12324

Әлемдік әлеуметтанудың қалыптасуы мен даму тарихы

Реферат

Политология и государственное регулирование

ІІ дәріс. Әлемдік әлеуметтанудың қалыптасуы мен даму тарихы. 1. Антикалық және Ортағасыр дәуіріндегі әлеуметтік ойлар. 2. Жаңа заман мен Ағартушылар дәуіріндегі әлеуметтік тұжырымдамалар. 3. Әлеуметтану ғылымының классика...

Казахский

2013-04-25

132.16 KB

505 чел.

 ІІ дәріс. Әлемдік әлеуметтанудың қалыптасуы мен даму тарихы.

1. Антикалық және Ортағасыр дәуіріндегі әлеуметтік ойлар.

2. Жаңа заман мен  Ағартушылар дәуіріндегі әлеуметтік тұжырымдамалар.                                           3. Әлеуметтану ғылымының классикалық кезеңі.

4. Қазіргі әлеуметтану ғылымы дамуының негізгі бағыттары.

1. Сабақтың мақсаты:  Әлемдік әлеуметтанудың даму тарихымен жүйелі таныстыру. Бұл мынандай міндеттерді алға тартады: әлеуметтанудың қалыптасуының әлеуметтік-экономикалық және теориялық алғышарттарын, оның дамуындағы  классикалық кезеңнің ерекшеліктерін,  қазіргі әлеуметтанудың дамуындағы негізгі бағыттар және теорияларды білу.  

       Қандай ғылым болса да қоғамдық қажеттіліктен туатыны белгілі. Әлеуметтанудың да пайда болуының, дамуының, қалыптасуының өзіндік тарихи кезеңдері, әлеуметтік-экономикалық, ғылыми алғышарттары болды. Осыларды ескере отырып, қазіргі күні әлеуметтану ғылымының тарихын негізінен үш кезеңге бөледі.

     Бірінші кезеңге, яғни Антикалық дәуірде өмір сүрген Конфуций, Платон мен Аристотельдің қоғамның құрылымы,  оның сипаты, функциялары және т.б. туралы әлеуметтік ойларын жатқызуға болады.

Екінші кезеңге, яғни Ортағасырдан Жаңа заман мен  Ағартушылар дәуіріне ұласатын кезеңге қоғамға қатысты үлкен ой тұжырымдар жасаған  А.Сен Симон, Т.Гоббс, Ж.Ж.Руссо сияқты ғалымдар да қосылады.

Ескерте кететін бір мәселе  алғашқы екі кезеңді әлеуметтанудан бұрынғы тарих деушілер жоқ емес. Шынында да, бұл кезеңде негізінен әлеуметтік ойлар, тұжырымдар ғана болды.

Әлеуметтанудың ғылым ретінде танылуы үшінші кезеңмен, ХІХ ғасырдың бірінші жартысымен, яғни «әлеуметтану» терминінің пайда болуымен байланысты. Жаңа теориялық тұжырымдамалармен байыған бұл кезеңді әлеуметтану ғылымының классикалық даму кезеңі деп те атайды. ХХ ғасырда әлеуметтану ғылымы жаңа идеялар және бағыттармен толықты.

Енді осы кезеңдерге қысқаша тоқтала кетіп, әлеуметтану ғылымының алғы шарттарының қалай жасалғанына зер салайық. Алғашқы қауымдық құрылыста қоғамдық құбылыстар мен үдерістерді түсіндіру көбіне мифтік сипатта болды да, әлеуметтік қатынастарды философиялық тәсілдермен талдаудың алғашқы элементтері Ежелгі Қытай, Грек және т.б. ертедегі мемлекеттерде басталды. Сөйтіп ғылымдар атасы философияның тарихында әлеуметтанудың бастауын танытатын толып жатқан әлеуметтік ойлар дүниеге келді.

Біздің жыл санауымыздан бұрынғы заманда өмір сүрген ұлы ойшылдар Конфуций (552 – 479),  Платон (427 – 347) және Аристотельдің (384 – 322),    әлеуметтік философия туралы еңбектері теориялық әлеуметтанудың тууына алғы шарттар дайындады. Мысалы, Қытайдағы алғашқы әлеуметтік утопиялық жобаның авторы Конфуций мемлекет ізгілікті,  үлкен жақсы отбасы іспеттес құрылуы керек, ал басқарушы әкей сияқты азаматтар жөнінде қамқорлық жасауы, сол сияқты азаматтар да оны құрметтеп, туысқанындай бірін бірі жақсы көруі қажет деп атап көрсетті. Ол қоғамда әлеуметтік үйлесімділік принципін ұсынды, мемлекетті тірі организм санады. Мұның барлығы сол кездегі Қытайдағы әлеуметтік-саяси жағдаймен байланысты болған еді. Себебі Қытай аймағында тұратын бірнеше тәуелсіз монархиялар бір-бірлерімен тұрақты жауласуда болатын. Қоғамның жоғары топтары билік үшін күресті, билеушіге ықпал етуге ұмтылды. Конфуций идеясы ізгілікке шақырды.

   Әлеуметтік теориялар гректің ұлы ойшылы Платонның «Мемлекет», «Заңдар» және «Саясатшы» деген еңбектерінде орын тапты. Платон «Қоғам басшысынан бастап бұзылады» деп зиялылардан адамгершілік тазалықты талап етті. Ол «Қоғамды билеудің негізгі құралы билік жасау емес, бедел» деді. Бұл екі ұғымның мәнін аша кеткен артық емес. Билік – адамның, топтың, әр түрлі таптардың іс-әрекеттеріне шешуші әсер ететін, идеология ықпалының негізінде және ұйымдастырушы құқықтар арқылы жүзеге асатын үстемдік етуін білдірсе, бедел – белгілі бір адамның, топтың, қоғамдық ұйымның, әлеуметтік институттың жалпы жұрт қабылдаған, мойындаған қабілеті мен еңбегін танытады.

 Платонның ойынша, қоғамның тууының негізгі себебі адамдар бірігіп ғана өз қажеттіліктерін өтей алады. Ол тұңғыш рет қоғамның құрылымын талдауға ұмтылып, оның үш әлеуметтік жіктен тұратындығын атап көрсетті. Біріншісі - мемлекетті басқарушылардан тұратын философтар, екіншісі – мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жауынгерлер не күзетшілер, үшіншісі – мемлекеттің өмірін қамтамасыз ететін егіншілер мен қолөнершілер. Осы бірігудің арқасында қоғам, мемлекет пайда болады.

   Аристотель өзінің әлеуметтік көзқарастарын осы тақырыпқа арналған алғашқы туындысы - «Саясат» атты трактатында жариялады.  Және бір айта кететін мәселе – бұл шығарманы жазар алдында  ұлы ойшыл және оның шәкірттері 158 грек полистің (сол кездегі мемлекет типтес қалалар) құрылымын зерттеді. Ол  мемлекетті - қауымның дамыған түрі, ал қауымды — отбасының дамыған түрі санады. Оның пікірінше, адамдар мемлекетке белгілі бір игілікке жету үшін бірігеді, сондықтан мемлекеттің негізгі мақсаты қоғамда көптің бәріне ортақ игіліктер мен әлеуметтік әділеттікке жету болып табылады. Аристотель мемлекеттің дұрыс түріне әкімдер халық, ел пайдасын ойлаған, билік қоғамға қызмет істеген мемлекеттерді жатқызды. Ол қоғамдық игілікті көздеген мемлекетті дұрыс мемлекет деп санады.

Орта ғасырда Аристотельдің еңбектері еуропа тілдеріне аударылып, өте маңызды оқиға болып саналып, бірсыпыра ойшылдар бұрынғы схолостикалық және құдайшылдық идеядан бас тартқанымен барлық ғылыми ойлар дінмен тығыз байланыста, өзара әрекеттістікте дамыды. Сондықтан әлеуметтік өмір діни догмалармен түсіндірілді. Дегенмен кейбір ойшылдар өз кезіндегі қоғамның құрылуын, әлеуметтік құбылыстар мен үдерістерді түсіндіруде қалыптасқан діни таным ауқымынан шыға алды.  Мысалы, италияның монахы, теолог Фома Аквинский (1225-1274) бүгінгі күнге дейін католик шіркеулері мойындайтын барлық білімдер иерархиялық ұйымдасқан жүйені құрайды, оның ең жоғарысы әрі құдайдың ақыл-есіне ең жақыны теологиялық ілім дей отырып, әлеуметтік теңсіздік пен қоғамның әлеуметтік құрылымының күрделенуін қол өнер кәсібі өндірісінің және сауда, алысберістің дамуымен  түсіндірді.

Араб философы ИбнХалдун (1332-1406) өзінің теориялық зерттеулерінде өндірістің, сауданың дамуымен, қалалардың өсуімен қоғамның әлеуметтік құрылымы өзгеретінін атап көрсетті.

   2. Жаңа заман мен  Ағартушылар дәуірінің әлеуметтік ойлардың даму тарихында орны бөлек болды. Феодализмнің ыдырауы және жаңа буржуазиялық қарымқатынастың дамуы адамзат өркениеті өрісінің бет бұрыс кезеңін бастады. Әлеуметтану ғылымының алғышарттары ретінде бұл кезең әлеуметтік тұжырымдардың жаңа деңгейге көтерілуімен сипатталады. 1651 жылы жарық көрген өзінің «Левиафан...» атты кітабында белгілі ағылшын философы Томас Гоббс (1588-1679) «қоғамдық келісім» тұжырымдамасын баяндады. Бұған байланысты мемлекет құдайдың  құдіреті емес, адамдардың (қоғамның) туындысы. Қоғам бейбітшілік пен тәртіпте өмір сүруді қамтамасыз ету мақсатындағы  адамдардың өзара келісімінің нәтижесінде пайда болған. Сонымен қоғам мен мемлекет ұғымдарының ара жігін ашуға алғашқы қадам жасалды.

    Тамаша ойшыл, либерализмнің негізін салушы Джон Локк (1632-1704) қоғамдық келісім туралы тұжырымдаманы ары қарай дамыта отырып, тұлға, қоғам және мемлекет сияқты ұғымдарды алғаш рет жекежеке қарастырды. Ол әлеуметтік-саяси үдерістерді адамзат қоғамының дамуы ретінде қарап, мемлекеттің рөлі азаматтардың өмірге, еркіндікке және жеке меншікке құқығын қорғауда жатыр деп түсіндірді.

    Француздың атақты ғалымы  Шарль Луи Монтескьенің де қоғам туралы ойларының жаңа ғылымның, яғни әлеуметтану ғылымының  қалыптасуындағы рөлі ерекше. Оның «Заңдар рухы туралы» (1748) басты еңбегі шын мәнісіндегі әлеуметтанулық еңбек  болды. Сол себепті замандастары Монтескьені әлеуметтану ғылымы жоқ кездегі әлеуметтанушы деп атаған. Ол тарихты үдеріс ретінде танып, қоғамдық құбылыстардың заңдылығын айқындағысы келді. Монтескье қоғам заңдары оған сырттан келмейді, оны ешкім де алып келмейді, олар оның өзінің ішінде болып жататын  жеке әлеуметтік құбылыстар деп ұғынды. Әлеуметтанулық  көзқарас тұрғысынан Монтескье ұсынған биліктің бөліну принципі туралы идеялар аса маңызды болды. Бұл мемлекеттік деңгейдегі демократияның бастауы болатын.

    Әлеуметтанулық ойпікір ары қарай Ф.Бэкон, ЖанЖак Руссо, А.Гельвеций, Э. Кант, СенСимон және т.б. еңбектерінде дами түсті. Мысалы, француз жазушысы, философы Жан-Жак Руссо (1712-1778) пікірінше,  қоғамды құратын адамдар, сондықтан заңдар солардың жалпы еркін танытуы қажет. Ал осы еріктің күштілігін тексеру және қоғам өмір сүріп отырған заңдардың соған сәйкестігін байқау үшін референдумдар өткізу керек. Бұған бірден-бір қолайлы жағдай, келісімге келуге оңай халқы көп емес ежелгі қалалар-мемлекеттер сияқты әлеуметтік құрылым болып табылады деді.

Француз ойшылы СенСимон (1760-1825) әлеуметтанудың өз алдына ғылым ретінде қалыптасуының бастауында тұрды. Оның идеялары О.Конттың, Э.Дюркгеймнің және К.Маркстің еңбектеріне әсер етті. Ол ғалымдар арасында бірінші болып, позитивизмді (қоғамдағы дерексіз ой қорытулардан арылып, қоғамды зерттеуде нақтылы бақылау, эксперимент сияқты әдістерге сүйену қажеттігін қолдаған бағыт) қоғамды зерттеу мен ол бағынатын заңдарды анықтаудың әдісі ретінде пайдалануға болады деп есептеді. Бұл - қоғамдағы дерексіз ой қорытуларға қарсы, ғылымды діни қабықтан арылту мақсатында, қоғамды  зерттеуде нақтылы бақылау, эксперимент сияқты әдістерді басшылыққа алуды мұрат еткен бағыт. Бұған тән ең басты белгі табиғилық болып табылады.

СенСимон өзінің «Адам туралы ғылыми очеркінде» (1813) жаңа пәннің – «адам туралы позитивті ғылымның» ауқымын айқындады. Ол бұл ғылымды алдымен физиология, кейін жалпы саясат, саяси ғылым, әлеуметтік ғылым, позитивтік философия дей отырып, қоғам өз дамуында құлдық, феодализм және индустриализм сияқты үш сатыдан өтеді деп есептеді. Сондай-ақ ол меншік пен билік оған әсер ете алатын, оның шынайы қажеттілігін сезінетін адамдарға, яғни ғалымдар мен өнеркәсіпкерлерге тиесілі болғанын дұрыс санады. Оның пікірінше, егер билік бюрократтарға, заңгерлер мен діндарларға тисе, онда олар қоғамға ешқандай пайда келтірмей, оның берекесін қашырады. Бұдан өнеркәсіп өндірісі мен қоғамның әлеуметтік құрылымының байланысы бар деген ой туындайды.  

 Француздың утопиялық социалисі «...қоғам дегеніміз ең алдымен, барлық бөлшектері тұтас нәрсенің қозғалуына барынша жәрдемдесетін керемет қуатты машина. Адамдардың бірігуі үлкен бір организмді құрайды, оның мықтылығы немесе әлсіздігі органдардың тапсырылған қызметін қаншалықты мінсіз орындауына байланысты» деді. Ол қоғамды жаңартуға болатыны және оның негізіне мынандай принциптерді жатқызды: әрбір қоғам мүшесіне еңбектің міндеттілігі, өндіріс пен ауыл шаруашылығын бір орталықтан жоспарлау, қоғамды ассиоциацияға айналдыру және адамдарды қабілетіне қарай  көтермелеу.  

  Сонымен қоғам мен ғылымның өзара байланыста, қарым-қатынаста дамуы, әлеуметтік философияның баи түсуі, оның қоғамды нақты зерттеуге бет бұруы әлеуметтану ғылымының классикалық кезеңін дайындады, сөйтіп  ғылымдар атасы философия қойнауында жетілген әлеуметтік ғылым өз алдына пәні, зерттеу әдістері, категориялары мен заңдары бар  ғылымға айналды.

3. Әлеуметтану ғылымының классикалық кезеңін адамзат тарихында өркениеттің бастауы саналған Антикалық және Ортағасыр,  Жаңа заман мен  Ағартушылар дәуірлеріндегі әлеуметтік ой-тұжырымдар дайындады. Осы кезеңде әлеуметтану ғылыми пән ретінде әлеуметтік философия қойнауында жетіліп, өзінің бөлек зерттеу объектісі мен пәні, әдістері бар өз алдына дербес ғылым ретінде бөлініп шықты. Бірақ әуелгі кезде әлеуметтану қоғамның барлық қырын қарастыратын ғылым ретінде саналып,  ХІХ ғасырдың аяғында ғана ол қоғам дамуының әлеуметтік аспектілерін зерттейтін ғылымға айналды.  

   Әлеуметтанудың классикалық кезеңінің ірі өкілі, әлеуметтану ғылымының негізін салған атақты француз философы Огюст Конт,  Карл Маркс, Герберт Спенсер,  Г.Зиммель, Э.Дюркгейм, Макс Вебер шығармаларымен байланысты. Осы кезден бастап әлеуметтанудың пәні айқындалып, ол қоғам дамуының әлеуметтік аспектілерін зерттейтін ғылымға айналды.

       Огюст Конт өзінің ұстазы Сен-Симонмен бірге «Қоғамды қайта құру үшін қажетті ғылыми жұмыстар жоспарын» дайындай отырып, объективті  бақылаулар мен жаратылыстану ғылымының, оның ішінде физиканың әдістеріне негізделген қоғам туралы жаңа ғылым жасауды мақсат етті. Конт ол ғылым да позитивті фактыларға негізделіп, механика заңдарын қоғамды зерттеуде пайдалануға болады деп есептеді. Ол жаңа ғылымды алдымен әлеуметтік физика деп атады.  Кейін 1839 жылы 6 томдық "Позитивтік философия курсы" атты кітабында әлеуметтанудың принциптерін атап көрсетіп, еңбектің ескертпесінде Конт әлеуметтік құбылыстарды зерделеуге қатысты жаңа терминді пайдалануға тәуекел ететіні туралы жазды. Ол термин «Социология» (әлеуметтану) деген атқа ие болады. Осы терминнің мазмұны арқылы қоғам  мен индивидтердің өзара іс әрекеті өз алдына зерттеу саласы ретінде танылды.  

    О. Конттың пікірінше, жалпы адамзат танымы өзінің дамуында міндетті түрде үш сатыдан өтеді: теологиялық, метафизикалық (ойлау әдісі, құбылыстарды өзгермейді, бірі-бірімен байланысы жоқ деп есептейді) және позитивистік (оң, жағымды) кезеңдер. Ол қоғамның ілгері дамуының негізінде адамзаттың ақыл-ойының дамуы жатыр, осыны адамзаттың дамуының басты принципі деумен қатар позитивизмді адамзат санасы дамуының ең жоғарғы сатысы және талдаудың белсенді ғылыми әдісі ретінде сипаттады.

Огюст Конт алғашқылардың бірі болып, қоғамды жүйе ретінде қарастырып, оның алғашқы бейнесі ретінде Конт биологиялық организмді ұсынады. Ол жүйенің тұтас, бөлінбейтін сипатын және оның бөліктерінің өзара бағыныштылығын, бір-бірімен тұрақты байланыста, қарымқатынаста болып, үздіксіз оң және кері ықпал етіп отыратынын атап көрсетті.

О.Конт әлеуметтануды жай ғылымдардың қатарына жатқызбады, оны  барлық ғылымдардың шыңы, қоғамды әлеуметтік ұйымдастыру мен өзгертудің аса қуатты құралы деп есептеді. Ол әлеуметтануды шартты түрде әлеуметтік статика және динамика деп екіге бөлді. Біріншісінің объектісі  "тыныштық қалпындағы", екіншісінікі "қозғалыс күйіндегі" қоғам болып табылады. Бұл екі түсінік биологиядан алынған. Әлеуметтік статика - әлеуметтік организмнің құрылымын зерттейтін әлеуметтік анатомия болса, әлеуметтік динамика - әлеуметтік организмнің үдерісін, оның дамуын қарастыратын әлеуметтік физиология.

   Әлеуметтік құбылыстарды зерттеуде О. Конт бірнеше әдістәсілдерді ұсынды. Ол әлеуметтік фактілерді бақылау әдісіне үлкен мән берген, өйткені бақылау ғылымға объективтілік сипат береді деп есептеді. Оның еңбектерінде "бақылау" сөзінің екі мағынасы (кең және тар) байқалады. Кең мағынада ("жалпы бақылау өнері») бақылау позитивті әдіснаманы сипаттап, еркін құрылымға қарсы тұратын әмбебап амал болып табылады. Тар мағынада бақылау әлеуметтануда қолданылатын ғылымның басты үш әдісінің (таза байқау, тәжірибе, салыстырмалы әдіс) бірі болып табылады. Белгілі бір мағынада әлеуметтанудың барлық әдістері осы бақылаудың түрлері болып саналды.

   Конттың ойынша, адамзат дамуы эволюциясының барысын, «қоғамның түрлі жүйелерінің шынайы сабақтастығын" анықтауға мүмкіндік беретін әлеуметтанулық салыстыру бірнеше әдістәсілдерден тұрады. Біріншісі - адамдар мен жануарлар қауымдастықтарын салыстыру. Бұл әдістің құндылығы әлеуметтік ынтымақтастықтың неғүрлым қарапайым және әмбебап зандарын анықтауға мүмкіндік беретіндігінде. Екіншісі - жер шарының әр түрлі аймақтарындағы адамзат қоғамының өмір сүру жағдайларын салыстыру. Бұл әдіс қазіргі халықтар арасындағы неғүрлым өркениетті ұлттардың бұдан бұрынғы жай-күйлерін анықтап, "адамзаттың іргелі дамуының қажетті және тұрақты тепе-теңдігін" негіздейді. Конт салыстырудың үшінші түрін "адамзаттың әр түрлі жүйелік жай-күйін тарихи салыстыру" немесе "тарихи әдіс" деп атаған. Әлеуметтік ғылымның "нағыз негізін" құрайтын бұл әдістің мәні адамзат эволюциясының әр кезеңін салыстыруда және адамзаттың әр түрлі жай-күйіне дәйекті баға беруінде жатыр.

    Зерттеудің үшінші "объективті" әдісі - тәжірибе. Конт әлеуметтануда, физикадағы сияқты, құбылыстарды жасанды ету арқылы тікелей тәжірибе жасау мүмкін емес деп есептеген. Бірақ мұнда "жанама" тәжірибе бар. Әлеуметтануда, биологиядағы сияқты патологиялық (тірі организмдегі ауру үдерісі мен жағдайын) құбылыстарды талдау нағыз тәжірибе болып табылады.

 Конт сонан соң  салыстырма тәсілді ұсына отырып, оның бірнеше тәсілдерден тұратынын айтты. Бірінші, адамдар мен жануарлар дүниесін салыстыру. Екінші, жер шарының әр түрлі аймақтарында адамдар қауымдастығының     әр түрлі болып келетін өмір сүру жағдайларын салыстыру. Осыдан үшінші – тарихи тәсіл шығады. Әлеуметтік ғылымның негізін құрайтын бұл тәсілдің мәні адамзат эволюциясының әр сатысын салыстыра отырып, оның әр түрлі жай-күйіне баға беруде. Әлеуметтанулық болжау мақсатын да да тарихи тәсілдің маңызы зор. Өйткені өткенді сараптай алғанда ғана алдағыны болжай аламыз.  

       Әлеуметтанудың отаны Франция болғанымен, мұнда ол ары қарай дами алмады. О. Конттың «позитивтік» әлеуметтануы одан әрі  әлеуметтану ғылымының негізін салушылардың бірі, әлеуметтанудағы эволюционизмнің классигі Герберт Спенсердің (1820—1903 ж.ж.) ілімінде дамыды. Ч. Дарвиннің биологиялық түрлердің пайда болу теориясын басшылыққа ала отырып, Г.Спенсер,  біріншіден,  қоғамды биологиялық организм ретіңде қарастырды, екіншіден, эволюция заңын әлеуметтік даму үдерісіне пайдаланды.

    Ағылшын әлеуметтанушысының ойынша, қоғам тірі организм, соңдықтан оған биологиялық заңдар тән бола алады. Сол себепті ол өзінің барлық әлеуметтанулық ой-тұжырымдарына осыны негізге алу арқылы қоғамның эволюциясын және оның әлеуметтік құрылымын тануды мақсат етті. Ол эволюция мәнін қарапайым нәрседен күрделіге, бір тектіден әр тектіге өзгеру,  үдемелі қозғалыс ретінде қарастырды.  Бұл қоғам дамуының әр кезеңін зерттеуге мүмкіндік берді.

Студенттердің эволюциялық үдерісті тереңірек түсінуі үшін бұл ұғымның мағынасын аша кеткен жөн. Эволюция (лат.evolutio - өрістеу) – кең мағынада қоғамдағы, табиғаттағы және органикалық дүниедегі болып жатқан санды өзгерістен сапалық өзгеріске ауысуды білдіретін ұғым. Әлеуметтануда

эволюция идеясы белгілі бір қоғамдық жүйенің белгілі мерзімде біртіндеп  бір қалыптан екінші бір қалыпқа айналуын білдіреді.

Қоғам мен биологиялық организм арасындағы мұндай ұқсастық бұрын да ғылымға белгілі болды. Алайда, мұны алғаш рет жүйеге келтіру  Г.Спенсердің әлеуметтану теориясының дамуына қосқан басты үлесі болды.     

    Г. Спенсер қоғамның әлеуметтік құрылымын зерттей келе, әлеуметтік институттардың 6 түрін атап, оларға туыстық, білім, саяси, шіркеу, кәсіби және өндірістік түрлерін жатқызды. Ол әлеуметтанушылардың ішінен алғаш рет осы ғылымға  әлеуметтік өсу, әлеуметтік институт, әлеуметтік құрылым және функция және т.б жаңа ұғым, терминдерді қосты.

   Спенсер әлеуметтануының негізгі ерекшеліктері мыналар: біріншіден, зерттеуде тарихи-салыстырмалы әдісті кеңінен пайдалану; екіншіден, қоғамды организм ретінде түсіндіру; үшіншіден, қоғамдық өмірдің эволюциялық заңдылығы идеясы.

     Әлеуметтану ғылымының қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосқан, бұл танымда айырықша тұжырымдама жасаған Карл Маркс (1818—1883) болды. Кейбір батыс зерттеушілері К.Марксты ХХ ғасырдың әлеуметтік ойының кіндік шешесі деп атаған. Бұлай атауға негіз болған оның қоғамның формациялары туралы ілімі және әлеуметтік құрылым туралы ойлары болды. Ол алғаш немістің ұлы философы Гегельдің диалектикалық әдісін қолдана отырып, өз кезіндегі капитализмнің әлеуметтік құрылымын жанжақты зерттеді. Ол әлеуметтіксаяси қатынастың дамуының,  барлық тарихи оқиғалардың негізгі себебі мен шешуші  күші материалдық өндірісте, қоғамның экономикалық дамуының сипатында жатыр деп атап көрсетті.  Оның ілімі бойынша, қоғамның дамуы өндіріс тәсілі мен экономикалық жүйенің даму деңгейімен айқындалады. Ол қоғамды әр түрлі элементтерден тұратын жүйе ретіндегі адамдардың өзара әрекетінің туындысы деп түсінді.

       К.Маркстің әлеуметтанулық теориясындағы бағалы ой-пікірлері мен  тұжырымдарын былай түйіндеуге болады: ол, біріншіден, объективтік-материалистік теорияны қолдана отырып, қоғамның дамуын "формация", яғни ерекше бір құбылыс ретінде қарастырды; екіншіден,  қоғам дамуының ең басты, қозғаушы, шешуші күш деп экономика, яғни өңдіріс тәсілі, оның ішінде өндіргіш күштер, соларға сәйкес өндірістік қатынастар түсіндірді; үшіншіден, алғаш әлеуметтік құрылым, яғни қоғамды таптарға, топтарға, жікке бөлу теориясын жасады. Тапқа, жікке, топқа бөлудің негізгі белгісі өндірістік құрал-жабдыктарына меншік нысанына  байланысты екенін атап көрсетілді.     

   Еуропада әлеуметтанудың институттену үдерісі, оның өз алдына ғылым ретінде қалыптасуы әлемдік әлеуметтану дамуының классикалық кезеңінің ірі өкілдерінің бірі, француз әлеуметтану  мектебінің негізін салушы Эмиль Дюркгейм (1858—1917) атымен тығыз байланысты. Ол «Қоғамдық еңбектің бөлінуі», «Әлеуметтанулық әдіс» және т.б. іргелі еңбектерінде эмпирикалық зерттеулер мен әлеуметтанудың қолданбалы сипатына назар аударып, әлеуметтанулық зерттеудің әдістемесін жасады. Оның тұжырымдамасында әлеуметтану қоғамдық ғылымдардың ішінде ең басты орынды алады. Ол тек қана әлеуметтік фактілерді зерттеумен шектелмей, басқа қоғамдық ғылымдарды әр түрлі ғылыми әдістемелер, теорияларымен қаруландырады деді.

   Э. Дюркгейм «Қоғамдық еңбектің бөлінуі» атты ең басты еңбегінде өзінің әлеуметтанулық тұжырымының өзегін құраған әлеуметтік келісім мен ынтымақтастық (теория солидарности) теориясын зерттеді. Ол әлеуметтанудың басты міңдеті - әлеуметтік байланыстар мен қарым-қатынастардың табиғатын, осылардың бірлік негізін анықтау деп атап көрсете отырып, қоғамда әлеуметтік проблемалар мен шиеленістердің болатынын білді. Алайда, оларды үстем таптар арасындағы қатынастарды реттеудің жетіспеушілігінен болатын нормадан  ауытқушылық деп санады. Осы бағытта ол қоғамдық келісімді нығайтуға ықпал ететін маманданған топ құру идеясын дамытты.

   Қоғам дамуындағы өзгерістерге талдау жасай келе, Э. Дюркгейм қоғамның тұтастығының негізі — ұжымдық сана деп санады. Оның негізін әр қоғамның өзінің сипатына сәйкес тарихи қалыптасқан салт-дәстүрлер, әдет-ғұрыптар,  көзқарастар, моральдық принциптерінің жиынтығы, яғни әлеуметтік нормалар мен ережелер құрайды. Қоғам мүшелерінің көпшілігі осы ұжымдық сананы мойындайды, соны өздерінің күнделікті өмірлерінде, іс-әрекеттері мен қызметтерінде басшылыққа алып отырады.

   Э. Дюркгейм қоғам дамуын талдай отырып,  әдеттегі көне, ежелгі  қоғамнан қазіргі индустриалды қоғамға өтпелі кезеңде аномия (яғни, қоғамда адамдардың тәртібін, адамгершілік қасиеттерін басқарудың төмендеп кетуі) құбылысының объективті орын алатынын атап көрсетеді. Оның пікірінше, адамды моральдық, рухани тұрғыдан басқаратын қоғамдағы негізгі әлеуметтік институттардың (яғни, мекеме, ұйымдардың) қызметтерінің тиімсіздігінен және осы аралық кезеңдегі әлеуметтік қайшылықтардың күшеюінен белгілі бір кезеңде адамның мінез-құлқының төмендеуінен аномия байқалмақ. Шынында да, қоғамның саяси сипаты мен әлеуметтік әлеуетінің қарапайым халықтың мақсат-мүддесінен алшақтап, биліктің маңайына топтасуы,  әлеуметтік әділеттілік пен заңдылықтың әрбір қоғам мүшесіне ортақ бола алмауы және т.б. осындай келеңсіздіктерге апаратынына адамзат тарихы куә.

    Э. Дюркгейм нақтылы әлеуметтік зерттеулер негізіңде қоршаған әлеуметтік ортаның сипатына байланысты адамдардың өзіне қол жұмсаудағы басты себептерді анықтады. Ол өзін-өзі өлтірушіліктің 4 типін (тұрпатын) анықтап берді, олар: эгоистік (өз құлқынын ойлаушылық),  альтуристік (басқа кісі туралы қалтқысыз қамқорлық), экономикалық және фаталистік (тағдырдың қайталанысына сенуге ыңғайлы адам).  Бұлардың әрқайсысының өзіне тән құпиясы бар, оның шешілу жолы жеке адам мен топтың қарым-қатынасына байланысты екенін атап көрсетті. Бұл теория қылмыстық істердің және девианттық (ауытқу) мінез-құлық әлеуметтануының негізін салуда маңызды болды.

   Ежелгі қоғамдар өмірін және этнографиялық материалдарды зерттеу негізінде Э. Дюркгейм діннің ерекше рөлі туралы әлеуметтік тұжырым жасады, оның әлеуметтік бірлікте шешуші рөл атқаратынын атап көрсетті. Оның ойынша, дін қоғамдағы ең құнды, бағалы қасиеттерді бейнелейді, сондықтан қоғам дінсіз өмір сүре алмайды.

   Э.Дюркгейм әлеуметтануды теориялық және әдістемелік жағынан негіздеп, оны өз алдына ғылым болу мүмкіндігіне ие етті. Оның әлеуметтануы әлеуметтік өмірдің қызметіне байланысты  негізінен үш салаға бөлінеді: әлеуметтік морфология, әлеуметтік филиология және жалпы әлеуметтану.

  Әлеуметтік морфология анатомия сияқты, ол қоғамның негізін, оның құрылымын, материалдық формасын зерттейді. Әлеуметтік филиология қоғамның өмірлік көріністерін, жеке әлеуметтік ғылымдарды қамтиды. Олар: дін әлеуметтануы, мораль әлеуметтануы, құқық әлеуметтануы, экономика әлеуметтануы, лингвистикалық әлеуметтану, эстетика  әлеуметтануы.  

Қазіргі әлеуметтану ғылымы Батыстың ірі әлеуметтанушысы Макс Вебердің (1864—1920) әлеуметтік таным әдістемесі мен идеалдық типтер, мәдениет, этика мен дін әлеуметтануы туралы ілімдері мен ой-тұжырымдарымен көп санасады.

   М. Вебер  әлеуметтік іс-әрекет теориясының негізін салушы. Оның пікірінше, әлеуметтанудың басты міндеті қоғамның әлеуметтік-тарихи құбылыстарының субъективтік (яғни, адамның санасына, ойлауына  және мінез-құлқына байланысты) жақтарын, яғни адамның іс-әрекеті мен қызметінің  мәнін, мазмұнын терең зерттей отырып, қоғамның даму заңдарының себебін ашу болып табылады. Алайда, адамның мінез-құлқы мен қызметі әлеуметтанудың зерттеу пәні болу үшін, біріншіден, адамның және әлеуметтік топтардың мақсаты және оған жетудің құралдары, екіншіден, басқа субъектілерге бағытталған, яғни өз әрекеттерінің оларға тигізетін ықпалын және олардың бұған жауап реакциясын есепке алу керек. Бұл арада М. Вебердің саналы әрекет етуші индивид немесе индивидтер өз әрекетін субъективті мағынамен байланыстырса ғана әрекет бола алады дегенін еске сала кеткен жөн. Мұнсыз қандай болмасын  іс-әрекет, қимыл әлеуметтік құбылыс болып саналмайды.

    Макс Вебер іс-әрекеттің мүмкін болар төрт түрін көрсетеді. Олардың ең бастысы, мақсатқа сәйкес келетін іс-әрекет (целерациональное действие). Сондықтан бұл іс-әрекет, қимыл негізгі идеалдық тип болып саналады. Екінші құндылықты-ұтымды әрекет - белгілі бір абсолюттік құндылыққа (этикалық, эстетикалық, діни және т.б.) саналы түрде жетуге бағытталған әрекет. Мұның негізіне сөзсіз этикалық, діни немесе белгілі мінезқұлықтың кез келген басымды құндылығына сенімділік жатады. Үшінші аффектілі әрекет, ол субъектінің көңіл-күйі мен сезімінен туындайды; Төртінші   көптен қалыптасқан әдет-дағдымен іске асатын әрекет.          

   М. Вебер әлеуметтанулық зерттеулерінде түсіну әдістеріне көп көңіл аударды. Оның пікірінше, әлеуметтану өзінің шығу көзін, қалыптасу негізін адамның немесе адамдар тобының мінез-құлқын зерттеуден бастауы қажет. Өйткені әрбір адам өзінің тәртібіне, іс-әрекетіне белгілі бір мағына, мән береді. Сондықтан М.Вебердің әлеуметтануын түсіну әлеуметтануы деп атайды.

   М. Вебер өзінің "Протестанттық этика және капитализм рухы" деген еңбегінде экономиканы дінмен байланыстырды. Осы тұрғыда ол дінді экономиканы дамытуда адамдардың ынталанушылығын, еңбек сүйгіштігін, белсенділігін және т.б адами қасиеттерінің қалыптасуын қамтамасыз етіп отыратын фактор ретінде қарады.    

   Макс Вебер әлеуметтік жіктелу (стратификация) теориясының негізін салуға да зор үлес қосты. Ол әлеуметтік жіктелудің өлшемі кең болуы мүмкін дей отырып, оған экономикалық факторлармен қатар саяси мәртебе мен қадір-қасиет, беделдерді жатқызды.

   Сонымен әлеуметтану ғылымының классикалық кезеңі бұл пәннің қоғамдық ғылымдар арасында өзіндік ерекше орны, зерттеу объектісі, категориялары мен заңдары, әдіс-тәсілдері, құрылымы,  мен  функциялары бар жетекші ғылымдардың біріне айналдырып, оның көп салалы болып дамуына  еркін жол ашты.

4. Қазіргі әлеуметтану ғылымы дамуының негізгі бағыттары.

ХХ ғасырда классикалық кезеңнің арқасында әлеуметтану  ғылымы саласында толып жатқан мектептер мен бағыттар, әдістер мен тәсілдер пайда болды. Сондай  әлеуметтанудың қазіргі негізгі әдістерінің бірі - құрылымдық функционалдық теория. Оның негізі қоғам тұтастығын қамтамасыз етіп, өзара байланыста болатын жүйешіктерден тұрады деген түсінік. Әрбір жүйешік өзінің тиісті орнына, жағдайына қарай өзіне ғана тән функцияларды атқарады. Жүйешіктердің  бірін-бірі толықтырып,  өзара әрекетке түсуі әлеуметтік жүйенің құрылымдық-функционалдық бірлігін қамтамасыз етеді. Құрылымдық-функционалдық теорияның негізі қағидаларын кезінде Г.Спенсер өзінің «Әлеуметтануды негіздеу» деген үш томдық еңбегінде тұжырымдаған болатын. Ол қоғамның құрылымын тірі организммен, оның жеке жүйешіктерін белгілі органдармен салыстырғаны белгілі. Бұл бағыттың кейін қалыптасуы мен дамуына америкалық ғалым-әлеуметтанушылар Роберт Мертон және Толкот Парсонс елеулі үлес қосты.

Функционалдық бағыттың негізгі принциптері мынандай:

   1) қоғамды экономикалық, саяси, әскери, әлеуметтік, діни және басқа толып жатқан бөліктерден тұратын тұтас организм ретінде қарастыру;

   2) қоғамның жеке бөліктері тек тұтас, бірлікте өмір сүреді және өзіне нақты тиесілі функцияларды қатаң атқарады;

   3) қоғамның бөліктері белгілі бір қоғамдық қажеттілікті қанағаттандыра отырып, қоғамның тұрақтылығын және ұрпақ жалғастығын қамтамасыз етеді;

   4) қоғамның бір бөлігі өзіне тән функция  атқарғандықтан оның қызметі бұзыла қойған жағдайда басқа бөліктер оның орнын толтыра алмайды.

Функционалдық Т.Парсонстің (1902-1979) әлеуметтанулық жүйесінде барынша   және жүйелі дамыды. Ол қоғамның жүйе ретінде бір қалыпта өмір сүруін қамтамасыз ететін  негізгі функционалдық төрт талапты айқындады. Оларды төмендегідей қысқаша тұжырымдауға болады:  

а) қоғам адамдардың өзгерген жағдайларына және материалдық қажеттіліктеріне бейімделуге қабілетті болуы керек;

ә) қоғам өз алдындағы негізгі мақсаттар мен міндеттерді айқындай алуы, соған жете алуы қажет;  

б) қоғамның барлық элементтері үйлестірілуі және бірігуге қабілетті болуға тиісті;  

         в) қоғамның өз құрылымын өзі толтыруға, жүйедегі қиыншылықты өзі шешуге  мүмкіндігі болғаны жөн.  

      Сонымен Т. Парсонсша, қоғам өзін өзі реттей, өзін өзі толықтыра алатын төрт функцияға ие: бейімделу, мақсатқа жете білу,  біріге алу және құрылымды тұрақты толықтыру. Бұл әлеуметтік жүйенің функциялары әр түрлі жүйешіктермен қамтамасыз етіледі. Мысалы бейімделу функциясы экономикалық жүйешік арқылы, мақсатқа жете білу - саяси жүйешік, біріге алу функциясы  - салт-дәстүр және құқықтық институттар, құрылымды тұрақты толықтыру функциясы  - отбасы және білім институттарын қоса сенім, мораль, әлеуметтену органдары жүйешіктері арқылы  жүзеге асады.  

Қоғамның әр түрлі жүйешіктерінің (әлеуметтік таптар мен жіктер) өзара келісім әрекетін білдіретін функционалдық  теорияға қарама-қарсы келетін шиеленісті парадигмаға тоқтай кеткен жөн. Бұл теория бойынша, қоғамның дамуы әр түрлі әлеуметтік жіктің күресінің негізінде болады. Мысалы, немістің әлеуметтанушысы Рольф Дарендорфтың (1929ж.) пікірінше, шиеленіс барлық дерлік бірігудің теріс жағы, сондықтан ол сөзсіз болады. Ал немістің екінші әлеуметтанушысы Г.Зиммель (1858-1918) негіздеген шиеленіс теориясы бойынша, қақтығыстар әлеуметтік үдерістерді талдаудың өзекті мәселесі ретінде адам қоғамының табиғатына тән құбылыс. Бұл теорияны кейінгі қолдаушылар қоғамның құлдырауын болдырмайтын және оның дамуын ынталандыратын әлеуметтік қақтығыстардың объективтік маңызына ерекше мән береді.

Қазіргі әлеуметтану ғылымының жаңа бағыттарының бір – символдық интеракциялық (ағыл. іnteraction - өзара әрекет) ағым.   Бұл ағымның негізін америкалық ғалым Дж.Мид (1863-1931) салды. Символдық интеракциялық бағыт өзінің әлеуметтік мінез-құлықты зерттеу әдістерінде адам болмысының  сыртқы және ішкі көріністерін бірдей есепке алады. Бұл бағыттың жақтаушылары тілдік символға үлкен мән береді.

Символдық интеракциялық бағытқа сәйкес адамдар арасындағы өзара әрекеттестік тұрақты құбылыс, соның негізінде адамдар бірін бірі бақылайды, бір-бірінің ниетін түсінеді және соған бейімделеді не қарсы тұрады. Осы арқылы адамдар өздерінің мінез-құлқын қалыптастырады, әлеуметтік шындықтың өзгеруіне ықпал етеді. Сондықтан да символ әлеуметтік өзара іс-әрекетте  айқындаушы рөл атқарады.

Әлеуметтану ғылымында әлеуметтік айырбас теориясы да өз алдына бір бағыт болып отыр. Бұл теорияның өкілдері әлеуметтік мәні бардың барлығын айырбасқа жатқызып, оны қоғамдық қатынастардың іргелі негізі ретінде қарастырады. Мысалы, еңбек материалдық сыйлыққа айырбасталады. Көрсетілген қызмет те атаусыз қалмайды. Оған тиісті қызметпен жауап беріледі.  Олай болмаса көрсетілген қызмет тыйылады.

Әлеуметтік айырбастың негізінде әлеуметтік өзара әрекет тұжырымдамасы жатады. Сол себепті әлеуметтік айырбас түсінігі ерікті әлеуметтік іс-әрекетті білдіргенмен ол әлеуметтік қайтарымды қажет етеді.  Онсыз әлеуметтік өзара әрекет жоқ.

Әлеуметтік айырбасты экономикалық айырбастан айырыла білген жөн, өйткені соңғы айырбаста екі жақты белгілі келісім болады. Әлеуметтік айырбаста ондай келісім болмайды, себебі бұл өзара қатынастың әлеуметтік мәнін жояды. Сондықтан әлеуметтік айырбас сенімге негізделеді.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі америкалық әлеуметтанудың теориялық және әдістемелік бағыттарының бірі этноәдістеме болып отыр. Мұның негізін 1967 жылы шыққан «Этноәдістемелік зерттеулер» атты еңбектің авторы, америкалық әлеуметтанушы Гарольд Гарфинкель салды. Этноәдістемелік бағыттың қолдаушылары бұл бағыттың мақсатын күнделікті қарапайым әдістермен (сезіммен, түйсікпен, қарапайым санамен, дұрыс мағынамен,тілдік қатынаспен, субъективтік түсініктермен және т.б.) қоршаған ортаны түсіндіреді және адамның өзіндік санасын қалыптасуына көмектеседі.

Этноәдістемелік теория та адамдарды әлеуметтік өмірдің белсенді   жасаушысы деп таниды. Олар өз шындығын өздері жасайды және оны өзі қалай түсінсе, солай қабылдайды. Осы тұрғыда этноәдістеменің негізгі талабы – зерттеуші мен зерттеу объектісінің арасында үзілістің болмауы. Әлеуметтанушы объектінің қыр-сырын  терең зерттеуі қажет. Ол үшін объектімен тығыз байланыс орнатып, біте қайнасуы керек. Сонда ғана басқа әдіс-тәсілдерге қарағанда зерттеуге мол ақпарат ала алады.

Өткен ғасырдың 90-жылдары ғылыми айналымға енген жалпы әлеуметтанулық теориялардың бірі - постмодернистік тұжырымдама. Мұның авторы ағылшын әлеуметтанушы Э.Гидденс. Тұжырымдаманың мәні әр түрлі қоғам мен мәдениеттің даму векторының сан салалығын мойындау. Әсіресе,  қандай аймақта және қайдай деңгейде болмасын мәдени факторлардың ерекше рөл атқаратынын, оның қоғамдық прогрестің  әлеуметтік өлшемдері екенін баса көрсету.

Постмодернистік тұжырымдаманың мазмұны ғылыми-техникалық және ақпараттық қарқынды дамудың әсерінен әлеуметтік қатынастар мен үдерістерде жүріп жатқан өзгерістер. Тұжырымдаманың мазмұны, әсіресе оның жобаларының өмірде жүзеге асуының мүмкіндіктері туралы дискуссия қазір де жалғасып келеді.  Оның себептері жоқ емес. Біріншіден, тұжырымдаманың өзі жаңа және аморфты. Екіншіден, онда адам қоғамының болашағы талданып және әр түрлі елдерге қатысты бүкіл мәселелер кешені қамтылғаннан кейін кейде шекаралар мен теорияның өзіндік сипаты сақталмай жатады. Үшіншіден, ХХ ғасырдың аяғында әлемдегі жағдайдың жылдам және серпінді өзгеруі постмодернистік тұжырымдаманың өзінің мазмұны мен бағытына әсер етіп отыр.

Қысқаша әңгіме еткенде соңғы ғасырдағы әлеуметтану ғылымындағы кейбір елеулі теориялық тұжырымдамалар мен бағыттар осылар. Бұлардан хабардар болу студенттердің пән бойынша ой-өрістерін кеңейте, молайта  түседі.    

Бақылау сұрақтары       

    1. Конфуцийдің мемлекет туралы ойы. 

    2. Конфуцийдің қоғамға ұсынған принципі.

    3. Платон қоғам басшысы жөнінде.

    4. Платонша қоғамды билеудің негізгі құралы.

    5. Аристотельше мемлекеттің негізгі мақсаты.

    6. Аристотель дұрыс мемлекет туралы. 

    7. СенСимонның әлеуметтанудың қалыптасуындағы рөлі.

    8. Қоғамды әлеуметтік жүйе ретінде алғаш зерттеген әлеуметтанушы.

    9. Г.Спенсердің әлеуметтанулық тұжырымдары. 

    10. Г.Спенсердің қоғамды организм ретіңде тануы.

    11. Г. Спенсердің эволюция теориясы.               

    12.  К. Маркстің  негізгі  әлеуметтанулық  ілімі.

    13.  Э. Дюркгейм қоғамның тұтастығының негізі туралы.

    14. Э. Дюркгеймнің әлеуметтік теориясының өзегі.

    15. М.Вебердің әлеуметтік іс-әрекет теориясы.

    16. М.Вебердің әлеуметтанулық "түсіну, ұғыну теориясы".

     17. ХХ ғасырдағы кейбір теориялық тұжырымдамалар мен бағыттар.

ІІІ ДӘРІС. XIX ҒАСЫРДЫҢ ЕКІНШІ ЖАРТЫСЫ МЕН ХХ ҒАСЫРДЫҢ БАСЫНДАҒЫ ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК ОЙЛАР

   ХІХ ғасырдың бірінші жартысында жүз жылдан астам уақытқа созылған патшалық Ресейдің Қазақстанды отарлау саясатының бірінші мақсаты – қазақ жерін өз территориясына қосып алу үдерісі аяқталғаны белгілі. Алайда, қазақ елінің әуелі батыс жағының өз еркімен қосылуын қазақ қоғамы түгелдей қабылдай қойған жоқ. Яғни қазақ өлкесі тұтас бұл қадамға өз еркімен бармады. Сондықтан патшалық Ресей қазақ даласының қалған аймағының  көнгенін сөзбен, көнбегенін күшпен өзіне қосып алды. Сөйтіп бұл үдеріс кең көлемдегі отарлық саясатқа айналды. Және бұл өзінің озбырлығы жөнінен басқа бірдебір елдің отарлау жүйесіне ұқсай қоймады. Мұны орыстың алдыңғы қатарлы өкілдерінің өзі ашық айта алды. Шоқан Уәлихановтың досы Н.М.Ядринцев «Орыс Шығысындағы бұратаналардың оқуағарту ісі» деген мақаласында патшалық Ресей бұратана халыққа білім беруде тер төге қоймағанын, қазақтарға білім беру әрекеттерінің орыстандыру мақсатында жасалғанын ашық жазып, ал Англия колонияларында бұратана халықты қанап ұстаса да, мектептер мен университеттер ашты, оларды еуропалық өркениетпен таныстыру үшін мектеп пен басылымдарға көп ақша шығынданғанын айтқан еді [1, 283].  

    Расында да, Ресей әкімшілігінің негізгі мақсаты қазақтың құнарлы жеріне ие болумен шектелмей, оны  тілінен айырып, өмірінен ислам дінін ығыстыру болды. Оның үстіне қазақтар отырған аймақтарды бөліп жіберіп, халықтың бірлігін, мемлекеттік тұтастығын жоюға ұмтылды. Бұл мәселеге кезінде Мұстафа Шоқай да арнайы тоқтап, патшалық Ресейдің отарлау саясатының ешбір елге ұсамайтынын әрі ерекше озбырлығын атап көрсеткенді.

     Патша өкіметінің реакцияшыл отаршыл саясатына арнайы тоқталмай-ақ,  біздер қашаннан көрші келе жатқан екі елдің өмірінде сол кезде жаңа мәдени қарымқатынастың да пайда болғанын мойындауымыз қажет.  Мұның арысы Батыстың, берісі Ресейдің озық  мәдениеті мен ғылымынан кенже келе жатқан қазақ қоғамына игі ықпалының болғанына көз жұмуға болмайды. Бұл қазақ даласында кең көлемде ағартушылық сипат алған жаңа философиялық, әлеуметтік-саяси ой-пікірлердің қалыптасуына бастау болды. Осындай заманда қазақтың ұлттық мәдениетінің тарихында жаңа жол ашушы қоғамдық-саяси қайраткерлер мен ойшылдар Шоқан Уәлиханов, Ыбырай  Алтынсарин, Абай Құнанбаев халықты білімге, мәдениетке шақырды,  осындай озат идеяларды Әлихан Бөкейхан бастаған Алаш қозғалысының жетекшілері отаршылдықпен күреспен, тәуелсіздік ұғымдарымен байытты.

Әлемдік әлеуметтану ғылымы да сонау ежелгі грек, қытай, үнді ойшылдарының әлеуметтік көзқарастарынан бастау алғанын ескерсек, ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ даласының ойшылдарының да пікіртұжырымдары отандық әлеуметтануға теориялық та тәжірибелік негіз болды.  

Сабақтың мақсаты: ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы әлеуметтік ойлар тарихымен таныстыру. Ол үшін Шоқан Уәлиханов, Ыбырай Алтынсарин және Абай Құнанбаевтардың әлеуметтанулық көзқарастарынан хабардар ету. Ә.Бөкейхан мен А.Байтұрсынұлының әлеуметтанулық көзқарастарындағы өзіндік ерекшеліктерді көрсету. 

Алғашқы әңгіме етер мәселеміз «Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік көзқарастары». Тақырыпты ашу үшін мынандай үш мәселені қарастыруымыз қажет.  

Шоқан Уәлихановтың әлеуметтік көзқарастары

      1. Қазақ қоғамының әлеуметтік проблемалары туралы.

      2. Халықтық реформа – қоғамдық дамудың негізі.

      3. Халық шығармашылығы халықтың әлеуметтік айнасы ретінде.

      4. Дін туралы ойпікірлер.

     1. Қазақ халқының тұңғыш ағартушысы,  ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов  қоғам дамуының прогресті жолын қолдаушы, демократиялық бағытты ұстанушы ғана емес, өз халқының артта қалғандығы туралы күрделі әлеуметтік ойтолғаныстардың иесі. Ол Ресеймен экономикалық және мәдени байланысты нығайта түсу қазақ халқының дамуы үшін қажет деп санады, сондықтан ұлттық шектелушілік пен тұйықтықтың халық мүддесіне жұмыс істемейтінін жақсы түсінді. Сол себепті қазақ халқының алдыңғы қатарлы дамыған елдермен жанжақты байланыста болғанын қалады. Соның ішінде сан жылдар көрші ел – Ресейдің Қазақстан үшін ерекше маңызы барын ескерді. Алайда ол өз халқының ұлттық дербестігін сақтауын еш ойдан шығарған емес. Әйтпесе ол «Халықтың қалыпты түрде өсуі үшін ол халық дамудың қандай дәрежесінде тұрса да, өздігімен дамуы, өзін өзі қорғауы, өзін өзі билеуі қажет» деп жазбас еді.

  Шоқан Уәлиханов шығармаларының ішінде оның «Сот реформасы  жайында жазба» атты еңбегі ерекше қызығушылық туғызады. Бұл, біріншіден, сол кездегі қазақтың саясиқұқықтық, әлеуметтікэкономикалық ойының теориялық және практикалық жағынан асқар шыңы.  Екіншіден, бұл   қазақтың ұлттық мұңмүддесін ойлаудың шынайы көрінісі. Үшіншіден, автордың жасынан орысша оқып, орыс ортасында өсіп, орысша тәрбиеленіп, еуропа мәдениетін ұстанғанымен өзінің қазақ халқының адал перзенті екенін жарқын дәлелдеген шығарма.

Еңбекте патша үкіметінің христиан дініндегі әрі отырықшы орыс тұрғындарына дайындалған сот реформасы жобасының көшпенді, тегі, діні бөлек халыққа түгелдей қолданылса, оның пайдасынан гөрі зияны мол болатынын атап көрсетіледі. Сондай-ақ қабылдағалы отырған реформа халықтың материалдық мұқтажына шақталуы, әрі сол қоғамның ұлттық мінезқұлқына  сай келуі қажеттігі қатаң ескертіледі.

     Шоқанның пайымдауынша, адамның тұрмыс қажетін өтейтін реформа ғана пайдалы да, ал бұл мақсатқа қандай да болса кедергі келтіретіні зиянды болып табылады. Сондайақ қандай бір болмасын реформаға қоғамдық қажеттілік болғанда ғана оның жүзеге асатынын атап көрсетіледі. Қоғамдық қажеттілік деген ұғымға әлеуметтік факторлар - адамдардың ақылқабілеті, өнегелілігі, саяси сана сезімінің жоғарылығы сиғызылды.

  Ш. Уәлиханов реформаны іске асыру барысында қоғамдықтарихи үдерістердің, халықтың тұрмыс-салты мен әдет-ғұрпын,  ерекшеліктерін ескеруді қажет деп санайды. Ол қазақтың еуропалық реформаны қабылдайтын қабілетін арттыру үшін қарапайым халыққа алдын ала білім беру арқылы ой қабілеттілігі мен жүйке жүйесін жетілдіру керектігін жақсы түсінді.

    2. Қоғамдықсаяси жаңарудың қозғаушы тетігі, оның материалдық қажеттерін қамтамасыз ету экономикалық және әлеуметтік  факторларға  байланысты екені белгілі. Шоқан Уәлиханов  қоғамда халық реформасындай  соншалықты маңызды мәселе жоқ екенін айта келіп былай деді: «Біздің қазіргі уақытымызда халыққа етене жақыны әрі ең маңыздысы болып, оның ең толғақты қажеттіліктеріне тікелей қатысты реформа экономикалық және әлеуметтік реформалар есептеледі, ал саяси реформалар экономикалық реформаларды жүргізу құралы ретінде орын алады, өйткені әрбір адам жекеше түрде және бүкіл адамзат ұжым болып өз дамуында бір ғана  соңғы мақсатқа  өзінің материалдық тұрмысын жақсартуға талпынады, осы тұрғыдан прогресс (ілгерілеушілік) аталатын нәрсе анықталады». Бұл жерде ерекше бөліп айтар мәселе  Шоқан «прогресс» деген ұғымның мазмұнын адамдардың материалдық әлауқатын жақсартуға қатысты қарап, оны халықтың бостандығы және ағарту ісімен байланыстырады.

    Ұлы демократ Шоқан Уәлиханов өз кезіндегі патрирхалдық-феодалдық қазақ қоғамының әлеуметтік құрылымына көз жібере алды. Ол ерекше мәртебе, құқықтарға ие сұлтандар, билер, байлар мен қожалар және «қыр пролетарлары»  кедейлерден тұратынын көре білді. Өзінің 1862 жылғы 6 желтоқсанда А.Н.Майковқа жазған хатында: «Жергілікті сұлтандармен  және қарадан шыққан байлармен де келісе алмай жүрмін, өйткені олар өздерінің бұрынғы құлдарын жаман ұстайды, бұл құлдар азат етілгенмен де қайда барарын білмей, сол бұрынғы қожаларының қолында жүр. Мен оларға еңбекақы төлеңдер және адам сияқты қылып ұстаңдар деп сұлтандар мен байларға талай рет айттым, өйтпесеңдер болмайды деп заңмен де қорқыттым. Олармен ат құйрығын кесістім, бірақ оның есесіне, мен қырғыз даласындағы пролетариатпен жақсы доспын және олармен опоңай үйлесе кетем» деп жазуы тегіннентегін емес еді.

      Ш.Уәлихановтың өз халқының қадірқасиеті мен кемшіліктерін терең білуі халқының келешегіне шексіз сеніммен астасып жатты. Ол  халқымыздың, орыс қоғамы ойлағандай, соншалықты жабайы және тұрпайы еместігін, ақындық қасиеттен де құр емес, оның бай, тамаша  әдебиеті бар екенін атап көрсетеді. Халқының сауатсыздығын күйіне қабылдаған ол оның қабілетті, өркениетті қабылдай алатын ел екенін де дәлелдеді. Оның адамдар  адамгершілік қасиеттерін дамыту үшін қоғамда еркін болуы шарт деген ойы бүгін де аса маңызды. Ал еркіндікті дұрыс пайдалана білу үшін халықтың сауаты жоғары болуы тиіс деп тұжырымдады.

  Ресей империясының құрамына еніп отырған барлық бұратана тайпалардың ішінде Шоқан өз халқының санының көптігінен, байлығы жөнінен бірінші орын алатынын және оны «ең бейбітшілікті сүйгіш халықтардың бірі» дей отырып, алдағы өркендеу бір тұтас территорияны алып жатқан қазақтардың үлесіне тиесілі деген оптимистік пікір танытады. Оның сондай-ақ әлеуметтанулық көзқарасының ең бір бағалысы — тарихты алып барушы күш — халық екенін дұрыс тануы болды. Ол «оннан гөрі жүз дұрысырақ та, пайдалырақ та» деп жазды.

    Ш. Уәлиханов - халықтың болашағы үшін күрескен, оның жаңаруын оқу-білім беру, ағарту ісінен іздеді. Негізгі мақсат — халыққа қызмет ету, оны патша шенеуніктері мен жергілікті байлардың зорлық-зомбылығынан қорғау, қолынан келгенше оның рухани және мәдени өркендеуіне ықпал жасау деп білді. Ол қазақ жеріне өктемдік пен заңсыздық әкелген патшалық отаршыл үкіметті батыл сынады, билеп-төстеушілердің орынсыз баюына жол ашатын нәрсе - олардың қолындағы шексіз билік деп ұқты. Ол шексіз билікті халықтың еркімен шектеуді дұрыс деп санады.

   3. Шоқан Уәлихановтың әдебиет саласында қалдырған мұралары, әсіресе оны қоғамдық, әлеуметтік өмірімен тығыз байланыста қарағандығы, поэзияның халықтың рухани серігі болып келе жатқандығы туралы ойлары аса маңызды. Бұл бағытта оның қазақ поэзиясының халықтық сипаттары жайлы пікірі де қызғылықты. Ол: «бұл халықтың ертеден өзіне тән тұрмысында есте қалдырмаған бірдебір маңызды оқиғасы, бірдебір тамаша адамы жоқ деуге болады. Олардың бірін суырып салма ақындар не жыршылар жыр етсе, екінші біреулерінің атын кейінгі ұрпақ естерінде ұмытылмастай етіп белгілі бір сыбызғышы не қобызшы музыканттар тастап кеткен»,  деп жазды. Ал «Оңтүстік Сібір руларының тарихы туралы ескертпелер» атты еңбегінде ол халық аңыздары мен ертегілерінің негізін өмірмен, шындықпен байланыстырады. Бұған оның «Егер Гомердің поэтикалық шығармалары мен Геродоттың ел аузынан жинаған мәліметтері тарихи құнды мағлұматтар деуге тұрарлық болса; егер ауыздан ауызға тарап жеткен  кез келген  мысалдың негізінде  шындық оқиға  жатқан болса, онда қазақтардың көнеден келе жатқан  аңыз әңгімелері, тұрмыс тіршілігі, қазіргі күнгі өмір салты мен атабаба тұрмысының айнасы болған дәстүрі және салыстыра келгенде тарихи мәліметтермен барлық жағынан дәл келетін осының барлығы тарихи ақиқат деген сөз. Тұтас халықтың өмірі мен дамуын, сезім-түйсігін бейнелейтін...таза халықтық ақыл-ойдың туындысы ретінде... халық аузыан бір адам сөзі сияқты төгілген бұл шығамалар тарихи, филологиялық және психологиялық тұрғыдан қызығушылық тудырады»,  деп жазуы айғақ. Шынында да халық эпостарын, ертегілер мен аңызәңгімелерді, поэзия, көркем және ғылыми әдебиеттерді әлеуметтік ақпарат көздері ретінде қарастыруға болады. Тіпті тастардағы жазудың өзі сол кездегі адамдар тұрмысы туралы әлеуметтік ақпарат екеніне дау жоқ. Әр түрлі ұлттар әр түрлі кезеңде өзінің әлеуметтік сезімкүйлерін осылайша көрсетті.

  Шоқан Уәлиханов көшпелі елдердің мәдениеті жоқ деп санайтын және оны менсінбейтін кейбір Еуропа ғалымдарының пікіріне дау айтады. Көшпенділерге нәсілшілдік  қатынасты әшкерелей отырып, Шоқан  қазақтардың өзіндік ерекшеліктерін, мәдениетін, ақылпарасатын, адамгершілік қасиеттерін жоғары бағалады. «Еуропада әлі күнге дейін көшпелі тайпалар  қатыгез тобыр және тәртіпсіз жабайылар деген қате түсінік басым,  деп жазды.  Көшпелі монғолдар мен қырғыз туралы түсінік дөрекі және мал сияқты варвар деген идеямен тығыз байланысты. Алайда, осы варварлардың көп бөлегінің өз әдебиеті мен жазбаша  және ауызша  ертегі-аңыздары бар. Алғашқылардың қатарына монғолдар мен жоңғарлар, екіншісіне монғол түркі тектес көшпелі тайпалар жатады. Қыр қазағы өзінің ар ұяты мен ақыл ой қабілеті жағынан отырықшы татар мен түріктен әлдеқайда жоғары. Поэзияға икемділігі, әсіресе суырып салып жанынан жыр шығару барлық көшпенділердің ерекшелігі».

   Халықтардың тұрмыс ұқсастығы олардың әдебиеттерінің ұқсастығын туғызатыны туралы тұжырымды Шоқан қазақ пен араб поэзиясын салыстыра отырып, көшпелі елдердің қайқайсысы болсын өлеңжырға бай, шебер,  мұндай қасиеттердің болуына көшпелілердің алаңсыз көшпелі өмірі,  ұшықиыры жоқ жасыл дала мен моншақтай  тізілген жұлдыздары, көп ашық аспанды сұлу табиғаты әсер еткен болуы мүмкін деп жазды.

  4. Ш. Уәлихановтың философиялық көзқарастары, әсіресе адамдардың діни сенімі туралы ойлары сол кездегі замандастарынан ерекше. Оны Шоқанның терең білімі және айрықша қабілетімен түсіндіруге болады. Ол табиғат пен қоршаған ақиқатшындық адамның санасынан тыс тіршілік етеді деген шешімге келген, әлемді мәңгілік және шексіз деп санаған. Оның діннің шығу себебін ғылыми түрде дәлелдемек болуының өзі өз дәуірі үшін бір адым ілгері басқандық болып саналады.

  Қазақ қоғамындағы шамандықтың негізін түсіндіруде Ш. Уәлихановтың  «Қырғыздардағы шамандықтың қалдықтары» деген мақаланың орны бөлек. Ұлы ғалымның  пікірі бойынша, шамандық алғашқыда дүниеге тұрпайы табыну түрінде анықталды. Сондайақ діни сенім табиғат күшінің адамға еткен өктемдігінің әсерінен, адамның оның алдында әлсіздігінен пайда болғандығын дәлелдейді. Өзі қырсырын біле алмаған адам ортаны қадірлеу, құрметтеу, өзіне жылы жағдай жасауды ойлады. Өйткені ол табиғаттың ықпалымен әрекет етіп, өмір сүреді. Шоқан Уәлихановтың: «Бүкіл әлемді оның таңғажайыптарымен бірге тану қажеттілігі, өмір мен өлімнің және адамның табиғатқа қатынасы туралы сұрақтар шамандықты – бүкіл әлемді  немесе табиғатты  және өлген адамдарды шексіз қадірлеп, мәпелеу жағдайын тудырды. Сөйтіп аңғалдық кезеңіндегі адам табиғат не бүкіл әлем деп аталатын күн, ай, жұлдызды және басқа да шексіздікті, мәңгілік пен алуан түрлілікті қадір тұтуға алып келді» деп жазуы тегіннентегін емес еді.

   Шынында да, табиғаттың адамға, әсіресе оның аңғалдық кезеңінде ықпалы тым күшті, тым қуатты болды, тым құпия болды, сөйтіп адам өзі өмірінде  басшылыққа алатын табиғатқа  қатысты ережеқағидалар  тудырды.  Шамандық нанымсенім деп атайтын ырымсалттардың шығу тегі,  міне, осында жатыр еді.   

Діни надандықтың қас жауы бола отырып, Шоқан мұсылмандық фанатизм мен діни кертартпалыққа батыл түрде қарсы тұрды, қазақ қауымының өркендеуіне бірден-бір тежеу, қырсық осыдан деп ұқты. Ол қазақтарға татар молдалары мен ортаазиялық өтірік әулиелердің зиянды әсерін бар ынта-жігерімен әшкереледі. Сондықтан: «Біз қалайда татарлық кезеңді айналып өтуіміз керек», өйткені олар ультрамұсылмандық бағыттың қанат жаюына ықпал етіп отыр деп атап көрсетті. Сондайақ Шоқан үкіметтің  қандай да бір білімге қарсы кез келген дінге қамқорлық танытпауын, қорқыту мен соққыға негізделген теологиялық заңдарды далаға зорлықпен енгізбеулерін талап етеді. Қырғыз даласын Орынбор мүфти ведомоствасынан бөліп, аймақтық ерекше ахун тағайындау, татар молдарының орнына  қазақтар мен қожаларды бекітуді ұсынды.

    Шоқан Уәлиханов еңбектері мен  достарына жазған хаттарындағы әлеуметтік көзқарастары көп жағдайда әлемдік озық идеялармен ұштасып, үңдесіп жатты. Білім-ғылымға, ежелден көршіміз Ресеймен экономикалық және мәдени байланысты нығайта түсуге үндеген тамаша ойлары бір жарым ғасырдай уақыт өзі «ең бейбітшілікті сүйгіш» деп санаған халқына қалтқысыз қызмет етіп келеді.

Бақылау сұрақтары

   1. Халықтың қалыпты түрде өсуі үшін еркіндіктің қажеттігі.

   2. Адамның қоғамда еркін болуы үшін білімнің қажеттігі.

   3. Халықтық реформа жайында ой.

   4. Халыққа етене жақын, ең маңызды реформалар.

   5. Экономикалық реформаны жүзеге асырудың құралы.

   6. Реформаларды іске асыруда халықтың ерекшеліктерін ескеру.  

   7. Діннің шығуы туралы ойлар.

Ы.АЛТЫНСАРИННІҢ ӘЛЕУМЕТТІК ОЙЛАРЫ

1. Мектеп пен оқытушының әлеуметтік мәні.

        2. Қоғамдағы ғылым мен білімнің әлеуметтік рөлі.

        3. Қазақ қоғамындағы отаршылдықтың әлеуметтік зардабы туралы.

        4. Дін халықтың рухани өзегі ретінде.

1. Қазақтың тұңғыш кәсіби ағартушысы, ақыны және жазушысы Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) халқымыздың аса бір қиын кезеңінде шығар  жолды тек ғылым мен білімнен іздеп, соның жарқын жаршысы болды. Оның қоғамдық-саяси көзқарасының оянуына, демократиялық бағытта қалыптасуына орыстың алдыңғы қатарлы педагогтары мен жазушыларының ортасы, олардың бостандық жолындағы ой-пікірлері мен іс-әрекеттері әсер етті.     

Өз халқының даму бағытын да, шығар асуын да, асыл мұратын да  өнер-білім деп таныған Ы.Алтынсарин өзінің ұстазы Н.И.Ильминскийге 1864 жылғы 16 наурызда жазған хатында былай деп еді: «Менің үнемі ұмтылған тілегім – қалай да пайдалы адам болып шығу еді. Ал қазір осыған қолым жетіп отырғанын ойласам, көңілім толық жұбаныш табады». Шынында да, тұңғыш рет мектеп ашу, қараңғы қазақ даласында білім шырағын жағу, халқын ана тілінде оқыту сияқты тарихта бұрын-соңды болмаған, маңызы жағынан теңдесі жоқ әлеуметтік  мұратты Ыбырай Алтынсарин тағдырына жазды. Әрине, бұл қазіргі жағдайда қиын мәселе болмағанымен ол кез үшін оңай болған жоқ. Оған  қоғамда ғасырлар бойы жалғасып келген орысша оқуға  деген әлеуметтік қарсылықпен күресу керек болды. Сондай-ақ патшаның жергілікті бастықтарының «бекіністердің жанынан мектеп салудан гөрі, үйлерінің онсыз да қызыл төбелерін боятқанды, онсыз да ақ қабырғаларын ақтай түскенді тәуір көрегенінің өзі» оңай қарсылық емес еді. Бұған Ыбырай Алтынсариннің Н.И. Ильминскийге: «Қазақ халқы деген оқу-білімге сусап отырған  халық; әттең бұл іске оқыған  адамдардың жаны ашымайтыны  есіңе түскенде  кейде күйінесің. Біз бұл жағынан алып қарағанда  кейде жылы сөзге  ынтызар жетім бала сияқтымыз» деп жазғаны да дәлел бола алады. Бұл арада әңгіме биліктегі орыс оқығандары турасында болып отыр.

Алайда, түрлі қиындықтармен күресе отырып, озық ойлы орыс достарының тікелей  көмегімен Ыбырай Алтынсарин 1864 жылы қаңтардың 8 күні қазақ сахарасында тұңғыш ашқан мектебіне 14 бала тартты. Өз сөзімен айтқанда, ол «балаларды оқытуға қойға шапқан аш қасқырдай өте қызу кіріседі». Және олардың парақор болып шықпаулары  үшін оларға  адамгершілік  жағынан  да әсер етуге  де бар күшін салады. Өйткені ол кезде ауылда орысша шала оқығандардың көбісі өз мүмкіндігін халыққа қызмет емес, олардан өз қажетін жырып қалу үшін пайдаланатын.

Ұлы ағартушы  мектепті қазақтарға білім берудің басты құралы, біздің барлық үмітіміз, қазақ халқының келешегі  осы деп санады. Осылай еткенде ғылыммен қаруланған, әр нәрсеге  дұрыс көзқарасы бар адамдар қазақ арасында көбейіп,  бүкіл халыққа әсер ете алатынын атап көрсетеді. Ол мектептің ең алдымен халықтық мектеп болуы,  халықтың тұрмысына ыңғайлы, шаруашылығына қолайлы болып құрылуы керек деді. Мектептің халықтың қалың бұқарасын қамтуы үшін ауылдарда, болыстарда, уездерде ашылуына ұмтылды. Оның ойынша, ауыл мектебі ауыл өміріне, болыстық мектеп — болыстағы жағдайға сай құрылуы керек. Ауыл мектептері үлгілі, тәртіпті, көрнекі, мәдениетті, ауылдағы бүкіл мәдени-ағарту жұмысының орталығы, «қазақтарды оқытудың негізгі буыны» болуға тиіс. Мектеп ішкі мазмұнымен ғана үлгілі болып қоймай, сонымен бірге сыртқы формасымен де ауылға үлгі берсін. Қазақ шаруалары балаларын мектепке алып келгенде, балам білім алады деп қана қуанбасын, өзі де сол мектепті көріп, «өмірді осылай құру керек екен» деп, үлгі алып қайтатын болсын деп ойлады. Бұл үшін мектеп үйлерінің «тазалық сақтауға, ұқыптылық, тәртіп орнатуға жағдай туғызатындай етіп» жабдықталуын ойластырып отырды. Оның үстіне ол қазақ балаларын ұқыптылыққа, тазалыққа, отырықшылық тұрмыстың артықшылықтарына, мысалы, құрғақ, жылы бөлмелерде тұруға үйретудің өзі қазақ даласында тәрбиелік мәні бар жұмыс деп білді.

Халық мектептерін Ыбырай Алтынсарин татарша оқуды  толық ығыстырып шығармаса да,  онымен тең түсетін бір күш,  халықтың ілгері дамуына зиянын тигізіп отырған соқыр сезімдердің бетін қайтаратын дұрыс көзқарас таратушы орын болар еді деп санады. Бұл қазақтың әзірге жойылмай келген, ешқандай дін ықпалына түспей тәжірибелік негіздерге  сүйенген дәстүрлерімен бірге халықтың адамгершілік жағынан азуына жол бермейтін болады деп сеніммен қарады.  Ол мұндай мектептердің  тағы бір артықшылығын оларда оқыған  адамдардың өз туған жерінде қалуымен, алған білімін айналасындағы халықтың экономикалық тұрмысымен  және олардың ой-пікіріне қалай да пайдалы ықпалын тигізуімен байланыстырды.

Ыбырай Алтынсарин - қазақ балаларымен қатар қыздарға да білім беру, олардың бойына түрлі кәсіптік мамандық дәнін егу жөніндегі қажырлы  жұмыстарды  тұңғыш ұйымдастырушы. Ол сауаттылықты ашумен қатар жастарды өмірге дайындау мәселесін көтерді, 1883-ші жылы Торғай қаласыңда ашылған қолөнер мектебін (ремесленная школа) қазақ халқы өміріндегі "айрықша мәнді оқиға" деп атап, оны "қазақтардың нақты білімінің бастамасы" санады.

Өзінің практикалық ісінде Ыбырай өзі ашқан мектептерін мейлінше үлгілі етті, мектеп жастарын білімге, өнерге, тазалыққа, адалдыққа, халықты сүюге, оған қызмет етуге, шаруашылыққа болысып, ата-анасына жәрдем беруге, еңбекке баулыды. Мектепте арнаулы программалық сабақтармен қатар, қосымша сабақ ретінде, балаларды қол өнеріне баулыды. Жастарға баубақша, огород істерін, мал шаруашылығын және егіншілік кәсібін үйретуді мақсат етті. Ол үшін мектеп айналасында бақша, жеміс ағаштарын отырғызды, гүл ектірді, оны күтіп-баптаудың жолдарын үйретті.

    Ы. Алтынсарин жақсы оқытушыны дүниедегі заттың бәрінен де қымбат көретінін айта отырып, былай деп жазған болатын: «Халық мектептері үшін ең керектісі – оқытушы, тамаша педагогика құралдары да, ең жақсы үкімет бұйрықтары да, әбден мұқият жүргізілетін инспектор бақылауы да жақсы оқытушыға тең келе алмайды». Бұл ойын ары қарай дамыта түсіп, ол 1881 жылғы 4 қазандағы Н.И. Ильминскийге жазған хатында: «Өзімнің оқытушыларымды мен туысқанымдай көремін, біздің барлық ісіміз де, ақыл-ойымыз да, тілегіміз де, материалдық күшіміз де бір. Басқаша болуы мүмкін емес» деп жазды.

    2. Ы.Алтынсарин оқубілім бар жақсылықтың, материалдық және рухани игіліктердің бастауы, онсыз  байлық та, бақыт та, мұрат та жоқ дей отырып,  «Сауатсыз, білімсіз адамдар — қараңғылықта адасушы, көзі жоқ соқыр, ақылы жоқ надан» деп жазды. Оның ойынша, нағыз адамдар — ғылымды игерген, біліммен қаруланған, дүниенің игілігін өздерінің рухани өсулеріне пайдалана білетін кісілер. Қазіргі мектеп көрген қауымға етене таныс «Кел, балалар, оқылық» деп басталатын өлеңнің мына жолдары ғылым мен білімнің бар құдіретін ашып тұрған сияқты:

 Оқысаңыз балалар,

Шамнан шырақ жағылар.

Тілегенің алдыңнан

Іздемей-ақ табылар.

    Жастарды ғылым мен техника дүниесіне тереңдеп кіруге, оны игеруге үгіттей отырып, Ы.Алтынсарин «Біз болмасақ сіз барсыз, Үміт еткен достарым...» деп,  оларға зор сенім білдіреді:                                     

«Өнер-білім бар жұрттар

Тастан сарай салғызған,

Айшылық алыс жерлерден

Жылдам хабар алғызған.

Мың шакырым жерлерге

Күн жарымда барғызған.

Адамды құстай ұшырған

Мал істейтін жүмысты

От пен суға түсірді.

Ы. Алтынсарин қазақ оқушыларының бойына ізгілік өрнегін егу үшін ана тілінде тұңғыш "Қазақ хрестоматиясы"  оқулығын дайындады. Оқулықтың «Сөз басында»: «...қазақ халқы азбаған, табиғаты таза халық. Оның талабы біреу салып берген тар шеңбердің қыспағына сыя алмайды: ойпікірі еркін; оның келешегі үшін оған тек санасезім жағынан жалпы білім мен пайдалы өнерді үйрену керек болып отыр» деп  жазуын толық түсінуге болады. Хрестоматияға балаларға таныс, олардың өмірлеріне жақын, гуманизм рухында жазылған,  халықтық идеяларды тарататын әңгімелер, мысалдар, өлендер мен жырлар таңдап алынды. Бұлардың негізгі идеялары жастарды тазалыққа, кәсіпке үйрету, еңбек сүюге, мейірбандыққа, қайырымдылыққа, өнер, білімге баулу, олардың бойына адалдық, мейірімділік, имандылық ұрықтарын егу, үлкенді қадір тұту, ата-ананы сыйлау сияқты адами қасиеттерді қалыптастыру және т.б. болатын.

Ыбырай Алтынсарин отырықшы халықтармен сыбайлас болып отырған қазақтар арасында  өзінің көрші халықтарының тілін білуге, олардың жазуын үйренуге  ұмтылушылықтың күшейіп келе жатқаны сияқты игі өзгерістерді байқай алды. Бұл «өзінің табиғи жаратылысында әр нәрсені білуге құмар және ұғымпаз, зерек халықтың» сол кездегі экономикалық және саяси жағдайға байланысты орыс тілін, орыс жазуын білуін қажет етіп отырғандығы еді. Осыдан әрі ойын жалғастыра келіп, өз халқының болашағына үлкен сеніммен қараған ол былай деп жазды: «Ал егер осы бұзылмаған, іскер, дарынды халық орыс арасында үш жүз жыл тұрса да фанатизм бойына сіңгендіктен, азғана бөлігі болмаса, әлі күнге надандықтан шыға алмай отырған татарлардың ықпалына біржола түсіп кетсе, онда бұл өте өкінішті болар еді».

Ыбырай Алтынсарин сонымен қатар қазақтардың жас ұрпағы орыстың тілі мен жазуына мәдениет пен білімнің тілі деп қарайтын болады, оларға құмары артады және азды-көпті орыс рухында өседі деп ашық жазды. Қазақтың бұрын-сонды замандағы ұлы ағартушылардың барлығы да орыстың озық мәдениеті мен білімін, ғылымын соншалықты ықыласпен насихаттап отырғанымен қазақ баласының орыстанып кетуінен сақтанып отырды.

3. Ы. Алтынсарин өз кезіндегі қазақ қоғамындағы отарлық саясаттың салқынын, оның алдағы зардаптарын да көре білді. 1880 жылы В.В. Катеринскийге жазған хатында «Оренбург листогіне»  Торғай қазақтарының басына түскен  апаттар туралы мақала жазғанын айтып келіп былай деген еді: «Осы мақаламда қазақ еліне орыс селендерін әкеліп орнатпақ болған пікірлерге қарсы екенімді білдірдім. Бұл пікір, меніңше, ешбір ақылға сыймайтын нәрсе сияқты. Егер істі дұрыс жүргізе білмесе,  онда айттым да қойдым, қазақтар келешегі жақсы деп үміт етіп  отырған осы халық тез құрып кетеді, содан кейін бұл істі  ешқандай түзете алмайсың». Бұдан өз кезінде орыстандыру саясатының белең ала бастағанын жіті байқаған кісінің ойын танимыз. Сондай-ақ 1864 жылы Н.И.Ильминскийге жазған бір хатында ел ішіндегі әлеуметтік әділетсіздік мәселесін сөз етеді: «Қазақ арасындағы қызмет адамдарын да көңілім тіпті сүймейді. Олар кедей қазақтарды, қарсылық көрсете алмай қасқырдың аузында жем болатын қорғансыз момындарды адамшылықтың шегінен шыға арсыздықпен тонайды, талайды».

 Рас, Ресей қызметкерлерінің арасында «қазақ  халқын ұғымтал, ақылды, дарынды, бірақ оқымаған деп қол созғандар болмай қалмады. Алайда қазақтарды оқытудан, өз «бекіністерінің жанынан мектеп салудан гөрі, үйлерінің онсыз да қызыл төбелерін боятқанды, онсыз да ақ қабырғаларын ақтай түскенді тәуір» көретіндер бастықтар аз емес еді.  

Ыбырай Алтынсарин патша үкіметінің бұрынғы қазақ әкімдерінің орнына апарып қойған халық ағарту жұмысы жөніндегі әкімдердің қарабастарының мүддесіне бола ірі қоғамдық іске зиян келтіріп отырғанын айта отырып, жергілікті әкімдерден еш бір жақсылық күтуге болмайтын  атап көрсетті. Ең жаманы - «халықтың қараңғылығымен емес, қоғамның әл-ауқаты мен мәдениетін көтеруге көмектесу үшін үкімет өзі қойып отырған білімді адамдармен күресуге тура келеді» деп тегіннен-тегін емес еді.

5. Өз кезінде исламды жетік меңгерген Ы. Алтынсарин қазақ елінің рухани тәрбиесіндегі діннің рөліне ерекше мән берді, дінді оқыту ісі мен тәрбиеден бөлмеді. Бұл түсінікті болатын. Себебі мұсылманшылық қазақтың рухани өзегін құраған маңызды факторлардың бірі еді. Осы бағытта оның артына қалдырған мұрасының ең маңыздысының бірі «Мұсылманшылықтың тұтқасы» атты оқу құралы  болып саналады. Бұл кітаптың жазылуының себептерін автор: «Сонымен, бірінші жағынан халықтың өз дінін білу жөніндегі талабын, бұл талапты ешбір шарамен тоқтатуға болмайтынын еске ала келіп, екінші жағынан, осылай болған соң қазақ жастарына өзінің ана тілінде  жазылған, мұсылман дінінің негізгі рухына сай дін оқытуға негізгі құрал бола алатын оқу құралын жасап берудің қажет екендігін еске ала келіп, оның үстіне мүмкіндігі болғанынша, біріншіден, қазақ жастарының дін жөніндегі  түсініктері  теріс бағытқа түсіп кетпеуі үшін, ал екіншіден, қазақтың жазба тілінде татар тілінің орынсыз етек алуына  жол бермеу үшін (бұл  қазақтарды  татарландырудың  ең сенімді тәсілдерінің бірі ғой)...» деп  ашып беріп еді.  

Еңбекте Ыбырай ислам туралы объективтік түсінік беруге ұмтылыс жасады, мұсылмандық құқық пен өсиеттің, діни жарлықтар мен салт-жораларының ережелерін объективті түрде баяндап берді. Сонан соң бұл кітапты жазудағы тағы бір мақсат – ислам дінін шала сауатты татар молдаларынан қорғау еді. Оның ойынша, олар (татар молдалары - Ә.Б.) бүгінгі таңда жағымсыз ықпал етіп отыр, ал келешекте одан да бетер әсер етуі мүмкін. Сондықтан ол бар күш-жігерімен, батыл әрекетімен халқын исламға соншалықты соқыр сеніммен берілген сүйкімсіз татар молдалардың  ықпалынан сақтауды, сол үшін  де қазақтарға орыс халқының үлгісінде білім, өнер жолымен әсер етуді өзінің алдына басты мақсат етіп қойды: «Мәселенің ең мәнді жері: қазақтарға татар фанатизмінің ықпалын тигізбеу, қазақтардың білім алуына оның кесірін тигізбеу ғой. Ондай ықпалдан құтқару үшін  бірте-бірте, бірақ шын құтқару үшін мазмұны балалардың білімін көтеретін, тақырыбы оларды қызықтыратын қітаптарды асықпай, бірақ алған бағыттан қайтпай қазақтың өз тілінде, олардың өздеріне таныс әріппен  шығара білу керек» деп түсінді.   Бұл ойлар Шоқан Уәлихановтың «Біз қалайда татарлық кезеңді айналып өтуіміз керек, өйткені олар ультрамұсылмандық бағыттың қанат жаюына ықпал етіп отыр» деген ойларымен сабақтасып жатыр.

   Ы. Алтынсарин қазақ қоғамындағы кейде дінмен де байланысты ертеден келе жатқан әдет-ғұрып, дәстүр нормаларының адамдар арасындағы байланыс пен қарым-қатынастарды нығайтудағы рөлін ашып көрсетеді. Ол, әсіресе, қазақтардың құда болу салтына ерекше мән беріп, одан қоғамды нығайтудың бірден-бір маңызды факторын байқады. Бұл бағытта Орынбор ведомствосы қазақтарының өлген адамды жерлеу және оған ас беру және құда түсу, қыз ұзату және той жасау дәстүрлеріне арнаған очерктерінде кеңінен сөз болған. Бұл очерктер қазақ халқының әртүрлі кезеңдегі өзінің әлеуметтік сезімкүйлерін танытуымен құнды.  

Халқымыздың ұлы ағартушысы, қоғам қайраткері Ыбрай Алтынсарин халқына қызмет етуді «азаматтық борыш» санады. Ол дүниенің кілті ғылымда деп ұғынды, өз халқын, әсіресе жастарды оқытуды, оларға білімғылым нұрын шашуды арман етті. Осы үшін сәулетті  мектеп, оның шешуші күші – оқытушы, жақсы оқу құралы керек екенін терең түсінді, соны жүзеге асыру үшін күресті. Қараңғы қазақ жеріне білім мен ғылымның шам шырағын жаққан тұңғыш кәсіби ұстаздың аты өзінің шексіз сүйген халқының жадында мәңгі қала бермек.  

Бақылау сұрақтары

 1. Мектептің халықтық сипаты туралы.

 2. Мектеп - қазақтарға білім берудің басты құралы.

 3. Халықтың дамуының негізгі құралы.

 4. Халық мұғалімі туралы.

 5. Қоғамдағы ғылым мен білімнің әлеуметтік рөлі.

 6. Халық мектептері үшін ең керектісі – оқытушы.

 7. Қазақ тәрбиесіндегі діннің рөлі туралы.

Әдебиеттер

1. Социология : Лекциялар курсы / Жалпы редакциясын басқарған -Ә.Х. Тұрғынбаев . - Алматы : Білім , 2001. - 160 бет.

2. Социология : оқулық / Философия және саясаттану институты ; [жауапты ред. Ә. Нысанбаев]. - Алматы, 2002. - 222 б.

3. А.И. Икенов, А.Д.Жүсіпова. Әлеуметтану негіздері: Оқу құралы.-Алматы:Экономика,  2004. -208 бет.

4. Әбсаттаров Р. Әлеуметтану : оқу құралы / Р. Әбсаттаров, М. Дәкенов. - толықт., жаңарт., 2-ші бас. . - Алматы : Қарасай, 2007. - 384 б.

5. Ш.Қ. Қарабаев. Әлеуметтану негіздері: Оқу құралы.- Алматы: Экономика, 2007. – 528 бет.  

6. Алтынсарин Ыбырай. Таңдамалы шығармалары.-Алматы, 1994.

7. Дербісалин Әнуар. Ыбырай Алтынсарин. Өмірі мен қызметі туралы. – Алматы: Қазақстан. 1965. – 226 бет.

    АБАЙДЫҢ ӘЛЕУМЕТТАНУЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ

      1. Қоғамды тарихи құбылыс ретінде тану.

      2. Адам болмысы туралы.

      3. Ағартушылықгуманистік ойтұжырымдар.

      4. Дін туралы ойлар

      5. Адам тәрбиесіндегі еңбектің рөлі жөнінде.     

   1. Қазақ халқының ұлы ақыны Абай Құнанбаевтың (1845-1904) өз кезіндегі қазақ қоғамының басты мәселелеріне жауап беруге ұмтылды. Оның әлеуметтанулық ойпікірлерін әңгіме еткенде алдымен қоғам туралы ойларына арнайы тоқтау қажет. Өйткені бұрын-сонды қазақ ойшылдарының арасында Абайдан артық қоғам туралы іргелі ойтұжырымдар жасаған көп емес. Бұған Батыс ойшылдарының әсер еткені сөзсіз. Алайда, Абайда қоғамды қазақ даласының перзенті ретінде тану басым.

   Абайдың топшылауында дүниеде, оның ішінде қоғамда қозғалмайтын, өзгермейтін еш нәрсе жоқ. Ол өзінің 1894 жылғы жазған «Жиырмасыншы сөзінде»: «Дүние бірқалыпты тұрмайды, адамның қуаты, ғұмыры біркалыпты тұрмайды. Әрбір мақұлыққа Құдай тағала бірқалыпты тұрмақты берген жоқ. Енді көңіл қайдан бірқалыпты тұра алады?» деп жазды. Бұл арада адам табиғаттың туындысы деген ой да ашық айтылған. Сондай-ақ  өлең сөздерінің бірінде: Күн артынан күн туар, Бір күн дамыл еткізбес, Ой артынан ой туар, Желге мінсең жеткізбес,  деп жоғарыдағы ойын жалғастыра түседі.

   Абай «Отыз жетінші сөзінде»: «Қары қалың қатты қыстың артынан көгі қалың, көлі мол жақсы жаз келмеуші ме еді?»  және «Дүние - үлкен көл, замана - соққан жел, алдыңғы толқын - ағалар, артқы толқын - інілер, кезекпенен өлінер, баяғыдай көрінер» деп табиғат пен қоғамды салыстыра отырып, екеуіне де өзгеріс ортақ екенін көрсетеді. Қоғамды  тарихи құбылыс ретінде таниды.  

   Дүниені білуге, тануға болатындығын дұрыс топшылай, Абай адам баласының жануарлар дүниесінен айырмасын көрсетеді. Ол «Жетінші сөзінде»: «Дүниенің көрінген һәм көрінбеген сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп білмесе, адамдықтың орны болмайды. Оны білмеген соң, ол жан адам жаны болмай, хайуан жаны болады» деумен шектелмей,  құдай тағала адам жанын хайуанның жанынан ірі жаратқан деп адам жаратылысының бөлек екенін айтады. Абай адамның санасынан тыс -  объективтік дүние барлығын, демек дүниенің көрінбей тұрған сырын адамның бес сезімі арқылы қабылдауға болатынын, алайда, ол үшін көкіректе сәуле, көңілде сенім болуы керек. Санасыз, сезімсіз құр көзбен көргендіктің хайуан малдан айырмашылығы жоқ дейді.

«Он тоғызыншы сөзінде» Абай қоршаған ортаны танып, білуді – адамның парасатты парызы санай отырып, оның адамның тәрбиеленуі мен  қалыптасуындағы рөліне ерекше назар аударады. Ол: «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы-жаманды таниды-дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады. Естілердің айтқан сөздерін ескеріп жүрген кісі өзі де есті болады» деп, әлеуметтанулық тілмен айтқанда, адамның әлеуметтену үдерісін аңғартады. Абай бұл ойын «Қырық үшінші сөзінде» ары қарай дамыта түсіп, адам сыртқы дүниені танығанда «Көзбенен көріп, кұлақпен естіп, қолмен ұстап, тілмен татып, мұрынмен иіскеп тыстағы дүниеден хабар алады» деп келеді де, ол хабарлардың «ұнамдысы ұнамды қалпымен, ұнамсызы ұнамсыз қалыппен әрнешік өз суретімен көңілге түседі. Ол көңілге түсіруші бағанағы бес нәрседен (көз, құлақ, қол, тіл, мұрын – Ә.Б.) өткен соң, оларды жалғастырып, көңілде суреттемек» деп жазды.

  2. Өз заманының асқар білімпазы, Мұхтар Әуезов айтқандай,  ұлттық рухани бұлақтан танымсусынын қандырған, Шығыс пен Батыстың озық мәдениетінен барынша нәр алған Абайды феодалдықпатриархалдық қазақ қоғамының басты проблемасы  адам тағдыры қатты ойлаңдырған. Адам баласының өмірі, оның ісәрекеті, мінезқұлқы, мұраты және тағы басқалар ақынның көптеген шығармаларының алтын арқауындай деуге  болады. Сондықтан ұлы ақын өзінің азаматтық кредосын «Мақсатым тіл ұстартып өнер шашпақ, Наданның көзін қойып көңілін ашпақ...» деп, адам баласын қор қылатын надандықпен аяусыз күресті, адамды жаңаша тәрбиелеуге ұмтылды. Сөйтіп алға нақты мақсат қояды, адамның жан азығы — білуге құмарлығы, бұл болмаса оның малдан айырмашылығы жоқ деп адамды білімге уағыздады. Білмекке құмарлықты қанағаттандыру — дүниенің көзге көрінген және көрінбеген қасиеттерін танып білу, іздену, сұрап білу, ғылымға ұмтылу, дүние сырын білу, бұлар көкірекке сәуле, көңілге сенім береді деп өмірдің мәнмағынасын айқындады.  

  Абай адам болмысының өте күрделі үдеріс екенін өз замандастарының қайсысынан болса да жақсы білген. Тек білім мен ғылымның арқасында ғана адам күнделікті қарымқатынас үдерісінде байқалатын адамгершілік пен имандылық қасиеттерді тереңірек танып, оны өз бойларына жұғысты етуге мүмкіндік алады. Сондықтан адамның өзі ақылойын, дарынқабілетін, танымтүсінігін, рухани өресін үнемі, тоқтаусыз жетілдіре түсуі, оған бойындағы бар күшжігерін  мақсатты түрде жұмсап отыруы қажет.

   Қазақ қоғамының қайшылықты көріністерін жақсы білген ақын "Өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ" сияқты адам баласының бес дұшпанын атап көрсету арқылы халықты түзетуге тырысты, жаман қасиеттерден сақтандырды. Бұған "Талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым — ойлап қой" деп адамзатты биік мәртебелерге жеткізетін «асыл істерді» қарсы қойды. Жаманнан жиренуді, жақсыдан үйренуді насихаттады.

  Абай адамдардың ішкі жан дүниесін, оның қатпарқатпар астарын, қысқа ақыл, жай көзге таныта бермейтін жұмбақ сырларын шебер сөзбен өрнектеп береді. Мысал үшін «Сегіз аяқты» («Алыстан сермеп») атты өлеңін алайық:

                                                  Тасыса өсек,

                                                   Ысқыртса кесек,

               Құмардан әбден шыққаны.

Күпілдек мақтан.

                                                   Табытын қаққан,

     Андығаны, баққаны.

       Ынсап, ұят, терең ой,

                                           Ойлаған жан жоқ, жауып қой, -  деп «жарым адамның»  әлеуметтік келбетін барынша шеберлікпен береді.

    Абайдың "Болыс болдым мінеки", "Болды да партия", "Бөтен елде бар болса", "Мәз болады болысың" деген өлендерінен қоғамның әлеуметтік ауыр жағдайлары субъективтік факторлардың зардабынан болып  отырғанын байқаймыз. Ол ел тізгінін ұстаушылардың шен құмарлыққа ұмтылып, соның жолында малын да, арын да сатып, мәз болуын қатты сынайды:

Болыс болдым мінеки,

   Бар малымды шығындап.

                                             Түйеде қом, атта жал,

 Қалмады елге тығындап.

Сөйтсе-дағы елімді,

      Ұстай алмадым мығымдап.

Күштілерім сөз айтса

Бас изеймін шыбындап.

 Бұл сол кездегі сөзбен кестеленген болыстың бет бейнесі, жан дүниесі, іс-әрекеті, яғни бар болмысы. Бұдан артық айту қиын.

  Абай ұлтының билігі мен тіршілігінің көзі де жаттың қолында болып, олардың қолпаштауынсыз малды малдап, жанды жандай алмайтын, ел-жұрты тәуелді күйге түскен халін "Қалың елім, қазағым, қайран жүртым, ұстарасыз аузыңа түсті мұртың" - деп барынша қынжыла айыптайды. Халқының дәрменсіздігін, ел тізгінін ұстаушылардың шенқұмарлыққа ұмтылып, соның жолында малын да, арын да сатып, өзара қырқысқанын көріп налиды.    

                       Мәз болады болысың,

 Арқаға ұлық қаққанға,

            Шелтірейіп орысың,

Шенді шекпен жапқанға, деп өз қандастарының  қылығына налиды.

     Өз ұлтын бұрынсонды Абайша сүйе білген де, қиыншылығына күйіне білген де ешкім болмағанына дау жоқ. Ірінің қуанышы да, реніші де ұсақ болмайды. Сондайақ ұлы адам ұлттық деңгейде де қала алмайды. Олай болса, ол ұлы да бола алмас еді. Сондықтан Абайдың күллі адам баласын қор қылатын үш нәрседен сақтандыруын түсіну қиын емес. Ол «Отыз сегізінші сөзінде»: «Әуелі – надандық, екінші – еріншектік, үшінші – залымдық» деп нақты атап қоюмен шектелмейді. Бұлардың себеп-салдарларын ашып береді:  «Надандық – білім-ғылымның жоқтығы, дүниеден ешнәрсені оларсыз біліп болмайды. Білімсіздік хайуандық болады. Еріншектік – күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік – бәрі осыдан шығады. Залымдық – адам баласының дұшпаны. Адам баласына дұшпан болса, адамнан бөлінеді де, бір жыртқыш хайуан хисабына қосылады» дей отырып,  білімсіздік пен залымдықтың адамды әлеуметтік топтан айырып, хайуандар, тіпті жыртқыштар әлеміне қосатынын айтады. Бұдан қатал айту мүмкін емес. Және ғұлама ойшылдың пікірінше, бұлардың емі білім, ғылым  болмақ.  

  Абай халықты адамгершілік қасиет – бірлікті арттыруға жұмылдырды. Оның ойынша, елдің жақсы, жаман болуы оның ынтымақберекесіне байланысты. Ол ел берекелі болса — жақсы жайлау, ол бір — көл дейді. Сондайақ Абай: «Біріңді, қазақ, бірің дос, Көрмесең істің бәрі бос»,- деп, ұлттық бірлікке, ішкі татуластыққа, ынтымақтастыққа үндеді. Бұл – бір. Екіншіден, Абай қазақ қоғамының қараңғылығынан шығар жолды ғылымнан  іздеді. Оның "Ғылым таппай мақтанба" деуі әсте жайданжай емес.  Данышпан Абай өзінің «Он сегізінші сөзінде»: «Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озбақ. Онан басқа нәрселермен оздым ғой демектің бәрі де – ақымақтық» дегенде де ғылымды бүкіл адам баласының басты қасиеттерінің бірі ретінде атаған болатын. 

 3. Абай халықты ауыр тұрмыстан құтқарып және караңғылықтан алып шығып, жарық жолға салар ағартушылық  жолды қалады, соған халқын шақырды. Абайдың бұл жолы орта ғасырлық схоластикаға мүлде қарама-қарсы дүние тану, адамдардың өмірін жақсы құрып, бақытты тұрмысқа жеткізу жолы еді. Ондай жолды Абай орыс халқының озық мәдениеті,  білімі мен ғылымынан іздеді. Сондықтан «Жиырма бесінші сөзінде» «Орысша оқу керек, хикмет (керемет – Ә.Б.) те, мал да, өнер де, ғылым да - орыста тұр. ... Орыстың ғылымы, өнері — дүниенің кілті, оны білгенге дүние арзанырақ түседі» деді.

     Жалпы, Абай әлеуметтік мәселелерге моральдық тұрғыдан қарады. Ол  байлар мен кедейлердің арасыңдағы айырмашылықтарды, олардың жағдайын, қоғамдағы алар орындарын салыстырып, сауатсыздардың «көзін қойып, көңілін ашып» түсіндірмек болған. Ол ескіліктің кетіп, жаңаның келетініне сенді. Ескілікті тез жолдан алып тастап, жаңалыққа тез жол ашу үшін бар күшімен қаратүнек ескілікке, жауыздыққа қарғыс айта қарсы тұрды. Бұл бағытта «Базарға қарап тұрсам, әркім барар», «Ғылым таппай мақтанба», «Интернатта оқып жүр», «Өлең сөздің патшасы - сөз сарасы», «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін», «Білімдіден шыққан сөз», «Сәулең болса кеудеңде» және т.б. өлендерінің орны бөлек.

   Абайдың қоғамдағы теңсіздердің теңелуі үшін, отаршылық қысымнан құтылу үшін халыққа кең мағынадағы демократиялық жолды ұсынды. Сондықтан оның өнер-білімді үгіттеуі тек оқу, хат танумен шектелмеген, кең көлемді, адамшылық қасиетті көксеген, нақты өмір мен тұрмысқа пайдалы демократиялық бағыт еді. Ол «Отыз екінші сөзінде» «Білім-ғылым үйренбекке талап қылушыларға әуелі білмек керек» дей отырып, талаптың біраз шарттарының барлығын айтады. Әуелі – білім-ғылым табылса, оны мынадай іске жаратар едім деу керек; екінші – ғылымды үйренгенде, ақиқат мақсатпен білмек үшін үйренбек қажет; үшінші - әрбір ақиқатқа ыждағаттылықпен көзің жетсе, содан айрылмау керек; төртінші – білім-ғылымды көбейтуге ойласу, сақтау қажет; бесінші – ақыл кеселі деген төрт нәрсе бар. Соның ішінде уайымсыз салғырттықтан сақтану керек. Алтыншы - ғылымды, ақылды сақтайтұғын мінез деген сауыты болады. Сол мінез бұзылмасын. Міне, білім-ғылым іздегендерге ркхани ұстаздың мәңгілік өлмес өсиеті.

4. Алғашқы қазақ ағартушыларының ежелден халқына серік болып келе жатқан дінге соқпай кеткені жоқ. Халықты ағарту, рухани жаңаруға үгіттей отырып, оның рухани дүниесінің өзегін, салт-дәстүрлерінің негізін құрайтын дін туралы айтпай кету мүмкін де емес еді.

Гуманист, ойшыл ретінде адам проблемасы Абайдың дүниетанымының өзегі болды. Оның қалыптасуында  өз халқының рухани әлемі мен Шығыс мәдениетінің орны да ерекше болған. Физули, Шәмси, Сәйхали, Науаи, Сағди, Фирдоуси, Хожа Хафиз сияқты гуманистердің көптеген шығармалары казақ даласында орта ғасырларда мәлім болғаны белгілі. Медересе де оқып жүрген кездерінде Абайдың олардан медет сұрап, шығармаларын бала жасынан жаттап өсуі жайдан-жай емес еді. Солардың туындылары арқылы Үнді, Қытай, Грек, Мысыр және т.б. елдерде қалыптаскан философиялық ұғымдар мен жүйелерден хабардар болды. Абай шығармалары оның Ежелгі грек философтары Сократ, Платон, Аристотель сияқты хакімдердің ойларымен таныс екендігін анық аңғартады. Ол араб әлеміндегі ислам дініндегі философиялық қағидаларды жақсы білген. Соның арқасында ол қазақтың имандылық және адамгершілік турасындағы түсінігін байытты.

Абай өзінен бұрынғы қазақ ойшылдарынан ілгері кетті. Оның  өлеңдерінде, қара сөздерінде "Алла" деген сөз жиі қолданылады. «Алланың өзі де рас, сөзі де рас» деп аталатын өлеңінде:

Махаббатпен жаратқан адамзатты,

Сен де сүй ол алланы жаннан тәтті.

Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп

Және хақ жолы осы деп әділетті, - деп Абай осы үш сүюді иманның асылы, имандылық деп таниды. Осы дінің де, құдайға құлшылығың да дейді. Және екі дүниеде бұл шындық  екенін және ол шындық – алланың досы екенін айтады. Ал енді осыларды бұзатын да үш нәрсе барын ашық айтып, олар – пайда, мақтан, әуесқой деп, олардан шошы, іргенді аулақ сал деген кеңес береді. Бұл – шайтанның ісі, алайда біз осылардан тыйылдық па сұрау салады. Иманды танымаған құлшылық қабыл болмайды деп ескертеді. Имандылықтың пендеге жол ашатынына сенеді. «Алла мінсіз әуелден, пайғамбар хақ», сондықтан құдайдың бірлігіне анық сенетін болсаң, сен де үйреніп, ұқсап бақ деп ақын өз ойын тұжырымдайды.

Абай "Алланың өзі де рас, сөзі де рас, Рас сөз ешуақытта жалған болмас"— деуі Алланы шындық ретінде мойындаушылық екені белгілі. Бірақ оның танымы бөлек. Замана, адамзат, мінез - бәрі өзгереді, бірақ Алла өзгермейді. Абай бұл шындықты ақылмен ұғып білу мүмкін емес деген қорытындыға келеді. Бұл ойын «Отыз сегізінші сөзінде» былайша дәлелдеген: "Біз Алла тағаланы өзінің білінгені қадар ғана білеміз, болмаса түгел білмекке мүмкін емес. Заты түгіл, хикметіне ешбір хаким (данышпан, дана адам- Ә.Б.) ақыл ерістіре алмады. Алла тағала — өлшеусіз, біздің ақылымыз - өлшеулі. Өлшеулі бірлән елшеусізді білуге болмайды. Біз Алла тағала "бір" дейміз, "бар" демеклік те — ғақылымызға ұғымның бір тиянағы үшін айтылған сөз. Болмаса ол «бір» демеклік те алла тағалағалайықты келмейді». Бүл жерде суфистер философиясы арқылы қазақ даласына жеткен Платонның құдайды ақылмен тануға болмайды деген ой-жүйесінің ықпалы айқын сезіледі. Абайды зерттеушілердің  айтқанындай, оның шығармаларында Алла негізінен үш мәнде қолданылған. 1. Онтологиялық мазмұнда, яғни Алла — дүниенің хақтығын, ақиқаттығын, барлығын бейнелейтін, оның адамның еркінен, санасынан тыс объективтік шындық екенін мойындау. 2. Космогониялық мағынада, яғни Алла әлемді жаратушы қүдірет. Махаббатпен жаратқан адамзатты да, жаннан тәтті Алланы да сүй, өйткені ол жаратушы. Ал жаратушыға тек махаббат арналуы кажет дей отырып, Абайдың "Жүректің ақыл куаты, махаббат қылса тәңірі үшін", — деуі сондыктан. Абайдың бір ерекшелігі Алланы сүюге шақыру жолында ол гуманистік бағыт ұстанған. 3. Гносеологиялық тұрғыда, яғни ислам дінінде Алланы тану оның расулы (елшісі) Мұхаммед пайғамбар арқылы жүзеге аспақ. Ол жүйе: Алла — Мұхаммед — Адам болмақ. Сол себепті Абайдың "Адамды сүй, Алланың хикметін сез, не қызық бар өмірде онан басқа?" дегені түсінікті.

Дін туралы пікірлерінде Абай да сол кездегі шала сауатты имам, молдаларға соқпай кете алмаған. Ол өзінің жоғарыдағы сөзінде: «Бұл заманның моллалары хаким атына дұшпан болады. Бұларды білімсіздік, бәлки бұзық фиғыл, әлинсан ғәдду ләма жәһилге (адамның көңілі жаманшылыққа ауып тұрады деген - Ә.Б.)  хисап. Олардың шәкірттерінің көбі біраз ғараб-парсыдан тіл үйренсе, соған мәз болып, өзіне өзгешелік беремін деп әуре болып, жұртқа пайдасы тимек түгіл, түрлі-түрлі зарарлар хасил қылады» деп жазды. Абай Аллаға құлшылық ету арқылы адамның еңсесін езе беруге мүлдем қарсы.

Абай талапқа да, ғылымға да, ұстазға да, иманға да қиянатшылар жарым адам, жарым молла, жарым мұсылман дей отырып, дін туралы ойын былайша түйіндейді: «Құдай тағаланың жолы деген жол ниһаятсыз (шексіз -Ә.Б.) болады. Оның ниһаятына ешкім жетпейді. Бірақ сол жолға жүруді өзіне шарт қылып кім қадам басты, ол таза мұсылман, толық адам делінеді. Дүниеде түпкі мақсатың өз пайдаңа болса, өзің ниһаятлысың, ол жол құдайдың жолы емес». Қысқаша ғұлама ойшылдың дін хақындағы ой-пікірі осындай.

5. Еңбектің адамды тәрбиелейтінін, адамды-адам еткен еңбек екенін жақсы білген Абай көптеген шығармаларында адамды қажетті қасиет ретінде еңбекті сүюшілікке шақырды. Ол қазақтың жаманшылыққа үйір бола беретінінің бір себебін оның жұмысының жоқтығынан көрді. Егер ол егін салса, саудамен айналысса,  мұндай жаманшылықпен айналысуға оның қолы тиер ме еді ойланады. Ол қоғамда болатын өзгерістерді тек адам еңбегімен байланыста қарады. «Төртінші сөзінде» «Қулық саумақ, көз сүзіп, тіленіп, адам саумақ — өнерсіз иттің ісі. Әуелі құдайға сиынып, екінші өз қайратыңа сүйеніп, еңбегіңді сау, еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды» деп адал еңбекке үндеді. Жанын қарманып, адал еңбекпен мал табуды арлы адамның ісі санады. «Жиырма тоғызыншы сөзінде» малды не жерден сұрау керек, не аққан терден сұрау керек деді. «Сақалын сатқан кәріден, еңбегін сатқан бала артық» және «Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі үшін оттаған хайуанның бірі боласың, адамшылықтың қарызы үшін еңбек кыл» деп еңбек еткен адамды айрықша бағалай келіп, ол еңбектің биік мәртебесін, оның адамгершілік қасиеттің көрінісі екенін атап көрсетеді.  

  Абай қоғам өміріндегі игілік пен дәулет біткеннің бәрін жасаған адам еңбегі, ал барлық жаманшылық, тіпті халықтың артта қалушылығы еңбексіздіктен деп санады. Оның пайымдауынша, ел еңбекпен көркейеді, елдің шырқын бұзатындар еңбек етпейтін арамтамақтар, еңбексіз жатып ішу адам баласын аздырады. «Тамағы жоқтық, жұмысы жоқтық, аздырар адам баласын", "Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей" дейді. Сонымен қазақ халқының ұлы ойшылы Абай білуді, тіпті ілгері басу, жоғары өрлеу, жетілу сықылды әлеуметтік қасиеттерді тек еңбек арқылы болатын іс деп таныды.  "Түбінде баянды еңбек егін салған, Жасынан оқу оқып, білім алған ", - деп Абай еңбек туралы ойын түйіндеп, адал еңбегін сауған қолөнер иесін  қазақтың әулиесі деп жоғары бағалады.

  Ғұлама-ойшыл ақын Абай Құнанбаев қазақ даласындағы барлық жақсылықтың, жаңалықтың жаршысы болды. Ол адамды "ақыл, білім, ар, мінез" арқылы жоғары дәрежеге көтеріп, асқақтататындай қоғамның прогрестік дамуын аңсады. Сондықтан ол барлық адамдарды өзіңді өмірде қалай ұстадың, игілікке, ақылға сыйымды іс істедім бе деп күніне немесе аптасына, тым болмаса, айына бір рет өз-өзіне есеп беруге шақырды.  

Бақылау сұрақтары

  1. Абайдың қоғамды тарихи құбылыс деп тануы.

  2. Абайдың: «Мақсатым тіл ұстартып өнер шашпақ, Наданның көзін қойып көңілін ашпақ...» дегенінің мәні.

  3. Абайдың «Он сегізінші» сөзіндегі: «Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озады. Онан басқа нәрселермен оздым ғой демектің бәрі де – ақымақтық» деуінің себебі.  

  4. Абайша күллі адам баласын қор қылады деген  үш нәрсе.

  6.  Абайша бес нәрседен қашық болу, бес нәрсеге асық болу.

 7.  Абай діннің әлеуметтік қызметі туралы.

   

        

Ә. БӨКЕЙХАН МЕН А. БАЙТҰРСЫНҰЛЫНЫҢ ӘЛЕУМЕТТАНУЛЫҚ КӨЗҚАРАСТАРЫ 

     1. Ә. Бөкейхан отарлық саясаттың әлеуметтік зардаптары туралы.

     2. Ә. Бөкейхан қазақ халқының даму жолы - білім мен мәдениет жайында.

     3. А. Байтұрсынұлы адам тәрбиесіндегі білімғылымның рөлі туралы.

     4. А. Байтұрсынұлы мектептің жастар тәрбиесіндегі маңызы жайында.

      1.  ХХ ғасырдың басында халқымыздың ұлттық санасының оянуына айрықша әсер еткен аса ірі қоғам және мемлекет қайраткері, ғұлама ғалым Әлихан Бөкейхан болды. Ол қазақтың тарихы, ұлттық ерекшеліктері мен тұрмыс салтын, әдет-ғұрпын, мәдениеті мен өнерін зерттеп, мол мұра қалдырған.

Әлихан Бөкейхан өз еңбектерінде Дала өлкесінің сан ғасырлық тарихы, оның Ресейге қарағаннан кейінгі саяси-әлеуметтік, мәдени-рухани жағдайлары егжей-тегжейлі зерттеліп, экономикалық, әлеуметтік-саяси, мәдени жағдайлары талданып, отарлау саясатының тууы, дамуы және оның әлеуметтік зардаптары, соңғы кезде күшейе түскен бұл саясатқа қарсы жергілікті халықтың көзқарасы, оның  мақсат-мүддесін көтерген.  

   Патшалық Ресейдің түпкі мақсаты ашық айтылады. Ол қазақ даласына біртіндеп кіріп, билік жүргізу реформасын сатылап жүргізе отырып, бұған халықтың санасын үйретіп, ел ішінде рушылдыққа дем беру арқылы қазақ мемлекеттілігін біржолата жою, басқару жүйесін, әділ сот ісін орыстандыруға ұмтылу болды. Және орыстандыру саясатына тән нәрсе - әдепсіздік, озбырлық, жергілікті халықтың құндылықтарын құрайтынның баршасын дөрекілікпен кемсіту болды. Орыс басқарушылары жергілікті халықтың тілін білмеді, білгісі де келмеді. Олар тек шала сауатты тілмаштар арқылы ғана жұмыс істеді. Далалық облыстарда, тіпті болыс кеңсесінде барлық хат алмасу, іс қағаздары орыс тілінде жүргізілді.

Бүкіл түркі әлемінің ұлы перзенті Мұстафа Шоқай өзіне Әлихан Бөкейхановтың әсерінің ерекше болғанын  айта келіп:  «Ұлтқа пайдалы адам болғыңыз келсе, бәрінен бұрын орыс өкіметінің атамекеніміздегі жер саясатын мұқият зерттеп үйренуге тырысыңыз. Сізге не істеу керектігін осы саясаттың өзі-ақ көрсетіп береді», - деген ұстазы сөзін 1939 жылдары жайдан-жай еске алиаған еді.

Шынында да Әлихан Бөкейханның патшалық Ресейдің отарлық саясатына байланысты үлкен әлеуметтік мәселеге айналған жер мәселесін ерекше ынтамен қарастырған еді.  Ол 1896-1901 жылдары Ақмола, Семей және Торғай облыстарына қарасты 12 уезін қамтыған Ф.А. Щербина бастаған экспедициясы жұмысына қатысып, көшпелі шаруашылықтың жер пайдалану әдіс-тәсілдерінің заңдылықтарына көз жеткізіп, аймақты этникалық жағынан, жағрапиялық ерекшеліктері мен тарихи даму тұрғысынан зерттеген болатын.

   Экспедиция қорытындылары белгілі бір ұстанымның қалыптасуына ықпал етті. Ә. Бөкейхан алдымен жер үлесін жергілікті халыққа беруді жақтады. Сонан соң ол жерді сатуға тыйым салуға, меншік есебінде үлестіріп беруге қарсы шықты, өйткені егіншілік мәдениетін толық меңгермеген қазақ шаруасы көрші қоныстанушыларға үлесін сатып, жерсіз қалуы мүмкін еді. Сол себепті жердің қауымға кесілуін, соның ішінде үлес белгілегенде жердің топырағын, жергілікті табиғатты ескеріп, әділдікпен пайдалану қажеттігін атап көрсетті.

    Әлихан Бөкейхан отаршыл аппараттың жер мәселесіндегі зорлығын, жасап жатқан айла-шарғысын жан-жақты сынап, әшкереледі. Ол «Қазақ» газеті бетінде оқырмандарға патшалық Ресейдің жер туралы заңдарының отарлық сипатын, реакцияшыл мазмұнын, әлеуметтік салдарын барынша нақты деректермен ашып берді. Патша шенеуніктерінің жергілікті халықты өз жерінен ығыстыруы заңсыздық, ал қоныс аудару мекемелері айтты деп, халықтың ығыса беруі жігерсіздік екендігін айтты.

   Әлихан Бөкейхан қазақ жерін бөлудің мөлшері туралы жазған «Жауап хат» мақаласында: «Үкімет біздің қазақ халқының пайдасын ойласа, сен, қазақ, бір күнде мал шаруасын тастап, егінші бол демейді. Шаруа қиындықпен, зор шабындықпен өзгертіледі. Орыс мұжығының біздің қазақтың даласына қашып жатқаны мың жылдан бері ұстап келе жатқан жерді үшке бөліп егін салатын, мұнысы «трехполье» атанады, шаруаны өзгерте алмағанының азабы. Мемлекет қазақты өзінің баласының бірі қылса, қазақты осы тұрған шаруасын бұзбай орналастырар еді. Сонда қазақ неше жылда эволюция жолымен бірте-бірте отырықшы болар еді»,- деп жазған болатын.

Отарланудың нәтижесінде қазақтардың мәдени-саяси жағдайында кері өзгерістер пайда болды. Бұрын қазақтар арасында туысқандық  байланыс күшті болатын, олардың барлығына ортақ ұран – аңызға айналған тұлға Алаш еді. Саяси басқарудағы ресейлік жүйе қазақ мемлекетінің тұтастығын бұзды. Жергілікті халық тілінен, дінінен, ділінен айрыла бастады. Әкімшілік  қазақтың бастауыш  мектептеріндегі мұғалімдерден орыс тілін білуді талап етті. Мектеп ашу мен медресе салу үшін айрықша рұқсат қажет еді, сол себепті қазақ өз жерінде, өз елінде отырып, мектеп пен мешітті жасырын салып, жасырын ұстады. Бұл қазақ балаларының еркін білім алуына қиындық келтірді.

    2. Әлихан Бөкейхан күшті патшалық Ресей  империясына ашықтан-ашық қарсы шығудың әзір ерте екенін түсініп, қазақтың ұлттық ерекшеліктерін сақтай және сана-сезімін оята отырып, қазақ қоғамын Ресей мен Еуропаның  озық мәдениетіне  жеткізу, ортағасырлық әлеуметтік-экономикалық мешеуліктен алып шығатын батыстың буржуазиялық қатынас жолын таңдады. 1905 жылдың қарашасында Мәскеуде өткен жергілікті және қала қайраткерлерінің съезінде қазақ халқына таяудағы басты қажеттілік – ана тіліне, діни, сайлауға бостандық туралы мәселелерді көтеруі жайданжай емес еді.

      Ә. Бөкейхан «Рухани мәдениет қарауылынан» деген мақаласында «Рухани мәдениеттің бір белгісі – жұрт баласына жалпы оқу, газета, кітап оқып, ғылым жолын тану, қол жеткені ғылым жолында ізденіп, адам баласына жақсылық жол ашу» деп жазды. Ол шын білімнің тәжірибеден туатынын, білім жолының негізі тәжірибе болатындығын жақсы білген. «Ақыл, зерек тексеріп, тергеп, терең бойлап тоқып, кестелеп көзбен көргеннен, қолмен ұстағаннан қорытынды шығарады. Бұл неше сыннан өтіп, таспадай сыдырылып, таяқтай жанылып, білім негізі болып шығады» - дейді ол. Ал «Білім күші» атты мақала да  білім құдіретіне, оның адам өміріндегі мәніне ерекше көңіл бөлді. «Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе?» дейтін қазақ мақалын айта отырып, білімнің бәрінен жүйріктігін атап көрсетеді.  

    Ол кезде  Европа газет шығару мәселесінде көш ілгері кетіп, онда газетке ерекше мән беріліп, газет – ғұмыр айнасы, ұлы патшалықтың бірі деп саналатын. Осыларды жаза отырып, Ә. Бөкейхан «Ашық хат» атты мақаласында қазақ қоғамындағы газеттің орны, оны шығарудың қиындықтары мен проблемаларын арнайы сөз етеді. Ол қазақта газет шығарудың шарты – оқушының барлығын атап көрсетеді. Маңызды, ғұмыр тілегіне тұратын, кестелі сөзді мақалалар  газет деңгейін көтеріп қана қоймай, оның қазынасын да молайтатыны, газеттің оқушысы көп болса, оның қазынасы да бай болатыны, газеттің жаны – мақала екендігін баса айтады. «Газетаны күйлеп, жаратып бәйгеге қосуға өз алдына шебер, білгіш, жүйрік керек... Газетаға басшы болу кім болса, соның қолынан келмейді. Газета ісі үй ағаш болса, басқарма мұның тезі болады... Тілші, хабаршы – газетаның отыны» - дейді автор.

   Ірі ғалым, көреген саясаткер өз халқының бостандығы мен азаттығы, болашағы мен бақыты  жолында жан сала күрескен, сол жолда құрбан да болған Әлихан Бөкейханның сан салалы саяси қызметі мен рухани асыл мұралары қазақ өз елінің иесі болып тұрғанда мәңгі жасай бермек.    

ІІ. ХХ ғасырдың басында үркердей топтанып шыққан қазақтың зиялы қауымының аса көрнекті өкілі, Мұхтар Әуезовтың сөзімен айтқанда,  «оқыған азаматтардың тұңғыш көсемі» ретінде танылған Ахмет Байтұрсынұлы өзі өмір сүрген қоғамның көкейкесті әлеуметтік мәселелерін қозғаған, адамды рухани қалыптастырудағы оқу-білімнің құдіретін терең түсінген ойшыл болатын.       

    Ұлы ағартушы ел  ішіндегі надандық пен жалқаулықты қазақты артқа тартып отырған аса қиын мәселелер деп санады. Ол өнер мен ғылымның қадіріне жеткен өзге елдерді өнеге ете отырып, өнер-білімнің теңдікке жеткізетінін, әлсіздерге күш беретінін, тұрмысты түзететінін, оған қол жеткізгендердің басқалардың аяқ астында жаншылмайтынын, олармен терезесі тең болатынын айтты. Ол: «Надандықтың кесепаты әр жерде-ақ маңдайымызға тисе де,  ата жолдасымыз болған соң, біз де қиып айрылмай келеміз. Олжалы жерде үлестен қағылғанымыз — бәрі надандық кесапаты. ... Дүниеде ерге теңдік, кемге кеңдік, азды көпке теңгеретін ғылым менен өнерді, елсізді елдіге теңгеретін, жоқты барға теңгеретін ғылым менен өнерді керек қылатын қазақ аз» деп налыды. Алайда, қазақ халқын қараңғы дегенде, әңгіме тек халықта емес, содан құтқаратын мүмкіндіктердің жоқ болып отырғандығында еді. Сол кездегі оқу іздеген талапкерлердің қырықтан біреуі ғана оқырлық орын тауып, басқалары далада қаңғырып жүргені шындықтан туған жай болатын.

   Батыс мәдениетінен  алшақ, білім-ғылымнан кенже қалған, күнделікті малын бағып, егінін еккеннен басқа тірлігі шамалы, бейқам, жым-жырт жатқан қазақ халқын, «баяғы қалпы мен салты, ұйқыдан басқаны ойлай қоймайтын жұртты, қымызға қанып, қызарып жанып жүрген бай мен шалап ішіп мас болған кедейді» оятуды А. Байтұрсынұлы басты мақсат етті. Ол «малы қамауда, жаны талауда, ұйқысы әлі қанбаған» халқына  көзіңді аш, оян, ұйықтайтын не сиқың бар дей отырып, алға басып, жұрт қатарына кіру, басқадан кем болмаудың басты амалы білім мен ғылым деп білді.

   Ахмет Байтұрсынұлы Еуропада ғылым, өнер толық, қазақта олардың жұрнағы да жоқ деп, Еуропаны үлгі тұтты. Жастардың оқу-тәрбие жұмысы түзелмей, жұрт ісі түзелмейді деп санады. «Қазақша оқу жайынан», «Оқу жайы», «Білім жарысы», «Білім жарысы қақында», «Оқыту жайынан», «Жазу тәртібі», «Бастауыш мектеп», «Қазақ арасында оқу жұмыстарын қалай жүргізу керек» және т. б. мақалаларында оқыту, оны ұйымдастыру мәселелерін қазақ қоғамындағы әлеуметтік-экономикалық және техникалық даму мәселелерімен тығыз байланыста қарады.

     Халыққа білім беру мәселесімен қатар А. Байтұрсынұлы қазақ қоғамындағы ғылымның дамуына ерекше көңіл бөлді. Адамзат қоғамында жан таңырқарлық нәрсенің бәрі ғылыммен  табылғанын айта отырып, ол 1913 жылы жазылған «Орысша оқушылар» атты еңбегінде ғылымның құдіретін насихаттайды. Ол адам баласын көкте құстай ұшқызған да, суда балықтай жүздірген де, дүниенің бір шеті мен бір шетіне шапшаң хабар алғызған да, отарба, от кемелерді жүргізген де ғылым екенін айта отырып, басқа елдердің де қазақ еліндей болғанын, олардың бүгінгі күндерге тек ғылым арқылы жетіп отырғанын айтады. Одан әрі қазақ баласы тәуірірек оқырлық мектептерде қазыналық орындар аз, өз күшімен оқытуға әркімнің шамасы келе бермейтінін, ал патшалық Ресей қазаққа мектеп салып бермек түгіл, қазақтың қазақша оқуын тіпті тілемейтінін, мектептерді тәртіпке келтіру, қазақша оқуды  халыққа тарату - өз міндетіміз екенін атап көрсетеді. «Балам деген жұрт болмаса, жұртым дейтін бала қайдан шықсын. ...Баланы ұлша тәрбиелесең, ұл болмақшы, құлша тәрбиелесең, құл болмақшы» - деп жазды ұлы ағартушы.   

  2. 1912 жылы «Айқапта» басылған «Жазу тәртібі» атты мақаласында А. Байтұрсынұлы халықты сауаттандыру үшін сол кездегі оқуды реттеу, тәртіпке келтіру жөніндегі ойларын ортаға салады.  

  Қазақ қоғамындағы оқыту үдерісінде, әсіресе қазақша оқуда кемшілік көп болатын. Сол сияқты қазақ балаларын өз тілінде оқыту ісі кәсібилікті талап ететінін арнайы мәселе еді. Сондықтан А. Байтұрсынұлының: «Бала оқытатындар бала оқытуын жақсы білерге керек. Бала оқытуын жақсы білейін деген адам әуелі балаларға  үйрететін нәрселерін өзі жақсы білерге керек, екінші, баланың табиғатын біліп, көңіл сарайын танитын адам боларға керек... Бұл күнгі ғылымды жұрттарда  бала оқыту  жұмысы бала оқыту ғылымын оқып шыққан адамдардың қолында» -  деп жазуы тегіннен-тегін емес еді.   

        А. Байтұрсынұлы «Қазаққа керегі екі түрлі оқу, оның бірі -  мұсылманша, екіншісі - орысша»  дей отырып, орысша оқуға уақыт және басқа жағынан мүмкіндіктер бола бермеуіне байланысты, «жалпақ жұрттың бәрінің қолы жете алмағандықтан», қазақша оқуды, тезірек сауат ашуды ұсынады. Қазақша оқу дегенде сол кездегі мұсылманша оқуды айтпайды, қазақтың тілінде оқуды айтады. Содан әрі ол оқу құралының қажеттігіне тоқталып, бала оқытатын кітаптың, балалар үшін жазу тәртібінің болуына баса көңіл аударады. Ғалым өзі жасаған әліпбидің негізгі мазмұнын түсіндіріп, араб таңбаларының қажеттігін дәлелдей отырып: «Араб әліппесі қазақ арасына дінменен бірге таралған, сіңген, дінменен бірге байласқан әліппені алып тастап, басқа әліппені алдыру қиын жұмыс. Бұлай болған соң араб қаріптерін қазақ дыбыстарына жеткізу амалын табу керек», - дейді. Ол қазақ тіліне сіңіп кеткен араб, парсы сөздерінің тілімізде сақталуын жақтайды.     

   Ұлы ағартушы бастауыш мектепте қазақтың діні, тілі, жазуы таза болуы, оның миссионерлік пікірден, саясаттан  алыс болуы алға тартылады. Сонымен бірге қазақты дінінен, болмаса жазуынан айыруға болмайтынына байланысты үкімет мектеп арқылы қазақтың дінін, тілін, жазуын жоғалтып, орысшаға аударамын деген пікірден безіп, бастауыш мектеп екі жаққа да пайдалы болуы керектігі атап көрсетіледі.

   Ахмет Байтұрсынұлы бастауыш мектептерде оқу үшін 5 жылдықты ұсынады. Оның алғашқы үш жылында бірыңғай қазақша, екі жылында  орысша оқытылуы тиіс. Бастауыш мектепте  кілең қазақ тілінде үйретілетін нәрселер: оқу, жазу, дін, ұлт тілі, ұлт тарихы, есеп, жағрапия, шаруа кәсіп, жаратылыс жайы. Ал бастауыш мектептің орысша оқытатын екі жылында үйретілетін білім гимназияның төменгі кластарына жарарлық болуы тиіс екеніне назар аударады.  Автор қазақша оқи, жаза білген соң, шама келсе, орысша да білу қажеттігіне тоқталады. Сонымен бірге қазақты орысшаға аударамыз деген пікірдің бәрін бүлдіріп отырғанын атап көрсетеді.  

    Ол кездегі қазақ мектептерінде ана тілінде оқытудан басқа, педагогика, методикадан хабардар мұғалімдер тіпті жетімсіз болатын. Сол себепті «Мектеп керектері» деген мақалада мектепке керектіні, яғни білімді, педагогика мен методикадан хабардар, дұрыс оқыта білетін мұғалімді дайындау, табу негізгі міндет деп саналды. Ұлы ұстаз бала оқыту ғылымынан хабардар мұғалім – мектептің  жаны, мұғалім қандай болса, мектеп сондай болады деді.

    Ахмет Байтұрсынұлының мектеп жөніндегі ойлары бүгінгі күнге дейін мәнін әсте жойған жоқ. Ол мектептің тәуелсіздігін, оқу үдерісі мәселелерін өзі шешіп, өзін-өзі басқаруын қалады. Мұғалімдердің жоғарыдан тағайындалмай, сайлау жолымен орналасуын ұсынды. Сол уақытта оқу-тәрбие үдерісі  нәтижелі болмақ. Оның бастауыш мектептерде оқу ана тілінде жүргізілуі керек деген пікірі тіліміздің қазіргідей жағдайында аса өзекті мәселеге айналып отырғаны даусыз.

    Ғұлама ғалымның: «Біз кейін қалған халық, алға басып, жұрт қатарына кіру керек. Басқадан кем болмас үшін біз білімді, бай һәм күшті болуымыз керек. Білімді болуға оқу керек. Бай болуға кәсіп керек. Күшті болуға бірлік керек. Осы керектердің жолында жұмыс істеу керек» деген сөздері ұлтымызға мәңгілік ұран болуға тиіс.  

           

   Бақылау сұрақтары

  1. Ә.Бөкейхан отарлық саясаттың әлеуметтік зардаптары туралы.

  2. Ә.Бөкейханша, білім мен мәдениет - қазақ халқының бірден-бір өркениет жолы.

  3. Ә.Бөкейхан ұсынған қазақ халқының әлеуметтік бірлігін қамтамасыз етудің жолы.

  4. А.Байтұрсынұлы адам тәрбиесіндегі білімғылымның рөлі туралы.

  6. А.Байтұрсынұлыша, «мектеп  әлеуметтік орта».

  7. А.Байтұрсынұлының халықты оятудың жолын оқу-білімнен іздеуі.

2-сабақ. Әлемдік әлеуметтанудың даму тарихы.  3 сағат.

1. Антикалық және Ортағасыр дәуіріндегі әлеуметтік ойлар.

  2. Жаңа заман мен  Ағартушылар дәуіріндегі әлеуметтік тұжырымдамалар.

             1. Қандай ғылым болса да қоғамдық қажеттіліктен туатыны белгілі. Әлеуметтанудың да пайда болуының, дамуының, қалыптасуының өзіндік тарихи кезеңдері, әлеуметтік-экономикалық, ғылыми алғышарттары болды. Осыларды ескере отырып, қазіргі күні әлеуметтану ғылымының тарихын негізінен үш кезеңге бөледі.

     Бірінші кезеңге, яғни Антикалық дәуірде өмір сүрген Конфуций, Платон мен Аристотельдің қоғамның құрылымы,  оның сипаты, функциялары және т.б. туралы әлеуметтік ойларын жатқызуға болады.

Екінші кезеңге, яғни Ортағасырдан Жаңа заман мен  Ағартушылар дәуіріне ұласатын кезеңге қоғамға қатысты үлкен ой тұжырымдар жасаған  А.Сен Симон, Т.Гоббс, Ж.Ж.Руссо сияқты ғалымдар да қосылады.

Ескерте кететін бір мәселе  алғашқы екі кезеңді әлеуметтанудан бұрынғы тарих деушілер жоқ емес. Шынында да, бұл кезеңде негізінен әлеуметтік ойлар, тұжырымдар ғана болды.

Әлеуметтанудың ғылым ретінде танылуы үшінші кезеңмен, ХІХ ғасырдың бірінші ширегінен бастау алады, яғни «әлеуметтану» терминінің пайда болуымен байланысты. Бұл кезеңді әлеуметтану ғылымының классикалық даму кезеңі деп те атайды.

Енді осы кезеңдерге қысқаша тоқтала кетіп, әлеуметтану ғылымының алғы шарттарының қалай жасалғанына зер салайық. Алғашқы қауымдық құрылыста қоғамдық құбылыстар мен үдерістерді түсіндіру көбіне мифтік сипатта болды да, әлеуметтік қатынастарды философиялық тәсілдермен талдаудың алғашқы элементтері Ежелгі Қытай, Грек және т.б. ертедегі мемлекеттерде басталды. Сөйтіп ғылымдар атасы философияның тарихында әлеуметтанудың бастауын танытатын толып жатқан әлеуметтік ойлар дүниеге келді.

Біздің жыл санауымыздан бұрынғы заманда өмір сүрген ұлы ойшылдар Конфуций (552 – 479),  Платон (427 – 347) және Аристотельдің (384 – 322),    әлеуметтік философия туралы еңбектері теориялық әлеуметтанудың тууына алғы шарттар дайындады. Мысалы, Қытайдағы алғашқы әлеуметтік утопиялық жобаның авторы Конфуций мемлекет ізгілікті,  үлкен жақсы отбасы іспеттес құрылуы керек, ал басқарушы әкей сияқты азаматтар жөнінде қамқорлық жасауы, сол сияқты азаматтар да оны құрметтеп, туысқанындай бірін бірі жақсы көруі қажет деп атап көрсетті. Ол қоғамда әлеуметтік үйлесімділік принципін ұсынды, мемлекетті тірі организм санады. Мұның барлығы сол кездегі Қытайдағы әлеуметтік-саяси жағдаймен байланысты болған еді. Себебі Қытай аймағында тұратын бірнеше тәуелсіз монархиялар бір-бірлерімен тұрақты жауласуда болатын. Қоғамның жоғары топтары билік үшін күресті, билеушіге ықпал етуге ұмтылды. Конфуций идеясы ізгілікке шақырды.

   Әлеуметтік теориялар гректің ұлы ойшылы Платонның «Мемлекет», «Заңдар» және «Саясатшы» деген еңбектерінде орын тапты. Платон «Қоғам басшысынан бастап бұзылады» деп зиялылардан адамгершілік тазалықты талап етті. Ол «Қоғамды билеудің негізгі құралы билік жасау емес, бедел» деді. Бұл екі ұғымның мәнін аша кеткен артық емес. Билік – адамның, топтың, әр түрлі таптардың іс-әрекеттеріне шешуші әсер ететін, идеология ықпалының негізінде және ұйымдастырушы құқықтар арқылы жүзеге асатын үстемдік етуін білдірсе, бедел – белгілі бір адамның, топтың, қоғамдық ұйымның, әлеуметтік институттың жалпы жұрт қабылдаған, мойындаған қабілеті мен еңбегін танытады.

 Платонның ойынша, қоғамның тууының негізгі себебі адамдар бірігіп ғана өз қажеттіліктерін өтей алады. Ол тұңғыш рет қоғамның құрылымын талдауға ұмтылып, оның үш әлеуметтік жіктен тұратындығын атап көрсетті. Біріншісі - мемлекетті басқарушылардан тұратын философтар, екіншісі – мемлекеттің қауіпсіздігін қамтамасыз ететін жауынгерлер не күзетшілер, үшіншісі – мемлекеттің өмірін қамтамасыз ететін егіншілер мен қолөнершілер. Осы бірігудің арқасында қоғам, мемлекет пайда болады.

   Аристотель өзінің әлеуметтік көзқарастарын осы тақырыпқа арналған алғашқы туындысы - «Саясат» атты трактатында жариялады.  Және бір айта кететін мәселе – бұл шығарманы жазар алдында  ұлы ойшыл және оның шәкірттері 158 грек полистің (сол кездегі мемлекет типтес қалалар) құрылымын зерттеді. Ол  мемлекетті - қауымның дамыған түрі, ал қауымды — отбасының дамыған түрі санады. Оның пікірінше, адамдар мемлекетке белгілі бір игілікке жету үшін бірігеді, сондықтан мемлекеттің негізгі мақсаты қоғамда көптің бәріне ортақ игіліктер мен әлеуметтік әділеттікке жету болып табылады. Аристотель мемлекеттің дұрыс түріне әкімдер халық, ел пайдасын ойлаған, билік қоғамға қызмет істеген мемлекеттерді жатқызды. Ол қоғамдық игілікті көздеген мемлекетті дұрыс мемлекет деп санады.

Орта ғасырда Аристотельдің еңбектері еуропа тілдеріне аударылып, өте маңызды оқиға болып саналып, бірсыпыра ойшылдар бұрынғы схолостикалық және құдайшылдық идеядан бас тартқанымен барлық ғылыми ойлар дінмен тығыз байланыста, өзара әрекеттістікте дамыды. Сондықтан әлеуметтік өмір діни догмалармен түсіндірілді. Дегенмен кейбір ойшылдар өз кезіндегі қоғамның құрылуын, әлеуметтік құбылыстар мен үдерістерді түсіндіруде қалыптасқан діни таным ауқымынан шыға алды.  Мысалы, италияның монахы, теолог Фома Аквинский (1225-1274) бүгінгі күнге дейін католик шіркеулері мойындайтын барлық білімдер иерархиялық ұйымдасқан жүйені құрайды, оның ең жоғарысы әрі құдайдың ақыл-есіне ең жақыны теологиялық ілім дей отырып, әлеуметтік теңсіздік пен қоғамның әлеуметтік құрылымының күрделенуін қол өнер кәсібі өндірісінің және сауда, алысберістің дамуымен  түсіндірді.

Араб философы ИбнХалдун (1332-1406) өзінің теориялық зерттеулерінде өндірістің, сауданың дамуымен, қалалардың өсуімен қоғамның әлеуметтік құрылымы өзгеретінін атап көрсетті.

   2. Жаңа заман мен  Ағартушылар дәуірінің әлеуметтік ойлардың даму тарихында орны бөлек болды. Феодализмнің ыдырауы және жаңа буржуазиялық қарымқатынастың дамуы адамзат өркениеті өрісінің бет бұрыс кезеңін бастады. Әлеуметтану ғылымының алғышарттары ретінде бұл кезең әлеуметтік тұжырымдардың жаңа деңгейге көтерілуімен сипатталады. 1651 жылы жарық көрген өзінің «Левиафан...» атты кітабында белгілі ағылшын философы Томас Гоббс (1588-1679) «қоғамдық келісім» тұжырымдамасын баяндады. Бұған байланысты мемлекет құдайдың  құдіреті емес, адамдардың (қоғамның) туындысы. Қоғам бейбітшілік пен тәртіпте өмір сүруді қамтамасыз ету мақсатындағы  адамдардың өзара келісімінің нәтижесінде пайда болған. Сонымен қоғам мен мемлекет ұғымдарының ара жігін ашуға алғашқы қадам жасалды.

    Тамаша ойшыл, либерализмнің негізін салушы Джон Локк (1632-1704) қоғамдық келісім туралы тұжырымдаманы ары қарай дамыта отырып, тұлға, қоғам және мемлекет сияқты ұғымдарды алғаш рет жекежеке қарастырды, тұлғаның қоғам мен мемлекеттен басымдығын көрсетті. Ол әлеуметтік-саяси үдерістерді адамзат қоғамының дамуы ретінде қарап, мемлекеттің рөлі азаматтардың өмірге, еркіндікке және жеке меншікке құқығын қорғауда жатыр деп түсіндірді.

    Француздың атақты ғалымы  Шарль Луи Монтескьенің де қоғам туралы ойларының жаңа ғылымның, яғни әлеуметтану ғылымының  қалыптасуындағы рөлі ерекше. Оның «Заңдар рухы туралы» (1748) басты еңбегі шын мәнісіндегі әлеуметтанулық еңбек  болды. Сол себепті замандастары Монтескьені әлеуметтану ғылымы жоқ кездегі әлеуметтанушы деп атаған. Ол тарихты үдеріс ретінде танып, қоғамдық құбылыстардың заңдылығын айқындағысы келді. Монтескье қоғам заңдары оған сырттан келмейді, оны ешкім де алып келмейді, олар оның өзінің ішінде болып жататын  жеке әлеуметтік құбылыстар деп ұғынды. Әлеуметтанулық  көзқарас тұрғысынан Монтескье ұсынған биліктің бөліну принципі туралы идеялар аса маңызды болды. Бұл мемлекеттік деңгейдегі демократияның бастауы болатын.

    Әлеуметтанулық ойпікір ары қарай Ф.Бэкон, ЖанЖак Руссо, А.Гельвеций, Э. Кант, СенСимон және т.б. еңбектерінде дами түсті. Мысалы, француз жазушысы, философы Жан-Жак Руссо (1712-1778) пікірінше,  қоғамды құратын адамдар, сондықтан заңдар солардың жалпы еркін танытуы қажет. Ал осы еріктің күштілігін тексеру және қоғам өмір сүріп отырған заңдардың соған сәйкестігін байқау үшін референдумдар өткізу керек. Бұған бірден-бір қолайлы жағдай, келісімге келуге оңай халқы көп емес ежелгі қалалар-мемлекеттер сияқты әлеуметтік құрылым болып табылады деді.

Француз ойшылы СенСимон (1760-1825) социализм мен әлеуметтанудың өз алдына ғылым ретінде қалыптасуының бастауында тұрды. Оның идеялары О.Конттың, Э.Дюркгеймнің және К.Маркстің еңбектеріне әсер етті. Ол ғалымдар арасында бірінші болып, позитивизмді қоғамды зерттеу мен ол бағынатын заңдарды анықтаудың әдісі ретінде пайдалануға болады деп есептеді. Бұл - қоғамдағы дерексіз ой қорытуларға қарсы, ғылымды діни қабықтан арылту мақсатында, қоғамды  зерттеуде нақтылы бақылау, эксперимент сияқты әдістерді басшылыққа алуды мұрат еткен бағыт. Бұған тән ең басты белгі табиғилық болып табылады.

СенСимон өзінің «Адам туралы ғылыми очеркінде» (1813) ол жаңа пәннің – «адам туралы позитивті ғылымның» ауқымын айқындады. Ол бұл ғылымды алдымен физиология, кейін жалпы саясат, саяси ғылым, әлеуметтік ғылым, позитивтік философия дей отырып, қоғам өз дамуында құлдық, феодализм және индустриализм сияқты үш сатыдан өтеді деп есептеді. Сондай-ақ ол меншік пен билік оған әсер ете алатын, оның шынайы қажеттілігін сезінетін адамдарға, яғни ғалымдар мен өнеркәсіпкерлерге тиесілі болғанын дұрыс санады. Оның пікірінше, егер билік бюрократтарға, заңгерлер мен діндарларға тисе, онда олар қоғамға ешқандай пайда келтірмей, оның берекесін қашырады. Бұдан өнеркәсіп өндірісі мен қоғамның әлеуметтік құрылымының байланысы бар деген ой туындайды.  

 Француздың утопиялық социалисі «...қоғам дегеніміз ең алдымен, барлық бөлшектері тұтас нәрсенің қозғалуына барынша жәрдемдесетін керемет қуатты машина. Адамдардың бірігуі үлкен бір организмді құрайды, оның мықтылығы немесе әлсіздігі органдардың тапсырылған қызметін қаншалықты мінсіз орындауына байланысты» деді. Ол қоғамды жаңартуға болатыны және оның негізіне мынандай принциптерді жатқызды: әрбір қоғам мүшесіне еңбектің міндеттілігі, өндіріс пен ауыл шаруашылығын бір орталықтан жоспарлау, қоғамды ассиоциацияға айналдыру және адамдарды қабілетіне қарай  көтермелеу.  

  Сонымен қоғам өзінің дамуы жағынан болсын, ғылым жағынан алғанда әлеуметтік философияның баи түсуі, оның қоғамды нақты зерттеуге бет бұруы әлеуметтану ғылымының классикалық кезеңін дайындады, сөйтіп  ғылымдар атасы философия қойнауында жетілген әлеуметтік ғылым өз алдына пәні, зерттеу әдістері, категориялары мен заңдары бар  ғылымға айналды.

Бақылау сұрақтары

    1. Конфуций мемлекет туралы  

    2. Конфуцийдің қоғамға ұсынған принципі 

    3. Платонның қоғам басшысы жөнінде 

    4. Платон қоғамды билеудің негізгі құралы туралы

    5. Аристотельше мемлекеттің негізгі мақсаты  

    6. Аристотельше дұрыс мемлекет  

    7. СенСимонның әлеуметтанудың қалыптасуындағы рөлі.

Әлеуметтану ғылымының классикалық кезеңі.

   1. Огюст Конт – әлеуметтану ғылымының негізін салушы.

   2. Герберт Спенсердің әлеуметтану ғылымына қосқан үлесі.

   3. К.Маркстің негізгі әлеуметтанулық ілімдері.

   4. Э.Дюркгейм мен М.Вебердің әлеуметтанулық тұжырымдары.    

1. Адамзат тарихында өркениеттің бастауы саналған Антикалық және Ортағасыр,  Жаңа заман мен  Ағартушылар дәуірлеріндегі әлеуметтік ой-тұжырымдар әлеуметтану ғылымының дамуындағы классикалық кезеңді дайындады. Бұл кезеңде әлеуметтану ғылыми пән ретінде әлеуметтік философия қойнауында жетіліп, өзінің бөлек зерттеу объектісі мен әдістері бар өз алдына дербес ғылым ретінде бөлініп шықты. Бірақ әуелгі кезде әлеуметтану қоғамның барлық қырын зерттейтін ғылым ретінде саналды. ХІХ ғасырдың аяғында ғана қоғамды ғылыми зерттеуде оның экономикалық, демографиялық, құқықтық  және басқа аспектілерімен қатар  әлеуметтік қырына ерекше көңіл бөліне бастады.

   Әлеуметтанудың классикалық кезеңінің ірі өкілі, әлеуметтану ғылымының негізін салған атақты француз философы Огюст Конт болды. Бұл кезең К.Маркс, Г.Спенсер,  Г.Зиммель, Э.Дюркгеймнің шығармаларымен де байланысты. Э.Дюркгейм бірінші болып әлеуметтану ғылымын бүгінгі біздің түсінігімізге сәйкестендірді. Осы кезден бастап әлеуметтанудың пәні айқындалып, ол қоғам дамуының әлеуметтік аспектілерін зерттейтін ғылымға айналды.

       Огюст Конт өзінің ұстазы Сен-Симонмен бірге «Қоғамды қайта құру үшін қажетті ғылыми жұмыстар жоспарын» дайындай отырып, объективті  бақылаулар мен жаратылыстану ғылымының, оның ішінде физиканың әдістеріне негізделген қоғам туралы жаңа ғылым жасауды мақсат етті. Конт ол ғылым да позитивті фактыларға негізделіп, механика заңдарын қоғамды зерттеуде пайдалануға болады деп есептеді. Ол жаңа ғылымды алдымен әлеуметтік физика деп атады.  Кейін 1839 жылы 6 томдық "Позитивтік философия курсы" атты кітабында әлеуметтанудың принциптерін атап көрсетіп, еңбектің ескертпесінде Конт әлеуметтік құбылыстарды зерделеуге қатысты жаңа терминді пайдалануға тәуекел ететіні туралы жазды. Ол термин «Социология» (әлеуметтану) деген атқа ие болады. Осы терминнің мазмұны арқылы қоғам  мен индивидтердің өзара іс әрекеті өз алдына зерттеу саласы ретінде танылды.  

    О. Конттың пікірінше, жалпы адамзат танымы өзінің дамуында міндетті түрде үш сатыдан өтеді: теологиялық, метафизикалық (ойлау әдісі, құбылыстарды өзгермейді, бірі-бірімен байланысы жоқ деп есептейді) және позитивистік (оң, жағымды) кезеңдер. Ол қоғамның ілгері дамуының негізінде адамзаттың ақыл-ойының дамуы жатыр, осыны адамзаттың дамуының басты принципі деумен қатар позитивизмді адамзат санасы дамуының ең жоғарғы сатысы және талдаудың белсенді ғылыми әдісі ретінде сипаттады.

Огюст Конт алғашқылардың бірі болып, қоғамды организм сияқты жүйе ретінде қарастырды. Ол жүйенің тұтас, бөлінбейтін сипатын және оның бөліктерінің өзара бағыныштылығын, бір-бірімен тұрақты байланыста, қарымқатынаста болып, үздіксіз оң және кері ықпал ететінін атап көрсетті.

О.Конт әлеуметтануды жай ғылымдардың қатарына жатқызбады, оны  барлық ғылымдардың шыңы, қоғамды әлеуметтік ұйымдастыру мен өзгертудің аса қуатты құралы деп есептеді. Ол әлеуметтануды шартты түрде әлеуметтік статика және динамика деп екіге бөлді. Біріншісінің объектісі  "тыныштық қалпындағы", екіншісінікі "қозғалыс күйіндегі" қоғам болып табылады. Бұл екі түсінік биологиядан алынған. Әлеуметтік статика - әлеуметтік организмнің құрылымын зерттейтін әлеуметтік анатомия болса, әлеуметтік динамика - әлеуметтік организмнің үдерісін, оның дамуын қарастыратын әлеуметтік физиология.

   Әлеуметтік құбылыстарды зерттеуде О. Конт бірнеше әдістәсілдерді ұсынды. Ол әлеуметтік фактілерді бақылау әдісіне үлкен мән берген, өйткені бақылау ғылымға объективтілік сипат береді деп есептеді. Оның еңбектерінде "бақылау" сөзінің екі мағынасы (кең және тар) байқалады. Кең мағынада ("жалпы бақылау өнері») бақылау позитивті әдіснаманы сипаттап, еркін құрылымға қарсы тұратын әмбебап амал болып табылады. Тар мағынада бақылау әлеуметтануда қолданылатын ғылымның басты үш әдісінің (таза байқау, тәжірибе, салыстырмалы әдіс) бірі болып табылады. Белгілі бір мағынада әлеуметтанудың барлық әдістері осы бақылаудың түрлері болып саналды.

   Конттың ойынша, адамзат дамуы эволюциясының барысын, «қоғамның түрлі жүйелерінің шынайы сабақтастығын" анықтауға мүмкіндік беретін әлеуметтанулық салыстыру бірнеше әдістәсілдерден тұрады. Біріншісі - адамдар мен жануарлар қауымдастықтарын салыстыру. Бұл әдістің құндылығы әлеуметтік ынтымақтастықтың неғүрлым қарапайым және әмбебап зандарын анықтауға мүмкіндік беретіндігінде. Екіншісі - жер шарының әр түрлі аймақтарындағы адамзат қоғамының өмір сүру жағдайларын салыстыру. Бұл әдіс қазіргі халықтар арасындағы неғүрлым өркениетті ұлттардың бұдан бұрынғы жай-күйлерін анықтап, "адамзаттың іргелі дамуының қажетті және тұрақты тепе-теңдігін" негіздейді. Конт салыстырудың үшінші түрін "адамзаттың әр түрлі жүйелік жай-күйін тарихи салыстыру" немесе "тарихи әдіс" деп атаған. Әлеуметтік ғылымның "нағыз негізін" құрайтын бұл әдістің мәні адамзат эволюциясының әр кезеңін салыстыруда және адамзаттың әр түрлі жай-күйіне дәйекті баға беруінде жатыр.

    Зерттеудің үшінші "объективті" әдісі - тәжірибе. Конт әлеуметтануда, физикадағы сияқты, құбылыстарды жасанды ету арқылы тікелей тәжірибе жасау мүмкін емес деп есептеген. Бірақ мұнда "жанама" тәжірибе бар. Әлеуметтануда, биологиядағы сияқты патологиялық (тірі организмдегі ауру үдерісі мен жағдайын) құбылыстарды талдау нағыз тәжірибе болып табылады.          

       2. Әлеуметтанудың отаны Франция болғанымен, мұнда ол ары қарай дами алмады. О. Конттың «позитивтік» әлеуметтануы одан әрі  әлеуметтану ғылымының негізін салушылардың бірі, әлеуметтанудағы эволюционизмнің классигі Герберт Спенсердің (1820—1903 ж.ж.) ілімінде дамыды. Бұған Ч. Дарвиннің биологиялық түрлердің пайда болу теориясы ғылыми негіз болды. Осыны басшылыққа ала отырып, Г.Спенсер,  біріншіден,  қоғамды биологиялық организм ретіңде қарастырды, екіншіден, эволюция заңын әлеуметтік даму үдерісіне пайдаланды.

    Ағылшын әлеуметтанушысының ойынша, қоғам тірі организм, соңдықтан оған биологиялық заңдар тән бола алады. Сол себепті ол өзінің барлық әлеуметтанулық ой-тұжырымдарына осыны негізге алу арқылы қоғамның эволюциясын және оның әлеуметтік құрылымын тануды мақсат етті. Ол эволюция мәнін қарапайым нәрседен күрделіге, бір тектіден әр тектіге өзгеру,  үдемелі қозғалыс ретінде қарастырды.  Бұл қоғам дамуының әр кезеңін зерттеуге мүмкіндік берді.

Студенттердің эволюциялық үдерісті тереңірек түсінуі үшін бұл ұғымның мағынасын аша кеткен жөн. Эволюция (лат.evolutio - өрістеу) – кең мағынада қоғамдағы, табиғаттағы және органикалық дүниедегі болып жатқан санды өзгерістен сапалық өзгеріске ауысуды білдіретін ұғым. Әлеуметтануда

эволюция идеясы белгілі бір қоғамдық жүйенің белгілі мерзімде біртіндеп  бір қалыптан екінші бір қалыпқа айналуын білдіреді.

Қоғам мен биологиялық организм арасындағы мұндай ұқсастық бұрын да ғылымға белгілі болды. Алайда, мұны алғаш рет жүйеге келтіруі Г.Спенсердің әлеуметтану теориясының дамуына қосқан басты үлесі болды.     

    Г. Спенсер қоғамның әлеуметтік құрылымын зерттей келе, әлеуметтік институттардың 6 түрін атап, оларға туыстық, білім, саяси, шіркеу, кәсіби және өндірістік түрлерін жатқызды. Ол әлеуметтанушылардың ішінен алғаш рет осы ғылымға  әлеуметтік өсу, әлеуметтік институт, әлеуметтік құрылым және функция және т.б жаңа ұғым, терминдерді қосты.

   Спенсер әлеуметтануының негізгі ерекшеліктері мыналар: біріншіден, зерттеуде тарихи-салыстырмалы әдісті кеңінен пайдалану; екіншіден, қоғамды организм ретінде түсіндіру; үшіншіден, қоғамдық өмірдің эволюциялық заңдылығы идеясы.

    3. Әлеуметтану ғылымының қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосқан, бұл танымда айырықша тұжырымдама жасаған Карл Маркс (1818—1883) болды. Кейбір батыс зерттеушілері К.Марксты ХХ ғасырдың әлеуметтік ойының кіндік шешесі деп атаған. Бұлай атауға негіз болған оның қоғамның формациялары туралы ілімі және әлеуметтік құрылым туралы ойлары болды. Ол алғаш немістің ұлы философы Гегельдің диалектикалық әдісін қолдана отырып, өз кезіндегі капитализмнің әлеуметтік құрылымын жанжақты зерттеді. Ол әлеуметтіксаяси қатынастың дамуының,  барлық тарихи оқиғалардың негізгі себебі мен шешуші  күші материалдық өндірісте, қоғамның экономикалық дамуының сипатында жатыр деп атап көрсетті.  Оның ілімі бойынша, қоғамның дамуы өндіріс тәсілі мен экономикалық жүйенің даму деңгейімен айқындалады. Ол қоғамды әр түрлі элементтерден тұратын жүйе ретіндегі адамдардың өзара әрекетінің туындысы деп түсінді.

       К.Маркстің әлеуметтану теориясындағы көптеген бағалы ой-пікірлері мен  тұжырымдарын былай жинақтауға болады: біріншіден, қоғамның объективтік-материалистік теориясы жасалды, оның дамуы "формация", яғни ерекше бір құбылыс ретінде қарастырылды; екіншіден,  қоғамның даму заңдары түсіндірілгенде, әр уақытта экономика (яғни, өңдіріс тәсілі, оның ішінде өндіргіш күштер, оларға сәйкес өндірістік қатынастар) ең басты, қозғаушы, шешуші күш деп саналды; үшіншіден, алғаш әлеуметтік құрылым (яғни, қоғамды таптарға, топтарға, жікке бөлу) теориясы жасалды. Жікке, топқа бөлудің негізгі, басты белгісі өндірістік құрал-жабдыктарына меншік нысанына  байланысты екенін атап көрсетілді.     

   Әлемдік әлеуметтану дамуының классикалық кезеңінің ірі өкілдерінің бірі, француз әлеуметтану  мектебінің негізін салушы Эмиль Дюркгейм (1858—1917) болды. Еуропада әлеуметтанудың институттену үдерісі, оның өз алдына ғылым ретінде қалыптасуы Дюркгейм атымен тығыз байланысты. Ол «Еңбектің қоғамдық бөлінуі», «Әлеуметтанулық әдіс» және т.б. іргелі еңбектерінде эмпирикалық зерттеулер мен әлеуметтанудың қолданбалы сипатына назар аударып, әлеуметтанулық зерттеудің әдістемесін жасады. Оның тұжырымдамасында әлеуметтану қоғамдық ғылымдардың ішінде ең басты орынды алады. Ол тек қана әлеуметтік фактілерді зерттеумен шектелмей, басқа қоғамдық ғылымдарды әр түрлі ғылыми әдістемелер, теорияларымен қаруландырады деді.

   Э. Дюркгейм «Еңбектің қоғамдық бөлінуі» атты ең басты еңбегінде өзінің әлеуметтанулық тұжырымының өзегін құраған әлеуметтік келісім мен ынтымақтастық (теория солидарности) теориясын зерттеді. Ол әлеуметтанудың басты міңдеті - әлеуметтік байланыстар мен қатынастардың табиғатын, негізін анықтау деп атап көрсете отырып, қоғамда әлеуметтік проблемалар мен шиеленістердің болатынын білді. Алайда, оларды үстем таптар арасындағы қатынастарды реттеудің жетіспеушілігінен болатын нормадан  ауытқушылық деп санады. Осы бағытта ол қоғамдық келісімді нығайтуға ықпал ететін маманданған топ құру идеясын дамытты.

   Қоғам дамуындағы өзгерістерге талдау жасай келе, Э. Дюркгейм қоғамның тұтастығының негізі — ұжымдық сана деп санады. Оның түсінігінше, әр қоғамда өзіне тән тарихи қалыптасқан салт-дәстүрдің, әдет-ғұрыптың,  көзқарастардың, моральдық нормалар мен ережелердің жиынтығы болады. Қоғам мүшелерінің көпшілігі осы аталғандарды өздерінің күнделікті өмірлерінде, іс-әрекеттері мен қызметтерінде басшылыққа алып отырады.

   Э. Дюркгейм қоғам дамуын талдай отырып,  әдеттегі көне, ежелгі  қоғамнан қазіргі индустриалды қоғамға өтпелі кезеңде аномия (яғни, қоғамда адамдардың тәртібін, адамгершілік қасиеттерін басқарудың төмендеп кетуі) құбылысының объективті орын алатынын атап көрсетеді. Оның пікірінше, адамды моральдық, рухани тұрғыдан басқаратын қоғамдағы негізгі әлеуметтік институттардың (яғни, мекеме, ұйымдардың) іс-әрекетінің тиімсіздігінен және әлеуметтік қайшылықтардың күшеюінен белгілі бір кезеңде адамның мінез-құлқының төмендеуінен аномия байқалмақ. Шынында да, қоғамның саяси сипаты мен әлеуметтік әлеуетінің қарапайым халықтың мақсат-мүддесінен алшақтап, биліктің маңайына топтасуы,  әлеуметтік әділеттілік пен заңдылықтың әрбір қоғам мүшесіне ортақ бола алмауы және т.б. осындай келеңсіздіктерге апаратынына адамзат тарихы куә.

    Э. Дюркгейм нақтылы әлеуметтік зерттеулер негізіңде қоршаған әлеуметтік ортаның сипатына байланысты адамдардың өзіне қол жұмсаудағы басты себептерді анықтады. Ол өзін-өзі өлтірушіліктің 4 типін (тұрпатын) анықтап берді, олар: эгоистік (өз құлқынын ойлаушылық),  альтуристік (басқа кісі туралы қалтқысыз қамқорлық), экономикалық және фаталистік (тағдырдың қайталанысына сенуге ыңғайлы адам).  Бұлардың әрқайсысының өзіне тән құпиясы бар, оның шешілу жолы жеке адам мен топтың қарым-қатынасына байланысты екенін атап көрсетті. Бұл теория қылмыстық істердің және девианттық (ауытқу) мінез-құлық әлеуметтануының негізін салуда маңызды болды.

   Ежелгі қоғамдар өмірін және этнографиялық материалдарды зерттеу негізінде Э. Дюркгейм діннің ерекше рөлі туралы әлеуметтік тұжырым жасады, оның әлеуметтік бірлікте шешуші рөл атқаратынын атап көрсетті. Оның ойынша, дін қоғамдағы ең құнды, бағалы қасиеттерді бейнелейді, сондықтан қоғам дінсіз өмір сүре алмайды.

   Э.Дюркгейм әлеуметтануды теориялық және әдістемелік жағынан негіздеп, оны өз алдына ғылым болу мүмкіндігіне ие етті. Оның әлеуметтануы әлеуметтік өмірдің қызметіне байланысты  негізінен үш салаға бөлінеді: әлеуметтік морфология, әлеуметтік филиология және жалпы әлеуметтану.

  Әлеуметтік морфология анатомия сияқты, ол қоғамның негізін, оның құрылымын, материалдық формасын зерттейді. Әлеуметтік филиология қоғамның өмірлік көріністерін, жеке әлеуметтік ғылымдарды қамтиды. Олар: дін әлеуметтануы, мораль әлеуметтануы, құқық әлеуметтануы, экономика әлеуметтануы, лингвистикалық әлеуметтану, эстетика  әлеуметтануы.  

7. Қазіргі әлеуметтану ғылымы Батыстың ірі әлеуметтанушысы Макс Вебердің (1864—1920) әлеуметтік таным әдістемесі мен идеалдық типтер, мәдениет, этика мен дін әлеуметтануы туралы ілімдері мен ой-тұжырымдарымен көп санасады.

   М. Вебер  әлеуметтік іс-әрекет теориясының негізін салушы. Оның пікірінше, әлеуметтанудың басты міндеті қоғамның әлеуметтік-тарихи құбылыстарының субъективтік (яғни, адамның санасына, ойлауына байланысты) жақтарын, яғни адамның іс-әрекеті мен қызметінің  мәнін, мазмұнын терең зерттей отырып, қоғамның даму заңдарының себебін ашу болып табылады. Алайда, адамның мінез-құлқы мен қызметі әлеуметтанудың зерттеу пәні болу үшін, біріншіден, адамның және әлеуметтік топтардың мақсаты және оған жетудің құралдары, екіншіден, басқа субъектілерге бағытталған, яғни өз әрекеттерінің оларға тигізетін ықпалын және олардың бұған жауап реакциясын есепке алу керек. Бұл арада М. Вебердің саналы әрекет етуші индивид немесе индивидтер өз әрекетін субъективті мағынамен байланыстырса ғана әрекет бола алады дегенін еске сала кеткен жөн. Мұнсыз қандай болмасын  іс-әрекет, қимыл әлеуметтік құбылыс болып саналмайды.

    Макс Вебер іс-әрекеттің мүмкін болар төрт түрін көрсетеді. Олардың ең бастысы, мақсатқа сәйкес келетін іс-әрекет (целерациональное действие). Сондықтан бұл іс-әрекет, қимыл негізгі идеалдық тип болып саналады. Екінші құндылықты-ұтымды әрекет - белгілі бір абсолюттік құндылыққа (этикалық, эстетикалық, діни және т.б.) саналы түрде жетуге бағытталған әрекет. Мұның негізіне сөзсіз этикалық, діни немесе белгілі мінезқұлықтың кез келген басымды құндылығына сенімділік жатады. Үшінші аффектілі әрекет, ол субъектінің көңіл-күйі мен сезімінен туындайды; Төртінші   көптен қалыптасқан әдет-дағдымен іске асатын әрекет.          

   М. Вебер әлеуметтанулық зерттеулерінде түсіну әдістеріне көп көңіл аударды. Оның пікірінше, әлеуметтану өзінің шығу көзін, қалыптасу негізін адамның немесе адамдар тобының мінез-құлқын зерттеуден бастауы қажет. Өйткені әрбір адам өзінің тәртібіне, іс-әрекетіне белгілі бір мағына, мән береді. Сондықтан М.Вебердің әлеуметтануын түсіну әлеуметтануы деп атайды.

   М. Вебер өзінің "Протестанттық этика және капитализм рухы" деген еңбегінде экономиканы дінмен байланыстырды. Осы тұрғыда ол дінді экономиканы дамытуда адамдардың ынталанушылығын, еңбек сүйгіштігін, белсенділігін және т.б адами қасиеттерінің қалыптасуын қамтамасыз етіп отыратын фактор ретінде қарады.    

   Макс Вебер әлеуметтік жіктелу (стратификация) теориясының негізін салуға да зор үлес қосты. Ол әлеуметтік жіктелудің өлшемі кең болуы мүмкін дей отырып, оған экономикалық факторлармен қатар саяси мәртебе мен қадір-қасиет, беделдерді жатқызды.

   Сонымен әлеуметтану ғылымының классикалық кезеңі бұл пәннің қоғамдық ғылымдар арасында өзіндік ерекше орны, зерттеу объектісі, категориялары мен заңдары, әдіс-тәсілдері, құрылымы,  мен  функциялары бар жетекші ғылымдардың біріне айналдырып, оның көп салалы болып дамуына  еркін жол ашты.

Бақылау сұрақтары

     1. Қоғамды әлеуметтік жүйе ретінде алғаш зерттеген.

     2. Г.Спенсердің әлеуметтанулық тұжырымдарының негізі 

     3. Г.Спенсер қоғам организм ретіңде

     4. Г. Спенсердің эволюция теориясы               

     5.  К. Маркстің  негізгі  әлеуметтанулық  ілімі

     6.  Э. Дюркгеймше қоғамның тұтастығының негізі

     7. Э. Дюркгеймнің әлеуметтік теориясының өзегі

     8. М.Вебердің әлеуметтік іс-әрекет теориясы

     9. М.Вебердің әлеуметтанулық "түсіну, ұғыну теориясы"


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

28096. Произведите декомпозицию информационной системы по ее описанию 144.43 KB
  Доступ из сети LAN1 во внешний мир для порта 80НТТР ограничена по скорости до 128Кбит сек а из сети LAN2 – на всех портах кроме 21 до 64Кбит сек.10 LAN1 LAN2.
28097. Сформировать требования для приведенной в задании функции информационной системы 154.95 KB
  Заявка включает следующую информацию: реквизиты покупателя текущую датувыставляется автоматически ожидаемая дата поставки условия поставки наименования мателопродукции и ГОССТАНДАРТ необходимое количество менеджер который принял заявкувыставляется автоматически по логину пользователя в системе. Заявка закрепляется за менеджером который ее принял. После заполнения заявка сохраняется в базе данных. Заявка которая была сохранена присваивается статус: принята.
28098. Выполните декомпозицию информационной системы по ее описанию 192.07 KB
  226 LAN2 На рисунке показана структура локальной сети Intranet которая имеет выход в глобальную сеть. Весь трафик електронных новостей ограниченный 2Кбайт сек для сети LAN1 а для сети LAN2 и LAN3 ограничения нет.
28103. Сформулюєте вимоги для приведеної в завданні функції інформаційної системи 134.79 KB
  Функція: Облік продажів абонементів на футбольні матчі Продаж абонементів на футбол здійснюється при наявності паспорта. Кожен абонемент є іменним і при Його продажі вноситься ім'я власника. Абонемент продасться в обраний болільником сектор на вільне місце. Абонемент може бути придбаний на рік або півроку з урахуванням кубкових ігор або без них.