліс сайлауының қорытындылары бойынша «Ақ жол» партиясы 3,09% дауыс жинады.

7. «Руханият» партиясы

Партия төрайымы – Алтыншаш Қайыржанқызы Жағанова. Партия 2003 жылғы 6 қазанда тіркелген. Партия мүшелерінің саны 72 мың адамды құрайды. Партияның негізгі міндеттері: экономиканы көтеру, әлеуметтік мәселелерді шешу, биік адамгершілікті және рухани бай қоғамды дамыту. 2004 жылғы Мәжіліс сайлауының қорытындылары бойынша партия 0,44% дауыс жинап, үшінші шақырылымдағы Мәжілісте депутаттары болған жоқ. 2007 жылғы Мәжіліс сайлауының қорытындылары бойынша «Руханият» партиясы 0,37% дауыс жинады.

8. «Әділет» демократиялық партиясы

Партия төрағасы – Мақсұт Сұлтанұлы Нәрікбаев. 2004 жылғы 14 маусымда тіркелген. Партия мүшелерінің саны 70 мың адамды құрайды. Партия аумақтық принцип бойынша құрылып, республиканың барлық облыстары мен Астана және Алматы қалаларында өз бөлімшелерін иеленген. Қазақстанда құқықтық демократиялық әлеуметтік мемлекет құруды, тиімді, озық және дамыған экономикалық жүйе құруды, азаматтық қоғам қалыптастыруды партия өзінің басты міндеттері санайды. Партия 2004 жылғы Мәжіліс сайлауының қорытындылары бойынша партиялық тізім бойынша сайлауда 0,76% дауыс жинады. Үшінші шақырылымдағы Мәжілісте бір мандатты округ бойынша сайланған бір депутаты болды. 2007 жылғы 8 шілдеде өткен «Әділет» демократиялық партиясының 5-ші съезінде Қазақстанның «АҚ ЖОЛ» демократиялық партиясына қосылу жөнінде шешім қабылданды.

9. Қазақстанның «Нағыз АҚ ЖОЛ» демократиялық партиясы

Партияның тең төрағалары: Болат Мұқышұлы Әбілов, Ораз Әлиұлы Жандосов, Төлеген Тілекұлы Жүкеев. Партия «АҚ ЖОЛ» ҚДП-ның бөлінуінің нәтижесінде 2005 жылдың 29 сәуірінде құрылған. 2006 жылғы 17 наурызда тіркелді. Партия мүшелерінің саны 87 012 адамды құрайды. Партияның мақсаттары – демократиялық, зайырлы, құқықтық, әлеуметтік мемлекет және ашық қоғам құру. 2007 жылғы 23 маусымдағы «Нағыз Ақ жол» ҚДП-ның 3-ші съезінде Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясына (ЖСДП) қосылу туралы шешім қабылданды.

10. Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы (ЖСДП)

Партия төрағасы: Жармахан Айтбайұлы Тұяқбай. Төрағаның орынбасары: Әміржан Сағидрахманұлы Қосанов. Партия 2006 жылғы 10 қыркүйекте құрылған. 2007 жылғы 25 қаңтарда тіркелді. Партия мүшелерінің саны – 140 мың адам. Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы өз алдына демократиялық, құқықтық әлеуметтік мемлекет қалыптастыру, инновациялық экономика құру, жаңа гуманитарлық саясатты жүзеге асыру міндеттерін қояды. 2007 жылғы Мәжіліс сайлауының қорытындылары бойынша Жалпыұлттық социал-демократиялық партиясы 4,54% дауыс жинады.

15.Әлеум-к топтар саясаттың субъектілері мен объектілері ретінде. Жалпы, Әлеум-к топ деп мүдделерінің, құндылықтары мен тұрмыс нормаларының ортақтығы мен айырмашылықтарына орай халықтың жіктелуін айтамыз. Ал қазіргі қоғ-қ ғылымдарда әлеум-к топтар ретінде: топтар, сословиелер, этникалық, кәсіптік, жыныстық, жас ерекшеліктілік, тұтынушылық, діни, біліми топтар қарастырылады. Әлеум-к топтар: 1)үлкенәлеум-к топ(халқын қамтитын бірлестіктер кіреді, яғни сословиелелік топ-р, этникалық, жыныстық, жас ерекшеліктілік, діни топ-р.) 2) Орта топ-р(өндірістік, територ-қ білестіктер арқылы жасалады, олар-ң арасында әр түрлі мүдделер мен саяси бірлестіктің болуы мүмкін.) 3) Кіші топ-п (мүдделері ортақ тұрақты н/е уақытша топ-р жатады, мыс: отбасы, өндірістік бірлестіктер.) Осы топтардың барлығы қоғам-ң саяси өміріне қатысады, саясаттың субъектісі бола алады. Осы топтар-ң ішінде үлкен топ-ң қызметі ерекше.Субъект(лат сөзінен "жату") деп белсенді іс- әрекет жасаушы, санасы бар жеке адам н/е әлеум-к топты айтады. Объект(лат сөзінен «қою»)деп субъектінің танымдық ж/е басқа іс-әрекеті неге бағытталса, соны айтады. Жалпы объект зернттелген затты, мысалы: саясаттанудаң объектісіне саясат, саясат әлемі жатады.

. Саяси мәдениет.

С.м.саяси жүйенің сипатын, қазіргі саяси тәртіптің мәнін, қоғамдық топтардың саяси санасы мен іс-әрекетінің ерекшеліктерін, саяси процестің даму жолын және бағытын түсінуге мүмк.береді.

20-ғ.50-жылд.2-жарт.-60-жылд.бас.Г.Алмонд, С.ВЕрба, Л.Пай дег.америк.зерттеуші-р мен олардың шәкірт-і мәд-ке де, саясатқа да қатысы бар өзгеше қоғ.құбылыс жөнінде бірнеше жұмыстар шығарды. Олар кейін «саяси мәд.» атпен кең таралды.

С.м.тұжырымдамасын белгілеп, нег.пікірлерін жасауға М.Вебер, Дюргейм, Веблен, Парсонс та елеулі үлес қосты. Жалпы ғылымға «с.м.» ұғымын енгізуші деп 18 ғ.неміс ағартушысы, философы Иоганн Гердерді санайды.

С.м.құрылымы жөн.әртүрлі пікірлер бар:

-Алмонд, Верба – с.м. – адамның психолог.бағдар-ң жиынтығы.

-Басқалар- саяси қазына-ң, наным-ң, нұсқау-ң жиынтығы.

-Р.Карр, Бернстейн – с.м-ке саяси идеялар мен әлеум.тәжірибе, адам-ң саяси өзін-өзі ұстауы да кіреді дейді.

С.м.- деп белг.бір қоғамға не әлеум.қауымдастыққа тән саяси сана мен іс-әрекет-ң ұқсастық жиынтығы.

Қызмет-і:

-Танымдық- қоғ.мен саясаттың дамуын айқындайтын заңдылық-р мен принцип-ді танып-білуге, субъектіні саяси салада табысты жұмыс істееуге керекті біліммен, қоғ.басқару-ң әдіс-тәсілдерімен қаруландыру.

-Реттеушілік – саяси жүйенің қалыпты жұмысын, дамуын, саналы қоғ.тәртіпті қамт.ету, әлеум.-таптық, ұлттық қатынас-ды реттеу.

- Тәрбиелік – әркімді қоғ.-саяси қызметке, әрекетке, саяси белсенділікке ынталандыру, табандылыққа, кеңшілікке, төзімділікке, қоғ.алдында жауапкершілікке баулу.

-Біріктірушілік – қазіргі өмір сүріп отырған саяси жүйені қолдау арқылы әлеум.топтар, таптарды біріктіру, бұқараны мемл.пен қоғ.жұмыстарын басқаруға жұмылдыру.

-Қорғау – қоға-ң қарыштап алға дамуына сәйкес келетін саяси құндылықтарды, қазына-ды сақтау.

-Сабақтастық – саяси тәжірибені бір ұрпақтан 2-ші ұрпаққа жалғастырып, саяси процес-ң тоқтаусыз ұласып дамуын қамт.ететін тарихи сабақтастық.

Құрылымы:

1.Қоғ-ң саяси өмірінің әр түрлі жақ-ын бейнелейтін әдеттегі қалыптасқан түсінік-р.

2.Саяси қазыналар мен құндылықтар.

3.Адамның мемл-ке, саяси партиялвр мен ұйымдарға қатынасы.

4.Саяси бағдар ұстау.

5.Әдет-ғұрып, жүріс-тұрыстың да орны зор.

6.С.м.ерекше белгісі – саяси рәміздер.

7.Саяси жүйенің және оның институт-ң қызмет етуі кіреді.

3 сурак жок озин жаз

14.Әлеум-к мәртебе тұлғаны іріктеу факторы ретінде. Жалпы мәртебе, яғни, элита деп қазына-байлықты, қаржы-қаражатты бөлуге б/ты ж/е т.б.саяси маңызды шешім-р қабылдауға қатысты жоғарғы мәртебесі мен ықпалы бар ұйымдасқан топты айтады. Саяси элитаны тудыратын факторлар: 1) қоғамға арнайы тәжірибиесі, қабілеті бар кәсіби басқарушылар керек; 2) адам-ң психолог-қ ж/е әлеум-к теңсіздіктер; 3) қоғ-да басқарушы еңбек жоғары бағаланады, ынталандырады; 4) бұқара халық-ң саяси енжарлығы, селқостығы(күнделікті өмірде әркім саясаттан шалғай өз жұмысымен айналысады). Қоғамдағы әлеуум-к топ-а: үлкен(сословиелер, тап-р,т.б, олар саяси ықпалға ие); орта(өнірістік, територр-қ бірлестік-р); кіші(отбасы, кіші өндірістік бірлестік-р) боп бөлінеді. Осындай бірнеше әлеум-к белгілермен бірлескен адам-р жиынтығын әлеум-к топ дейді. Адам-дың қоғ-қ жағдайындағы ортақ өмір ерекшеліктері, әлеум-к бір топқа енуі олар-ң әлеум-к мүшелерін бірлестіреді. Олар адам-р мен әлеум-к топтар-ң өз өмірлік жағдайын нығайтуда көрініс табады. Оған әр түрлі деңгейдегі табысқа, билікке, кәсіпке, білімге мәртебеге, т.б.ие болу мумукіншіліктері жатады. Әлеум-к топ-р тұлғаны іріктеу факторы ретінде қоғамда маңызды рөль атқарады. Себебі қоғамда әр түрлі топ-р өмір сүреді. Еліміз-ң президенті 2030жылға Қаз-н халқы-на арналған жолдауында орташа тапты ерекше атап көрсеткен. Қазіргі кезде орташа тап өмір сүруі үшін тұлғаға жеткілікті білімі, қаражаты болуы керек.

45. Саяси мәд.қоғамдық-тарихи негіз-ң құрамдас бөлігі рет.

Саяси мәд.көпқатпарлы тарихи құбылыс. Ол әрбір тарихи кезең-ң саяси мәд-ң фундаментальды ерекшелік-ін қамтиды. Осы тұрғыдан саяси мәд.құл.иеленушілік кезеңдегі, орта ғасырдағы, жаңа дәуірдегі, қазіргі кезеңдегі саяси мәд.деп құрылымдық қабат-ға бөлуге болады. Бұл қабат-р саяси мәд-ң терең қойнауында жатқан жарамсыз, қатып қатып қалған құрылымдар емес, әрине олардың ішінде терең қорда жатқан-ы және қызмет етіп саяси мәд-ке ықпалын тигізіп отырғандары да, қазіргі саяси жағдайға сай өзектендірілген және оларда белгілі-бір саяси ізденістер жүзеге асатындары да бар. Саяси мәд.қоғ-қ қатынастарда жаңарып қайта құру, тарихтың саяси байлығын игеру мақсатында саяси құндылық-ды жасау мен саяси рухани мұраны игерудің біртұтас процесі.

87. Сіздің пікіріңізше, саяси әлеуметтену процесі барысында біздің республикамыздың азаматтары қандай саяси құндылықтар мен бағыттарды бойына сіңіруі қажет? Саяси әлеуметтену деп адамның саяси ілімдерді, ережелерді, құндылықтарды бойына сіңіріп, оларды өзінің рухани ішкі дүниесіне айналдырып, сол арқылы өзінің саяси санасы мен мәдениетін қалыптастыру, саяси іс-әрекетке дайындалу процесін айтады. Саяси әлеуметтену барысында адам қоғамның толыққанды мүшесі боларлық саяси ережелерді, салт-дәстүрлерді, білімді меңгереді. Біздің қазіргі Қ.Р. азаматтарының саяси әлеуметтенуін қай типке жатқызуға болады деген заңды сұрақ туу мүмкін. Оның басын ашу өте қиын. Себебі, біз өтпелі кезеңде тұрмыз. Бұрынғы Кеңес Одағы кезіндегі гегемонистік саяси әлеу-ң түрінен бас тарттық. Ал дәстүрлі лидералдық құндылықты игергеніміз жоқ, оған көшу де оңай емес. Себебі көптеген отбасылар жұмыссыздықтың көбеюіне байл-ы күнделікті күн-көрістің қамымен жүр. Балаларды саяси әлеум-у тұрсын, жалпыға бірдей оқу-орнына беру кейбір отбасына оңайға түспеуле. Бұрынғы жастар ұйымы өз жұмысын тоқтатты. Көппартиялықтың аты бар да, заты шамалы. Сайлау кезінде болмаса, саяси әлеум-умен жүйелі шұғылданып жатқан олар жоқ. Нарықтық экономика кезінде ақпарат құралдары қаржының тапшылығымен жарнамаларды жариялауға көбірек көңіл бөлуде.

18. Қ.Р-ң ұлт саясаты. Қаз-ға КСРО-ның көптеген тіпті халықтарды жерлерінен айырып, жер аударып, «халықтар түрмесіне» айналдырылды. Өз жерімізде қырғынға ұшырап, мыңдаған жандар ата-жұртын тастап көшуге мәжбүр болды. Республикамыз егемендік алғаннан кейін жағдай өзгере бастады. Ана тілімізге мемл-к мәртебесі берілді. Жерімізде бірталай өзгерістер боп жатыр, соның бірі – ынтымағы жарасқан көпұлтты халқымыз бар. Республика халқының жартысы орыс халқы болғандықтан болар, ҚР-ның жаңа конституциясы-ң 7-бабында «мемл-к ұйымдарда ж/е жергілікті өзін-өзі басқару орган-нда орыстілі ресми түрде қазақ тілмен тең қолд-ды.» делінген. Ата-заң-ң 14-бабында: «заң мен сот алдында жұрттың бәрі тең. Тегінде, әлеум-к, лауазым-қ, мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, нанымына, тұрғылықты жеріне байл. н/е кез-келген өзге жағдайлар б/ша ешкімді ешқандай кемсітуге болмайды» делінген. Еліміздің этносаяси субъектісіне мемл. аз халқының ассамблеясы, азамат-ң ұлттық мәдени бірлестіктері, саяси партиялар мен қоғ-қ саяси ұйым-р жатады. Тіл туралы, эмиграция туралы заңдар қабылданды. ҚР-да әр түрлі ұлт-қ мәдени орталық-р жұмыс істейді. 1995ж 1-наурызда Қаз-н Халқы-ң Ассамблеясы құрылды. Ол елдегі барлық этнос-дың мақсат-мүдделерін қорғайды, олар-ң дамуына жалпы саяси, мәдени, әлеум-к мәселе-ді шешу арқылы реттейді. Қаз-да қазір 130ға жуық ұлттар мен ұлыстардың, этникалық топ-дың өкілдері өмір сүріп жатыр. Респ-да әрбір азамат-ң қай ұлтқа, қай партияға, қай дінге жататындығын өзі ұйғаруға ж/е оны көрсету, көрсетпеуге құқығы бар. Қорыта келгенде, біз құрып жатқан құқықтық қоғам-ң ең жоғарғы құндылығы – адам. Мұнда оның қай ұлт, ұлысқа, дінге жататынына есептелмейді. Біз-ң міндетіміз этника-қ өзгешілікті дамыту ж/е Қаз-ң ұлт-қ мәдени алуан түрлілігін сақтау. Сонда ғана еліміз-ң ұлтаралық келісімі жарасқан, қоғам-қ саяси ахуалды тұрақты аймақ болып, әлемде беделі артпақ.

46. Қоғамның саяси мәдениеті мен субмәдениеттердің арақатынасы.

Қоғ-да саяси мәд-пен қатар субмәд-р де (субкультура) өмір сүреді. Саяси әдеьбиетте субмәд.оғ-да басымдық ететін мәденир бағдарлардан өзге саяси бағдарлар жиынтығы деп қаралады. Әрбір субмәд.өзіне қоғ-да басымдақ ететін саяси мәд-ді сипаттайтын жалпылықты, сол сияқты осы мәдениетті ерекшелейтін өзіндікті де ендіреді. Өзіндік субмәд-ң көтерушісі-иесі әртүрлі әлеум.-кәсіби, ұлттық, діни, жастық, аймақты топтар болады.

Саяси мәд-ң біртұтастығы қоғамның тұрақтылығын күшейтумен бірге көптеген саяси процестерді барынша сенімділікпен болжап отыруға көмегін тигізеді. Шындығында, қоғ-ң әлеум.әрқилығы салдарынан егер де қоғам дамуының базалық құндылық-ы, мұрат-ы, мақсат-ы, түбегейлі консенсустың жоқ болуымен сипатталатын болса, онда субмәд-р қоғ-қ саяси өмірдің тұрақсыздық көзіне айналуы мүмкін. Бірнеше субмәд-ң болуы үйреншікті құбылыс болғандықтан, қоғамды олардың бірге болуы және олар-ң иегерлерінің мүдделерін үйлестіру мәселесі болады. Ол үшін қоғам терең ойластырылған мәд.саясатын жүргізуі керек. Бұл мәселенің тек жаңа демократиялық саяси мәд-ң қалыптасуы ғана шеше алады.

Жұртшылықтың саяси мәд-і жоғ.болуы үшін мемл.ел ішіндегі және басқа ел-гі болып жатқан өзгерістер, жаңалықтар жөн.жан-жақты хабардар етіп отырғаны орынды. Сонда ғана ел-ң азамат-ы бұл мәселе-р жөн.жетік біліп, дұрыс баға бере алады. Көлемді және сенімді мәлімен алып тұруы, дамыған хабарламалық жүйенің болуы – қоғ-ң саяси мәд-ң, саяси қатынас-ң қаншалықты дамығандығын көрсетеді.

86. Қазақстанның саяси мәдениетінің қандай құндылықтары шығыс пен батысқа жақын?. Еуразияшылдық дегеніміз – іштей топтастыру, бірлік. Қазақ даналығына сүйенсек, бірлік бар жерде тірлік те болады. Өз мағынасы, өзінің табиғаты мен мәні жөнінде де ол солай болуы тиіс. Егер Батыстың ұраны: “Сыртқы дүниені танып, соның негізінде оны қайта өзгерт” десе, Шығыстың ұраны: “Өзіңді өзің танып, соның негізінде оны қайта өзгерт”. Ал Еуразияның ұраны: “Ізгілік жасау немесе жақсылыққа, жарастыққа, парасаттылыққа ұмтылу”. Ұлы Абайдың сөзімен айтсақ: “Адам бол!”, рухани-адамгершілік жағынан жетілген, Шығыстың руханияты мен Батыстың озық технологиясын, білімін, ақыл-ойын бойына сіңіріп, екеуін ұштастырған толық адам бол! Еуразиялық идея Шығыс пен Батыс идеяларымен салыстырғанда өзіндік ерекшелігі бола тұра, оларға кереғарлық жасамайды, олармен бір қатарда айрықша тұрмайды. Керісінше, екі идеяны да жандандырып, мәдени-рухани жағынан біріктіреді, синтездейді. Ол дүниені жаңғырту мен адамды рухани жетілдіруді бір-бірінен алшақтатпайды, керісінше, жақындатады, толықтырады. Басқаша айтқанда, адамның материалдық-практикалық іс-әрекеті рухани-адамгершілік бастамасымен молығады; өз кезегінде адамның рухани-адамгершілік тұрғыдан дамуы дүниеден сырт қалуды емес, қайта ол нақтылы іс-әрекетті талап етеді. Сондықтан елімізде 2004-2006 және 2007-2009 жылдарға арналған “Мәдени мұра” мемлекеттік бағдарламасы іске асуда. Бай мәдени мұраны игеру бүкіл қоғамның рухани жаңаруының негізі болып табылады.

18.Саяси жүйенің түсінігі, құрылымы, қызметтері. «Жүйе» ұғымын ХХғ 20-ж ғылыми айналымға алғаш еңгізген неміс биологы Л. Фон Борталанфи. Ол бұл терминді клетканың сыртқы ортамен алмасу процесін көрсету үшін пайдаланды. Саяси жүйе д/з – қоғамдағы билікті жүзеге асырудың ж/е ұйымдастырудың принциптері құқықтық ж/е саяси нормалардың мемл ж/е қоғ-қ ұйымдардың бірлестіктерінің жиынтығы. Саяси жүйе құрылымдары: 1)институционалды(мемл., қозғ-р. Партия, шіркеу, т.б); 2)функционалды( саяси қызметтерінің, бағыттарының формалары мен әдіс-тәсілдері); 3)реттеуші(коституция, заң, әдет-ғұрып, т.б); 4) коммуникативті(саяси жүйенің тұратын элементінің байланысы); 5) идиологиялық(саяси сана, мәдениет, әлеуметтену). Саяси ж. қызметтері: 1)әлеум-к топ-ң, халық-ң саяси билігін қамтамасыз ету; 2) қоғ-қ қатынастарды реттеу; 3) қоғамда жинақтаушылық, топтастырушылық, қызметті атқарады; 4) экономика-ң дамуына қажетті саяси жағдай жасау; 5) қоғамды бүлдіргіш әрекеттерден қорғау.( тағы да мақсатқа жету, легитимділік, саяси әлеуметтену қызметтері бар). Ең басты қызметі – қоғамды басқару.

47. Саяси сана: деңгейлері, қызметтері, формалары. Саяси мәдениет мазмұнын толық ашу үшін, оның негізгі компоненттерін бөліп қана қоймай, олардың мазмұнын ашу керек. Саяси мәдениеттің айырылмас бөлшегі, оның қалыптасуының негізі – саяси сана. Саяси сана - әлеуметтік субъектілер (индивид, группа, қоғам)-ның саясат сферасын түсінуі. Ол бірін-бірі толықтырушы 2 негізгі функция атқарады: танымдық (саясат туралы білімді байыта түсу) ж/е реттеуші (әлеуметтік субъектілердің саяси маңызды мінез-құлқына әсер ету). Саяси сана құрылысында диалектикалық байланысқан 2 деңгей бөлінеді: теоретикалық ж/е импирикалық. Саяси сананың теоретикалық деңгейі қоғам өмірін ретеейтін заңдарды ашуға бағытталған. Бұл деңгей идеологтарға тән. Саяси сананың импирикалық деңгейі адамдардың күнделікті практикалық тәжірибесі негізінде қалыптасады. Саяси мәдениет мазмұнын ашу саяси сананың элементтік құрамын анықтауды болжау. Бұл белгілі бір қоғамда ж/е әр түрлі әлеуметтік топтарға үстемдік етіп тұрған қоғамның саяси өмірінің әр түрлі аспектілері жайлы ойлар: саясат туралы, саяси жүйе, оның институттары мен саяси режим туралы, билік ж/е басшылық ету механизмдері туралы. Қарапайым саяси сана қалыптасып жүйеге түспеген, күнделікті саяси өмірден туған әдет-ғұрып, дағды, дәстүрлі нанымдар, тағы сол сияқтылар жиынтығы. Теориялық саяси сана жағдайлардың мән-мағынасын анықтап, оларды айтарлықтай жоғары дәрежеде теориялық тұрғыдан жинақтап бейнелейді.

78. Қазіргі заман қоғамы саяси мифтерден толығымен арыла ала ма? Егер де сіз жоқ деп есептесеңіз неліктен? Егер де сіз иә десеңіз қандай жолмен. Саяси миф д/з не? Мен, бұл билік басындағылардың халықтың ой-пікіріне, көқарасына әсер ету үшін қолданылатын манипуляторлық тәсіл, яғни электоратты қорқыту немесе жалған нәрселермен сеніміне кіру арқылы қолданылатын тәсіл деп түсінемін. Ал қазіргі қоғам менің ойымша, саяси мифтерден арыла алмайды. Себебі, біріншіден, билікке талас бар жерде, саяси миф ешқашан жоғалмайды; екіншіден, саяси мифтер жойылатын болса, ел ішінде билікке деген наразылық көбейеді. Саяси мифтер бұл халықты тыныштандырудың ең тиімді әдәсі. Кәмшат Тасболат деген журналистің айтуынша («Бізге неге орыс тілін таңып отырады» атты мақаласында) қазіргі қазақ мемлекеті саяси мифтерден әлі де арыла алмай жүр. Оған қазақ тілінің қажетсіздігін көрсету үшін орыс тілін мәжбүрлеп таңу куә.

21. Саяси жүйелердің типологиясы. С. ж-ні оның саяси тәртібіне қарай тоталитар-қ, авторитар-қ, демократия-қ деп бөлінеді. Мұндай топтастыру негізіне билік, тұлға ж/е қоғам арасында өзара іс-әрекет-ң сипаты мен тәсілі негізге алынған. Тоталитар-қ саяси жүйеде жеке адам мен қоғам толығымен билікке бағынады. Мемл қоғ-қ өмір-ң барл саласын өз бақылауына алады. Авторитар-қ саяси жүйеде билік басында жеке адам н/е адам-р тобы шексіз билікке ие б/ды. Парламент, оппозиция-қ топтпр болғанмен, олар-ң ықпалы шамалы. Мемл-ң сайланбалы органдары, азам-қ құқық-ры мен еркіндігі шектеледі. Демокр-қ тәртіпте тұлға құқығы биік тұрады, билік жұмысын қоғам бақылауға алады. К. Маркс саяси ж-ні буржуазия-қ, құлиеленушілік, феодал-қ, әлекм-к деп бөлген. Ал үстемділік-ң типімен жүйе-ң легитимділігіне б/ты: дәстүрлі, харизматика-қ, рационал-қ деп бөлді. Саяси ж-ні трансформациялық(реевол-ға негізд-н) ж/е консерватиялық(ескіні дамытуға нег-н). Трансформациялық өз кезегінде: реакциялық(билікке қарсы); прогрессивтік(билікті қолдау) боп екіге бөлінеді. Ал процесс-ң дамуына б/ты: дәстүрлі(азам-қ қоғам дамымайды, билік-ң харизмат-қ иәсіліне нег-ді); модернизация(азам-қ қоғам дамиды, билік-ң рационалды тәсіліне негізд).

44. Саяси идеологияның құрылымы, қызметтері, деңгейлері. Саяси сананың құрамдас бөлігі ж/е өзегі – саяси идеология. “Идеология” гректің идея – бейне ж/е логос – білім деген сөздерінен шыққан. Ғылыми айналымға, әдебиетке француз ғалымы, философы А. Дестют де Траси кіргізді. Идеология әр түрлі – саяси, құқықтық, этикалық, діни, эстетикалық, философиялық болып келеді. Сонымен қатар, қандай идеология болсын саясатпен тығыз байланысты ж/е саяси сипаты болады. Саяси идеологияға белгілі бір адамдар тобының қоғам құрылысы ж/е дамуы, ондағы қатынастарды орнықтыруға н/е өзгертуге қызмет ететін тұжырымдамалар мен пікірлердің жиынтығы жатады. Олар билік арқылы н/е оған ықпал ету арқылы өз мақсат-мүдделерін білдіреді ж/е қорғайды. Саяси идеология – жалпы идеологияның да өзегі. Оның ерекшелігі – саяси болмысты түсіндіреді ж/е оны сақтауға н/е өзгертуге іс-әрекетті бағыттайды. Қоғам өмірінде идеология маңызды ролді атқарады: 1. Идеологияның танымдық ролі. Ол саяси жүйені, саяси өмірді суреттеп, түсіндіреді. 2. Бағдарламалық қызметі. Ол қоғам, әлеуметтік прогресс, тұлға ж/е билік т.б. негізгі түсініктер туралы мағлұматтар беріп, адамның іс-әрекетіне бағыт-бағдар көрсетеді. 3. Жұмылдыру, іске тарту. Қоғамның жоғары, құнды идеяларын алға тартып, мақсат-мүдделерді айқындап, саяси идеология саяси іс-әрекетке тікелей түрткі болып, қоғамды, әлеуметтік топтардыоларды іске асыруға жұмылдырады, рухтандырады, шабыттандырады. 4. Амортизациялық қызметі. Саяси іс-әрекетті түсіндіру тәсілі болып, идеология әлеу-к шиеленістерді бәсеңдетеді. Ұсынылған мұраттар сәтсіздіктен кейін күш жинап қайта серпілуге шақырады. 5. Бағалау қызметі. Идеология халық санасына қоғамның қазіргі ж/е болашақтағы дамуына өлшемдік баға берерлік жағдай жасайды, үстемдік етіп отырған қоғамдық тәртіпке белгілі бір көзқарас тудырады. Саяси идеологиялар мазмұны, мақсаты жағынан прогрестік, либералдық, революциялық, консервативтік радикалдық, реакциялық, шовинистік, ұлтшылдық т.б. болып бөлінеді.

79. Фашистік идеологияның «өміршеңдігі» неге негізделеді? «Фашизм» (итальян. Фашизмо-бірлестік) 1919 ж. Италия және Германияда п.б. Негізін салушылар Ф.Ницше, О.Шпинглер. Фашизм бұл-зорлықтың шектен шыққан түрлерін қолдану, шовинизм, экономиканы мем-к монополиялық реттеу тәсілін кеңіненпайдалану, нәсілшілдік, және азамат-ң қоғамдық және жеке өмірін толық бақылау. Меніңше фашистік ид-ң өміршеңдігінің бірден-бір себебі, халыққа өзгеше ойлауға жол бермеу, ид-ға қарсы шыққандарды зорлықпен жазалау, өз ұлтын басқа ұлттардан жоғары санауында.

60. Қазіргі кезеңдегі негізгі саяси идеологиялар. Саяси идеологияның тұңғыш түрлерінің біріне либерализм (латын-ң - еркін) жатады. Оның негізін салушылар: Дж.Локк, Ш.Л. Монтескье, А.Смит, И.Кант, Т.Джефферсон, А.Токвель, Дж.Милль. Ол феодалдық қоғам ыдырап, буржуазиялық қоғамдық қатынастар қалыптаса бастаған дәуірде пайда болады. Бүгінгі таңда либерализм – ең кең дамыған идеология-ң біреуі. Ол 3-ші сословиенің идеологиясы ретінде пайда болғанымен, кейін келе оның көптеген принциптері жалпыадамзаттық қажеттіліктерге сай келіп, ойынан шықты. Л. идеологияның негізгі принципі – адамның еркіндігі, тұлғаның табиғи құқықтары мен бостандықтарының қасиеттілігі мен ажырамастығы, олардың қоғам ж/е мемлекет мүдделерінен жоғары тұруы. Консервативтік (латын-ң - қорғаушы) идеология Ұлы француз революциясының саяси идеялары мен оқиғаларына жауап ретінде дүниеге келді. Консерватизм-ң негізін қалаушыларға ағылшын философы, мемлекет қайраткері Эдмунд Берк, француз публицисі, өоғам қайраткері Жозеф де Местр, неміс тарихшысы Фридрих Фон Савиньи, Австранияның канцлері Меттерних жатады. Консерваторлар монархияны қалпына келтіруге ж/е феодалдық-арестократиялық құрылыстың дәстүрлі құндылықтарын қайта түлетуге тырысты. Ол жеке адамның құқықтары мен бостандықтарының басымдығын мойындауға бет бұрды. Билікке төбе топ, аристократиялық көзқарастар тұрғысынан қарауды бәсеңдетті. Мемлекеттің экономикалық ж/е әлеу-к қызметері едәуір шеттетілді. Жаңарған консерватизм либералдық ж/е социалистік сипаттағы бірқатар адамгершілік түсініктерді біріктіріп, қабыл алды. Коммунистік (латын - жалпы) идеялар ХІХ ғ-ң орта кезінде дүниеге келген. Негізін салғандар Карл Маркс пен Ф.Энгельс Олар жан-жақты дамыған, еркін адамды қалыптастырғылары келді. Ол үшін тап күресі жүргізілуі, Жұмысшы табы буржуазияны құртуы керек. Оладың ойынша, социализмді орнататын бірден-бір құрал – социалистік революция. Оны жасай алатын күш – жұмысшы тобы. Социал-демократия идеологиясы демократиялық социализм идеясын алға тартты. Оның басты құндылықтары – еркіндік, теңдік, әділеттік, ынтымақтастық. Бұл құндылықтарды экономикалық, саяси, рухани-демократия арқылы ған жүзеге асыруға болады. Ол аралас экономиканы, мемлекеттік әлеуметтік-реттеу ролін, саяси өмірді демократиялық түрде ұйымдастыру талап етеді. Фашизм (италияның - бірлестік) 1919ж. Италия мен Германияда пайда болған. Негізін салушылар: Ф.Ницще, Дж.Джентилле, О.Шпенглер. Бұл кезде капиталистік елдер терең дағдарысқа ұшыраған. Мұндай жағдайда классикалық либералдық құндылықтар адамзат іс-әрекетіне дем беріп, ынталандыра алмады ж/е қоғамды біріктіруге шамасы келмеді. Бұл идеология-ң басты ерекшелігі – еңбекшілерді жаншу үшін зорлықтың шектен шыққан түрлерін қолдану, шовинизм, нәсілшілдік, экономиканы мемлекеттік-монополиялық реттеу тәсілдерін кеңінен пайдалану, азаматтардың қоғамдық ж/е жеке өмірін бақылау. Қазіргі кезде фашистік идеологияны көпшілік жаратпайды. Бірақ, бірқатар елдерде жаңарған фашистік топтар пайда болуда.

54. Саяси жанжалдар және оның қоғам өміріндегі рөлі.Саяси жанжалдар деп-қарсы іс-әрекет мақсатындағы екі н/е одан да көп әртүрлі бағыттағы күштердің өз мүдделерін іске асырудағы қақтығысы.Қазіргі кезде қоғамдағы шиеленістер көптеген ғалымдардың назарын аудартуда. Сондықтан осы мәселемен арнайы айналысатын конфликтология деген ғылым п.б. Әл-к шиеленіс-ң п.б-на бірнеше себептер бар: 1. жалпы себебіне адамдардың теңсіздігі жатады. Себебі әркімнің қоғамдағы мәртебесі, қызметі, билікке қатынасы әртүрлі.. 2.қажеттілік, мұқтаждықтың өтелмеуі н/е қанағаттанарлықсыз өтелуі.3.әр адам өзін белгілі бір әл-к, этника-қ, діни бірлест-ң мүшесі деп санауы. Шиеленіс қоғам өмірінде маңызды рөл атқарады. Себебі, оның салдары елдің әл-к, эк-қ, саяси жағдайларына кері әсерін тигізуі мүмкін. Сол себепті оның алдын алып, асқындырмай шешу керек.

80. Қазақстандықтарға қандай идеология керек: «ұлттық», «жалпы ұлттық», «мем-к», «интегративтік». Менің ойымша, қазақстандықтарға «мемлекеттік идеология» керек. Себебі, қоғамдық дамудың өзгерісті кезеңдерінде «мем-к идеологияның» халық бұқарасын орасан зор жұмылдырушы фактор екендігін тарих әлденеше рет дәлелдеп берді. Мыс, орыс жерін біріктіруде, ұлттық тәуелсіздікті бекітуде ортағасырлардағы саясатшылар жасаған 3 формуласы игі қызмет атқарды. Тіпті Сталиннің «Біздің советтік отанымыз үшін», «Отан-ана шақырады» сияқты ұлттық-патриоттық ұрандарды және басқа да мем-к идеологияны пайд-а отырып, совет азаматтарын фашистерге қарсы жұмылдыра білді. Ал Қазақстандықтар үшін нег. мем-к идеологиялар, меніңше, атамекеннің тұтастығы жөн-гі қамқорлық, отанға деген сүйіспеншілік, мем-к рәміздерді қадірлеу,адам құқығы мен бостандығы саласындағы халықаралық стандартты сақтау, конституция мен мем.заңдарға кайшы келмейтін саяси, қоғ-қ, діни партиялардың бағдарламасына құрметпен қарау т.б. Біздің еліміздің Конституциясы бойынша идеологиялық және саяси әралуандылық танылады. Тәуелсіздік алған күннен бастап-ақ ұлттық идея мен идеология назардан тыс қалған емес. Елбасы Н.Назарбаев 1993 жылғы қазан айындағы “Қазақстанның болашағы – қоғамның идеялық бірлігінде” деген еңбегінде идеология керек пе, керек емес пе деген мәселеде “қазіргі заманғы үлгідегі қоғам идеологиялық деп айқындайтын жүйе болмайынша өмір сүре алмайтындығын” айта отырып, идеологияның біздің еліміз үшін қажетті құрал екендігін баса көрсетті. Елбасының Қазақстандағы “бүгінгі таңдағы идеологиялық саланың төрт шешуші басымдығы” ретінде ұсынған “Ұлттың тұрақты дамуы”, “Мемлекеттіліктің нығаюы”, “Халықтың бірлігі” және “Келешекке сенімі” бұрыннан айтылып келе жатқан және жүргізіліп отырған саясатпен қатар, ішкі саясаттағы жаңа құндылықтардың және міндеттердің енгізілгендігін білдіреді. Тарихымызға көз жүгіртсек, кеңестік империяның “күн көсемі” мынадай ой айтқан болатын: “Партияны құру үшін жалпыорыстық газет керек. Құрылған партия кейін сол газетке басшылық жасайтын болады”. Сол сияқты біздің де егемен еліміздің бұқаралық ақпарат құралдары мемлекеттік идеологиямыздың сәтті қалыптасуына бір кісідей атсалысып, міндетті түрде соған жұмыс істеуі тиіс. Тек билік осы істі үйлестіріп, оған ізашар болуы шарт.

23. Саяси режим түсінігі мен оның типтері. Саяси режим түсінігі саяси жүйенің де, қоғамның да, мемлекеттің, тұлғаның мәнді сипаттамасы. Саяси режим белгілі бір деңгейде тұлғаның әлеуметтік саяси белсенділігін шектейді. Сондықтан, саяси режим – абстрактілі категория емес, ол шынайы әлеуметтік-саяси мазмұнға ие. Ол сонымен бірге адамның ішкі дүниесін, оның құндылық бағдарларын қалыптастырады. Қазіргі саяси тәртіптерді демократиялық ж/е демократияға қарсы деп үлкен 2 топқа бөледі. Демократиялық тәртіпке халықты биліктің қайнар көзі деп санап, оған мемлекеттік істерді шешуге құқық берілген. Ол үшін қажетті жағдайлар жасалған биліктің түрі, қоғамның мемлекеттік саяси құрылысы жатады. Мұндай тәртіпке азаматтардың негізгі құқықтары мен еркіндіктеріне кепілдік беріледі, әр түрлі әлеуметтік топтардың мүдделерін көздеуші саяси партиялар, ұйымдар, мекемелер кедергісіз жұмыс істейді. Антидемократиялық тәртіп тоталитарлық ж/е авторитарлық болып бөлінеді. Тоталитарлық тәртіп деп қоғам, адам өмірінің барлық салалары тұтасымен мемлекеттік бақылауға алынған мемлекеттік саяси құрылымды айтады. Тотаритарлық тәртіпке жалғыз көпшілік партия қалыптасады. Билікті сол жүргізеді. Ол партия оған кірген мүшелердің өз еркімен ж/е демократиялық жолмен ұйымдаспайды. Көсемнің ырқымен, соның айналасында құрылады. Авторитарлық тәртіп деп күштеуге, жеке адам билігіне негізделген мемлекеттік саяси құрылысты айтады. Мұнда атқарушы билік үстемдік етеді. Парламент жойылмайды, дегенмен ол кеңесші органға айналады. Тоталитарлықпен салыстырғанда авторитарлық тәртіпке бірыңғай идеология, көпшілік партия болмайды.

35. Саяси даму: түсінігі ж/е критерийлері. Саяси даму деп саяси іс-қимылдар, саяси мәдениетте ж/е жалпы саяси жүйеде өзгерістерге әкелетін процестерді айтады. Соның нәтижесінде, саяси жүйе әлеу-к мақсат-мүдделердің жаңа үлгілеріне бейімделеді, жаңа жағдайларға икемделген институттар пайда болады. Саяси дамуды саяси прогреспен шатастырмаған жөн. Себебі, соңғысы қоғамдық-саяси дамудың барысында бір нәтижеге жетуді, бір кезеңнен екіншісіне өтуді білдіреді. Ал саяси даму бейтарап ұғым, ол тек даму процесін, өзгерісті ғана бейнелейді. Саяси дамудың эволюциялық ж/е революциялық түрлері бар. Эволюциялықта қоғамдық-саяси өмір біртіндеп, баяу дамиды. Көбіне күнделікті өмірге тығыз байланысты болғандықтан, олар сырт көзге онша байқала бермейді. Революцияда қоғамның барлық әлеуметтік-экономикалық саяси құрылымы түбегейлі сапалы төңкеріске ұшырайды. Ол қарулы ж/е бейбіт жолмен жүзеге асуы мүмкін. Саяси даму тұжырымдамасында басты роді Саяси бейімделу (модернизация) теориясы атқарады. Ол осы ғасырдың 50 ж-да пайда болған. Батыс елдері алғашында бұл ұғымды отарлық езгіден құтылып, азаттық алған елдердің одан кейінгі жерде қалай дамуына байланысты пайдаланған. Кейін ол өркениеттілікке өтудегі әлемдік процестің жалпы үлгісінің негізіне айналды. Оның мәні дәстүрлік қоғамнан қазіргі қоғамға өтудің сипатын ж/е бағытын бейнелеу болатын.

22. Авторитарлық саяси режим. Авторитарлық тәртіп деп күштеуге, жеке адамның билігіне негізделгенмемлекеттік-саяси құрылысты айтады. Авторитарлы тәртіп автократия өмір сүрген мемлекетте болады. Автократия (грек сөзі) бір адамға билікті беру. Мұнда атқарушы билік үстемдік етеді. Парламент жойылмайды, дегенмен, ол кеңесші органға айналады. Тоталитарлықпен салыстырғанда автолитарлық тәртіпте бірыңғай идеология, көпшілік партия болмайды. Экономика қатал бақылауға алынбайды, күштеу әдістері де азырақ қолданылады. Әдетте, ол саяси процеске белсенді араласатын әскер күшіне сүйенеді. Азаматтар мен қоғамдық ұйымдардың саяси құқықтары мен бостандықтары шектеледі, оппозицияға тыйым салынады. Сайланбалы мемлекет органдары азаяды. Олардың жұмыстары мемлекет басшысының ырқына бейімделеді. Аталған жүйе көбінесе ұлттық мүддеге басты көңіл бөледі. Авторитарлы тәртіптердің бірі діни адамдардың, яғни діни ұйымның қолындағы билік. Авторитарлы тәртіпке, мысалы, Пиночет кезіндегі Чилиді, Франко кезіндегі Испанияны, Марокко, Кувейтті, Сауд Аравиясын т.б. жатқызуға болады. Мұндай тәртіп, әсіресе, Латын Америкасында жиі кездеседі.

50. Саяси модернизация түсінігі және оның типтері мен критерийлері. Саяси даму тұжырымдамасында басты рөлді саяси бейімделу (модернизация) теориясы атқарады. Ол ХХІ ғ-ң жж. пб.Саяси модернизация д/з – қоғамның барлық салаларындағы сәйкес өзгерістердің қажеттігі және психологиялық бағыттағы түрлену. Саяси мод. теориясы даму кезеңінен өтті. 1) ХХ ғ. 50-60 жж. (вестернизация), 2) ХХ ғ. 70-90 жж. (жартылай мод-я, тығырыққа тірелген мод-я. Эйзин Штадтың пікірінше, саяси мод. бұл: 1. орталықтанған заңның әкімшілік және саяси белсенділіктің террит-қ және қызметтік кеңеюі. 2. дәстүрлі элиталар легитимділігінің әлсіреуі. 3. әл-к топтар мен индивидтердің саяси өмірге қатысуы. Демократиялық мод. – жаңару механизмін игеру және саяси қызмет тех-ң өзгеруі. Америка саясаттанушысы Пай мод-ны 3 критерийге бөлді: 1) құрылымдық дефиризация, 2) жүйелі мүмкіндігі (инновация мүмк., жұмылдыру мүмк., дағдылану мүмк.), 3) тең билік тенденциясы (халықтың саяси қызметке қатысуы. Заңдардың әмбебаптығы)Саясаттануда мод-ң 2 типі бар: 1. Перевичная (Канада, АҚШ, қайта өрлеу кезіндегі жаңалықтар) 2. Столичная (Ресей, Қазақстан-ң даму сатысы).

81. Бүгінгі күнде Қазақстанда классикалық идеолгиялардың кез-келгенінің жеке дара жеңіске мүмкіндігі бар ма? Мееіңше, қазіргі кезде Қазақстанда либерализм идеологиясының жеңіске жетуге мүмкіндігі бар. Либерализм бүгінгі таңдағы ең кең дамыған идеол-ң бірі. Либералдық ид-ң нег.принципі –адамның еркіндігі, тұлғаның табиғи құқығы мен бост-ң қасиеттілігі және олардың қоғам мен мем.мүддесінен жоғары тұруы. Саяси либерализм адамның еркіндігін шексіз құндылық деп біледі. Ол ажырамас адам құқығына қол сұғудан, озбырлықтан қорғайтын заңмен ғана шектеледі. Демократияның либералдық түсінігі – адам-ң теңдігі, олардың еркіндікке, меншікке, өмір сүруге құқығының теңдігі. Сол себепті, менің ойымша, либерализм өзге фашизм, консерватизм сияқты идеологияларға қарағанда жеңіске жетуге мүмкіндігі зор.

51-52. Тоталитаризм тарихы ж/е саяси феномен ретінде. Белгілі испан саясаттанушысы Хуан Линдс қазіргі әлемдік демократиялық емес авторитарлы ж/е тоталитарлы тәртіптердің арасындағы айырмашылығы ашты. Тоталитаризм концепциясының өзі 1950ж. Мәлім болды. Осы жылдары американ саясаттанушылары Карл Фридрихс пен оның жас әріптесі Звигнев Бжезинский тоталитаризмнің ғылыми негізін талдап берді. Тоталитарлық (латын. Бүтіндей, тұтас, жалпы деген сөзінен) тәртіп деп қоғам, адам өмірінің барлық салалары тұтасымен мемлекеттік бақылауға алынған мемлекеттік – саяси құрылымды айтады. Онда өндіріс, экономика, бұқаралық ақпарат құралдары, білім, мәдениет, адамдардың жеке өмірі т.б. – бәрі тегіс бақылаудың астында болады. Азаматтардың конституциялық құқықтары мен бостандықтарына, демократиялық ұйымдардың жұмыстарына тиым салынады, жазалау, қуғын-сүргін күшееді, террорлық полициялық бақылау орнайды. Тоталитарлық тәртіпте жалғыз көпшілік партия қалыптасады. Билікті сол жүргізеді. Ол партия оған кірген мүшелердің өз еркімен ж/е демократиялық жолмен ұйымдаспайды. Көсемнің ырқымен, соның айналасында (Гитлер, Сталин) құрылады. Ондай қоғамда идеологияның ролі үстемдік етеді. Ол барлық ақпарат құралдарын пайдаланады. Солардың көмегімен халықты өз теориясына сендіруге тырысады. Идеологияны көсем анықтайды. Ол Гитлердің айтқанындай, басқалармен салыстырғанда бір нәсіл не ұлттық (немістердің) маңдайына жазылған артықшылығы, Франконың христиандық қоғамы, Сталиннің бұрмаланған социализм идеялары сияқты болуы мүмкін. Басқаша ойлауға мүмкіндік бермейді.

53. ҚР саяси жаңару. Ауқымды әл-к қауымдастыққа кіру қажеттігіне тап бола отырып, посткеңестік мем-р жаңару жолына, яғни, батыстық дамудың қарқыны мен стандартына бейімделген әл-к-эк-қ және саяси өзгерістер жолына түсті. 2007 ж.Қаз-да еліміздің саяси жүйесін әрі қарай жаңарту тұжырымдамасына сәйкес келетін бірқатар айтулы оқиғалар болды: 1.2007ж.28 ақпанда Президент Н.Назарбаев өзінің «Жаңа әлемдегі жаңа Қазақстан» халыққа жолдауында еліміздің саяси жүйесінің әрі қарай дамуының жалғыз дұрыс бағыты деп жан-жақты жедел жаңғырта жаңарту жолын айтады. 2. 2007ж.мамырында ҚР конституциясына саяси алаң мен саяси ойын ережелерінің пішін үйлесімін өзгерткен толықтырулар енгізілді; 3. ҚР 50 дамыған елдердің қатарына қосылу мақсаты алға қойылды.

55. Жанжалдардың зерттеудегі негізгі теориялары.Шиеленіске адамзат өте ертеден-ақ көңіл бөлген. Мысалы, б.з.б. VII-VІ ғ. Қытай философтары дүниедегі нәрселердің бәрінің қозғалыс көзі оң (ян) және теріс (инь) бастаулардан тұрады деп есептеген. Ежелгі грек философы Гераклит заттар мен құбылыстардың дамуы қарама-қарсылықтардың күресінен туады деген. Макиавелли қоғамдық процестердің дамуында қайшылықтардың пайдалылығын атап көрсетті. Гегель қарама-қарсылықтардың қайшылықтары мен күресін жоғары бағалады. Саяси шиеленістер теориясына әсіресе көп көңіл бөлген – марксизм. Маркс пен Энгельс ``Комунистік партияның манифесінде``: ``Ерікті мен құл, патриций мен плебей, помещик пен крепостой, мастер мен кіші мастер, қысқасы, езуші мен езілуші бірін-бірі ылғи антагонист болып, бірде жасырын, бірде айқын түрде үздіксіз күресіп келді, бұл күрес әрқашан бүкіл қоғам тұрмысын революциялық түрле қайта құру мен немесе күресуші таптардың жалпы жойылуымен тынып отыратын`` деген. Олар тап күресі таптық қоғамдардың дамуының заңдылығы және қозғаушы кұші деп есептеді. Осы ғасырдың 50 жылдарында американдық Льюис Козер әлеуметтік шиеленістерге құндылықтар, мәртебе, билік, қаржы-қаражат үшін күресті жатқызды. Мұндай көзқарас Батыс саясаттарында кең тараған.60 ж.немістің әлеуметтанушысы Ральф Дарендорф ``Қоғамның дау-дамайлық үлгісін алға тартты``. Ол ``Индустриялдық қоғамдағы таптар мен таптық шиеленістер`` деген еңбегінде билікті бөлуге байланысты адамдар арасында теңсіздік пайда болады, олар кекілжіңге әкеледі. Соның нәтижесінде қоғамда құрылымдық өзгерістер жасалады. Капитализм біртіндеп терең өзгерістерге ұшырайды. Оларды өздері жүзеге асырады, сондықтан К.Маркс айтқан революциялық төңкеріске жол берілмейді делінген.

Американың әлеуметтанушысы Кеннет Баулдинг ``Шиеленістің жалпы теориясын`` жасады. Оның ойынша, әлеуметтік шиеленістің мәні адамның қалыптық реакциясына байланысты. Қандай кекілжің болмасын, тітіркендіргіштер, қоздырғыштардың әрекеттері арқылы реакцияларды, құндылықтары жеке адамдардың құштарлықтарын өзгертуге болады. Соның арқасында қоғамдық құрылыс түбірімен өзгеріске ұшырайды.

42. Саяси әлеуметтену.

«Әлеуметтену» ұғымы 19 ғ.аяғ.Америка әлеуметтанушысы Ф.Гидденс және франц.әлеум-сы , психолог Г.Тар ғылыми айналымға енг. Олар әлеуметтену деп тұлға-ң әлеум.ортаға байл.қалыптасуын айтты.

20 ғ.50-60-жылд.осы ұғым негізгі «с.ә.» ұғымы рет.п.б.

С.ә.процесі 3 негізгі мәселе-ді шешуге бағытталады:

-қоғ-ң жаңа мүшелеріне саяси мәдениеттің және саяси сана-ң нег.элемент-ін жеткізу;

-қоғ.мүше-не қажетті саяси тәжірибе алуға, саяси іс-әрекет етуге және шығармашылық жасауына олайлы жағдай жасау;

-саяси мәд-ң элемент-ін өзгерту.

С.ә.деп – адам-ң саяси ілім-ді, ереже-ді, құндылық-ды бойына сіңіріп, оларды өзінің рухани ішкі дүниесіне айналдырып, сол арқылы өздерінің саяси санасы мен мәдениетін қалыптастыру, саяси іс-әрекетке дайындалу процесі.

С.ә.саяси тәжірибені 2 түрде жүргізеді:

1. ашық түріне мәлімет-ді, сезімді, құндылық-ды тікелей беру жатады.

2. қосалқы түрінде саяси емес ереже-ді саяси қатынастарға телу жатады.

С.ә.институт-ы: жанұя, білім жүйесі, ақпарат құрал-ы, мемл., партия, діни ұйымдар және жеке саяси оқиғалар. Типтері:

-үйлесімді түрі адам мен билік институт-ы арасында адам сияқты қолайлы психологиялық қатынас-р қалыптасқанда п.б.

-гегемонистік түрі өзінің саяси және әлеум.жүйесінен басқа жүйелерге жат көзбен қарап, оларды жақтырмайды. Мұнда с.ә.бір таптың, діннің не идеологияның негізінде қалыптасады.

-плюралистік түрінде адам басқа азамат-ң, олардың құқығы мен еркіндігін, теңдігін мойындайды, құрметтейді.

-дау-жанжалды түрі топаралық күрес, қарама-қайшы мүдделер негізінде қаланады.

Әсер етуші факторлар:

1.Саяси – мемл.құрылымының характері мен типі, саяси режим, саяси институт-р, партия, ұйымдар мен қозғалыстар.

2.Саяси емес – жанұя, оқу орындары, жұмыс, мәдениет, әдебиет, БАҚ, ұлттық салт-дәстүрлер.

75. Н.Макиавеллидің «Государь» принциптері қазіргі заманғы Лидерлік принциптерімен қандай ұқсастығы бар?

Н.Макиавелли « Государ» атты еңбегінде мына сөздерді көп қайталаған болатын: « Государь өзі жақсылықтан безбеу керек, бірақ күші жеткенше жамандықтан арылу керек» депті. Ол өзінің билігі барысында жамандықты да жақсылықты да аралас қолдануы керек. Халықта жақсылықпен бір жаққа қаратып алудық қажеті жоқ, халық патшаға сенуден басқа одан қорқуы да қажет. Ал егер патша қатал болса, одна халық одан қорқып, қарсы шығуы мүмкін. Халықта патшаға деген тек өкпе пайда болып, патша мен халық арасында сенімділік жоғалып кетеді. Жалпы, патшада жағымды жақтары көп болу керек. Халық одан көмекті, кішіпейілділікті, қарапайымдылық пен сенімділікті, рухани өмірінің байлылығының болуын күтеді. Патшада бұл қасиеттер болуы мүмкін, себебі бұл қасиеттер қарапайым адамға тән. адамдар көрген нәрсесіне сенеді, сондықтан патша тек көзбояушылық жасамауы керек. Бірақ, патша жөні керек жерде өзінің қаталдығын, ашушандығын, жоғары тұрғандығын білдіру керек, себебі ол патша. Патша әрқашанда көмекке дер кезінде келіп, оны шешуге дайын емес, сондықтан ол көмек беруден және қатал болуға дайын болу керек егер патша халыққы тек жақсылық жасай беріп, халықтың оған сенімді екенін ойласа, ол олай болмауы мүмкін, себебі рахмет айтпайтындар көп болғандықтан, көре алмаушылықтан оны тақтан тайдыруы мүмкін. Бүгін олар оны құрметтеп, алақанында ұстаса, ертең бір жағдайлар болып қалған кезде одан бас тартуы мүмкін. Сондықтан, патша үшін мемлекетті қаталдылықта ұстап отыру ең тиімдірек. Патша өте дұрыс, өте әдемі сөйлеуі қажет, бірақ сөйлеген сөзін орындауы да керек. Патша бір жағынан халықты қаталдылықта ұстап, бір жағынан қарапайым болуы керек. Макиавеллидің осы еңбегі патшаның лидерлік образын айқындайтын туынды болып табылады. Жалпы лидер деген сөзді естігенде, бірден ойға саяси лидерлер, бір ұлттың лидерлері, тарихи кезеңде өзінің билігімен өзгеріске апарған адамдарды ойлауға болады. Қазіргі патша, лидердің қасиеттері Макиавеллидің «Государ» еңбегіндегі патшаның образына ұқсас. Себебі, лидер ол әрқашанда лидер, бәрінің басында, басқару билігі болғандықтан, жоғары болуы қажет. Қазіргі лидерлік қасиеттер көбінесе қаталдылық қасиеттерінің көп болуымен ерекшеленеді. Ол қазіргі заманның ағымына байланысты, қоғам мен халықтың жағдайына байланысты.

30. Демократияның теориясы мен модель\і режим. Демократия д сөз гректің «демос» халық, «кратос» билік сөз\н тұрады, яғни халық билігі д мағына береді. Дем\ң антикалық теориясы. Дем\қ мем\ң ең алғ түріне Афин респ\сы жатады. Онда жоғ билік ұдайы шақырылып тұратын халық кеңесінің қолында еді. Ол мем ішкі ж\е сыртқы саясатына б\ты барлық мәселе\ді шешті. Сонымен қ демок\қ жолмен сайланатын бесжүздік кеңесі де болды. Үшінші мағызды демокр\қ орган халық соты болған. Антикалық демокр тура демокр\ға жатады. Әрбір еркін азамат мем\к билеуге қатысуға құқ\ты ж\е міндетті болатын. Афина\қ демокр Перикл\ң басшылық еткен д\де өркендеді. Бұл кез афиналық демокр\ң алтын ғ б\п саналады. Демокр\қ мем еж Римде де болды. Мұнда ол одан әрі дамыды. Институционалдық ж\е әлеу\к билік бөлінді. Халық билігін білдіретін жаңа орган халықтық трибунат болды. Сонымен мем билік\ң демокр\қ түрі алғаш еж Греция мен еж Римде п.б. Жаңа д\гі демок\ң классикалық теориясы да антикалық идея\н бастау алады. Бірақ оның өзіндік ерекш\і бар, өзгешелігі ең алдымен барлық адамдар тең, бәрі саяси шешім\і қаб\ға қатысуы к\к деген тезиске б\ты. Оны «қоғ\қ келісім» д еңбегінде Ж.Ж.Руссо жан жақты қарастырды. Бұл тұжырымдама 19ғ дейін басымдық етті. Шумпетер өзінің атымен аталған демок\ң «шумпетерлік» теориясын жасады. Оның ойынша демок\қ тәсіл жеке адам\ң халық дауысын алу үшін бәсекелестік күрес нәтижесінде жететін институционаалданған шаралар жүйесі. Сөйтіп Шумпетердің тұжырымдамасында либералдық демократия принципі қалыптасады. Либерализм тұлға\ң еркіндігін, оның мем\к тираниядан сақталуын көздеді. Жеке адамды қоғам ісімен мем\тен жыратты, халық пен көпшілік орнына жеке адам алға тартылды. Саяси процесте тұңғыш рет саяси жетекші мәселесі көтерілді. Алуан түрліліктің (плюрализмнің( элемент\і демокр\ң классикалық теориясын қалаушы\ң еңбек\де баяндалды, ең алдымен Дж.Локк пен Монтескье атап көрсеткен биліктің тармақталу теориясы. Саяси теорияда тұңғыш азшылықтың мүддесін қорғау идеясына қадам жасалды. Демокр\ң төбе топ теориясы (элитарлық) халық\ң саясаттан шеттетілуімен келіседу. Марксистік теория Руссоның ұжымдық теориясына ұқсас, бірақ марксистер демокр\ң таптық мәніне баса көңіл бөледі. М.Рокар ақпараттық демокр тұжырымдамасын шығарды, ол б\ша демокр сайланған адам\р, ақпарат құраы, сайлаушылар ар\ғы б\с негізінде құралады. Соңғы кезде эко\қ теориясы п.б., ол билік қатынасын нарық қатынастарымен байланыстырады.

31.Әлемдік саясат, оның құнжылығы мен кемшіліктері. Қандай да болмасын елде жұретін саяси ұрдістер әлемдік саясатпен тығыз байланысты болады, себебі ешбір ел әлемде жалғыз емес. Әрбір мемлекет өзінің ішкі саясатымен бірге өздеріне тән сыртқы саясатын жүргүзуге тырысады және оның ерекше бағыттарын қалыптастырады. Сонымен бірге бұл ұғымдар қазіргі таңда өте жие қолданалады және саяси ғылымның өзекті тақырыптары болып есептеледі.

Бұл тақырыпта кездесетін, мағына жағынан жақын үш ұғым бар. Олар – сыртқы саясат, халықаралық әлемдік саясат, халықаралық қатынастар. Жалпы, бұл ұғымдар саясаттануда жете зерттелмеген. Бірақ олардың арасында айтарлықтай айырма бар. Әлемдік саясат халықаралық қатнастардың өзегін құрайды.

Сыртқы саясатқа жеке мемлекеттердің дүниежүзілік дәрежеде жүргізген іс-әрекеттері жатады. Халықаралық саясатқа мемлекеттік не таптық мүдделерді жүзеге асыруға бағытталған мемлекеттер, жеке адамдар және т.б., арасындағы саяси қатынастар кіреді. Оны тағы әлемдік саясат деп атайды. Халықаралық қатынастар деп халықтар, мемлекеттер, мемлекеттік жүйелер арасындағы дүниежүзілік деңгейде жүргізілген саяси, экономикалық, құқықтық, дипломатиялық, әскери, мәдени байланыстар және оларды іске асырушы әлеуметтік, экономикалық, саяси күштер мен ұйымдардың өзара қатынастардың жиынтығын айтады

Бұл айырмашылықтар, біріншіден, халықараылқ қатынастарға қатысушылардың, оларды іске асырушылардың (субъектілердің көбеюіне байланысты). Мысалы, сыртқы саясатты жеке мемлекеттер жүргізеді. Ал халықаралық саясатқа мемлекеттік ұйымдарымен қатар саяси партиялар мен қозғалыстар әлеуметтік топтар мен жеке адамдар және т.б. мемлекеттік емес ұйымдар қатысуы мүмкін. Екіншіден, халықаралық қатынастарда сыртқы және халықаралық саясаттардың негізгі, түпкі бастамасы, принциптері қаланады. Бұл саясаттар арқылы нақтыланады және жүзеге асырылады.

Қазіргі кезде әлемдік саясатты жүргүзуде Қоғамдық саяси ұйымдар мен қозғалыстардың белсенділігі артып келе жатыр деуге болады. Бірақ халықаралық қатнастарда негізгі рөлді мемлекет атқарады. Себебі ол белгілі бір ғана әлеуметтік топтың, немесе саяси ұйымның емес. Жалпы қоғамның мүддесін қорғайды. Сондықтан оған басқа елдермен сыртқы саясатты жүргізгенде келісім – шарттар жасау; соғыс ашу не ашпау және т. б. заңды түрде іске асыруға өкілдіктер беріледі.

Мемелекетттердің сыртқы саясаттарының және олардың халықаралық қатынастарының денгейлері, бағыт-бағдарлары және жағдайлары көптеген себептерге байланысты. Мысалы, мемлекеттер күшінің арақатнасы мен арасалмағы; әскери қуаты; күш тендігі (қазір ол сыртқы саясаттың құралығана емес, мақсатына айналды); сонымен бірге ішкі саясаттың даму денгейі жәнге ұлттық мүдде мен ұлттық қауіпсіздік. Осыдан біз бұл мәселенің шеңберін қарастыруымыз қажет. Саяси ғылымда бұл туралы әр түрлі пікірлер бар. Мысалы, марксизмде мемлекеттің ішкі саясаты оның сыртқы саясатын анықтайды деген. Бірақ қазіргі ғылымда олай демейді. Себебі, сонғы кезеде сыртқы саясат елдің ішкі саясатына көбірек әсерін тигізіп жүр.

Америка ғалымы П.Гуревич қоғам ішіндегі қатнастарға сырттан ықпалын тигізетін үш себеті атап көрсетті: 1) басқа бір елдің ішкі өміріне бір немесе бірнеше мемлекеттің агрессиялық түрде қол сұғұну; 2) екінші елдің ішкі саясатына бейбіт түрде араласуын; 3) халықарарлық экономика және халқаралық жүйесі. Әрине керісінше де болады ішкі саясат сыртқы саясатқа әсерін көп тигізалады.

Ал ұлттық мүдде деген ұғымға келсек. Мұнда Аристотельден алған сипатты келтіруге болады. Ол адмды әрекет еткізетін мүдде деген. Ал неміс ойшылы Гегель халықтар өмірінің қозғаушы күші мүдде деген. Ұлттық мүдде деп өз халқының мемелекетінің мақсат мүддесін сезініп біліп; оны іске асыруға тырысушлықты айтады. Оған ұлты еркін және тәуелсіз мемлекет ретінде ұстау, сыртқы кауп қатерден сақтау, әлемдік саясатта өз ықпалын кенейту т.б. жатады.

Қазіргі мемлекеттер көп ұлтты болып келеді, сондықтан бұл мәселе өзекті. Ал ұлттық қауіпсіздік деген ұғымның мағынасы жер көлемінің тұтастығын қамтамасыз етіп, мемлекеттің егемендігін басқа елдердің жаулап алу қаупінен қорғаумен ғана шектелмейді. Ол үшін әскери және басқа да қаупты жою қажет.

Сонымен, мемлекеттердің сыртқы саясаттарының қалыптасуына әр түрлі жағдайлар әсер етеді: ішкі дамуы, сыртқы қатерлер, қарымқатнастардың денгейі , географиалық жағдайлар т.б.

32.Лоббизм түсінігі. Лоббизм деп жеке азаматтар мен топтардың биліктің, мемлекеттік органдардың шешіміне тікелей ықпал жасауын айтады. Лоббилеуге атсалысатындарды лоббистер дейді. Белгілі бір заңды немесе жеке тұлғалардың мүддесі үшін заңдар қабылдануына, тиімді шешімдер қабылдауға қатысады. Лоббилік іс-әрекеттердің тарихы ағылшын жеріндегі алғашқы құрылған парламенттен басталады. Сол кезеңдерде ақсүйектердің, ірі шонжарлардың пайдасы үшін парламент мүшелері заңдар қабылдаған. Лоббилеудің тікелей, жанама және ішкі деп аталатын үш түрі бар. Тікелей лоббилік әрекет те жеке тұлғалардың пайдасына қызмет жасаса, оның жанама түрі деп компаниялардың бірігу арқылы мемлекеттік органдарға қысым жасауын айтады. Ал ішкі лоббилеу деп биліктің ішіндегі топтардың ықпалдасуын атайды. Қоғамдық қатынастардағы тыйылуы қиын заңсыздықтарды заңдастырған жақсырақ. Заң атаулыны он орайтын мүдделік ойындар өркениетті елдерде парламент, қала берді атқарушы билік деңгейінде біршама заңдастырылған екен. Лоббизм азаматтар, әртүрлі әлеуметтік топтар, қоғамдық бірлестіктердің бастамасымен қоғамға қажетті заңдарды талқылауына және оның қабылдануына қатысуына мүмкіндік береді. Лоббистік қызмет саяси, идеологиялық плюрализмге қол жеткізіп, қарапайым азаматтарға ақпарат алуға және оны таратуға себін тигізеді. «Мүдделік қолдау туралы» заң әсіресе әртүрлі қоғамдық бірлестіктер, мүмкіндіктері шектеулі әлеуметтік топ өкілдері, мүгедектер ұйымдарына, коммерциялық ұйымдарға, кәсіпкерлік құрылымдарға аса қажет. Осындай кішігірім ұйымдар алпауыт корпоративті топтармен иық тіресіп, өз игілігіне сай заң қабылдауға ықпал ете алады. Оның үстіне лоббизмге қатысты заңды қабылдау Конституциямыздың 33, 20, 24, 32-баптарын қоғамдық-саяси өмірде кең жүзеге асыруға септігін тигізері сөзсіз. Яғни лоббизм арқылы бұл баптарда айқын көрсетілген адамдардың ақпарат алу құқығы, саяси шешімдерге араласу құқығы, митинг өткізу секілді азаматтық белсенділіктерін арттыра алар едік. Бұл тұрғыдан келгенде, лоббизм әлдебір мүдделер қитұрқылығы емес, демократияға дем беретін коммуникация болып шығады. Яғни лоббизм құбылысын мүдделерді жүзеге асыру коммуникациясы деп те түсінуге болады. Дәл осы лоббизм арқылы қоғам өзіне қажетті ұсыныстарды іске асыру үшін билікке барынша әсер ете алады. Лоббизмді заңмен реттеу тәжірибесі Лоббистік қызметті заң жүзінде реттеу механизмінің енгізілгеніне көп болған жоқ. АҚШ-та ХІХ ғасырда лоббистердің қызметін реттеу туралы реестр, 1946 жылы әлемде лоббизм туралы тұңғыш заң қабылданып, ал 1996 жылы Конгресс пен Сенатта ғана емес, атқарушы биліктің лоббистік іс-әрекетін реттейтін заң күшіне енді. Заңды түрде лоббистік қызметпен корпоративті лоббистер және лоббистік фирмалар шұғылданады. Корпоративті мүдделерді қорғаумен арнайы құрылатын биліктің мемлекеттік органдарымен байланыс департаменті жүзеге асыратын болса, ал лоббистік фирмалар ақылы негізде мемлекеттік органдардың тапсырысын орындаумен айналысады, былайша айтқанда, оның қызметін адвокаттың жұмысымен салыстыруға болады. Лоббистік фирмалар өзінің клиенттері, есеп-қисаптары туралы мәліметтерді жария етуге міндеттеледі. Заң шығару үрдісін жеделдету және тиімділігін көтеруі себепті кәсіби лоббистерді «биліктің эксперттері» деп бекер атамаса керек. Лоббизм туралы заңдар өркениетті елдерде, соның ішінде Австралияда, Ұлыбританияда, Германияда, Канадада, Польшада, Францияда жұмыс істейді. Посткеңестік елдер арасында тек Литвада ғана 2000 жылдан бастап күшіне енген. Ресейде, бізде қызу талқылау кезеңін өткеріп жатыр. Әзірге бізде талқыға түскен заң жобасында лоббилеуді Үкіметте жүзеге асыру тәртібін доғара тұрып, тек Парламентте қалдырылып отыр. Дөңгелек үстелге қатысушылар «Мүдделік қолдау» туралы заң жобасын қабылдау қоғам мен биліктің тұрақты байланысына оң әсер етеді, оған демократиялық, құқықтық сипат береді деп сенім білдірсе, келесілері бұл ұғымды нақтылап алмайынша, заң қабылдауға асықпау керек деп есептейді. Саясаттанушы Досым Сәтпаев «лоббистік қызмет» түсінігін кең ауқымда қарастыруды, оның елдегі ерекшелігін, кедергі келтіретін факторларды ескеруді ұсынады. «Лоббистік қызмет туралы» заң жобасының тағдыры өте ауыр. Өйткені оны ешкім лоббилеп жатқан жоқ. Осымен төртінші мәрте некесіз туған баладай Парламентке енгізіліп отыр», – деген Мәжіліс депутаты Жақып Асановтың сөзі еріксіз езу жиғызды.

4.Саясаттың құрылымы мен элементтері. Саясат күрделі және көп құрылымды құбылыс. Өйткені, саясат қоғам өмірінің барлық, оның алуан түрлі іс-қимылының көрсеткіші шектеушісі. Саясат қоғам өмірінің кез-келген саласындағы барлық құбылыстармен процесінде көрсетіледі деуге болады. Себебі оның негізгі мәселесі билік болып табылады. Ол өзінің пайда болуы кезеңінен бастап, әртүрлі деңгейде, күрделі түрде, түрліше дәрежеде өтіп жатады.

Саясаттың құрылымы:

саяси қызығушылық;

саяси қатынастар;

саяси іс - әрекет және қызмет;

саяси мәдениет пен саяси сана;

саяси ұйымдар

Саясат элементтері:

  •  саяси билік
  •  саяси ұйым
  •  саяси қатынастар
  •  саясат субъектілері
  •  саяси сана
  •  саяси мәдениет

33.Мемл/к билік ж/е саяси билік. Қоғамда бір мүдде-мақсат болады. Соған сәйкес қоғамдық билік қалыптасады. Онсыз қоғамның мүдде-мақсатының дұрыс жақсы орындалуы мүмкін емес. Қоғамдық билікті реттеп, басқаратын қоғамның саяси жүйесі. Қоғамдық биліктің түрлері: саяси билік, мемлекеттік билік, ұжымдық билік, ұйымдық билік т.б. ірі-ұсақ биліктер. Саяси жүйе мемлекетепн бірігіп қоғамның бағдарламасын, мүдде-мақсатын анқтап, оның бағыттарын, орындау механизмін белгілеп, міндетті нұсқау, бұйрықтар, іске асуын бақылап отырады.

Саяси биліктің өз ерекшеліктері бар. Біріншіден - ол адамдардың үлкен тобының мүддесін қорғайды, ол топтың қоғам экономикасындағы рөлі басым болады да, қоғам сол топ мүддесі тұрғысынан басқарылады. Екіншіден - қоғамдағы басшылық көбінесе сол топ өкілдерінің қатысуымен мемлекет арқылы, қоғамдық-саяси ұйымдар мен саяси көсемдер арқылы жүргізіледі. Үшіншіден - саяси биліктің арнайы басқару ісімен шұғылданатын ерекше кәсіби топтардың болуы.

Саяси биліктің қасиеттерінің бірі - оның ең жоғарғы, басты айқындаушы, шешуші күш ретіндегі ықпалы. Екінші қасиет- биліктің иерархиялық сипат алуы. Келесі қасиет- үстемдікті шоғырландыруға және монополизациялауға ұмтылу.

Саяси билік қоғамда көбінесе мемлекеттік билік арқылы жүзеге асады. Мемлекеттік билік саяси биліктің бір түрі. Оның ерекшеліктері: 1) Ол белгілі бір территориясында ерекше аппарат арқылы жүргізілетін билік. 2) Мемлекеттік билік өзінің күштеу аппаратына сүйенеді. 3) Мемлекеттік билік монополиялық сипат алады.

8.Конфликтология түсінігі мен қызметі. «Қақтығыс» ұғымы әлеуметтік- саяси күштердің, саяси қатынас субъектілерінің теке-тірестері өтетін ерекше саяси жағдайды білдіреді. «Дағдарыс» және «қақтығыс» ұғымдары қоғамдық өмірде әлеуметтік практиканың өзара байланысты кезеңдерін бейнелейді. Қақтығысты көріну сфераларына қарай жіктеуге болады: экономикалық, саяси, құқықтық, діни, этникааралық, т.б. Дегенмен олардың барлығы әлеуметтік қақтығыстардың әрқилы формалары б.т., өйткені қақтығыстарда әрекет етуші, қақтығысушы субъектілер өздерінің экономикалық, саяси, құқықтық, діни, этникалық және басқа да мүдделерін түсігнетін және олардың үстемдігі мен жүзеге асуына ұмтылатын адамдар. Қақтығыстар саяси қатынастар субъектілерінің іс-әрекеттері нәтижесінде шешіледі. Осы ретте қақтығысқа қатысушы күштердің іс-қызметтерінің шынайы түрткілерін айқындау аса маңызды саясаттанулық проблема. Өйткені шынайы түрткілерде қақтығыстың себептері, өзіндік «құпиясы» бар. Саясаттану ғылымы оны қақтығысушы субъектілердің мүдделерінің иерархиялық принципінен шыға отырып анықтайды. Мүдделердің иерархиялық жүйесінде материалдық, жкономикалық мүдделер негізгі мәнге ие. Алайда олар саяси қатынастарда таза күйінде көрінбейді, себебі олар қажетті идеологиялық тартымдыққа ие емес. Осы мүдделер қоғамдық өмірдің әрқилы сфераларында белгілі бір өзгерістерге ұшырайды және осының нәтижесінде саяси қызметтің мотивациясы жеткілікті тұрғыда күрделі мазмұнға ие болады. Демек, саясаттану әдістемелік тұрғыда саяси акциялардың терең де ақиқат негіздерін, «құпияларын» ашуға тиіс болса да, ол қақтығыстан шығуды көздейтін ғылым ретінде сыртқы түтркілерге яғни өзекті, шынайы өмірде әрекет ететін саяси қызметтің негіздеріне баса назар аударады, осы негізде мүдделердің түйісуін қамтамасыз етуге және келісім мен ынтымақтастық платформасын жасақтауға ұмтылады. Саяси қақтығыс әрекет үшін қажетті саяси қатынастардың шиеленісін қамтамасыз ететін түрткілерді өзінде ұстайды. Саяси конфронтацияны жасайтын осы түрткілерде әр түрлі шынайы әлеуметтік қағидалар болуы мүмкін. Яғни, меншікке, саяси жүйелерге, идеологиялық прициптерге, этникалық, өнегелік, діни- конфессионалдық құндылықтарға және т.б. қатынастар болуы мүмкін. Бұл қағидалар саяси құмарлықты оятады, қоздырады, өйткені олар өздерінің әлеуметтік мәні бойынша шынымен фундаменталды және ұзақ жылдар бойы адамдардың тіршілік әрекеттеріне ықпал етеді, себебі олар экономикалық, әлеуметтік, саяси, рухани ортаны анықтайды. Саясаттанудың қолданбалы саласы- конфликтология- қақтығыстарды шешудің методтарын, құралдары мен жолдарын зерттейді және қарастырады.

37. Мемлекеттік құрылыс пен басқарудың түрлері. 

Мемлекеттік құрылыс пен басқару формаларына байланысты :

  1.  монархия (Сауд Арабиясы, Катар, Бруней т.б):
  •  абсолюттік монархия
  •  конституциялық монархия
  •  дуалистік монархия ( Иердания, Кувейт, Марокко т.б) монарх парламент немесе үкіметтің төрағасы бола алады.
  •  Парламенттік монархия (Швеция, Бельгия, Испания, Голландия, Люксенбург т.б)

2. республика:

  •  Президенттік республика
  •  Жартылай президенттік (Австрия, Ирландия, Португалия, Польша, Финляндия т.б)
  •  Унитарлы
  •  Федерация
  •  Конфедерация
  •  

Мемлекет – қоғамның саяси жүйесінің басты элементі, саяси институттардың маңызды бөлігі. Ол белгілі бір аумақ шеңберінде тұратын адамдардың мүдделерін қорғап, олардың арасындағы ара-қатынастарды құқықтық ережелер арқылы реттеп бақылайтын қоғамдық механизм. Мемлекет қоғамдағы билікті іс жүзінде асырушы орталық институт. Ол адамдардың белгілі бір заңға бағынған қалыпты өмір сүруін қамтамасыз ететін саяси орган.Мемлекет басқару формасы мен саяси өкіметтің негізгі институттарының құрылысына қарай да әр түрлі болады. Ал басқарушылық формасы д/з - өзінің заңдастырылған тәртібімен сипатталатын өкіметті ұйымдастыру болып саналады. Басқарудың монархиялық формасы – мемлекетте билік жүргізетін бір адам – монарх. Ал мемлекеттің республикалық формасында – заң бойынша өкімет билігін халықтың көпшілігі жүзеге асырады. Өйткені ондағы өкімет билігінің көзі халықтан шығады. Мемлекеттік басқарудың басқа да түрлері бар. Олар: демократиялық, әміршіл-әкімшіл, тб.Мемлекет басқару түрімен қатар, құрылысына қарай да ерекшеленеді. Мемлеет құрылысы орталық өкімет пен жергілікті биліктің міндеттері өрісінің арақатынасын білдіреді. Ол унитарлық (біртұтас мемлекет) және федеративтік (заң бойынша біршама ерікті мемлекеттер одағы – республикалар, штаттар, кантондар, тб), конфедеративтік (мемлекеттік-құқылық бірлестіктер) болып бөлінеді. Әр түрлі мемлекеттердің маңызы оның ішкі саяси құрылысына қарай бағаланады. Саяси құрылысы дз – бұл мемлекеттік өкімет билігін жүргізу әдістерінің біртұтас жүйесі, жеке адамдардың демократиялық құқы мен бостандығын іске асыру дәрежесі, өкіметтің өз қызметінің құқылық негіздеріне қатысты, ресми конституциялық және құқылық нормалардың нақты саяси өмірге сәйкестігі. Бүгінде әлемде демократиялық, авторитарлық, диктаторлық, фашистік, тб саяси құрылысқа негізделген мемлекеттер бар. Саяси бағыты тұрғысынан олар агрессияшіл, бейбітшіл, косервативтік, либералдық, бейтарап, тб юолып ажыратылады

11. Саяси билік: ұғымы мен структурасы. Саяси билік жөнінде ғалымдар арасында әр түрлі анықтамалар мен тұжырымдар бар:

  1.  Телеологиялық анықтама билікті белгілі бір мақсатқа, белгілеген нәтижеге, қорытындыға жету мүмкіндігі деп түсіндіреді.
  2.  Бихевиористік анықтама бойынша билік деп басқа адасдардың жүріс-тұрысын, өзін-өзі ұстауын өзгерту мүмкіндігіне негізделген іс-әрекеттің ерекше түрі.
  3.  Инструменталистік анықтама билікті белгілі бір құралдарды, амалдарды (зорлы-зомбылық, күштеу сияқты) пайдалану, қолдану мүмкіндігі деп біледі.
  4.  Структуралистік анықтама билікті басқарушы мен бағынушының арасындағы қатынасытң ерекше түрі деп ұғады.
  5.  Конфликтілік анықтама билікті дау-жанжал жағдайында игілікті бөлуді реттейтін мүмкіндік, шиеліністі шешудің құралы деп түсіндіреді.
  6.  Функционалдық анықтама бойынша билік құру адамдар қауымдастығының тұрақтылығын, олардың мүдделерінің түйісуі мен дамуының мақсаттылығын қамтамасыз ететін маңызды әлеуметтік функция болып табылады.

Билік деп біреудің екіншіге әмірін жүгізіп, олардың іс әрекеті қызметіне ықпалетуін айтады. Ал саяси билік денеіміз топтың, жеке адамның саясатта өз еркін жүргізу мүмкіндігі. Саяси билік әлеуметтік институттар арқылы жұмыс істейді. Ол ұйымдар, мекемелер, техникалық, информ ациялық , адамдық жайттар, қоғамдық қатынастарды ұйымдастыру мен реттеуді қамтамасыз ететін ережелер арқылы іске асады. Саяси биліктің негізгі міндеті қоғамның бүтіндігін қолдау, үйлесімділігіне қол жеткізу. Саяси биліктің үш дәрежесі: макро билік, мезо билік, микро билік.саяси биліктің белгілері: Көндіру, қызықтыру, бәсекелестіктің қалыптасуында бірлік болу, сұранымды қалыптастыру, қазіргі болатын қауіптер мен немесе болашақөтағы қарсылықтармен қорқыту, мемлекет қаржысының ұлғаюы, тікелей және жанама мағлұматтарды бақылау.

42. Саясат әлеміндегі БАҚ рөлі. БАҚ - бұқаралық ақпарат құралдары. Оларға теледидар арналары, радио, баспасөз (газет-журналдар), Интернеттегі (әлемтордағы) сандық (электрондық) құралдары, тағы басқа ақпарат таратын қоғамдық саласындағы құралдар жатады. Бұқаралық ақпарат құралдары өміріндегі тын әрі өткір мәселелерді көтеріп, халықтың ойларын, ұсыныстарын ортаға салатын, әртүрлі көзқарастардың көрініс табатын, нағыз плюрализм мінберіне айналатын болса, масс-медиа жүйесі өз тұтынушылары үшін жаңа мүмкіндік жасау тиіс. Оқырман, тыңдарман, көрермен қауымды БАҚпен тығыз байланыста ұстап, оларды медиа ісіне тарту, шығармашылыққа, ақпарат жинауға қарапайым тұрғындардың араласуын және күнделікті тіршілік түйіткілдерінң, әлеуметтік мәселелердің басты тақырыпқа айналуы азаматтық журналистика құбылысын туындатады.

53. Саяси социализация: анықтамасы, кезеңдері, факторлары

Саяси социализация – жеке адамның қоғамның толық құқылы мүшесі ретінде өмір сүруіне қажет белгілі бір ілімдер, ережелер мен құндылықтар жүйесін меңгеру процесі жеке тұлғаның саясаттың субъектісі ретінде қалыптасуы, саяси социализациялануы адамның біртіндеп жан жақты әлеуметтік өсіп жетілуімен қабаттас жүреді. Нақтырақ айтар болсақ жеке адамның саяси социализациялануы оның саяси сахнаға шығуы. Саясатқа араласып өзінің саяси көзқарастарын шыңдауы. Жеке тұлғаны саяси социализациялау негізгі екі бағытта жүзеге асырылады: ол өсіп келе жатқан жас буынға алдыңғы ұрпақтың саяси тәжірибесін беру арқылы; ол жеке тұлғаның бұрын мәлім болмаған саяси ілімдердің жаңа әдістерін меңгеруі. Саяси социализациялау процесіне ықпал етуші факторлар аз емес. Олардың қанша тиімді екендіктері, сол нақты тарихи жағдайлардағы саяси күштердің арасалмағына байланысты. Социализациялау нәтижесінде белгілі бір саяси тұлға қалыптасады.

Адамдар туғанынан саяси сауатты, саяси өмірге бейімделіп тумайды. Олар біртіндеп, өмір бойы саяси білімін кеңейтеді., толықтырады. Саяси мәдениеттің үлгілері бір дәуірден екінші дәуірге мұра ретінде қалып, соңғы ұрпақ алдыңғы ұрпақтың үлгі өнегесінен үйреніп отырады. Мұндай процесті ғылым тілінде саяси әлеуметтену дейді. XX ғасырдың 50-60 жылдарында Америка әлеуметтанушылары және саясаттанушылары «саяси әлеуметтену» деген ұғымды ойлап шығарды. Саяси әлеуметтену процесі үш негізгі мәселені шешуге бағытталады:Қоғамның жаңа мүшелеріне саяси мәдениеттің жаңа саяси сананың негізгі элементтерін жеткізу;Қоғам мүшелеріне қажетті саяси тәжірибе алуға, саяси іс әрекет етуге қолайлы жағдай жасау;Саяси мәдениеттің элеметтерін өзгерту;Кезеңдеріне келетін болсақ алғашқы саяси әлеуметтену отбасынан басталады. Бала биліктің не екенін түсінеді. Үйде әкесі немесе шешесі, балабақшада тәрбиеші, мектепте мұғалім арқылы әлеуметтенеді.Одан кейінгі кезең 16-40 жас аралығы. Осы кезден адам сайлауға қатыса алады, азамат атанады, іс әрекетіне толық жауап береді. Саяси әлеуметтенудің келесі кезеңі 40-60 жастарда. Адамдардың саяси іс әрекетіне өмір тәжірибесі, балалары мен немерелері, тұрақты көзқарастары әсер етеді. Ең соңында зейнеткерлердің саяси әлеуметтенуі.

16. Саяси тұрақтылық пен саяси тәуекел Саяси тұрақтылық – әр түрлі ішкі және сыртқы өзгерістер жағдайында саяси жүйенің өз құрылымын сақтап, тиімді өмір сүруге мүмкіндік беретін тұрақтылығы. Ол үшін ең алдымен экономиканың жоғарғы қарқында дамуы, халықтың әл-ауқатын үздіксіз өсіруі, табыс бөлісінде көп алшақтық болмауы, саяси тәртіптің заңдылығы мен демократтиялылығы және т.с.с. болуы керек. Қандай да бір мәселелерді шешу үшін саяси шешім керек. Саяси шешім, ресми нұсқау, бағдарлама, мәлімдемелер арқылы жасалады. Бұл құжаттар мемлекет, саяси партиялар, ұйымдар, жеке саяси басшылар, халықаралық бірлестіктер, қоғамдаық ұйымдар арқылы жүргізіледі. Саяси шешімдер алдағыны көре білуді, болжап бағдарлай алуды қажет етеді. Бұл 2 бағытта жүреді: 1. Болашаққа болжам жасау, оған процесс ретінде қарау; 2. Саяси өмірдің, процестердің, оқиғалардың, құьылыстардың даму барысын арнаулы зерттеу. Сондықтан пайымды шешімдер қабылдау шешу үшін ғылым мен техниканың соңғы жаңалықтарын қолданудың маңызы зор. Дұрыс болжам жасамау қауіпті, сәтсіздікке душар етуі сөзсіз. Саяси процестердің, жағдайлардың, құбылыстардың мәнін талдау арқылы дұрыс мағлұмат алу, жете білу саяси шешімдердің дұрыс болуының басты шарты.Саяси риск – кез келген субъектінің көздеген мақсатқа жетудегі іс-әрекеттері, яғни белгілі бір мәселелрді шешу кезіндегі қабылданған шешімнің тиімді болмау қаупі.

23.Саяси модернизация ұғымдары мен теориялары.

Бүгінгі таңда кешегі кењес елдеріндегі тоталитарлық саяси жүйеніњ күллі көкке ұшқаны, єрі жүйелік өзгерісініњ өзіндік логикалық шебіне жеткендігі айқын көрініп отыр.

Әртүрлі қоғамдық бағыттылық пен єлеуіметтік жєне саяси лектегі жүйеге негізделген оқиғаларды қандай да бір концептуалды єдісемелік сызбалар немесе себеп-салдарлық байланыс дењгейінде қарастырып түсіндіру мүмкін емес.

Қазіргі саяси модернизацияныњ мєнін тек пєнаралық құралға арналған кірігуші зерттеу бағдарламалары негізінде ірі сараптамалық сызбалар мен жетістіктерді игеруді Тарту тұрғысында түсіндіруге болады. Модернизация мєселесініњ күрделілігі мен єрқырлылығыныњ ескере отырып, кірігу теориясыныњ модернизацияланған демократияға өтуін жєне оныњ консолидацясын құру қажет. Мұндай ұзақ құрылымдық процесс бірнеше күрмеуі күрделі мєселелерді туындатады:

- модернизация жєне оны жүзеге асыру процессінде негізінен жүгінетін бағыттар, үлгілер жєне басқару принциптері қандай болу керек?

- модернизация процесі барысында теориялық мєнге мемлекеттіњ қатысу дењгейініњ сєйкестігі қаншалықты жєне либералды нарықтық экономикасы бар плюралистік қоғамдағы өзін өзі басқару мен ұйымдастыру дењгейі бұл процессте 0аншалықты автономды болып отыр?

Формациялық, өркениетті жєне жахандық сараптама сызбалар негізіндегі бағам көрсетіп отырғандай бұл аталмыш мєселелер тек теориялық тұрғыда анна емес, сонымен қатар саяси жоспарда да күрделілік танытып отыр. Ал бұл жағдай тєжірибеде өтпелі қоғамда демократияландыруда мемлекеттік саясатты белгілі бір импровизацияға ие болуымен сипатталады.

Єлеуметтік саяси ғылымдарда қабылданданғандай өтпелі қоғамға жағдайлар дєстүрлі қоғамнан қазіргі батыстық қоғамға өтуі мінездейтін модернизация теориясыныњ бастысы болып табылады.

Модернизация парадигмасы өзіне бірнеше аксиоманы жұптастырады. Біріншіден, басты қоғамныњ даму зањдылықтары деп күнделікте өмірде болып жатқан өзгерістер жєне єлеуіметтік, саяси, экономикалық қиындықтар жєне мєдени құрылымдар мен оныњ функцияларыныњ қоғамдық рационалды сұраныстар мен пайдалы мүддеге сай функциялануындағы сєйкестігін тану.

Екіншіден, өтпелі қоғам – ол мынандай жетістіктерге ұмтылатын қоғам:

- жоғары дењгейдегі индустриализация;

- жоғары валдық ішкі өнімдер мен энергрияныњ органиқалық емес көзгерін кењінен қолдануда тұрақты экономикалық даму;

- қоғамдық процесс мақсатында ғылыми-техникалық жетістіктерді қолдану;

- халықтыњ жоғары жєне сапалы тұрғыды өмір сүру дењгейін арттыру;

- өндіріс, ғылым жєне тұтынушы салаларымен байланысты аймақтыњ жоғары мобилді кєсіби – салалық құрылымдарын барынша өркендету;

- єлеуіметтік стратификация жүйесіндегі орта класқа ерекше көњіл бөлу жєне т.б.

үшіншіден, модернизация – бұл қоғамдық өмірдегі баолық салаларындағы сєйкес өзгерістердіњ қажеттігін жєне психологиялық бағыттағы түрленудіњ кешенді процесі.

Төртіншіден, демократиялық модернизацияныњ феномені – жањару механизмінін игеру жєне саяси қызмет технологиясыныњ өзгеруі, сонымен қатар саяси мақсат, доктрина, крнцепция, бағдарлама жєне жобасы болып табылады.

48. Саяси лоббизмның қызметі. Лоббизм деп жеке азаматтар мен топтардың биліктің, мемлекеттік органдардың шешіміне тікелей ықпал жасауын айтады. Лоббилеуге атсалысатындарды лоббистер дейді. Белгілі бір заңды немесе жеке тұлғалардың мүддесі үшін заңдар қабылдануына, тиімді шешімдер қабылдауға қатысады. Лоббилік іс-әрекеттердің тарихы ағылшын жеріндегі алғашқы құрылған парламенттен басталады. Сол кезеңдерде ақсүйектердің, ірі шонжарлардың пайдасы үшін парламент мүшелері заңдар қабылдаған. Лоббилеудің тікелей, жанама және ішкі деп аталатын үш түрі бар. Тікелей лоббилік әрекет те жеке тұлғалардың пайдасына қызмет жасаса, оның жанама түрі деп компаниялардың бірігу арқылы мемлекеттік органдарға қысым жасауын айтады. Ал ішкі лоббилеу деп биліктің ішіндегі топтардың ықпалдасуын атайды.

Қоғамдық қатынастардағы тыйылуы қиын заңсыздықтарды заңдастырған жақсырақ. Заң атаулыны он орайтын мүдделік ойындар өркениетті елдерде парламент, қала берді атқарушы билік деңгейінде біршама заңдастырылған екен. Лоббизм азаматтар, әртүрлі әлеуметтік топтар, қоғамдық бірлестіктердің бастамасымен қоғамға қажетті заңдарды талқылауына және оның қабылдануына қатысуына мүмкіндік береді. Лоббистік қызмет саяси, идеологиялық плюрализмге қол жеткізіп, қарапайым азаматтарға ақпарат алуға және оны таратуға себін тигізеді. «Мүдделік қолдау туралы» заң әсіресе әртүрлі қоғамдық бірлестіктер, мүмкіндіктері шектеулі әлеуметтік топ өкілдері, мүгедектер ұйымдарына, коммерциялық ұйымдарға, кәсіпкерлік құрылымдарға аса қажет. Осындай кішігірім ұйымдар алпауыт корпоративті топтармен иық тіресіп, өз игілігіне сай заң қабылдауға ықпал ете алады. Оның үстіне лоббизмге қатысты заңды қабылдау Конституциямыздың 33, 20, 24, 32-баптарын қоғамдық-саяси өмірде кең жүзеге асыруға септігін тигізері сөзсіз. Яғни лоббизм арқылы бұл баптарда айқын көрсетілген адамдардың ақпарат алу құқығы, саяси шешімдерге араласу құқығы, митинг өткізу секілді азаматтық белсенділіктерін арттыра алар едік. Бұл тұрғыдан келгенде, лоббизм әлдебір мүдделер қитұрқылығы емес, демократияға дем беретін коммуникация болып шығады. Яғни лоббизм құбылысын мүдделерді жүзеге асыру коммуникациясы деп те түсінуге болады. Дәл осы лоббизм арқылы қоғам өзіне қажетті ұсыныстарды іске асыру үшін билікке барынша әсер ете алады. Лоббизмді заңмен реттеу тәжірибесі Лоббистік қызметті заң жүзінде реттеу механизмінің енгізілгеніне көп болған жоқ. АҚШ-та ХІХ ғасырда лоббистердің қызметін реттеу туралы реестр, 1946 жылы әлемде лоббизм туралы тұңғыш заң қабылданып, ал 1996 жылы Конгресс пен Сенатта ғана емес, атқарушы биліктің лоббистік іс-әрекетін реттейтін заң күшіне енді. Заңды түрде лоббистік қызметпен корпоративті лоббистер және лоббистік фирмалар шұғылданады. Корпоративті мүдделерді қорғаумен арнайы құрылатын биліктің мемлекеттік органдарымен байланыс департаменті жүзеге асыратын болса, ал лоббистік фирмалар ақылы негізде мемлекеттік органдардың тапсырысын орындаумен айналысады, былайша айтқанда, оның қызметін адвокаттың жұмысымен салыстыруға болады. Лоббистік фирмалар өзінің клиенттері, есеп-қисаптары туралы мәліметтерді жария етуге міндеттеледі. Заң шығару үрдісін жеделдету және тиімділігін көтеруі себепті кәсіби лоббистерді «биліктің эксперттері» деп бекер атамаса керек. Лоббизм туралы заңдар өркениетті елдерде, соның ішінде Австралияда, Ұлыбританияда, Германияда, Канадада, Польшада, Францияда жұмыс істейді. Посткеңестік елдер арасында тек Литвада ғана 2000 жылдан бастап күшіне енген. Ресейде, бізде қызу талқылау кезеңін өткеріп жатыр. Әзірге бізде талқыға түскен заң жобасында лоббилеуді Үкіметте жүзеге асыру тәртібін доғара тұрып, тек Парламентте қалдырылып отыр. Дөңгелек үстелге қатысушылар «Мүдделік қолдау» туралы заң жобасын қабылдау қоғам мен биліктің тұрақты байланысына оң әсер етеді, оған демократиялық, құқықтық сипат береді деп сенім білдірсе, келесілері бұл ұғымды нақтылап алмайынша, заң қабылдауға асықпау керек деп есептейді. Саясаттанушы Досым Сәтпаев «лоббистік қызмет» түсінігін кең ауқымда қарастыруды, оның елдегі ерекшелігін, кедергі келтіретін факторларды ескеруді ұсынады. «Лоббистік қызмет туралы» заң жобасының тағдыры өте ауыр. Өйткені оны ешкім лоббилеп жатқан жоқ. Осымен төртінші мәрте некесіз туған баладай Парламентке енгізіліп отыр», – деген Мәжіліс депутаты Жақып Асановтың сөзі еріксіз езу жиғызды.

49.Саяси жанжалдар және олардың қоғам өміріндегі ролі. Қоғамда әр түрлі таптар, топтар, жіктер болатындығы белгілі. Олардың өзіндік мақсат-мүдделері, талап- тілектері, армандары, қажеттіліктері болады. Олар сәйкес келе бермейді. Осыдан келіп араларында айырмашылықтар п.б. Олар дер кезінде шешілмесе жанжалдарға айналады. Жанжал немесе шиеленіс деп әрбір қарсы жақты қолайсыздыққы ұшыратып, істі насырға шаптыратын қарама- қарсы мүдделердің, пікірлердің, көзқарастардың қайшы келуін, елеулі келіспеушілікті, өткір талапты айтады. Қазіргі кезде қоғамдағы шиеленістер көптеген ғалымдардың назарын аударуда. Сондықтан сол мәселемен арнайы айналысатын конфликтология деген ғылым п.б. Ол мейірімсіздікке, төзімсіздікке, озбырлыққа әкелетін, қоғамды бүліндіріп, тығырыққа тірейтін саяси шиеленістердің шығу заңдылықтарын біліп, реттеу жолдарын іздестіріп, оның алдын алуға бағытталады. Соған орай, ол саяси және қоғамдық қатынастарды жетілдіруді де қарастырады. Әлуметтік жанжалдардың бірнеше себептері бар. Ең бірінші, жалпы себебіне адамдардың теңсіздігі жатады. Себебі әркімнің қоғамдағы мәртебесі, қызметі, билікке қатынасы әр түрлі. Біреулер билік етеді, екіншілері оларға бағынады. Жанжалдың екінші себебіне қажеттілік, мұқтаждық, талап- тілектің өтелмеуі немесе қанағаттандырғысыз өтелуі жатады. Үшіншіден, адамдар өздерін белгілі бір әлеуметтік, этникалық, діни т.б. бірлестіктердің мүшесіміз деп санайды. Бұл олардың өмірдегі орнын анықтайды және өздерінің жағдайын басқалардан төмен сезініп, мүдделеріне қысым жасалады деп ұғады. Батыстың көптеген саясатшылары шиеленістер себебін адамның санасынан іздейді. Мысалы, жеке адам мен қоғамдық құндылықтар туралы түсініктері сәйкес келмеуі, өмірден адам бір нәтижені күтуі, шындығында басқаша шығуы, адамдардың өзара түсініспеушілігі, олардың ішкі сезімдерінің жетілмегендігі. Жанжалдар қоғам өмірінде маңызды рөл атқарады. Әлеуметтік бақылауға алынған жанжал адамдар, топтар арасында п.б. дау- дамайларды уақытында ушықтырмай, асқындырмай шешуге септігін тигізеді. Қоғамдық организмдегі дағдарыстар мен әлеуметтік дағдарыстар туралы айта отырып ең алдымен, олардың адамдардың тіршілік әрекетімен тығыз байланыстылығын, оның адамның өзінде, оның өмірлік жағдайында, әлеуметтік перспективаларында тікелей көрініс табатынын ескертуіміз қажет, яғни оны фундаменталды адами өлшемге ие немесе тағдырлық мәні бар деп айтуға болады. Қоғамдық өмірдегі дағдарысар көріну сфералары бойынша жіктелуі мүмкін: экономикалық, әлеуметтік, саяси, идеолгоиялық, адамгершілік, экологиялық және т.б. Бірақ қоғам тұтастық ретінде болғанықтан, осы жеке дағдарыстар қоғамды тұтастай дағдарыстың бір сәті, тұсы болып табылады.

21. Мемлекеттің пайда болу теориялары. Мемлекет алғашқы қоғамдық қауымда болған жоқ. Ол құл иеленушілік қоғамда дүниеге келді. Оның пайда болуы ж/е мәні жөнінде әр түрлі көзқарастар бар. Солардың ішінде ең кең тарағандары мыналар:

  •  Теологиялық теория. Оның нег.салушылар А.Августин мен Ф.Аквинский мемл/ң пайда болуын құдайдың құдыреті деп түсінді.
  •  Патриархтық теория. Нег.салушы ХVIII ғ. Өмір сүрген ағылшын ойшылы Роберт Филмер мемл/ң п.б./ын рулардың тайпаға, тайпалардың одан үлкен қауымдастыққа, олардың одан әрі мемл/ке дейін бірігуінен деп санайды. Осыған ұқсас теорияны Аристотель де айтқан.
  •  Қоғамдық келісім теориясы. Т.Гоббс, Г.Гроций, Ж.Ж.Руссо. Егеменді әмірші мен оның қол астындағы адамдардың келісімінің арқасында мемл. П.б. дейді.
  •  “Зорлық жасау” теориясы. Е.Дюринг, ЛюГумплович, К.Каутский. Бір елді екінші елдің басып алуының нәт/де арадағы қат/ды реттеу ү/н мемл. П.б. деп пайымдады.
  •  Географиялық теория. А.Ратцель, В.Соловьев, Б.Чичерин. мемл/ң п.б./ы географиялық ортаның (ауа райы, жер бедері ж/е т.б.) өзгешеліктерінен деді.
  •  Психологиялық теория. Адамдарға бағыну мен құлшылық ету қажеттігі мәңгі бақи тән болған дегенді айтады.
  •  Марксистік теория. К.Маркс, Ф.Энгельс. Мемл/ң п.б./н жеке меншік пен таптардың шығуымен байл/ды.Ол экономика жағынан үстемдік етуші таптың саяси үстемдігін қамт/з ету ү/н ж/е басқа таптардың қарсылығын басу ү/н керек деп санайды.

26. Саяси билік: түсінігі және критерийлері. Қоғамдағы саяси саланың қызметі билікпен байланысты. Билік саясаттың ең өзекті мәселелерінің бірі және саяси ғылымның негізгі зерттеу пәні болып есептеледі.

Билік әрқашанда жалпыға бірдей үміттену, дәмелену объектісі болған. Ол адамзат пайда болғаннан бері бар дүние. Оның қажеттілігі туралы ертедегі грек ойшылдары айта бастаған. Биліктің қажеттілігі: 1) Адамдардың әр кезде, барлық жағдайда өз құқықтарын қамтамасыз ету үшін. 2) Қоғамдық қатынастардың негізі болып келетін қоғамдық ережелерді бекіту үшін. 3) Қоғамдағы шаруашылық қызметін атқару үшін қажет.

  •  Билік ұғымы саяси ғылыми әдебиеттерде әр түрлі жағынан түсіндіріледі. Билік туралы түсінік күнделікті өмірде ғылыми әдебиетте кеңінен қолданылады. Мысалы, философтар ол туралы қоғамдық биліктің объективті заңдылығы. Социологтар әлеуметтік билік, экономистер шаруашылық билік, саясаттанушылар саяси билік, жаратылыстанушылар табиғатқа деген билік, психологтар адамның өзіне деген билік, ата-аналар отбасы билігі туралы айтады. Сонымен қатар құқық атқарушы және заң биліктері туралы түсініктер да бар.
  •  Қазіргі саяси ғылым әдебиеттерде биліктің 5 анықтамасы кездеседі:
  •  1. Бихевиористік анықтама бойынша билік бір адамның басқа адамның мінез-құлқына әсер етуші мүмкіндігіне негізделген ерекше мінез-құлық деп түсіндіріледі.
  •  2. Телеологиялық анықтамада - билік алға қойған мақсатқа сәйкес белгілі бір нәтижеге жетудің амалы дегенді білдіреді.
  •  3. Инструменталистік анықтама бойынша - билік белгілі шаралар қолдану құралы ретінде қарастырылады. Мысалы: зорлық, күштеу, т.б.
  •  4. Структуралистік анықтамада - билік басқарушылар мен бағынушылар арасындағы айрықша бір қатынастың көрінісі ретінде түсіндіріледі. Яғни ол біреулердің екінші біреулерге ықпал жасауы.
  •  5. Конфликттік анықтама бойынша қоғамдағы игіліктерді даулы жағдайларды бөлісу, үйлестіру, құрастыру амалдары ретінде түсіндіріледі.
  •  Жалпы алғанда билік дегеніміз қоғамдағы тап, әлеуметтік топ, мемлекет, жеке адам т.б.субъектілердің тарапынан өзіндік ерік-жігерді іске асырудағы қабілеттіліктермен пайдалана отырып, адамдардың қызметі мен мінез-құлқына бедел күштеу құралдары арқылы әсер ету деп түсінуге болады.
  •  Қазіргі саяси ғылыми әдебиеттерде кеңінен белгілі Саймон деген американ саясаттанушының билік туралы пікірі таралған. Ол билікті былай деп түсінген «егер «В-ның» мінез- құлқын «А» өз талаптарына бағындыра білсе, онда «В-ның» үстінен «А» билік жүргізеді».
  •  Сонымен, билік барлық ғылыми анықтамаларда адамдардың өз ерік жігерін әр түрлі (бедел, заң, күштеу) әр түрлі құралдары арқылы іске асыру тәсілі мен мүмкіндігі ретінде түсіндіріледі.
  •  Қоғамдық қатынаста биліктің пайда болуы мен жүзеге асырылуына төмендегі бөлшектердің болуы шарт: 1. Кем дегенде билік қатынасының жеке адамда немесе топтан тұратын екі өкілі болуы керек. 2. Билікті жүзеге асыру үшін оған бағынбаған жағдайда жазалау шараларын қолданатындығы жөніндегі басқарушының бұйрығы болуы тиіс. 3. Билікті жүзеге асырушыға билігі жүретін адамдардың бағынуы керек. 4. Бұйрықты берушінің оған құқы бар екендігін айқындайтын қоғамдық ережелердің болуы тиіс. Ол бұл бұйрықтың кімге қатынасты болса, биліктің жүргізушіге бағынуға міндеттілігін айқындауға тиіс.
  •  Сонымен, саяси билік деп қоғамдағы адамдардың, не сол адамдардан құрылатын әр түрлі әлеуметтік және институционалдық субъектілердің іс-әрекетінің бағытына, сипатына және мінез-құлқына экономикалық, идеологиялық т.б. механизмдер арқылы ықпал ету, қабілет пен мұмкіндік.
  •  Биліктің мәні оның көріністері арқылы белгіленеді - ол: басшылық, үстемдік, бағындыру, бақылау, ұйымдастыру, қадағалау. Осы тұрғыдан алғанда билік-әлеуметтік түрлерді іске асыру құралы да болалады.
  •  Биліктің белгілері: 1) Қоғамдық өмірді реттеушілік монополиялығы; 2) Қоғамға және жеке адамға мәжбүрлеу етудің мүмкіндігі; 3) Үстемдік ықпалының басымдылығы; 4) Билік басқарушылық аппаратының болуы.

54.Конституцияның құқықтық жүйедегі мәртебесі Қазақстанның егеменді, бәсекеге қабілетті мемлекет ретінде қалыптасуындағы бірден бір тарихи маңызды оқиға 1995 жылдың 30 тамызында республикалық референдумда қазіргі қолданыстағы ҚР Констиуцияның қабылдануы болды. ҚР құқықтық саясатының негізгі бағыттарын анықтау мақсатында Мемлекет басшысының Жарлығымен 2002 жылдың 20 қыркүйегінде 2010 жылдарға дейін құқықтық саясат тұжырымдамасы бекітілген болатын, оның қабылдануымен қазақстандық ұлттық заңнама жүйесін қалыптастырудың келесі кезеңі басталды. 2002 жылғы тұжырымдаманың басты нәтижесі ұлттық құқықтық жүйенің әрі қарай дамуына көмектескен бірқатар маңызды нақты заңнамалық актілердің қабылдануы болды, оның ішінде : 2003 жылы Орман, Жер, Кеден ісі, Су кодекстері; 2007 Еңбек, Экология кодекстері; 2008 жылы Бюджеттік, Салық кодекстері қабылданды. Мемлекет басшысы өзінің 2009 жылдың бірінші қыркүйегінде төртінші шақырылымдағы республика Парламентінің ІІІ сессиясының ашылуында сөйлеген сөзінде жаңа құқықтық саясат тұжырымдамасы базасында қазақстандық заңнамаларды жаңарту, заң шығару процестерін нығайту, оның сапасын жоғарылату қажеттілігін атап көрсетті. Жылдан 2010-2020жылға дейінгі кезеңге есептелген жаңа ҚР Құқықтық саясат тұжырымдамасы құқықтық барлық саласының әрі қарай даму жолдарын анықтайды (конституциялық, әкімшілік, азаматтық, азаматтық процессуалдық, қылмыстық және т.б.). Конституция еліміздің құқықтық жүйесінде басымды орын алады. Онда қоғамның, экономиканың, саясаттың, әлеуметтік саланың, мемлекеттің және құқықтың сипатын анықтайын негізгі идеялар баянды етіледі және мемлекеттік реттеудің шектері мен сипаты белгіленеді. Конституция мемлекеттің сыртқы саясатының негізгі бастауларын, халықаралық және ұлттық құқықтық ара қатынасын анықтайды

62.ҚР-ғы құқықтық мемл/ң алғышарттарын қалай суреттейсіз? Конституция талаптарына сәйкес, саяси-құқықтық жүйеде соңғы үш жыл ішінде бірқатар заңдық актілер қабылданды. Атап айтқанда, «Қазақстан Республикасының Президенті туралы», «Қазақстан Республикасының Парламенті және депутаттар мәртебесі туралы», «Қазақстан Республи­касының Үкіметі туралы», «Қазақстан Республикасындағы сайлау туралы» конституциялық заңдарға Парламент тиісті өзгертулер мен толықты­рулар енгізген болатын. Бұл республиканың саяси-құқықтық өміріндегі іргелі өзгерістер болды. Қысқаша айтқанда, конституциялық реформаның негізгі ережелері мынаған саяды: Біріншіден, Парламент рөлінің артуы барысында биліктің тиісті салалары арасындағы жауапкершілік пен өкілді биліктің ұстанымдары және қарсы пікірлердің үйлестірілген тиімді жүйесі қалыптасып келеді. Президенттің өкілеттігі ішінара шектеліп, ол Парламенттің пайдасына қарай өзгеріске ұшырады. Елдің ең жоғары өкілетті органы ендігі жерде Үкіметті, Конституциялық кеңесті, Орталық сайлау комиссиясын, Есеп комитетін құру және олардың жұмысын бақылау мүмкіндігіне ие болды. Сондай-ақ, Сенаттың рөлі мен мәртебесі артты, ол Мәжіліс жұмыс істемеген жағдайда бүкіл Парламенттің қызметін өз қолына шоғырландыратын болды. 2012 жылдан бастап Президент өкілдігінің мерзімі 7 жылдан 5 жылға қысқартылады. Парламентарийлердің ортақ шешімінің негізінде Қазақстан Республикасының Президенті, ұлт көшбасшысы Н.Назарбаевқа Мемлекет басшысы қызметіне заңмен бекітілген екі мерзімнен тыс әрі баламалы негізде дауысқа түсу мүмкіндігі берілді. Сондай-ақ, Парламентке, Үкіметке, Жоғарғы Сотқа, Орталық сайлау комиссиясына, Ұлттық бан­кіге және әкімдерге қатысты Президент өкілдігі нақтыланды. Яғни, Президент бұдан былай Парламент пен оның Палаталарын таратып қана қоймай, өзі де сайлауды тағайындау құқына, яғни түптеп келгенде, Президент заңдық бастамашылық құқына ие болды. Сондай-ақ, елдің Парламенті мен Үкіметі конституциялық заңдардың шеңберінде өздерінің өкілеттігін жаңа сипаттағы реформалық талаптарға сәйкес жүргізетін болады. Бұл дегеніміз, атқару билігінің қолындағы мемлекеттік қызметтің жоғары тиімділігі мен сапасы, сонымен қатар, оның жергілікті органдарының қоғамдық есеп беру және қызметінің таза сипат алу үрдісі қамтамасыз етіледі деген сөз. Екіншіден, саяси партиялардың рөлін нығайту арқылы олардың қоғамды басқару ісіне кеңінен қатысуы қамтамасыз етіледі. Еліміздің жоғары заң шығару органының құрамында этникалық топтардың мемлекет мүддесі жолындағы ауызбірлігі мен теңдей қызмет ету мүмкін­дігі көзделді. Бұл Қазақстан Халықтары Ассамблеясының конституциялық орган ретіндегі мәртебесін алуы арқылы бекітілді. Парламент Мәжілісінде олар 9 мандатқа ие болды. Сайлаудың қорытындыларына қарай саяси партияларды бюджеттен ішінара қаржыландыру мүмкіндігі де қарастырылды.Үшіншіден, демократиялық институттар мен жаңа демократиялық мәдениетті қалыптастырудың тың мүмкіндіктері пайда болуда. Бұдан бастап мәслихаттар жергілікті өзін-өзі басқару жүйесінің негізін құрайтын болады. Арнайы заңға сәйкес, тіпті оларға мемлекеттік міндеттерді жүзеге асыру істері жүктелуі мүмкін. Әкімдерді тағайындаған кезде оларға көпшілік дауыспен сенімсіздік көрсетілуі мүмкін. Жергілікті жерлердегі билік органының тұрақты жұмыс істеуін қамтамасыз ету үшін мәслихаттардың қызмет мерзімі 4 жылдан 5 жылға дейін ұзартылды. Төртіншіден, сот жүйесінің тәуелсіздігі мен тиімділігі артып келеді, жеке адамның конституциялық құқықтары мен еркіндігін қорғаудың кепілдігі кеңейе түсті.

Жоғары Сот Кеңесінің рөлі артады. Оған осыдан бұрынырақ таратылған Әділет біліктілік алқасының міндеттері қосып беріледі. Ал судья мамандығына үміткерлер конкурстық іріктеу бойынша жүргізіледі. Сот жүйесін одан әрі жетілдірудің басқа да тетіктері қарастырылды. Сондай-ақ, сотқа тұтқындау санкциясы берілді. Конституция мәтінінен анықтау және алдын ала тергеуді сот пен прокуратурадан бөлу жөніндегі бап алынып тасталды. Конституцияның 15-бабы түбегейлі өзгеріске ұшырады. Өлім жазасы енді соғыс кезінде жасалған аса ауыр қылмыстар мен адам өліміне алып келетін лаңкестік қылмыстарға қатысты ғана орын алуы тиіс. Соңғы үш жылда жүргізілген конституциялық реформа негізінде мынадай заңдық актілер қабылданғанын да айта кетуге тиіспіз. 2008 жылдың 17 маусымында «Қазақстан Республикасының Конституциялық Кеңесі туралы» заңға тиісті өзгертулер мен толықтырулар енгізу арқылы конституциялық қадағалау органының құрамын қалыптастырудың демократиялық негіздері заңдық тұрғыдан қамтамасыз етілді. Мәселен, жаңа лауазымға ұсынылу және тағайындау барысында Парламент Палаталарының депутаттары Конституциялық Кеңес мүшелігіне үміткерлер жайында пікірлерін толық білдіре алады. Ендігі жерде Конституциялық Кеңестің шешімдерін қайта қарауға Президенттің бастамасы негіз болуы әбден мүмкін. Яғни, бұл жоғары органның құзыреті жаңа

сипатталып отыр.

72. Ғаламдық мәселлерді шешуде халықарылық ұйымдардың ролі

БҰҰ құрылымдарының белсенді және мақсатты қызметінің нәтижесінде халықаралық шиеленістердің түйінін шешу , келісімдік процестерді жолға қою,мемлекеттердің мүдделерін түйістіру,халықаралық құқық нормаларының сақталуын қамтамасыз ету, агессияны айыптау, халықарлық проблемаларды шешуде консенсустық мәдениет пен бейбітшілік сүйгіштікті қалыптастыруға кең жол ашылады.Бұл жағдайда БҰҰ қызметі халықаралық –құқықтық шеңберде болады.БҰҰ және оның органдарының міндеттері мыналар.Халықаралық проблемаларды шешудің тәсіі ретінде соғысты болдырмау; елдер мен халықтардың алдында пайда болатын проблемаларды шешу үшін халықаралық жағдайлар жасау.Қазіргі жағдайда жер планетасындағы адамзат өмірінің ғаламдану тенденциясын мүдделері ұлттық-мемлекеттік құрылым шеңберіне сыймайтын ұлттық емес экономикалық құрылымдар жүзеге асырады. Бұлар постиндустриалдық өркениеттің алыптары транс ұлттық компаниялар(ТНТ) , трансұлттық банктер(ТНБ) және басқада мемлекеттік емес және ұлттық емес құрылымдар.Халықаралық қатынастарда олардың ықпалы барған сайын өсе түсуде ,бірақ тұтастай алғанда қазіргі адамзат бізді осы әлемге алып баратын жолдың алғашқы баспалдағында тұр деп айтуғак болады.Екі әлеуметтік жүйенің теке – тіресі екі әскери блоктың құрылуына әкеліп соқты: НАТО және Варшава шарты ұйымы .Бұлар жауласушы екі жүйенің қаруы болған әскери –саяси одақтар еді.Әлемдік социалистік жүйенің күйреуі Варшава шарты елдерінің әскери блогының тарауына алып келді.Нато өзінің қарулы күші бар, БҰҰ мен қауіпсіздік Кеңесінің шешімімен нақты әскери функцияларды орындайтын әскери-саяси одақ болып сақталып қалды. Әрине НАТО-ң өмір сүруі – бұл биполярлық дүниенің алдыңғы және ол қазіргі халықаралық өмірде айтарлықтай күрделі жағдайлар туғызады, өйткені НАТО жеке еріктің қаруы. НАТО-ң өмір сүруі және ол іске асырып жүрген белсенді әскери әрекеттер басқа елдерді осыған ұқсас әскери-саяси блоктарды құруына итермелеуі мүмкін.

Еуропа бірлестігі, Еуразиялық қауымдастық, Азия-Тынық мұхит аймағы, Африка елдері мүдделерінің бірлігі тәрізді аймақтық ұйымдар әлемнің көпполюсті моделінің қалыптасуында ерекше мәнге ие болуы мүмкін.

Қазіргі таңда саясаттың, ғылымның, субъективтік факторлардың рөлі орасан зор. Жеке бір мемлекет не саяси, әскери, экономикалық топтарға емес, бүкіл адамзаттың мұратына қызмет етерлік ғылым мен техникалық даму бағдарламаларын жасап, іске асырған абзал. Оның жолы өте көп. Дамыған елдер күш- жігерін қосып, қаражаттарын бөліп СПИД, рак немесе жүздеген басқа ауруларды емдеп, тіпті дүниежүзілік дәрігерлік жүйе жасаса, қандай ғажап. Космосты бейбіт мақсатта игеретін дүниежүзілік ұйым құрса, жаопы жаңа экономикалық тәртіп орнатса. Мұндай мысалдарды ондап келтіруге болады. Ғаламдық мәселелерді шешуде халықаралық ұйымдардың рөлі ерекше деуге болады. Мәселен, қазір дағдарыс жағдайын қарастырсақ. Дағдарыс жағдайында халықаралық ұйымдар бұдан шығудың жолдарын қарастыруда.

76. Сіздің пікіріңізше дін мен саясаттың байланысы? Негізінде дін мен саясат екі бөлек феномендер. Дін адамның ұятында, арында яғни оның иманында. Ұят жоқ жерде иман жоқ. Сол сияқты арсыз адамда да иман болмақ емес. Ұят пен ар иманның негіздері. Ұяты, ары бар жан Жаратушысын танып, иман келтірмек. Саясат болса, ол адамдардың қауымдасып, ұлт, халық болып, мемлекет құрып өмір сүрудегі тәсілі. Саясатта үнемі ұят, ар, иман мәселелері сақтала бермейді. Саяси мүдде, мақсат көбінесе өз дегендерін жасап жібереді. Өтіріктің өріс алатын жері – осы саясатта. Дінде өтірік айту, жалған сөйлеу күнә. Саясатта өтірік мақсатқа жетудің бір тәсілі болып кетуі де ғажап емес. Сондықтан асылы Дін мен Саясат бөлек-бөлек болғаны абзал. Дін саясатқа жанасып кетсе-ақ, өз қадірін жоғалта бастайды. Алайда әлем халықтары тарихында және бүгінгі күнде де теократиялық мемлекеттер бар. Сондықтан Дін мен Саясаттың байланысы бүгінгі заманның күрделі мәселесінің бірі болып тұр. Саясаткер дінді өз мақсаттарына әрқилы тәсілдермен қолданып келді, бүгін де солай еткілері келеді. Егемен Қазақстан жағдайына келсек, біз зайырлы мемлекетпіз, яғни дін мемлекеттен бөлек, бірақ дін қоғамнан тыс бола алмайды. Дін – қоғам мәселесі. Осы тұста араға сынадай қағылып кей-кейде саясат еніп кетеді. Оған қырағылық керек. Жалпы дін мен саясат мәселесі өте күрделі. Бұлардың ара-жігін ажырату кейде мүмкін болмай қалады, себебі саясатпен қоса дінге идеология араласып кетеді. Идеологияның жүрген жерінде арандатушылық болмай қоймайды. Қазіргі “Хизб-ут-тахрир” деген сияқтылар осындай арандатушылықтан шыққан әрекеттер. Бұл ғылыми талдаудан гөрі құқық қорғау мекемелері жұмысын қажет ететін істер.

Дін дегеніміз – адамның шексіз болмыспен арасындағы байланысты білдіретін сана. Ешбір ғылым, ешбір білім саласы адамның бүкіл ғаламдық болмыспен байланысын дін сияқты айта алмайды. Діни сана – адамның тылсымдық болмысы туралы сана. Ғылымдар жаратылыстың жаратқандарын зерттейді. Ал дін жаратылыстың иесі туралы сана. Ғылым пән ретінде Жаратушының жаратқан кереметтерін зерттейді. Дін туралы діни ойшылдар түсінігі мен зиялы қауым өкілдерінің арасында, әрине, сөзсіз сапалық айырмашылық бар. Мәселе түсінікте. Біз зайырлы оқу орны өкілдері ретінде дінді мәдени феномен деп оқып, танимыз. Бұл дін туралы ғылыми түсінік. Ғылымда Адам-Ата, Хауа-Ана туралы әңгімені аңыз деп қарастырамыз, мәселені осылай қойғанда, әрине, дін біз үшін – дүниетаным.

77. Сіздің пікіріңізше, қаншалықты қазақстандық БАҚ «4-ші» биліктің қызметін атқаруда? БАҚ - бұқаралық ақпарат құралдары. Оларға теледидар арналары, радио, баспасөз (газет-журналдар), Интернеттегі (әлемтордағы) сандық (электрондық) құралдары, тағы басқа ақпарат таратын қоғамдық саласындағы құралдар жатады. Бұқаралық ақпарат құралдары өміріндегі тын әрі өткір мәселелерді көтеріп, халықтың ойларын, ұсыныстарын ортаға салатын, әртүрлі көзқарастардың көрініс табатын, нағыз плюрализм мінберіне айналатын болса, масс-медиа жүйесі өз тұтынушылары үшін жаңа мүмкіндік жасау тиіс. Оқырман, тыңдарман, көрермен қауымды БАҚпен тығыз байланыста ұстап, оларды медиа ісіне тарту, шығармашылыққа, ақпарат жинауға қарапайым тұрғындардың араласуын және күнделікті тіршілік түйіткілдерінң, әлеуметтік мәселелердің басты тақырыпқа айналуы азаматтық журналистика құбылысын туындатады.

81.Сонғы ҚР –сы конституциясына енгізілген өзгертулер мен толықтыруларды атаныз?

 ҚР-ның конституциясына 2007ж 21 мамырда өзгертулер мен толықтырулар енгізілді, жалпы қазақстан халқын дүние жүзілік қауымдастыққа лайықты орын алуды тілей отырып қазіргі және болашақ ұрпақтар алдындағы жоғары жауапкершілікті сезіне отырып егемендік құқығымызды негізге ала отырып осы конституцияны елбасымыз қабылдаған. 2007 өзгертулерге байланысты ҚР-сы президенттік республикадан президенттік – парламенттік республмкаға ауысты. Және сонымен қатар президенттік өкілеттік мерзімі 7 жылдан 5 жылға қысқарды. ҚР-ның 2007 ж 25 мамырдағы №254 – 111 заңымен 34-ші баптың 2-ші тармағынан өзгерту енгізілді. 2- ші тармағында әркім республиканың мемлекеттік рәмңздерін құрметтеуге міндетті. Өзгерту бойынша республика президентін қызметіненен кетіру туралы мәселе, ол республика парламентінің н\е парлмамент мәжіліснің өкілеттілігін мерзімінен тоқтатуға мәселе қарап жатқан кезде мәселе қозғалмауы керек. 47- баптың 3 тармағы толықтырулармен

82. Д/ж эк/қ дағдарыстың обьективті және субьективті факторларын атаңыз? Экономикалық дағдарыс бар болғанымен, ол елдің әлеуметтік және саяси

тұрақтылығына қатер төндіретіндей деңгейде емес. Мұны халықтың әлеуметтік көңіл-

күйінен аңғаруға болады. Қоғамда белгілі бір наразы топтардың бар екенін жоққа шығаруға

болмайды. Уақыт өте келе олар күшейіп, қауіп-қатер төндіруі де мүмкін. Алайда, дәл

қазіргі уақытта бұл соншалық маңызды мәселе емес.

Халықтың жыл бойғы көңіл-күйінің көрсеткішіне назар аударатын болсақ, қоғамда

президент пен үкімет дағдарыстан аман-есен алып шығып, бәрі бір арнаға түседі, көп

ұзамай бәрі қалпына келеді деп есептейтіндердің біршама азайғанын аңғарамыз. Жыл

басындағы жағымды және оптимистік бағалау жыл аяғында кері бағытқа қарай өзгерген.

Жоғары лауазымды шенеуніктер дағдарыс еңсеріліп, ел экономикасы қалыпты даму жо-

лына түскенін күн құрғатпай айтып жатқанына қарамастан, үкімет ел экономикасын

сауықтырып, экономикалық дағдарыстың салдарын тез арада жояды деп есептеушілердің

қатары сиреген.

Әрине, қоғамның дағдарысқа қатысты реакциясы экономика саласында алдағы

уақытқа жоспарланып отырған оң өзгерістермен ғана байланысты емес. Дағдарыстың сал-

дарынан қиындық көріп отырған қоғамдағы әртүрлі топтарға мемлекеттің тиімді жәрдемберуі де үлкен мәселе. Әлеуметтік сұрау нәтижелері халықтың билікке әлі де болса сенетінінкөрсетіп отыр. Ал халықтың сенімі дегеніміз – мемлекеттік билік үшін аса маңызды шарт.Сонымен бірге, ол мемлекеттің тиімді жұмыс істеп отырғанын да көрсетеді.

Алайда, халықтың сенімінің де белгілі бір шегі бар. Ол негізінен билік органының деңгейі мен құрылымына және оны басқарып отырған адамға байланысты. Мәселен, зерт-

теу нәтижелеріне сүйене отырып айтар болсақ, өкілетті органдарға қарағанда, атқару органдарына халықтың көбірек сенетінін байқауға болады. Зерттеу нәтижелері халықтың басым көпшілігінің Президенттің және Үкіметтің іс-әрекетін оң бағалайтынын көрсетіп отыр. Президенттің іс-әрекетін оң бағалаушылар жыл басында 87,8 пайыз болса, жыл соңында 75,6 пайыз болған. Үкіметтің көрсеткіші сәйкесінше 71,2 және 63,6 пайыз. Жоғарғы билік органдарына, соның ішінде президентке сеніммен қарайтындар да баршылық. Жыл басында президентке сенетін халықтың үлесі 72,3 пайыз болса, жыл аяғында 69,8 пайыз болған. Үкіметке сеніммен қарайтындардың үлесі жыл басында 55,9 пайыздық көрсеткішті көрсетсе, жыл соңында 48,7 пайыз болған. Аймақ-аймаққа бөліп қарастыратын болсақ, барлық облыстарда елдің мемлекет басшысына деген сенімі жоғары екенін аңғарамыз. Нұрсұлтан Назарбаевқа сенім артқан халықтың үлес салмағы 66,7 пайыздан 78,5 пайызға дейін көтерілсе, үкіметке сенім артушылардың қатары, керісінше, біршама кеміген. Жоғарғы атқарушы органның іс-әрекетіне қатысты сыни пікір білдіргендер негізінен оңтүстік облыстар. Атап айтқанда, Алматы, Жамбыл және Оңтүстік Қазақстан облыстары. Өңір басшыларының әрекетіне көңілі толмайтын халықтың әлеуметтік тұрмысының оңып тұрмағаны белгілі. Зерттеу нәтижелері басқа облыстармен салыстырғанда, оңтүстік өңірде халықтың материалдық жағдайының нашарлап кеткенін көрсетіп отыр. Оңтүстік облыстарда әлеуметтік көңіл-күйдің нашарлап кеткені де сондықтан

83. Сіздің пікіріңізше, КСРО-ның құлдырауына не түрткі болды? КСРО-ның ыдырауы . 70-80 жылдары ұлттық этникалық қақтығыстар жиілей бастады.Соған қарамастан Мемлекет басындағылар КСРО-ны «бауырмал халықтың ұйымшыл отбасы» деп атады.Көп ұлтты мемлекеттің билігі бір орталықтанған ,сондықтан барлық билік Коммунистік партия қолында болған болатын. Көпшілік 70-80жылдарды, яғни Брежневтің билік ету кезеңін, КСРО-ң гүлденген кезеңі деп санаса, Брежнев өлімінен кейін Кеңес Одағы құлдырай бастады. Көптеген зерттеушілер КСРО құлауының нақты себептерін көрсетпейді, әйтседе мүмкін болуларының ішінде келесілерін келтіред: • Әр көп ұлтты мемлекетте кездесетін орталықтанған тенденциялар • Стагнация,кейін экономиканың құлдырауына, ол өз кезегінде саяси жүйенің құлауына әкелген Кеңестік жүйенің кемшіліктері КСРО экономикасына қатты әсер еткен әлемдік мұнай бағасының түсуі КСРО қару-жарақ жарысына төтеп бере алмауы,рейганомиканың жеңісі Үкімет басшылары саясатының тиімсіздігі, Брежнев және оның жолын қуушылардың реформалық қызметтері экономиканы құлдыратып,бірорталықтанған билік механизмін жоюы. КСРО-ны құлатуда батыс елдерінің қызығушылығы Билік үшін күрес Елде құлдырау үстіндегі анархия жағдайында саяси және шаруашылық элитаның мемлекетті бөлісіп, жекеменшікте көп иелікке ие болғылары келгендігі Ұлттық қайшылықтар,әр ұлттың өз салт-дәстүрін өзі дамытқысы келуі Елді демократизациялау салдарынан жеке ұлттардың КСРО-ның бөлуін қалауы Тәуелсіз зерттеушілердің пікірінше, КСРО экономикасының құлдырауына Горбачевтің Одақ экономикасының жартысына жақынын ұстап тұрған спирттік ішімдіктерге тиым салуы және т.б ХХ ғасырдың 80-90 жылдары КСРО-ң әлеуметтік-саяси, экономикалық өміріндегі қатынастар шиеленісі 1991 ж 21- желтоқсанындағы одақтың өмір сүруінің тоқтатылуына әкелді. 1985 жылы М.С.Горбачев және оның жақтастарының «қайта құру» саясатын бастауынан халықтың саяси активтігі өсті, жаппай, соның ішінде ұлттық қозғалыстар мен ұйымдар құрылды. Кеңестік жүйені реформалауға тырысуы елдегі кризисті одан ары тереңдетті.Саяси сахнада бұл кризисс КСРО президенті Горбачев пен РФСФР президенті Ельциннің арасындағы қайшылықтар негізінде көрінді. 1989 жылы ресми түрде елде экономикалық кризисс басталғандығы жайлы жарияланды. Осы жылдары советтік экономикадағы басты проблема максимумына жетті, яғни үнемі тауар тапшылығы, саудадан күнделікті қолданылатын заттар жоғала бастағандығы(наннан басқа). Бүкіл ел бойынша сауданы карточкалық жүйе бойынша жүргізу енгізілді. 1991ж бастап алғаш демографиялық кризисс байқалды,елде туылымнан өлім көрсеткіші өсті. КСРО территориясында ұлтаралық қақтығыстар жиілей түсті.Осыған байланысты сөйлейтін болсақ, алысқа бармай-ақ, мысал ретінде өз еліміздегі 1986 жылғы аса озбырлық пен қатыгездікпен басылған жастардың «Желтоқсан» оқиғасын айта кетуге болады.Үкімет басына Колбиннің отыруы, халық үшін жылдар бойы жиналған ызалықтарына түрткі болғандай болды. Осындай шиеленістің ең шегінен шыққаны Таулы Қарабах қақтығысы. 1988 ж бастап бұл жерде армяндар мен азербайжандар қырғынға ұшырай бастады. 1989 жылы Армян КСР Жоғарғы Кеңесі Таулы Қарабахтың өзіне қосылғандығы жайлы жариялайды,ал Азербайжан КСР болса блокада бастағанын ескертеді.Сөйтіп, 1991 жылдан бастап екі ел арасында соғыс басталды деп айта аламыз. Осындай шиеленіскен жағдайлар Ферғана даласында да болып өтті.Оның басты себебі бірнеше ортаазиялық ұлтты бір бүтінге біріктірмек болулары. КСРО-ң ыдырау үстіндегі жағдайын көре отырып, көптеген құрамындағы мемлекеттер болашаққа деген нық сенімдері болмаса да, Одақтың да келешегі шамалы екенін көре отырып, елінің болашақ дамуы үшін мемлекет басшылары егемендіктерін жариялай бастады. Бұл үрдісті алғашқы болып Балтық теңізі маңы елдері бастады.Оның үстіне, 1990 жылы 7 ақпандағы КСРО КП ОК биліктегі монополияның әлсірегенін жариялаған соң,елде алғашқы бәсекелестік сайлаулар өтті. Осының нәтижесінде көптеген одақтық мемлекеттерде билікке либералдар мен ұлтшылдар келді.Олар ортақ одақтық заңдардың республикалық заңдардан басымдығына наразылықтарын білдірді,сондай-ақ жергілікті экономикаға бақылауды өз қолдарына беруді және салықты тікелей одақ бюджетіне төлеуге қарсы шықты.Осы және тағы да басқа шиеленістер өзі оңып тұрмаған одақ арасындағы экономикалық байланысты үзді. Бұл кризисс әр елге әртүрлі әсер етті, әр ел әртүрлі қабылдады. Литвада 1988 жылы 3 мамырда тәуелсіздік жолындағы Саюдис қозғалысы құрылды. Ал 1990 ж 11 наурызда Литва Жоғарғы Кеңесі ел егемендігі жөнінде жариялады. Сондай-ақ, көршілес Эстонияда 1988ж Эстония Халық Фронты құрылды да, мамырда Таллинде «әншілер революциясы» өтеді. 1990 ж 23 наурызда Эстония Компартиясы КСРО КП мүшелігінен шығатындығын жариялайды, ал кейін 1990ж 30 наурызында Эстония Жоғарғы Кеңесі өз тәуелсіздіктерін жариялайды. Осы кездері Латвияда да Халық Фронтының күшеюі байқалады, олардың негізгі мақсаты -ел тәуелсіздігі еді. 1990 жылы 4 мамырды Латвия Жоғарғы Кеңесі егемендіктерін жариялап, 1991 жылы 3 наурызда осы қабылданған шешім референдум арқылы бекітілді.

84. Барлық биліктің түрі «Құдайдан» деген тұжырымды қалай түсінуге болады? парадигма (гр. Тео- құдай, логос - ілім ) саясаттың және оның проблемаларының табиғаттан тыс ұғымдар мен түсіндірілуін қарастырады. Биліктің пайда болуын, билік өкілеттіктерінің мәні туралы, биліктің өз іс - әрекетінде жүзеге асыратын заңдары туралы, адамның билікке және биліктің адамға қатынасы туралы мәселелерді діни ілімнің белгілі бір догматтық құрылысы арқылы шешеді. Адамға саясат әлемін, саяси қатынастарды түсіндіретін діни пайымдаулар Құдай берген деп қабылданады. Осы ретте теологиялық парадигма адамдардың жердегі өмірінің жетілмегендігін, оны жақсарту қажеттілігін ескереді. Бұған жетудің негізгі жолы – Құдай жазып қойған тағдырға сену. Теологиялық парадигманың дамуының бастапқы кезеңдерінде мифология көрнекті орын алады, өйткені мифтер көптеген халықтардың өмірінде әр түрлі дәрежеде өз уақытының саяси проблемаларының көрінісі ретінде қызмет етті. Мұндай билік табиғаттан тыс, ерекше абсолютті күш ретінде қарастырылады. Ол Құдіретті күштің құралы, сондықтан адам билікке бой ұсынып, көнбістік таныту керек. Теологиялық парадигма билік етуші субъектінің билік құру құқығын орнықтыруға қызмет етті. Бұл үшін билік құрушы адамдардың құдайлық тегі туралы, олардың билік құруға деген шексіз құқығы туралы әр-түрлі діни мифологиялық конструкциялар қолданылады.Теологиялық паради гма өзінің ортақ белгілерін сақтағанымен, әрбір әлеуметтік-мәдени ортада өзгеріске түсіп отырады және тиісті өмірлік мазмұнға ие болады. Сондықтан да, теологиялық парадигма таза абстрактілі, догматтық, мифологиялық көзбояушылық емес, ол сондай-ақ өз уақытының саяси сұрауына жауап беруге ұмтылады.

29. Қазақсатандағы Заң шығарушы биліктің қызметі мен құзіреті.Қазақстан Республикасы демократиялы, зайырлы, құқықты және әлеуметтік мемлекет, оның басты құндылығы адам, оның өмірі, құқығы және бостандығы. Осы құндылықтарды жүзеге асырып, реттеп отыратын әділ қауым – Заң шығарушы орган болып табылады. Заң шығарушы орган  Конституция бойынша елдегі заң шығарушы билікті жүзеге асырудың негізгі міндеті жүктелген мемлекеттік өкілетті алқалық орган. Кейбір елдерде заң шығарушы органға өзінің негізгі міндетіне қоса мемл. бюджетті бекіту және атқарушы билік органдарының (үкіметтің, президенттің, т.б.) қызметін бақылау құқығы берілген, сондай-ақ, кейбір өзге де өкілеттіктер: жоғары лауазымды адамдардың белгілі бір тобын (судьяларды, есеп палаталарының аудиторларын, омбудсмандарды, т.б.) сайлау (тағайындау, орнынан алу), халықар. шарттарды бекіту, рақымшылық жариялау міндеттері жүктелген.

Заң шығарушы биліктің мемлекеттік биліктің жалпы құрылымындағы жетекші қызметі мемлекеттік биліктің өзге тармақтарының тек осы билік құрған құқықтық негіз шеңберінде ғана әрекет ете алатындығымен негізделген. ҚР субъектілеріндегі заң шығарушы билікті әртүрлі атаулары бар заң шығарушы ( өкілді ) органдар жүзеге асырады. ЗАҢ ШЫҒАРУШЫ БИЛІК

Қазақстан Республикасының Парламенті

1995 жылғы 30 тамызда республикалық референдумда қабылданған Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес Қазақстан Республикасының қос палаталы Парламенті заң шығару қызметін жүзеге асыратын Республиканың ең жоғары өкілді органы болып табылады.

Парламент тұрақты негізде жұмыс істейтін екі Палатадан: Сенаттан және Мәжілістен тұрады.

Сенат әр облыстан, республикалық маңызы бар қаладан және Қазақстан Республикасының астанасынан екі адамнан, тиісінше облыстық, республикалық маңызы бар қаланың және республика астанасының барлық өкілді органдары депутаттарының бірлескен отырысында сайланатын депутаттардан құралады. Сенатта қоғамның ұлттық-мәдени және өзге де елеулі мүдделерінің білдірілуін қамтамасыз ету қажеттілігі ескеріліп, оның он бес депутатын Республика Президенті тағайындайды. Сайланған Сенат депутаттарының жартысы әрбір үш жыл сайын қайта сайланып отырады. Сенат депутаттарының өкілеттік мерзімі – алты жыл.

Палатаны мемлекеттік тілді еркін меңгерген өз депутаттарының арасынан жасырын дауыс беру арқылы Палата депутаттары жалпы санының көпшілік дауысымен сайланған Төраға басқарады. Сенат Төрағасының қызметіне кандидатураны Қазақстан Республикасының Президенті ұсынады.

Мәжіліс жүз жеті депутаттан тұрады. Мәжілістің тоқсан сегіз депутаты саяси партиялардан партиялық тізімдер бойынша жалпыға бірдей, тең және төте сайлау құқығы негізінде жасырын дауыс беру арқылы сайланады. Мәжілістің тоғыз депутатын Қазақстан халқы Ассамблеясы сайлайды. Мәжіліс депутаттарының кезекті сайлауы Парламенттің жұмыс істеп тұрған сайланымы өкілеттігінің мерзімі аяқталардан кемінде екі ай бұрын өткізіледі. Мәжіліс депутаттарының өкілеттік мерзімі – бес жыл.

Палатаны мемлекеттік тілді еркін меңгерген өз депутаттарының арасынан Палата депутаттары жалпы санының көпшілік даусымен жасырын дауыс беру арқылы Мәжіліс сайлаған Төраға басқарады. Мәжіліс Төрағасының қызметіне кандидатураларды Палатаның депутаттары ұсынады. 

16. Саяси тұрақтылық пен саяси риск

Саяси тұрақтылық – әр түрлі ішкі және сыртқы өзгерістер жағдайында саяси жүйенің өз құрылымын сақтап, тиімді өмір сүруге мүмкіндік беретін тұрақтылығы. Ол үшін ең алдымен экономиканың жоғарғы қарқында дамуы, халықтың әл-ауқатын үздіксіз өсіруі, табыс бөлісінде көп алшақтық болмауы, саяси тәртіптің заңдылығы мен демократтиялылығы және т.с.с. болуы керек. Қандай да бір мәселелерді шешу үшін саяси шешім керек. Саяси шешім, ресми нұсқау, бағдарлама, мәлімдемелер арқылы жасалады. Бұл құжаттар мемлекет, саяси партиялар, ұйымдар, жеке саяси басшылар, халықаралық бірлестіктер, қоғамдаық ұйымдар арқылы жүргізіледі. Саяси шешімдер алдағыны көре білуді, болжап бағдарлай алуды қажет етеді. Бұл 2 бағытта жүреді: 1. Болашаққа болжам жасау, оған процесс ретінде қарау; 2. Саяси өмірдің, процестердің, оқиғалардың, құьылыстардың даму барысын арнаулы зерттеу. Сондықтан пайымды шешімдер қабылдау шешу үшін ғылым мен техниканың соңғы жаңалықтарын қолданудың маңызы зор. Дұрыс болжам жасамау қауіпті, сәтсіздікке душар етуі сөзсіз. Саяси процестердің, жағдайлардың, құбылыстардың мәнін талдау арқылы дұрыс мағлұмат алу, жете білу саяси шешімдердің дұрыс болуының басты шарты.Саяси риск – кез келген субъектінің көздеген мақсатқа жетудегі іс-әрекеттері, яғни белгілі бір мәселелрді шешу кезіндегі қабылданған шешімнің тиімді болмау қаупі.

Саяси риск мемлекеттік саясаттың салдарынан шыққан зала, зиянның немесе табыстың көлемінің азаюының пайда болу болу мүмкіндігі. Осылайша, саяси риск үкіметтегі мүмкін болатын өзгерістермен және оның қызметіндегі басым бағыттардағы өзгерістермен байланысты. Саяси риск есебі әсіресе тұнбаған заңнама бар елдерде маңызды болып келеді. Саяси риск кәсіпкерлік қызметке тән, одан кетіп қалуға болмайды, тек оны бағалап, есептеп білу керек.

Жеке мемлекеттік қайраткерлер мен мемлекет үкіметтің өзінен туындаған саяси рискті есептеу әрекеттері ХІХ ғ қолданыла бастады. Танымал банкир Ротшильд саси жағдайлар туралы ақпарат жүйесін осылайша ұйымдастырған, ол үкіметтен бірнеше күн бұрын сасяси жаңалықтар туралы хабар алып отырған.

Саяси рисктерді төрт топқа юөлсе болады:

  •  Адекватты компенсациясыз ұлтшылдық және экспроприация рискі;
  •  Жергілікті валютаның конверсиялануына мүмкіншілігі бар тежеулермен байланысты трансферт рискі;
  •  Компания контрагент орналасқан елдегі билік әрекеттерінен контрактың тоқтатылу рискі;
  •  Әскери әрекеттер мен азаматтық ретсіздік рискі.

Ұлтшылдық рискі тәжірибеде кәсіпкерлермен түсіндіріледі, экспроприациядан компания меншігін үкіметтің сатып алуына дейін барады. Ұлтшылдық рискіне анықтама берудегі бір қиыншылығы ол кез келген мемлекетте билік ешқашан өз еліндегі ұлтшылдық пенэкспроприациясын жарнамаламайды.

Трансферт рискі жергілікті валютаның щетелге сатылуымен байланысты. Мысалы, кәсіпорын тиімді жұмыс істейді, олар табысты тек ұлттық валютада көреді, және инвестор валютасына ауыстыра алмайды. Оған себеп көп болуы мүмкін, мысалы конверсиялауға ұзақ кезек болуы мүмкін.

Контракт тоқталу рискі келісімде көрсетілген айыппұл санкциялары да, арбитаж да көмектесе алмаған жағдайда болады. Контракт серіктестікке бағынбайтын себептермен тоқтатылуы мүмкін, мысалы, ұлттық заңнаманың өзгертілуі.

Әскери әрекеттер мен азаматтық ретсіздік рискі нәтижесінде кәсіпкерлік фирмалар өте қатты зардап шегуі мүмкін, тіпті банкротқа ұшырауы да мүмкін.

Саяси риск шартты түрде ел ішінде, аймақтық және халықаралық болуы мүмкін. Ел ішіндегі риск ол кәсіпкерлік фирмалардың қызметіне әсер ететін елдің саяси тұрақсыздығы. Нәтижесінде, фирманың қаржылық жағдайы күрт төмендейді, банкроттыққа да барады.

Аймақтық риск дегеніміз белгілі бір аймақтағы саяси жағдайдың тұрақсыздығы. Яғни бұл жағдай нәтижесінде сол аймақтағы фирмалардың қызметіне әсерін тигізеді; сол аймақтағы әскери қызметтен зардап шегу, кәсіпкерлік қызметке аймақтық басқару органдарының араласуы.

Халықаралық саяси риск халықаралық нарыққа шыға алатын және шетел инвесторларымен серіктестік орнатқан фирмаларға аса маңызды риск түрі болып табылады.

Саяси рискке кәсіпкер ешқандай әсерін тигізе алмағандықтан (себебі, ристің пайда болуы оның жасаған қызметі нәтижесінен емес), саяси рискті сыртқы рисктер тобына жатқызған дұрыс деп есептеледі.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

55836. Let’s meet with the sportsmen of wild nature on Safari 81 KB
  A Magic Wand (a pen) will help you to write an e-mail to your favourite Ukrainian sportsman or a sportswoman about sportsmen of wild nature and about sport activities. Use the information from your word bubbles.
55839. Ілюстрування казки А. С. Пушкіна "Сказка о царе Салтане, о сыне его славном и могучем богатыре князе Гвидоне и о прекрасной царевне Лебедь" 5.18 MB
  Мета уроку: передача сюжетно-смислових звязків в композиції просторових явища глибина простору плановість розташування обєктів перспективні зміни ландшафту та розташованих на ній обєктів; передача характерних особливостей форм і пропорцій людей.
55840. Самостоятельная подготовка студентов к проведению урока по легкой атлетике. Учебно-методическая разработка 190 KB
  Задачей подготовительной части урока является подготовка организма занимающихся к предстоящей нагрузке основной части обучение видам легкой атлетики развитие физических качеств и формирование специальных двигательных качеств...
55842. ОРГАНІЗАЦІЯ САМОСТІЙНОЇ РОБОТИ СТУДЕНТІВ У ВИЩИХ НАВЧАЛЬНИХ ЗАКЛАДАХ 114 KB
  Співвідношення обсягів аудиторних занять і самостійної роботи студентів визначається з урахуванням специфіки та змісту конкретної навчальної дисципліни її місця значення і дидактичної мети в реалізації освітньопрофесійної програми а також питомої ваги...
55843. Вычитание двузначных чисел с переходом через разряд 30.5 KB
  Оборудование урока: компьютер мультимедийный проектор экран учебник математики рабочая тетрадь по математике №1 Тип урока: урок открытия нового знания. В содержание урока я включила элементы обучения школьников универсальным учебным действиям...