12329

Аралық бақылау сұрақтары

Шпаргалка

Политология и государственное регулирование

I IIаралық бақылау сұрақтары 1.Социология дегеніміз қандай ғылым. 2.Социологиялық ұғымдарлың ерекшеліктері. 3.Социологиялық парадигмалардың сипаттамалары. 4.Социологияның өмірге келуінің саяси әлеуметтік экономикалық рухани алғышарттары. 5.Социологияның атқара...

Казахский

2013-04-25

472.21 KB

141 чел.

I, II-аралық бақылау сұрақтары

1.Социология дегеніміз қандай ғылым.

2.Социологиялық ұғымдарлың ерекшеліктері.

3.Социологиялық парадигмалардың сипаттамалары.

4.Социологияның өмірге келуінің саяси, әлеуметтік, экономикалық, рухани алғышарттары.

5.Социологияның атқаратын функциялары.

6.Социологияның басқа ғылымдармен арақатынасы.

7.О.Конттың социологиялық көзқарасы.

8.Э.Дюркгеймнің социологиялық көзқарасы.

9.К.Маркстің социологиялық көзқарасы.

1О.Т.Парсонстың  негізгі ұстанымдары.

11.А.Шюцтің социологиялық ұстанымдары.

12.Дж.Хоманстың социологияға енгізген үлесі.

13.Э.Гидденстің социологияға қосқан негізгі үлесі.

14.П.Бурдьенің социологиялық көзқарасы.

15.Ж.Баласағұнның «Құтты білігін» социологиялық тұрғыдан түсіну.

16.Абайдың социологиялық көзқарасы.

17.М.Әуезовтің Абай жолы романындағы қазақ қоғамының сипаттары.

18.Ш.Айтматовтың «Жәмилә» повестінің құндылықтары.

19.Алаш партиясының ұлттық ұстанымдары.

20.М.Мақатаев поэзиясындағы тұлғаның сипаттамасы.

21.Адам, жеке адам,кісі, тұлға ұғымдарының айырмашылықтары.

22.Тұлғаны социологиялық тұрғыдан қарастыру.

23.Дәстүрлі қоғамның сипаттары.

24.Өзіндік және әлеуметтік идентификация.

25.Қазақстандағы социология ғылымының қалыптасуы.

26.Қазақстанда азаматтық қоғам мен құқықтық мемлекет құрудың өзекті әлеуметтік мәселелері.

27.Әлеуметтену процесі.

28.Әлеуметтенудің негізгі агенттері.

29.Социологиялық зерттеудің түрлері.

30.Сауалнама.Сауалнама сұрақтарының түрлері.

31.Сұхбатнама.

32.Контент- талдау. Құжаттарды талдау тәсілдері.

33.Бақылау және оның түрлері.

34.Эксперимент.

35.Іріктеу.

36.Әлеуметтік құрылым ұғымы.
37.Әлеуметтік құрылым концепциялары.

38.Әлеуметтік роль.

39.Әлеуметтік мәртебе.

40.Әлеуметтік топтар.

41.Әлдеуметтік институттардың сипаты.

42.Әлеуметтік институттардың типологиясы.

43.Әлеуметтік стратификация.

44.Қазіргі әлеуметтік стратификация концепциялары.

45.Қазақстандағы әлеуметтік стратификацияның сипаты.

46.Қазақстандағы байлар, орта топ және кедейлер тобының сипаттамалары.

47.Әлеуметтік мобилділіктің түрлері.

48.Әлеуметтік мобилділіктің каналдары.

49.Отбасының тарихи эволюциясы.

50.Отбасының өмір циклі.

51.Қазіргі қазақ отбасының әлеуметтік мәселелері.

52.Ажырасқан отбасылардағы туындайтын әлеуметтік мәселелер.

53.Толық емес отбасының әлеуметтік мәселелері.

54.Қазақ отбасындағы дәстүрлер мәселесі.

55.Неке құрудың әлеуметтік мәселелері.

56.Қазақ жастарының отбасын құрудағы әлеуметтік мәселелері.

57.Қазақ отбасындағы буындар жалғасы мәселелері.

58.Этникалық социология.

59.Қазақстандағы этникалық процестерге сипаттама.

60.Қазақ ұлтының мүдделерін социологиялық тұрғыдан түсіну.

61.Қазақ ұлтының стратификациялық процесін этникалық қатынастар тұрғысынан түсіну.

62.Қазақ ұлтының дәстүрі, діні, ділі, тілінің жағдайын социологиялық тұрғыдан қарастыру.

63.Қазақ қоғамының мобилділігінің сипаттамасы.

64.Қазақтардың урбанизация процесіне енуінің өзекті әлеуметтік мәселелері.

65.Ауыл мен қала арасындағы қайшылықтардың әлеуметтік мәні.

66.Қазақтардың мобилділігінің каналдары.

67.Білім социологиясы.

68.Қазақстандағы білім саласындағы әлеуметтік мәселелер.

69.Жоғарғы оқу орындағы сапалы білім алу мәселелерінің әлеуметтік қырлары.

70.Жастар социологиясы.

71.     Жастар мәдениеті.

72. Жастар отбасының әлеуметтік мәселелері.

73.  Жастар мен ата- ана арасындағы әлеуметтік мәселелер.

74. Қазақстан Халықтар Ассамблеясының атқаратын әлеуметтік мәселелері.

75. Этнос, ұлт, диаспора.

76.  Этносаралық қатынастардың қазіргі кездегі өзекті әлеуметтік мәселелері және оны шешудің жолдары.

77.Б.Момышұлының  «Ұшқан ұя» шығармасын социологиялық талдау.

78.Б.Момышұлының  «Қанмен жазылған кітап» шығармасын социологиялық талдау.                           

                                           Лекциялардың қысқаша мазмұндары.

1 Тақырып Социологияның пәні.

Лекцияның мақсаты – социологияның мәні мен мазмұнын анықтау. Ол үшін оның қолданатын ұғымдарын, парадигмаларын, құрылымын, басқа гуманитарлық ғылымдардан ерекшіліктерін айыру.

Негізгі ұғымдар - әлеуметтік, әлеуметтік іс-әрекет, әлеуметтік факт, социология, ғылыми тәсіл, әлеуметтік мәселе, макросоциология, микросоциология, құрылымдық көзқарас, іс-әрекеттік теория, функционалдық бағыт, дау- жанжалдық бағыт.

Лекцияның жоспары

  1.  Социологияның пәні. Социология ғылымының өзектілігі және маңыздылығы.
  2.  Социологиялық ұғымдар, парадигмалар.
  3.  Социологияның құрылымы, атқаратын функциялары.
  4.  Социологияның басқа ғылымдарменен арақатынасы.

«Социология терминінің» этимологиясына үңілсек, ол латынның «societas» сөзінен шыққандығын және  «қоғам» деген мағына беретінін, «logos» грекше « білім, ілім», яғни «қоғам туралы ілім» дегенді білдіретініне көз жеткіземіз. Адамзат қоғамы – бұл ерекше құбылыс. Ол тікелей немесе жанама түрде көптеген ғылымдардың обьектісі болып саналады ( тарих, философия, экономика, психология, құқықтану,саясаттану және т.б.), олардың әрқайсысы қоғамды түрлі қырынан қарастырады, зерттейді. Социологияның объектісі-қоғам, ал пәні- қоғамның әлеуметтік өмірі, яғни адамдардың өз- ара қарым-қатынасы, тұлға мен қоғамның, мемлекеттің, әлеуметтік институттар арасындағы процестер.

    Кез келген ғылым секілді социология өз бастауын сонау ежелден алады.Тарихтағы тұңғыш қоғам туралы еуропалық теориялар антикалық философияның негізінде пайда болған. Олардың ішіндегі ең маңыздылары ежелгі грек философтары – Платон мен Аристотельге тиесілі. Платонның жарқын қоғамдық көзқарасы «Мемлекет» диалогында толығымен суреттелген. Оның басты идеясы адамзат қоғамы саналы түрде құрылған және мақсаттылық пен саналылық қағидаларына сәйкес интелектуалды элитамен басқарылатын идеада қоғамдық жүйені  іске асыруы тиіс дегенге келіп саяды.Қоғамда тәртіпсіздік, әлеуметтік шиеленістен онда қашан қатаң тәртіп орнағанша шыға алмайды, мұнда әрбір азамат өз ісімен айналысып (еңбек бөлінісі) басқа азаматтардың, таптардың, жұмыстарына араласпауы тиіс (әлеуметтік бөлініс). Тұрақты деп ол негізінен үш тапқа бөлінген қоғамды айтады: ақсақалдылардан, мемлекет басшыларынан тұратын жоғарғы тап; тәртіпсіздіктен қорғайтын жауынгерлерден тұратын ортаңғы тап; шаруалар мен құлдардан тұратын төменгі тап. Платонның есептеуінше интелектуалды элита тумыстан пайда болады.

    Аристотель тәртіптің негізі деп – ортаңғы тапты есептейді. Одан басқа екі тап бар: бай плутократия және бар мүлкінен айырылған кедейлер. Мемлекет барынан айырылған кедейлер басқарудан алшақтатылмағанда ғана жақсы басқарылады, бай плутократияның эгоистік қызығушылықтары шектеледі; ал ортаңғы тап алдыңғы екеуіне қарағанда көп және күштірек болуы тиісті. Аристотельдің айтуынша қоғамның кемшіліктері өзара теңестірілуімен емес, адамдардың моралдық тұрғыдан жақсаруынан түзеледі. Заңдастырушы барлығының теңдігіне емес, өмірлік қабілеттердің теңдігіне ұмтылуы тиіс. Жекеменшік, таза эгоистік қызығушылықтарды арттырады. Олар бар кезде  адамдар бір-біріне мән бермейді. Жеке меншікте байлық пайда болады және теңсіздік туындайды, алайда тек сол ғана оларға жомарттық көрсетуіне мүмкіндік береді.

Алайда шектен тыс меншіктегі теңсіздік мемлекет үшін қауіпті. Аристотель қарапайым ортаңғы тап өкілдері басым қоғамды дәріптейді.

    Орта ғасырдың ортасында Томас Гоббс азаматтық қоғамның негізгі түсінігіне айналған қоғамдық келісімнің теориясын жасап шығарды. Гоббс: «Қоғам қайткенде болмақ?» деген сұрақ қойып оған былай жауап береді: адамдар қоғамдық өмірге дүниеге  икемсіз келеді де оған деген бейімділікті тәрбиенің нәтижесінде қалыптастырады. Екіншіден, азаматтық қоғамда бірін-біріне деген қорқыныш сезім бар. Гоббстың ойынша - адамдардың табиғи жағдайы « ол бәрінің барлығына қарай соғысы»; тіршілік ету үшін индивидтердің абсалютті бәсекелестігі. Бұл қоғамның табиғи жағдайы адамдардың бір-біріне деген қорқыныш сезімін туындатады. Осындай қорқыныш сезімі азаматтық қоғам құруға итермелейді, яғни бұл келісім қоғамның әрбір мүшесін басқалардың өштестілігінен қорғаншылық қызметін тудырады. Қорқыныш адамдарды бөлмейді, керісінше біріктіріп барлығына қауіпсіздікті ойлатады. Мемлекет- мұндай қажеттіліктің ең жақсы өтелуі.   Азаматтық қоғам- дамудың жоғарғы сатысы. Ол барлығы мойындаған заң нормаларына сай болады. Азаматтық қоғамда үш түрлі билік формасы бар:

1.Демократия

2. Аристократия

3.Монархия                   

Қоғамдық келісімнің нәтижесінде бәрінің жалпыға соғысы аяқталды: тұрғындар өз еркімен бостандықтарынан бас тартып, орнына сенімді  қорғаныс алады.

   Өзіндік көлемді үлесін социологияға Джамбаттисто Вико  қосқан.Ол ағарту эпохасында тарихи тәсілдердің қағидаларын сонымен қатар «азаматтық әлемді» тану шарттарын ұсынған. Щарль Луи Монтескье болса, социология ғылымының теориялық-идея негізінің қалауына зор ықпал еткен. Оның «Заңдар  рұхы  туралы» деп аталатын еңбегі баршаға мәлім. Оның есімімен географиялық детерменизм теориясының пайда болуы байланысты. Жан Жак Руссо ‘Ordre natural’(«Табиғи реттілік») концепциясын жасап шығарған.  Руссо Гоббсқа қарағанда «адамдар табиғатынан бір-біріне жау дегенге келіспейді». Оның түсінігінде адам табиғатынан мейірімді, азат және жан-жақты. Руссоның саяси теориясының негізі болып – халықтың егемендікті жалпы еріктің іске асуы деп қабылдауында жатыр.Ол кезегінде заңдардың бастауы әділеттіліктің өлшемі мен басқарудың басты қағидасы болып табылады деп түсінеді.

Социологияның ғылым ретінде дамуы.Жоғарыда аты аталған идеялар мен еңбектер келесі бір маңызды еңбектің тууының алғышарттарына негіз болды.Ол социологияның негізін қалаушы болып саналатын /социология терминін ғылымға енгізген/ Огюст Конттың (1798-1857) «Позитивті философия курсы» еңбегі.Ол өзінің басты шығармасында тарихтың дамуы мен адамзат танымының біркелкі заңын негіздейді. Конт ұсынған адамзат тарихының үш кезеңін  адамзат рұхы өтуі тиіс: теологиялық немесе жалған;  метафизикалық немесе абстрактілі;   ғылыми немесе позитивті кезеңдер. Бірінші теологиялық кезеңінде адамзат ақылы әлемді немесе жан-жақта болып жатқан құбылыстарды тура немесе  үнемі тылсым күштердің әрекетімен түсіндіреді. (Бұл кезең үш сатыға бөлінеді:фетишизм жоғарғы формасы – аспан денелеріне табыну; политеизм-көптеген діни негіздердің үстемдігі; Монотеизм- бұл кезде біркелкі рұхани қағиданы мойындау- түрлі рұхани өмірлерді бірлігіне әкелеу. Екінші метафизикалық кезеңінде антропоморфты кереметтер абстрактлы күштермен алмастрылады. Олар әлемнің түрлі жаратылыстарына негізделеген сан алуан абстракциялар болуы мүмкін. Үшінші позитивті кезеңін Конт  былайша сипаттайды: «адамзат ақылы- абсалютті білімді ала алмайтынын  мойындап, құбылыстардың пайда болуының ішкі сұрақтарына жауап іздеуден бас тартады. Енді ол тек «пайымдаулардың бірлігімен және бұл құбылыстардың шынайы бақылауларының басқалай айтқанда реттілістіктің өзгермес қарым-қатынасымен өзара ұқсастықтарының көмегімен ғана жаңалық ашумен айналысады». Ғылым  адамзат дамуына септігін тигізеді. Социология позитивті ғылым ретінде келешекте « позитивті қалып» бағытында мемлекеттің дамуына септігін тигізетін саяси іс-әрекеттерді жеңілдететін таныммен қамтамасыз етуі тиіс.Осылайша Конттың «Позитивтілігі» біржағынан танымға, екінші социологиялық құрылымға қатысты. Позитивті қалып тек құрал ғана емес, сонымен қатар рұхани дамудың мұраты «табиғи заңдардың» көмегімен қоғамдық қатынастардың ауызбіршілігіне әкелетін жетістік те болып табылады. О. Конттың негізгі теориясының графикалық үлгісі келесі кестеде беріледі:

ҒЫЛЫМ

Тәсіл

Абстракті (математика)

Логика

Нақты (геометрия, механика)

Бақылау

Астрономия

Бақылау

Физика

Бақылау+тәжірибе

Химия

Бақылау+тәжірибе+жіктеу

Биология

Бақылау+тәжірибе+жіктеу+салыстыру

Социология

Бақылау+тәжірибе+жіктеу+салыстыру+тарихи тәсіл

                                                                                                           

▪О. Конт тарихқа позитивизмнің негізін қалаушы ретінде енді. Позитивті философия қиял мен болжамдарға емес, ғылымның өзіне негізделеді. Конттың ойына сәйкес қоғамның дамуына адам санасының интелектуалды эмоциясы әсер етеді. Ғылым интелектуалды эволюцияның жоғарғы көрінісі.

▪Конттың енгізген ұғымдары. Социологиялық динамика қоғам дамуы мен қолданылуының механизмін айқындайды. Социологиялық статика – қоғам жүйесін түсіндірумен социоинституттардың өзара қатынасы.

Социологиялық талдау дәрежелері:

Кәзіргі таңда социологиялық талдаудың екі түрі қалыптасқан:

  1.  Макросоциология – қоғам дамуындағы үлкен заңдылықтарды қарастыратын теориялар жиынтығы; Қоғамдық жүйенің басты байланыстары, топ аралық қарым-қатынас және фундаменталді процестер.
  2.  Микросоциология – кіші топтар арасындағы немесе тұлға аралық қарым-қатынастар туралы теориялар.
  3.      Макросоциология мен микросоциология қоғам өмірі, оның тіршілік көзі, ондағы жаңалықтар мен өзгешеліктерді, оның социологияға тигізер әсерін зерттейді.

 Басқа ғылымдар секілді социологияның да өзіне тән ұғымдары, категориялары, парадигмалары бар. Оларсыз ғылым өз дербестігіне ие бола алмайды. Қоғамдық ғылымдар арасында тек социология ғана  нақты, яғни реалды қоғамды жан-жақты және біртұтас тұрғыдан қарастырып,зерттейді. Ол адамдардың іс-әрекеттерінің барлық түрлерін әлеуметтік тұрғыдан қарастырып, зерттеп, түсіндіруге тырысады.

  Социологиялық ұғымдар басқа ғылымдардағы ұғымдар секілді қарастрылған құбылысттар мен үдерістердің негізгі мәнінін анықтайды. Социологияда статистикалық, операционалды, аналитикалық ұғымдар бар. Статистикалық ұғымдар статистика гылымында қолданылатын ұғымдарды социологияға бейімдеп, нақтылай айтсақ тіптен басқа сапаға көтеріп, мәні  өзгертілген ұғымдар. Мысалы, статистика ұғымдарының мәні сандық өлшеммен беріледі, ал социология ұғымы сапалық және адамдардың қатынастарының ерекшіліктерін ашуға бағыттайды. Егерде статистикада қарстырған үдерістің қайсысының пайыздық басымдығы жоғары болса, сөзсіз мәселе соның пайдасына шешіледі, ал социологияда бұл қағида міндетті емес. Көп жағдайда мәселенің шешілуі аздық көрсеткіштері бар жақтың пайдасына шешілуі мүмкін.

  Операционалды ұғымдар көмекші, құралдық функцияларды атқарады. Мысалы, «діншілдік» терминін алсақ, ол жоғарықұдіретке сену деген мағнаны білдіреді. Ал оған эмпирикалық,операционалдық іс-әрекет арқылы  мағна берсек, онда  ол адамның мешітке қаншалықты жиі баратынын, оның діннің  мазмұнын білу деңгейін анықтау болар еді.

  Ал социологиядағы аналитикалық ұғымдар болса, олар өздерінің мазмұндары мен мәндерінің жалпылығыменен ерекшеленеді, сондықтан да олар қандай болмасын қоғамның тарихи ерекшеліктеріне қарамастан қолдныла береді. Мысалы,  нормалар, санкциялар, рольдер сияқты ұғымдар.

 Сонымен қатар  социологияның салалық бөлінуіне байланысты арнайы сол салаға тән ұғымдар қолданылады. Мысалы, еңбек социологиясы, жастар социологиясы, қала социологиясы.

   Социологиялық ұғымдар социологияның макро- және микросоциология болып бөлінуіне байланысты да реттеледі.

    Қорыта келсек, социология ғылымы қазіргі кезде қарқынды дамуда, сондықтан да оның ұғымдары да даму үдерісі үстінде.

   Парадигма деп ғылымда зерттейтін құбылысқа жалпы көзқарасты айтады. Социология  ғылымының қалыптасуына байланысты өмірге келген социологиялық мектептер мен бағыттарға байланысты туындаған парадигмалар бар. Мысалы, әлеуметтік фактілер парадигмасы  Э.Дюркгеймнің есімімен және де функционализм мектебімен байланысты. Ал түсінісу парадигмасы М.Вебер мен В.Паретолардың есімдерімен байланысты. Әлеуметтік-тарихи детерменизм парадигмасы К.Маркстың есімімен.

Социологияның теориялық бағыттары:

    Социология тарихындағы теоретиктер мен практиктер, макроаналитиктер мен микроаналитиктер,  жанжалшылдар мен эволюционисттер арасындағы дау – даумай әлі де жалғасып келе жатыр.

    Мысалы социология ғылымының негізін қалаушы О. Конт эволюционист, ал Э. Дюркгейм функционалист болған. Осындай ғалымдардың ұстанымындағы қарама-қайшылықтар жиі кездесіп тұрады. К. Маркс, Э.Райт және кәзіргі заман классигі Р.Дарендорф атақты жанжаншылдар болып табылады. Олар қоғам дамуының басты себептерінің бірі жанжал деп таныды және оны қоғам дамуының динамикалық күші деген тұжырымдар айтты.

    Сайып келгенде, жанжаншылар эволюционисттер сияқты қоғам болмысында фунционалды бірлікті емес карсылықтарды көрді десе де болады.

 Жанжаншылар адамдар арасындағы қарама-қарсылықтар, дау-даумайлар, бәсәкелестік қоғам дамуындағы маңызы деп қарастырады.

    Эволюционистер болса адамдар арасындағы бірлікті, түсіністікті, бірігіп әрекет етуді қоғам дамуының негізгі қағидалары деп санайды.

    Біз олардың қатарына көрнекті ғалымдар Питирим Сорокин, Толкот Парсонс, Роберт Мертондарды жатқыза аламыз.

    Пьер Бурдье және Николас Луманды социологияның синтетиктері деп атасақ артық болмас, өйткені бұлар социологиялық өмірдің теориялық моделін жасаған адамдар. Социологияның кәзіргі зерттеушілерінің бәріне таныс деуге болатын тағы бір топ ғалымдар: Энтони Гидденс пен Натан Смелзер. Олар кәзіргі замандағы социозерттеулер туралы кітап жазған ғалымдар. Екеуі де эволюционисттерге жатады.

Социология пәнінің қажеттілігі.     

   ХХ ғасырдағы ғылыми техникалық революция, қоғамды ақпараттандыру ғылымдардың дамуында үлкен серпіліс болып табылады. ХХ ғасырдың аяғы экономикалық қарым-қатынас, сауда-саттықтың дамуымен көзге түсті. Бірақ мұнымен қоса дүниеде болып жатқан табиғаттың нашарлауы, адамзаттың азғындауы, адамзаттың қаруланудағы жарысы сияқты келеңсіз оқиғаларға көз жұмып қарауға болмайды.

    Сонымен, адамзат 2 мыңыншы жылдың аяғына қарай экономикалық емес социомәдениеттік факторларға басты назар аударды. Адамдардың арасындағы байланыс арта түсті, ғаламға жаңа бір біріне түснікті тіл керектігі туындады. Ғаламның қай нүктесінде болмасын адамдардың бір-біріне тигізетін әсері анық көріне бастады. Ұлтаралық қатынаста жаңа сапаға көтерілді. Қоғам дамуының маңызды көзі адам мен табиғат байланысының дұрыстығында деген түсінік қалыптасты.

     Ресейде ең алғашқы болып 1920 жылы Петроград унтверситетінде социология факультететі ашылды. Оны алғаш басқарған П.А. Сорокин.  30 жылдарадағы қалыптасқан тоталитарлық жүйе кезінде социология пәні қудалана бастады. Себебі социология өкіметке қауіпті болды. Социология қоғамдағы жүріп жатқан нақты процестерді зерттеп, ақпарат құралдары арқылы адамдардың санасын оятты. Ал санасы оянған адам өкіметтің жүргізіп отырған саясатына наразы болатын. Сондықтан өкімет социология ғылымын жапты. Социология ғылымы ең бірінші болып репрессияға ұшыраған ғылым.

    КСРО- да ХХ ғасырдың  60 жылдары социология қайта жаңғыра бастады. 1958 жылы Кеңестік социологиялық ассоцация құрылды. 1968 жылы социологиялық зерттеу институты ашылды. Бұған қарамастан социология бұл заманда да жақсы дами алмады. Кеңестік социология өз шарықтау шегіне 80 жылдарда Қайта құру кезеңінде жетті десек болады. Себебі сол кезеңнің теориялық негізінде биліктің, басқару жүйенің бұқара халықтың нақты жағдайын толық білмейді, ал бұл кемшілікті жоюдың бірден бір жолы социологиялық зерттеулер жүргізіп халықтың пікірін біліп, соны ескере отырып саясат жүргізу керек деген тұжырым болатын. Бірақта, социологияның теориясы марксистік-лениндік ілім болғандықтан қолданбалы социологиялық зерттеулер соның аясында жүргізілді. Сондықтан да барлық жиналып алынған деректер  сол ілім елегінен өткізіліп отырды, ал оған сәйкес келмейтін немесе қарсы келетін деректерді жариялауға, тіптен дұрыстап талдауға мүмкіндік берілмеді.

    Ал Америкада бұл пән 1892 жылы Чикаго университетінде әлемде ең алғашқы социология факультеті ашылғаннан бастап тек жоғарғы оқу орындарында  ғана емес орта мектептерде де оқытылып жүр.

    Қазақстанда социология саласы егеменділігімізді алғанан соң  екінші рет туғандай  болды. Бұл сала кәзір телеарналарда, газеттерде көп қолданылып жүр. Бірақ әлі де үлкен зерттеулерге қол жеткізе алған жоқпыз. Оның себебі мемлекетіміздің де, қоғамымыздың да қазіргі саяси, экономикалық, технологиялық, рухани жағдайымен байланысты. Бұл өтпелі кезең. Құқықтық мемлекет, азаматтық қоғам қалыптасқан кезде социологиялық зерттеулерсіз басқару жүйесін ғылыми негізге қою мүмкін емес екені белгілі.      Социологияны өмір кітабы десек те болады.  Бұл пән реалды  өмірді, мұндағы қоғамды,  оның даму кезеңдерін, және қоғамдағы өз орнымызды табуға, қоғамға деген өз үлесімізді косуға мүмкіндік туғызатын ғылым саласы.

Зерттеулік этика:

    Социиологиялық зерттеу жасаған адам алынған мәліметтерді өз қалауынша өзгертіп өз мақсаттарында немесе басқа да мақсаттарда қолдана алмайды. Адамдар арасындағы келеңсіздіктер мен түсініспеушіліктерге жол ашпау үшін Американың социологиялық ассоцациясы (1980) келесі ереже заңдандырды:

  1.  Зерттеу жасаған адам өз құзыретін артық қолдануына болмайды;
  2.  Обьект туралы мәліметтерді құпия ретінде сақтау керек;
  3.  Зерттеуші объектке зерттеу барысында ешқандай зиян келтірмеу керек;
  4.  Егер де обьектке бір зиян келуі  мүмкін болған жағдайда объектке ол білдіріліп келісімін алуы қажет;
  5.  Зерттеуші экономикалық, заңдық жақтарының бәрін қарастыра отырып керекті шаралардың бәрін қолдануы керек.

2 тақырып.

Социологияның тарихы.

Лекцияның мақсаты – социологияның өмірге келүінің әлеуметтік және ғылыми алғышарттарын, ғылым ретінде қалыптасуын, негізгі теориялар, бағыттарымен танысу, ұғыну. Соның ішінде Қазақстандағы социология ғылымының қалыптасуы.

Негізгі ұғымдар: капитализм, нарық, құқық, азаматтық қоғам, позитивизм, эволюционизм, органицизм, социал-дарвинизм, түсінісетін социология, символикалық интеракционизм, феноменология, этнометодология. Негізгі теориялар: О.Конт пен Г.Спенсердің позитивтік концепциялары;  Э.Дюркгеймнің «әлеуметтік фактісі»; М.Вебердің әлеуметтік іс-әрекеті; әлеуметтік-функционалдық концепция;  дау-жанжал теориясы.

Лекцияның жоспары:

  1.  Социология ғылымының өмірге келуінің саяси, экономикалық, әлеуметтік, рухани негіздері.
  2.  Классикалық социологиялық теориялар:
  3.  Объективистік (Э.Дюркгейм)
  4.  Түсінетін (М.Вебер)
  5.  Жан-жалдық (К.Маркс)
  6.  Қазіргі шетелдік социологиялық теориялар
  7.  Функционалдық (Т.Парсонс)
  8.  Феноменологиялық (А.Шюц)
  9.  «Алмасу теориясы» (Дж.Хоманс)
  10.  «Структурация теориясы» (Э.Гидденс)
  11.  «Іс-әрекет философиясы» (П.Бурдье)

Социология ғылымының өмірге келуі адам және қоғамды түсінүге байланысты радикалды өзгерістер әкелді. Себебі социологиянің негізгі қарайтын мәселесі адамның қоғамдағы өмірі. Ал адамды әлеуметтік тұрдыған қарастыру жаңа бағыт болып ХІХ ғасырда қалыптасты.

Социологияның қалыптасуының тарихи алғышарты  буржуазиялық, капиталистік қатынтастардың, жүйенің өмірге келүі. «Нарықтық қатынас», «буржуазия табы», «азаматтық қоғам» ұғымдары, осы кезеңге байлынысты туындады. Жаңа дәуірдегі Ұлы буржуазиялық революциалар қоғам, оның құрылымы, қоғам мен жеке адам қарым-қатынастары туралы ұғымдарға  түбегейлі өзгерістер алып келді. Осыған дейін қоғам деген ұғым тек аристрократия табымен ғана байланысты болатын. Ендігі кезде адамның табиғи құқы ешқандай әлеуметтік тапқа, топқа байланысты емес  және де ол барлық тап, топ ұғымдарынан жоғары тұрады деген мүлдем жаңа түсінік өмірге келді. Міне осыған байланысты қоғамдағы барлық топтардың, таптардың құқықтары табиғи адам құқы ұғымы арқылы теңелді.

     Ағылшын философы Т.Гоббстың (1588-1679) мемлекеттің өмірге келуінің негізінде қоғамның барлық мүшесі арасындағы келісім-шарт жатыр деген теориясы осы жаңа көзқарасқа теориялық негіз болды. Адамның өмірге, еркіндікке және меншікке табиғи құқы туралы Дж.Локкта (1632-1704) жазды. Ал енді осы адамның табиғи құқы теориясын нақты өмірге жүзеге асырған буржуазиялық революциялар болатын. Кейіннен индустриализация негізінде «рационалды шаруашылық құру», « өзін-өзі реттеу», «тұрақтылық» деген ұғымдар пайда болды. Міне социология ғылым ретінде осындай ұғымдар негізінде қалыптасты. Соныменен қатар социологияның өмірге келуіне ғылымның дамуы да себепші болды. Жаңа дәуірде позитивтік, яғни нақты эмпирикалық немесе рационалды эмпирикалық жолмен дәлелденілетін дәлелді ғылым өмірге келді. Бұл ғылым осыған дейін ғылыммын деп жүрген спекулятивті-теориялық философиялық және теологиялық көзқарастарға қарсы тұрып, олардың кемшіліктерін түбегейлі, жүйелі сынға алды. Бірақта, мұндай көзқарастарда бұрынғы, мысалы, теологияның ең басты құдай, жаратушы ұғымдары қалдырылды. Адамды құдайдың туындысы, сондықтан оның барлық өмір жолы алдын ала белгілі, қоғамда жоғарғы жақтың бақылауымен әлеуметтік тәртіп орныласқан және де ол өзгермейтін феномен деген ұғым ұзақ уақыт қоғамдық санада өз үстемдігін жүргізіп отырды. Неміс классикалық философиясы адамдардың іс-әрекеті туралы философиялық теориялық бағыт жасады. Бұл бағыт бойынша адам жасампаз және сол арқылы әлемді де,  өзін-өзін де  өзгертеді деген жаңа көзқарас қалыптаса бастады. Философияның міндеті  тек білімнің шегін анықтау.

   ХІХ ғ. социологияның функционалистік және дау жан-жалдық бағыттары өмірге келді. Функционалистік бағыт барлық негізгі әлеуметтік теорияларда кездеседі. Оның негізінде қоғам мен организмге аналогия жасау жатты. Қоғамның бөліктері организмнің бөліктерімен салыстыра қарастырылды. Функционалдық бағыт қоғамдағы тұрақтылықты, ынтымақтастықтың орнығуына қызмет етеді.

Дау жан-жалдық бағыттағылар қоғамның даму негізінде ішкі қарама-қарсылықтар және солардың иелері топтар, таптар арасындағы күрес жатады деген тұжырым жасайды.

«Әлеуметтік факт» бағытын қолдаушы Э.Дюркгеймнің (1858-1917) ұғымынша қоғам  жеке индивидтердің ынытазарлығы арқылы өмірге келіп, өмір сүреді. Әлеуметтік фактілер адамдардың бірігуін, қоғамның тұтастығын сақтап тұрады. Олар әлеуметтік нормалар, қоғамдық моралдің қарапайым ақиқаты, отбасы өмірінің үлгісі, діни ритуалдар мен ырымдар, әдет-ғұрыптар.

      Жан-жалдау бағытты қалаушыладың бірі немістің саяси қайраткері, философ, социолог, тарихшы, экономист К.Маркс. Ол адамзат тарихын материалистік көзқарас тұрғысынан қарайтын теория жасап шығарды және де сол теорияны іске асыру үшін әлемдік деңгейде үлкен революциялық қозғалыстар жүрді. Соның нәтижесінде социалистік мемлекеттер, социалистік жүйе қалыптасқан еді. Сондай мемлекеттердің бірі КСРО болатын. Қоғамның даму негізінде таптардың күресі жатады және де  ол күрестің негізгі мақсаты тапсыз қоғам орынату. Капиталистік қоғамдағы негізгі таптар болып буржуазия мен жұмысшы табы саналады, сондықтан негізгі күрес осылардың арасында жүреді. Жұмысшы табы міндетті түрде жеңіске жетеді, бірақ та олардың мақсаты билікті өздерінде мәңгілік сақтап қалу емес , керісінше таптық қоғамды жойып тапсыз, әлеуметтік біртекті әділетті  қоғам орынату. Бірақта бұл теория іс жүзінде өміршең болмай небары 70 жылдай өмір сүруге ғана жарады.

Түсінісетін социологияны қалаушы М.Вебердің (1864-1920) ойынша адамның іс-әрекеттері саналы түрде жасалады, сондықтан оларды сыртқы бейнелеумен шектелмей ішкі мәнін ұғыну, түсіну қажет. Сондықтан Вебердің негізгі мақсаты адамдардың іс-әрекеті негізінде жатқан құндылықтр, сенімдер мен пікірлер, қағидаларды зерттеу. Жеке адам әлеуметтік іс-әрекеттің иесі. Осыған байланысты ол социологияға «идеалды тип» ұғымын енгізді. Идеалды тип дегеніміз әлеуметтік феноменнің негізгі сиппатарын айқындау үшін жасалған теориялық конструкция. Ол эмпиралық болмыс емес, теориялық схема. Оның реалдық өмірге дәлме- дәл келетін аналогы жоқ. Былайша айтқанда ол болған жағдайды өлшеуге мүмкіндік беретін өлшеуіш құрал.

   Т.Парсонс /1902-1979/  ХХ ғасырдың екінші жартысының көрнекті социологтарының бірі. Ол функционалистік көзқарасты мейілінше толықтай жасап шықты. Ол әлеуметтік тәртіп мәселесін ең бір өзекті мәселе деп қарастырып, соны қоғамда қалай қалыптастырудың жолдары мен тәсілдерін анықтауға үлкен үлес қосты. Ол өз тұжырымын коммерциялық іс-әрекеттің тәжірибесін талдай отырып дәлелдуге тырысады. Бизнесмендер өз арақатынастарында тек заңға сүйеніп қана іс-әрекет жасамайды, негізгі жаупкершілік моральдық нормаларды бұлжытпай орындау керек деген құндылықарда жатады дейді ол. Егерде осындай жалпы барлық бизнесмендер мойындайтын құндылықтар болмаса, онда ешқандай бизнестің басқа өндіріс салаларында бәсекелікте жеңіп шыға алмас еді деген тұжырым жасайды. Сондықтан да экономика саласындағы тәртіп ортақ моральдік құндылықтарға негізделеді. Парсонс қоғамды біртұтас жүйе ретінде қарастырып,ондағы төрт фунционалдық талапты анықтап көрсетеді. Олар 1.Бейімделу. 2.Мақсатқажету. 3.Интеграция. 4.Үлгіні сақтап қалу.                                                                                                       Социологиядағы феноменология бағытының негізін қалаушы австриялық А.Шюц (1899-1959). Оның ойынша адамдардың әлеумет әлемін тануы, оған мән беруі жеке адамға тән қасиет емес. Ол қоғамның барлық мүшесі қабылдаған, балаларға тіл үйрену, кітап оқу, басқа адамдармен сөйлесу арқылы берілетін «типизация», яғни заттар, құбылыстар табын белгілейтін ұғымдар. Олар арқылы адамдар бір бірін түсініп отырады.

    П.Бурдье /1930-2002/ өте көрнекті француз социологы. Әлемдік ғылыми бағалау өлшемі бойынша /табель о рангах/  ол бірінші орында тұр. Ол алғашында философия саласында, онан антропология, содан барып социологияға келген. Оның көзқарасының негізін іс-әрекет ұғымы құрайды. Теоретикалық концепцияларының негізгі идеалары- әлеуметтік кеңістік, әлеуметтік алаң /поле/, мәдени және әлеуметтік капитал, габитус. Соның ішінде габитус ұғымына тоқталайық. Бұл ұғым арқылы ол социология ғылымында қалыптасқан бір біріне қарама-қарсы /объективтік, яғни әлеуметтік құрылым және субьективтік, яғни жеке индивидтің практикасы/ екі теоретикалық ұстанымдардың біржақтылығы шеңберінен шықпақ болды. Габитус-агенттердің түсініктерін, практикасын құрылымдастыратын және оларды тудыратын диспозициалар жүйесі, қабылдау матрицасы, мақсат қою, мәселелерді шешу, іс-әрекет жасау ретінде жұмыс істейді. Габитус дегеніміз қабылдаудың, бағалаудың, топтастырудың және іс-әрекет жасаудың, практиканың нәтижесі мен индивидтің сана елегінен өтпеген /бессознательный/ әлеуметтік құрылымдарды интериоризациаландырудың біртұтас диспозициялық жүйесі.

  Бір жағынан габитус-бұл индивидтке тән қабылдау, бағалау, топтастыру және іс-әрекет жасаудың ішкі схемасы. Басқа жағынан- әлеуметтік агенттердің ұғынып және өзімденіп алған интериоризандылған әлеуметтік қатынастар. Габитус әлеуметтік институттарды ұдайы өндірілуіне жағдай тудырады, институт құрылымы индивидтің ішкі құрылымына сіңісіп болашақ практикада ұдайы өндіріліп /воспроизводство/ отырылады. Габитуста бір тап өкілдерінің, кәсіби мамандардың, ұлттардың бағалау және ойлау тәсілі, эстетикалық талғамы, сөйлеу және жүріс-тұрыс мәнері, өмір сүру қалпы басқалардан ерекшелендіріліп нақтыланған.

    Габитус әлеуметтік кеңістікте агенттің спонтанды үйренуіне және туындаған оқиғалар мен жағдайларға адекватты қыймылдауына мүмкіндік туғызады.Габитустың санадан өтпегедігі оның тәнділігімен /телесность/ анықталынады, денеге сіңілген ұстанымдар, сөйлеу мәнері, өзін ұстауы, жүрісі, стилі арнайы инкорпориаландырылған талаптарға бағыну арқылы көрінеді.

    Джордж Каспар Хоманс /1910-1989/, американдық социолог, Гарвард университетінің профессоры. Ол алмасу теориясын өмірге әкелген ғалым. Хоманс әлеуметтік құрылым ұғымынан бас тартып, оның орнына алмасудың субмәдениеті ұғымын енгізді. Әлеуметтік іс-әрекетті материалды және материалдыемес құндылықтардың алмасуы ретінде қарастырды. Алмасудың дәрежесі мен сапасы әлеуметтік  қатынастардың тұрақтылығына әсер етеді. Алмасу үдерісіне қатысушылардың әр қайсысы болмасын пайдаларын өсіріп, керісінше шығындарын азайтуға тырысады.

   Энтони Гидденс /1938/ қазіргі заманның көрнекті британ социологы. Ол социологияда  қалыптасқан құрылым мен іс-әрекет деп бөлінетін біржақты дәстүрді үйлестірмек болды. Оның тұжырымынша құрылым іс-әрекетсіз, іс-әрекет құрылымсыз өмір сүре алмайды. Әлеуметтік іс-әрекет құрылымдарды тудырады және де оларды жаңадан өндіріп отырады. Ол осы мәселені теориялық деңгейде шешу үшін «структурация» ұғымын ойлап тапты. Оның тұжырымынша құрылым әлеуметтік іс-әрекеттің іске араласуын қамтамасыз етеді, ал әлеуметтік іс-әрекет болса осы құрылымды тудырады. Осыған дәлел ретінде ол мысал ретінде тілді алады. Тіл-бұл әлуметтік құрылым, ол жеке индивиттерге тәуелді емес секілді көрінеді және оған негіз де бар. Өйткені жеке индивидтер өмірге келген кезде олар міндетті түрде қалыптасқан ережеге байланысты сөйлеп, жазып отырады. Бірақта  өмірдің талабына сай тіл де өзгеріске ұшырайды. Ескі сөздер ұмытылып  жаңа сөздер өмірге келеді. Ал оларды өмірге алып келген адамдар, яғни басында олар тілдің ережесіне бағынса, енді олар тілді тәуелді жағдай дәрежесіне түсіреді.

   Гидденстің пайымдауынша адамдар туғанынан әлеуметтік өмірдің тұрақтылығын қалайды. Оларда табиғат пен әлеуметтік әлемнің тұрақтылығына деген тұтыным туғанан қалыптасқан. Бұл мүмкін тәннің өз физиологиялық қасиеттерін қорғап қалу үшін қалыптасқан жағдай шығар. Сонымен қатар адамдардың арасынан қоғамдағы қалыптасқан жағдайға келіспейтіндері де кездеседі. Олар көп ойланады, өз іс-әрекеттерінің қойған мақсаттарына жетте ме, жоқ жете алмайды ма соны қарастырады. Егер де қол жеткізбесе, онда олар өздерінің іс-әрекеттерін өзгертеді. Ал ол дегеніміз қоғамдағы қалыптасқан қарым-қатынастарды өзгетрту. Гидденстің тұжырымынша адамдардың қоғамдағы жүріс-тұрыстары билік қатынастарына байланысты.

     Қазақстанда социология гылымының негізі КСРО аясында қалыптасты. ХХ ғасырдың 30-жылдары социология ғылымы қуғынға ұшырап 50-жылдарың екінші жартысында марксистік-лениндік идеологияның тұрғысынан өмірге келген болатын. Егеменді мемлекет құрылып топталитарлық жүйе ыдыраған  соң социология әлемдік социологияның даму аясында дамуға бет бұрыс жасауда.  Қазақстанда социология ғылымдары тек қана алғашқы қадамдарын жасауда. Әзірше өзімдік жасампаздық ғылым қалыптасқан жоқ. Көбіне шетелдік еңбектердегі теориялар мен ұстанымдар негізінде жазылған «көшірмелер» десек те болады. Социологияның ғылым болып дамуының материалды техникалық базасы, қажетті қаражаты да жоқтың қасы. Жоғарғы оқу орындарында жүретін социология пәні негізінен ақпарат беру, ағартушылық деңгейінде тіршілік етуде.

3 тақырып.

Қолданбалы социологиялық зерттеулердің тәсілдері.

Лекцияның мақсаты – қолданбалы социологиялық зерттеудің негізгі түрлерімен танысу, олардың тәсілдерін даярлау және оларды жүрізу, жиған социологиялық деректерді өңдеу мен қорыту, мәліметтер беру.

Негізгі ұғымдар: бақылау, құжаттарды талдау, эксперттік бағалау, эксперимент, сұрау, сауалнама, сухбатнама, іріктелген және жалпы жиынтықтар, репрезентативтік, зерттеудің жоспары мен бағдарламасы, зерттеудің пәні, гипотеза, құжаттарды формалды (контент-талдау) және мағналы талдау.  

Лекцияның жоспары:

  1.  Қолданбалы социология: мәні, құрылымы, атқаратын функциялары.
  2.  Социологиялық зерртеудің бағдарламасы
  3.  Іріктеп алу
  4.  Сауалнама: құрылымы, сұрақтардың түрі, жүргізуі
  5.  Сухбатнама. Түрі, жүргізуі
  6.  Құжаттарды талдау: формалды (контент -талдау) және мазмұнды
  7.  Бақылау және эксперимент

       Методологиядағы теориялық және эмпирикалық түсінік. 1.Социологияның пайда болуы және дамуы тікелей эмпирикалық зерттеумен байланысты, себебі бұл зерттеу әдісі социологияның қажетті білімін толықтырып, бағыт-бағдарын реттеп отырады. Біз социологиялық зерттеу арқылы нені түсінеміз? Социологиялық зерттеудің кең ауқымды тарихы бар. XVIII ғ. бірнеше елдерде үнемі халық санағын жүргізу басталды. Мысалы, АҚШ-та 1790жылдан бастап әр 10 жыл сайын санақ жүргізіледі. Бұл үкіметке халықтың демографиялық құрамын, динамикасын көруге, оны талдауға мүмкіндіктер тудырды. Сол себептен халық санауы социологиялық зерттеуді туғызды десек қателеспейміз. XIX ғ. Лондон қаласының тұрғындарынан санақ өткізу мақсатында олардың өмір сүру дәрежесін анықтаған. Бұл техникалық әдістер кейіннен зерттеу әдісінде кең қолданылды. Эмпирикалық социологияның дамуы XX ғ. тығыз байланысты. Социологиялық зерттеулер өмірдегі нақты шиеленістерді шешу арқылы ғылымға айналып, дамыды. Компьютер мен техниканың дамуына байланысты, социологияның өзектелігі өсті, себебі олардың көмегімен адамдардың үлкен контингенттерімен жұмыс істеуге және көп ақпаратты өңдеуге мүмкіндіктер туды. Социологтардың нақты бір шиеленісті зерттеулеріне байланысты, социологияның ғылым ретінде жаңа қырлары ашылды. Нақты социологиялық зерттеу мынадай мүмкіндіктер бере алады:

  1.  Қоғамдағы жағдайлардың анық бейнесін көруге;
  2.  Әлеуметтік қарым-қатынастардағы шиеленіс пен даму тенденцияларын бөліп қарау;
  3.  Социологиялық ситуацияларды болжау;
  4.  Қоғамның дамуының және шиеленістерді шешуінің ең тиімді жолдарын анықтау.

        Социологияда ғылыми зерттеудің теориясы ретінде диалектикалық әдіс кең қолдалынады, өйткені ол қоғамның ішкі қарама-қайшылықтарын қоғамның дамуының негізі деп анықтайды.

       Социологиялық зерттеу жүргізу үшін теориялық негізі мәселелері, мақсаттары,тапсырмасы болуы қажет. Сонымен қатар практикаға бағытталған техника-материалдық және ұйымдастырылған құрал-жабдықтармен қамтамасыз ету қажет.

       Социологиялық зерттеуге жүгінудің ең басты себебі: ақпараттық қажеттілік, яғни қоғамның «ішкі жан дүниесіне» байланысты болып келеді. Мәселен, қоғамның болашақ туралы не ойлайтынын, не болашаққа қойған жоспарлары туралы айтсақ қателеспейміз.

       Социологиялық зерттеудің классификациясы көрсеткіштерге байланысты өткізілуі мүмкін. Жоспарының күрделілігіне байланысты және зерттеу көлеміне байланысты  зерттеудің үш түрін айта аламыз: пилотаждық, баяндық, аналитикалық.

Социологиялық зерттеу-процедуралар жүйесі. Олардың мақсаты-зерттеліп жатқан құбылыстан нақты объективті мәліметтер алу.

Социологиялық зерттеудің кезеңдері

Социологиялық зерттеулерге кіретін процедуралар

  1.  Методологиялық
  2.  Әдістемелік
  3.  Техникалық-ұйымдастырушылық

  1.  Пилотаждық зерттеу
  2.  Баяндық зерттеу
  3.  Аналитикалық зерттеу

  1.  Дайындық
  2.  Бастапқы ақпаратты жинақтау
  3.  Ақпаратты қорытуға және компьютерге өңдеуге дайындау
  4.  Қорытылған ақпаратты талдау

Ғылыми қорытындысын дайындау

Толықтырулар мен қорытындысын шығару

Социологиялық зерттеудің түрлері


         Пилотаждық зерттеу-нақты социологиялық зерттеудің қарапайым түрі. Бұл зерттеудің түрі ұйымдасқан тапсырмаларды шешу үшін және кішкене ғана объектімен жұмыс істеу үшін арналған. Оны ажырататын белгілер: жеңілдетілген бағдарлама, әдіс және көлемі жағынан шағындығы.

         Экспресс-сұрау пилотаждық зерттеудің түрі болып саналады. Бұл көбіне ақпаратты тез жинау үшін қолданылады. Баяндық зерттеу (описательное) - социологиялық талдаудың тереңдетілген түрі. Зерттеу нысаны болып, жетерліктей үлкен қоғам, яғни олардың сипаттарын анықтау мәселесі қойылады.Себебі бұл зерттеу оларды салыстыруға, не салғастырумаға көмектеседі. Зерттеу барысында ақпараттың масштабының үлкеніне байланысты, ақпаратты өңдеуге компьютерлер қолданылады.

         Аналитикалық зерттеу-социологиялық зерттеудің ең қиын және ең терең түрі. Баяндық зерттеу түрімен салыстырғанда, бұл зерттеудің түрі шиеленістің шешу жолын ғана іздеп қоймай, оның неден шыққанын, қалай пайда болғанында зерттеуге де шамасы жетерлік. Бұл зерттеу түрі өте үлкен қоғамдарды зерттеуге көмектеседі. Мәселен, қала, аудан, республика, мемлекет көлемінде жүргізіле береді. Бұл зерттеу түрінде эксперимент те қолданылады. Мысалы: бұл ақпараттың түбіне жету үшін, социолог бір анық ситуацияны алады. Себебі, бұл арқылы байланыс факторларын таба алады. Бұл зерттеу түрін экспериментальды деп те атауға болады.

        2. Социологиялық зерттеуді жүргізу бірнеше кезеңнен тұрады:

- Зерттеуге дайындық;

- Бастапқы социологиялық ақпараттарды жинау;

- Зерттеу материалдарын қорытуға және компьютерге өңдеуге дайындау;

- Ақпарат анализі, қорытынды мен социологиялық зерттеудің нәтижесін дайындау, байламдар мен толықтырулар.      

 Жүйеленген және негізделген ғылыми фактілер алдыңғы санаттағы білімді нақтылайды немесе жоққа шығарады.

  Әлеуметтік зерттеулер әдіснамалық теориялық негіздеудің бағдарламасын жасаудан және нақты әлеуметтік құбылыс пен процестің методологиялық зерттелуінен басталады.

  Бағдарлама элементтер қатарынан тұрады, олардан біз ең маңыздыларын айқындап аламыз. Кейіннен тақырып пен тапсырма таңдау болады. Ең негізгі құраушысы болып гипотезаның жасалуы, яғни зерттеу барысында расталып немесе жоққа шығарылуы мүмкін құбылыстық болжамы табылады. Негізгі және қосымша гипотезалар болуы мүмкін.

                           

                                        Әлеуметтік зерттеу бағдарламасы

                                   (оның дайындығы барысында жасалады)

                

                  әдіснамалық бөлім             әдіс бөлімі

  1.  Мәселенің айқындалуы                          -зерттелетін жиынтықты

мен негізделуі. Анықтау.

  1.  Зерттеу пәнінің объектісін                             -алғашқы мәліметтер

анықтау.                                                                      жиынтығының әдіснамала- 

  1.  Зерттеу мақсаттары мен                                рының сипаттамасы.

гипотезалар айқындалуының                             -инструментарийдің қол-

анықталуы.                                                                данылуының бірізділігі  

                                                                                  -компьютерде мағлұматтар

                                                                                   бағдарламасын өңдеу.

 

     Бағдарлама сонымен бірге ұғымдық және эмпирикалық индикаторлардың сипаттамаларынан және зерттеу объектісін анықтаудан, инструментарийді жасаудан тұрады.

     Зерттеу объектісі болып нақты қоғамның әлеуметтік мәселелері танылады. Ал олардың субъектілері болып нақты адамдар жатады. Зерттеуге анықталған барлық адамдар жиынтығын /барлық бірлікті қамтитын/ басты жалпылай жиынтық /генеральная совокупность/ деп атайды. Тәжірибе көрсеткендей жалпылай жиынтық тек қана кішігірім зертту объектерін қарастырғанда ғана қолдану мүмкін. Негізгі зерттеулер іріктеп алынған жиынтықтар арқылы жүргізіледі. Негізгі талап-- іріктеп алынған жиынтық бас жалпы жиынтықтың құрылымының микромоделі болуы қажет. Іректеп алудың қазіргі кезеңде ғылымда қалыптасқан әдістері бар.

    Іріктеудің ең негізгі әдістері:

  1.  механикалық  әдісі. Басты жиынтықтан бірдей аралықтар арқылы қажетті респонденттер саны анықталады (мысалы, әрбір 10-ыншы);
  2.  сериялық  әдісі. Басты жиынтық бірнегізді бөліктерге бөлінеді және әрбір бөліктен анықтауға қажетті бірліктер пропорционалды түрде алынады;
  3.  ұялық /кластерлық/  әдісі. Іріктеп алынатын объектілер кішігірім бірліктер ұялары /кластерлер/, немесе топ.
  4.  квоты  әдісі. Респонденттер таңдауы бірнеше көрсеткіштер негізінде өтеді.Бұл көрсеткіштер жалпылай жиынтықтың әлеуметтік-демографиялық және де с.с. статисткалық көрсеткіштерден құрастырылады.

Репрезентативті зерттеу деп іріктелген жиынтықтың тексерім белгілері 5% аспайтын ауытқушылықтары бар зерттеу аталады. Егерде жалпы жиынтық саны /мысалы, факультет көлемінде/ 100-250 адамнан аспаса, онда олардың барлығына сауалнама жүргізіле. Ал егерде сауалнама бүкіл жоғарғы оқу  орны көлемінде жүргізілсе, онда студенттердің 25% -н сұрау жеткілікті, ол репрезентативті болып саналады.

  

4 Тақырып.

Қоғам.

Лекцияның мақсаты – қоғамды жүйе ретінде қарастыру; жүйелік талдаудың негізгі ұғымдарымен танысу; қоғамның типтерінің эволюциясы; Қазақстан қоғамының сипаттарымен танысу.

Негізгі ұғымдар: әлеуметтік жүйе, мақсатқа жету, латентті, адаптация, институциалану, әлеуметтік құрылым, экономикалық жүйе, саяси жүйе, әлеуметтену жүйесі, қарапайым қоғам, күрделі қоғам, индустриалдылыққа дейінгі қоғам, индустриалды қоғам, постиндустриалды қоғам.

Лекцияның жоспары:

  1.  Қоғам дегеніміз не? Ол туралы теориялар
  2.  Қоғамның типтері
  3.  Азаматтық қоғам. Қазақстандағы азаматтық қоғам құру мәселелері.

Қоғамды біртұтас жүйе ретінде қарастырудың бастауы құрылымдық функционализм бағыттарының белгілі өкілдері Т.Парсонс пен Р.Мертонның еңбектерімен байланысты. Парсонстың көзқарасынша адамдардың тұрақты қарым қатынасы жүйелік іс-әрекет деп саналады. Бұл әр ашық жүйеге тән белгілі функцияларды атқаруға арналған дәлірек айтсақ бейімделу (адаптация), мақсатқа жету, интеграция және латенттік функциялары. Бейімделу әлеуметтік жүйенің қоршаған ортаға бейімделуі және оны бақылау, тепе- теңдікті сақтау. Мақсатқа жету үшін барлық ресурстарды жұмылдыру. Интерграция болса жүйенің құрылымдық элементтерін реттеу, оның ішкі тәртібін сақтау және дезинтеграциялық процестерді болдырмау. Латенттік болса мәдени үлгілерді жандандыру. Оларды жаңалау және болашақ буынға тапсыру функциясын атқарады. Бұл көрсетілген функциялар бүкіл жүйеменен және әр жүйенің ішіндегі кішігірім жүйелермен іске асырылады. Қоғамның интеграциялық функциясын әлеуметтік жүйе атқарады. Әлеуметтік жүйенің құрамын құндылықтар, нормалар, мәртебелер мен рөльдер құрайды.

Әлеуметтік жүйенің негізгі компоненті болып институтализация процесі жатады, яғни әлеуметтік қайраткерлер арасындағы тұрақты қарым -қатынас моделін қалыптастырумен байланысты. Бұл қарым-қатынастар арнайы нормалармен реттеледі және де сол арқылы тұрақты және алдын ала болжауға болатындай жайға келеді. Институтализация процесі өмірге келуі негізінде әлеуметтік құрылым қалыптасады. Сондықтан әлеуметтік жүйені институталған рөлдер жиынтығы десек болады. Әлеуметтік жүйеге қарағанда мәдени, тұлғалық және іс-әрекеттік, жүріс-тұрыстық құрылымдар қоршаған орта болып есептеледі. Әлеуметтік жүйенің тұрақтылығы олардың бөліктер арасындағы қалыптасқан қарым -қатынасқа байланысты. Жүйенің тұрақтылығы әлеуметтену мен әлеуметтік бақылаудың элементтері: институциониализация; санкциялар; құндылықтарды сақтайтын құрылымдар; зорлау мен мәжбүрлеу. Қоғамды типтеуге байланысты түрлі бағаттар бар. Мысалы К.Маркс тарихи-табиғи бағыт қағидалары негізінде қоғам бір бағытта төменнен жоғары даму үстінде дейді. Қоғамның даму негізінге өндіріс күштері мен өндіріс қатынастардың жиынтығын келтіреді. Кейбір ғалымдар жазудың пайда болуын негізге алса, біреулері дінді, тілді негізге алады. Ф.Теннистің пікірінше қауымдастық (община) және қоғам ұғымдарының ерекшіліктеріне байланысты типология жасалады. Қауымдастық негізінде туысқандық, эмоционалдық, адамдардың саналық деңгейіне жетпеген, дәстүрлерге негізделген қатынастар жатады. Мұндай дәстүрлі және патриархалды әлеуметтік ұжым қоғамға қарағанда әлдеқайда архаикалық, яғни ежелгі. Қоғам негізінен тек индустриалды негізінде құрылады. Қоғам рационалды қатынастырдың, іс-әрекеттердің нәтижесі. Тауарлық қатынаста барлығы, туысы ма жоқ па бәрі де тең. Бұл қатынастар міндетті түрде саналы және рационалды. Егерде қауымдастық біртұтас организм секілді болса қоғам механизмді елестеді, оның барлық бөлшектерін ауыстыруға болады. Индустриалды әлеуметтік ұйым рационалды, жансыз. Адамзат қоғамының эволюциясын талдасақ онда алғашқы аңшылар мен жинаушылардың қоғамының, одан жануарлар мен өсімдіктерді игеруге байланысты бірінші революцияның болғанын, огородтық қоғам мен малшаруашылық қоғамының бөлінуін, соқаның өмірге келуіне байланысты екінші революция, аграрлы қоғамның, одан бу двигателін ашқандықтан (үшінші революцияның) индустриалды қоғамның басталуы, микрочиптерді ашуменен байланысты (төртінші революция) постиндустриалды қоғамның қалыптастау процесі жүруде. Кеінгі кездері негізгі дамыған индустриалды елдерде қоғамның жаңа типінің қалыптасып келе жатыр. Қоғамның дамуы өндіріс саласынан сервис саласына ауысып отыр. Бұл дегеніміз денсаулық сақтау, ағарту, ғылыми зерттеу, басқару, банк ісін, ақпараттық информация салаларының негізгі болуы. Бұл қоғамның негізі ақпарат. Кезіндегі индустриалды қоғамдағы заводтардағы жұмысшылардан айырмашылықтары заттық тауарлар шығармайды. Оның орнынына ақпарат арқылы өздерінің білімдерін сатады.

Бүгінгі кезде «қоғам» ұғымы бүкіл әлемдік қауымдастықты қамтиды, өйткені жаһандану процесі жершарының қандай мемлекеті болмасын басқаларымен тағыз байланыста екенінін дәлелдеп отыр. Қайсыбір елге төнген қауіпке басқа елдерде көмекке келуге тырысу тенденциясы да бет түзеп келеді. Әрине бұған қарама-қарсы бағытта да болып жатқан процестер жоқ емес. Оның көпшілігінің негізінде бұрынғы империалық амбицияның жатқаны сөзсіз. Соның бір мысалы Ресейдің қазіргі Оңтүстік Осетия мен Абхазияны әлемдіқ халықаралық шарттарға қарамыстан дербес мемлекеттер деп жариялауы.

Әлемдік қауымдастықтың орталық басқару органы болып Біріккен Ұлттар Одағы есептеледі. Бүгінгі кезде Еуропа Одағы өз қатарына 28 мемлекеттерді құрап 500 млн адамдардан тұрады. Бұқаралық ақпарат құралдары бүкіл әлемдегі жағдайды бір уақытта тарату арқылы адамдардың санасын, ой сезімін жаңа планетарлық деңгейге сай қасиеттерге тәрибелеуде. Әлемдік валюта-қаржы жүйесінің тығырыққа тиелуі әлемдік экономикалық дағдарысқа алып келді. Қазақстан посттоталитарлық қоғамға тән сипаттармен белгілі. Оның негізгі көріністері жарияланған демократиялық қағидалар, заңдар іске баяу асырылуында, мемлекет пен азаматтық қоғамның арасында мемлекеттің басымдылығы, азаматтық қоғамның әлі де кенжелеп қалыптаса алмауы, керісінше мемлекеттің, атқарушы биліктің шексіз билікке ие болуға ұмтылуында, жемқорлық, соның ішінде жоғары деңгейдегі мемлекеттік шенеүніктердің үлесінің өсүі және т.б. Қазақстан қоғамы қазіргі дәуірдің талабына сай даму үшін ең алдыменен өнім шығаратын секторларды дамытуы тиісті.

 

5 тақырып.

Қоғамның құрылымы.

Лекцияның мақсаты – әлеуметтік құрылым ұғымын, концепцияларын, әлеуметтік рөльді, мәртебелердің, жеке адамның, топтың қоғамдағы өміріне алатын орнын, атқаратын функцияларын қарастыру. 

Негізгі ұғымдар: әлеуметтік құрылым, әлеуметтік мәртебе, жеке адамның мәртебесі, тұғаннан берілетін мәртебе, өзі қол жеткізетін мәртебе, негізгі мәртебелер, әлеуметтік рөль, рөлдік идентификация.

Лекцияның жоспары:

  1.  Қоғамның әлеуметтік құрылымы.
  2.  Әлеуметтік құрылым концепциялары.
  3.  Әлеуметтік мәртебе /статус/.
  4.  Әлеуметтік рөлдер.

Қоғамның әлеуметтік құрылымын оның анатомиялық скелеті десек те болады. Құрылым деп қоғамның ішкі құрылысын құрайтын функционалды бір-бірімен арақатынастағы элементтердің жиынтығын айтамыз. Әлеуметтік құрылымның элементтері болып әлеуметтік мәртебелер мен рөлдер саналады. Олардың сандары, реттері, бір- біріне тәуелділігі нақты қоғамның құрылымына байланысты. Ежелгі қоғам мен қазіргі қоғамның әлеуметтік құрылымдары бір бірінен ерекше болады. Құрылым қоғамның тұрақты, қозғалмайтын құрылысын білдірсе де ол тарихи өзгеріп отырады. Оның өзгеруі индивидтердің арақатынасы процесіндегі әлеуметтік рөлдер. «Әлеуметтік мәртебе» деп міндет пен құқық жүйесі арқылы басқа позицияларменен байланысты қоғамдағы немесе әлеуметтік топтағы нақты позицияны айтамыз. Мысалы «ұстаз» мәртебесінің мәні тек қана «шәкірт» мәртебесі арқылы мағналы, ал «саудагер» немесе  «инженер» ұғымдарына байланысты мүлдем мағнасыз. Ұстаз өз білімін шәкіртіне үйретуге, оның білімін, тәртібін тексеріп, қадағалауға міндетті. Егерде шәкіртінің білім деңгейі қанағатырмайтын болса, онда оны аттестаттамай қоюға құқы бар. Ал ол дегеніміз шәкірттің тағыдырына өз тиісті әсер ететіні сөзсіз. Шәкірт болса сабаққа қалмай үнемі қатынасып, берілген тапсырмаларды орындап, қойған сұрақтарға жауап беруге тиісті. Яғни ұстаз пен шәкірт екі үлкен әлеуметтік топ өкілі, екі әлеуметтік мәртебе иелері ретінді бір бірлеріменен әлеуметтік қатынасқа түседі. Жеке адам көптеген мәртебелердің иесі, өйткені ол көптеген топтар мен ұйымдардың мүшесі қызметін атқарады.Мысалы, ол ер адам, әке,әйелінің күйеуі, анасының ұлы, ұстаз профессор, орта жастағы адам және т.б. Бір адам бір біріне қарама -қарсы мәртебелерге де ие болады, бірақ та бір адамға ғана емес бөлек адамдарға: өз балаларына ол әке, ал өз анасына ол бала. Бүкіл мәртебелер жиынтағын мәртебелер жиынтығы дейді. Осы жиынтыққа байланысты негізгі мәртебе анықталады. Әлеуметтік және жекелей мәртебелер болады. Әлеуметтік мәртебе деп адамның бір үлкен әлеуметтік топтың өкілі ретінде қоғамда алатын орнын айтамыз. Жекелей мәртебе деп оның кішігірім топта алатын орнын, сол топтың адамдарының оны қабылдауы және бағалауын айтамыз. Тұғаннан берілетін мәртебе адамның өзінің іс-әрекетіне байланысты емес. Оған ұлты, нәсілі, жынысы жатады. Өзі қол жеткізген мәртебе деп адамның өзі күш жігері, еңбек арқылы жеткен мәртебесін айтамыз. Адам қоғамда ғана өмір сүре алатындықтан ол мәртебесіз өмір сүре алмайды. Бір мәртебеден кеткен адам міндетті түрде басқа мәртебеге өтеді. Әр мәртебенің артында үлкен әлеуметтік топ немесе әлеуметтік категория тұрады. Мәртебелер кей жағдайда бір бірімен үйлеспеулері мүмкін. Мысалы, индивид бір әлеуметтік топта жоғарғы мәртебенің иесі бола тұрып екінші топта төмегі мәртебе иесі болуы.

Әлеуметтік, саяси, діни, демографиялық, қандық, туыстық, экономикалық, кәсіби мәртебелер адамдардың әлеуметтік қатынастарының ұзақтығын, интенсивтігін, бағыты мен мазмұнын анықтайды. Ал әлеуметтік рөль болса,ол нақты мәртебеге арналған іс-әрекет. Рөлдерді мәртебелердің динамикалық жағы дейді. Әр адамнан оның мәртебесіне сай іс-әрекет күтіледі. Банкирден банкирге тән, ұстаздан ұстаздық және с.с. Сондықтан әлеуметтік рөль онымен функционалды байланысты топтардың мүшелерінің сол рөлді орындалуын күтуі. Рөлдер әлеуметтік нормалармен қамтамасыз етіледі, рөлге нақты талаптарды бекітпесе орындалмас еді. Рөлдік жиынтық әлеуметтік қатынастарды қалыптастырады, әлеуметтік мәртебелерді және соған тән рөлдерді орындауды талап етеді. Рөлдерге беріле ену рөлдік идентификациялану дейді.

Әлеуметтік құрылым туралы түрлі концепциялар бар. Негізінен оларды екіге бөлуге болады. Біріншісі, Э.Дюркгеймнен бастау алатын әлеуметтік факт, яғни бізден тыс, тәуелсіз болмыс. Сондықтан, әлеуметтік құрылым біздің іс-әрекетімізді шектеп, олардың белгілі бағытта жүруіне мәжбүрлейді. Екіншісі, қарым-қатынастар теориясы бойынша қоғам мен әлеуметтік қатынастарда ешқандай тұрақтылық жоқ. Ол индивидтардың қарым-қатынасы негізінде минут сайын туып тұратын динамикалық процесс. Оның сыртында, онан басқа ешқандай құрылым жоқ. Осы екі бір-біріне қарсы концепцияларды ағылшын социологы Э.Гидденс біріктіріп қарастырды. Оның тұжырымынша іс-әрекет құрылымсыз болуы мүмкін емес. Құрылымдар адамдардың іс-әрекеттері арқылы ғана болуы мүмкін, яғни құрылымдар тек іс-әрекеттер арқылы ғана  өмір сүреді.

   Маркстік, кейінен маркстік-лениндік құрылым концепциясы бойынша социализмде «екі жарым таптар» концепциясы қалыптасты. Екі жарым дейтін себебі социализмнің әлеуметтік құрылымын екі тап-жұмысшы мен колхозшы және тап болып есетелмейтін интеллегенция құрайды. Жетекші рөлді жұмысшы табы атқарады. Мақсат коммунизм құрылғанда таптардың барлығы да жойылып тапсыз қоғам құру. Бұл концепция іс жүзінде тек қиял екені анықталды.

6 тақырып.

Тұлғаның әлеуметтенуі.

Лекцияның мақсаты – тұлғаға социологиялық көзқарасты анықтау, тұлғаның кұрылымын ұғыну, әлеуметтенудің түрлі концепцияларымен танысу, әлеуметтенудің кезеңдері мен агенттерін қарастыру.

Негізгі ұғымдар: индивид, тұлға, тұтынымдар, мүдделер, маргинал,  әлеуметтену, интеграция, десоциализация, ресоциализация, әлеуметтенудің агенттері, идентификация, имитация, мәртебе, әлеуметтік рөль, рөльдік дистанция, рөлдік жан-жал.

Лекцияның жоспары:

  1.  Адам, индивид, тұлға ұғымдары.
  2.  Тұлға концепциялары.
  3.  Тұлғаның өзіндік және әлеуметтік идентификациясы.
  4.  Тұлғаның әлеуметтену процесі. Әлеуметтенудің агенттері.

Адам, тұлға мәселесі - өркениеттер жүйесіндегі негізгі мәселелердің бірі. Ол көне заманнан бері түрлі ғылым өкілдерінің ойынан орын алған. Теориялық және эмпирикалық жағынан қанша зерттелсе де, әлі күнге дейін белгілі бір жүйеге түспеген, ең күрделі мәселелердің бірі болып қала бермек. Адам өзіне бүкіл әлемді сидыра алады деп бекер айтылмаса керек. Әр адам көзге көрінетін және көрінбейтін жіптер арқылы қоршаған ортамен байланысты және онсыз өзін қоғамдық тұлға ретінде таныта алмайды. Міне дәл осы индивид пен адам, қоғам арасындағы ортақ қатынасты социология ғылымы қарастырады. Енді, тұлға ұғымына келсек.  Тұлға, индивид, адам жақын ұғымдар болғанымен, әр түрлі ғылым объектілері болып табылады. Адам жер бетіндегі эволюциялық дамудың биологиялық және әлеуметтік қатынастарда біріктірілген күрделі түрі болып табылады. Әр жеке адам индивид, ол қайта тумайды.  Жекелік туралы сөз еткенде де осы қайталанбастығын алға тартамыз. Адамға әлеуметтік тұрғыдан қарағанда, ең алдымен оны қоғам мүшесі, қоғамдық мүдделерді жеткізуші деп қарастырамыз. Адам мен әлеуметтік орта арасындағы қарым-қатынасты зерттегенде тұлға сыртқы қозғаушы күш ретінде қана емес, әлеуметтік субъект, өзіндік қажеттіліктері мен қызығушылықтары қалыптасқан қоғамдық өмірдің белсенді мүшесі болып табылады. Алайда, социологтар адамның қоғамдық құрылымына ғана қызығушылық танытпайды, олар өз зерттеулеріне биологиялық, психологиялық және т.б  әсерлерді арқау етеді.Тұлға ұғымының мазмұнына нелер кіреді? Бірден бірнеше сұрақтар туындайды; кез келген индивид тұлға ма, индивидті тұлға деп тануға қойылатын шарттар қандай, олар жас мөлшерімен, таныммен, басқа да қасиеттермен байланысты ма және т.б.

1.Тұлға қоғамдық қатынастардың субъектісі және саналы қоғам мүшесі.

2.Қоғамдық жүйенің тұрақты белгісі индивидті қоғамдық қауым мүшесі деп сипаттайды.

Тағы бір туындайтын сұрақ: жауапкершілік жүктей алмайтын және санасы толық жетілмеген субъект тұлға болып табыла ма? Екі жасар сәбиді тұлға деп есептеуге бола ма? Индивид – адамзат ұрпағының бір өкілі деген түсінік биологиялық тұрғыда да қарастырады. Себебі, индивид тек қана қоғамдық қатынастар мен әлеуметтік институттар жүйесін де ғана тұлға бола алады.

Бұл тұжырымдарды былайша қорытындылаймыз: тұлға - әлеуметтік қатынасқа түскен индивид. Бұл анықтама аксиома болып табылмағанымен, әлеуметтік тәжірибе мен  әлеуметтік қатынастар негіздері көбіне осы анықтамаға сүйенеді. Адамзат қоғамында дүниеге келген бала бірден қоғамдық қарым қатынасқа түсіп, ол күннен күнге кеңейіп, тереңдей береді. Ал жануарлар ортасында өскен адамзат баласы сол қалпы тұлға болып қалыптаса алмайды. Әр адам тұлға болу құқығына ие бола тұра белгілі бір дара тұлға болуға ұмтылады. Тұлғаның әлеуметтік сараптамасы оның қоғамдық анықтамасын меңзейді. Оны зерделеудің бірнеше жолы қалыптасқан. Сонымен қатар, бұл мәселемен психология ғылымы да айналысып, оны психо-динамика тұрғысында зерттейді.

Фрейдтің белгілі концепциясы тұлға құрылымен 3 элементке бөледі: Ол, Мен, Жоғарғы Мен.

«Ол» дегеніміз – біздің танымымыздың инстинкт билейтін көрінбейтін бөлігі. Фрейд бойынша негізгі екі қажеттілік бар: либидолық және агрессивтік.

«Мен» дегеніміз – біздің санамыз, өсу үстіндегі саналы қабылдауларымыз.

«Жоғарғы мен» дегеніміз – моральдық нормалар мен принциптер арқылы өзіңді қадағалай алатын жауапкершілік.

Сондықтан да, біздің санамыз әрдайым ішкі инстинкттерімен және әрдайым өз қағидаларына жүгінуді міндеттейтін «Жоғарғы  Менімен» күресте жүреді.

Фрейдтің идеялары көпке дейін ғылымға қайшы болып саналып келді. Әрине , Фрейдтің идеяларының бәрі келісуге тұрады деуге келмейді, тек Фрейд тұжырымдарының негізгі идеялары тұлға құрылымын биологиялық және табиғи тұрғыдан үйлесімді сипаттап беруінде. Әлеуметтануда тұлға ұғымын микросоциологияда қарастырады. Демек, индивдтер арасында қанынас орнаса, тұлғаға айналады.Бұл теорияны жасағандар: Д. Хоманс, П. Блау, Д. Г. Мид, А. Щюц, Г. Гарфинкель.

            Олардың «Әлеуметтік ауысу» теориясына тоқталайық. «Әлеуметтік ауысу» теориясы микросоциологияның негізгі бағыты әрі психология, экономика, социологияның күрделі мәселелерінің бірі. Бұл теорияны құрастырушы американ әлеуметтанушысы әрі психологы Дж. Хоманс (1910) былай дейді: « Қоғамда материалмен немесе басқа дүниелермен сияқты құндылықтармен де алмасу болады. Өзгелерге бірдеңе берген адамдар өздері де олардан соны күтеді, ал өзгелерден көп алған адамдар оларға да қайтарымын бергісі келеді. Міне осындай ішкі алмасулар қоғам тепе-теңдігін сақтап тұрады. Берген адам үшін оның бергені шығын болуы мүмкін, алғаны ілтипат сияқты. Бұдан шығатыны адамдар тек материалдық емес, бір-біріне психологиялық көмек беріп,  өзіне психологиялық «кіріс» ала алады. Бүкіл қатысушылар ортақ табысқа ие болғанша бұл қатынас қайталана береді. Г. Джакобс Ауысу теориясын былай көрсетеді: топ өз көшбасшыларына оның жетістікке жету деңгейіне өз дәрежелері мен сыйластықтарын алмастырады. Күрделі ұйымдастырылған ауысу процесі «несие беру», «төлем» деген сияқты бірнеше жүйеден тұрады. Дж. Хоманс: «Әлеуметтануда жиі көтерілетін мәселе экономикалық мәселелер. Бірақ бұл мәселеллердің шешімін социологиялық еңбектерден емес, күнделікті өмірден іздеуіміз керек» дейді. Бұл теория тұрғысынан әлеуметтанушылардан Уильям Гудты, ал микроэкономика саласынан Нобель сыйлығының лауреаты Гэри Беккерді атауымызға болады. Гэри Беккер өз еңбектерінде отбасын құруды партнерін табыс көзі не  қажеттілік деп қарайтын жұбайларға, екіншіден, балаларын нарықтық терминмен айтқанда «ұзақ қолдану тауары» деп қарайтын репродуктивтік шешімдерге арнады.

Неге біз бұған микросоциологиялық тұрғыдан келеміз? Себебі микросоциология тұлғаның жеке белгілерін қарастырады.

Осылайша, адам- қоғам диллеммасы сақталады. Микросоциологияда тұлға концепциалары мына сұрақтарға жауап береді: Тұлға құрылымы қандай, яғни тұрақты қасиеттер жүйесі бар ма?

Негізгі концепциялар:

Диспозициялық концепция ( Уильям Томас, Флориян Знанецкий)

«Мен» концепциясы. Айнадағы «Мен» ( Чарльз Кули, Эрик Эриксон)

Рөлдер концепциясы. Рөлдер теориясы (Джордж Герберд Мид, Чарльз Кули)

Микросоциялогия құрамында әлеуметтену, әлеуметтік әрекеттер сияқты әлеуметтік қатынастардың ұсақ топтары қарасытырылады.

Сонымен тұлға үш үлкен әлемнің биологиялық және әлеуметтік қатынастар тоғысында туындаған күрделі мәселе. Ресей авторларында тұлғаның құрамы үш үлкен компоненттен тұрады: ес, мәдениет, қайраткерлік. Ес білімнен және оперативті мәліметтерден тұрады, мәдениет әлеуметтік нормалар мен құндылықтардан тұрады. Ал, қайраткерлік тұлғаның ішкі қалаулары мен қызығушылықтарының, қажеттіліктерінің жүзеге асуы.

Тұлға құрылымынан мәдениет құрылымдары мен сапалары да көрініс береді.

Адамның мақсат мүдделері мен қызметі, оның атқарылуы тұлғаның әлеуметтік мәртебесін айқындайды.

Әлеуметтік мәртебе (status жағдай) индивидті әлеуметтік жүйедегі әлеуметтік топтар арасындағы орны немесе әлеуметтік жағдайы.

Әлеуметтік мәртебе қалыптасқан әлеуметтік нормалар мен қатынастар жүйесіндегі тұлғаның алатын орнына берілген баға деуге де болады. Әр түрлі сөздіктерде әлеуметтік статус мынандай анықтамалар арқылы беріледі:

  1.  Әлеуметтік мәртебе индивид немесе топтың экономикалық профессионалдық, этникалық, т.б. белгілері бойынша әлеуметтік жүйедегі орны. (Большой энциклопедический словарь)
  2.  Әлеуметтік мәртебе индивидтің не әлеуметтік топтың қоғамда не жеке қоғамдық ұйымдарда алатын орны. Ол орын оның әр түрлі жеке ерекшеліктер мен белгілері бойынша анықталады. (Википедия)
  3.  Әлеуметтік мәртебе индивид немесе топтың экономикалық профессионалдық, этникалық, т.б. белгілері бойынша әлеуметтік жүйедегі орны. (Энциклопедический словарь)
  4.  Мәртебе азаматтық құқықтар статусы (Большой французко руский, руско французкий словарь)

Тұлға әр түрлі әлеуметтік қатынасқа түскен сайын, әр түрлі әлеуметтік мәртебе алады. Туа берілетін мәртебелер адамның оның ұлты (қазақ, ағылшын, орыс т.б), жынысы. Ал басқа мәртебелерге адам өзі қол жеткізеді. Әр мәртебенің өзіндік функциялары болады. Біз тақырыбымызға байланысты  адамның әлеуметтік рөлі туралы сөз қозғаймыз.

Әлеуметтік рөл адамның әлеуметтік мәртебесі мен әлеуметтік позициясына тәуелді, оның іс әрекеттерінің үлгісі мен қабылдаған нормативтері. Рөл түсінігі 20-30 жылдары американ ғалымдары Р. Линтон мен Дж. Г. Мид қалыптастырған.  Кейін келе ол Батыста және маркстік идеяларда жалғасын тапты.

Әлеуметтік рөл әр адамның қоғамдағы орны деген түсінікке де саяды. Мысалы, біреу инженер, біреу оқушы, біреу оқымысты болуы мүмкін. Олардың әрқайсысының қоғамда өз орны бар және оған сәйкес әлеуметтік рөлдері де айқындала түседі.

Әлеуметтік рөл түсінігінің  сөздіктерде мынандай нұсқалары көрсетілген:

  1.  Әлеуметтік рөл әлеуметтік жүйе мүшелерінің белгілі бір қалыптасқан нормалардың, әлеуметтік статусы мен позициясы негізінде қоғамдық және жекелік қатынастарға түсуі. (Большой энциклопедический словарь)
  2.  Әлеуметтік рөл адамның жеке әлеуметтік позициясының әлеуметтік институттардағы әрекеттерінің моделі. Басқаша айтқанда, адамға қойылған талаптардың ақталуы. (Википедия)
  3.  Рөл   актер сомдаған көркем образ.

Ең бірінші бұл басты рөльдерге жұмысты, отбасылы азаматтарға қатысты. Бұндай жағдайда қоғам көзқарасы Жеке тұлғаның көзқарасымен үйлеседі. Өйткені әлеуметтік рольдер тұлғаның өзін-өзі көрсетуі мен дамуының формасы болып табылады, ал олардың сәтті өтуі адамзат бақытының кепілі болады. Шындығында, бақытты адамдардың жақсы отбасылары болып, өздерінің іскерлік міндеттерін жақсы атқарып, қоғам өміріне, мемлекеттік істерге белсенді қатысып отыратынын байқау қиын емес. Алайда адамның өмір сүру кезіндегі әлеуметтік рөльдердің қажеттілігін табу оңай шаруа емес.  Ол үшін күш-жігер, уақыт және қабілет керек, сонымен қатар әлеуметтік рөльдерді орындау барысында келіспеушілік бола қалған жағдайда соны шеше білу керек. Ол келіспеушіліктер ішкі, аралық және тұлғалық-рөльдік болуы мүмкін.

Ішкі-рөльдік келіспеушіліктерге  бір рөльдің бір-біріне қарама-қарсы келуі жатады. Мысалы, ананың бойындағы қасиет балаларына тек қана жылылық пен жұмсақтық таныту емес, сонымен қатар талапеткіштік пен қаталдық. Сүйікті балаң бір қателік жасап соның жазасын беру керек болған жағдайда бұларды бір-бірімен сәйкестендіру оңай құбылыс емес. Ішкі-рөльдік келіспеушіліктің әдеттегі шешімі мынадай қағидаларға негізделеді: Әкенің балаға қатал қарап, жазасын беру міндеті болса, ананың міндеті сол жазаны жеңілдетіп, жұбату болады. Бұл жерде ата-ана берген жазаның әділетті екенін байқаймыз.

Аралық-рөльдік келіспеушілік бір рольдің қалауы екінші рольге қарама-қарсы болған жағдайда туындайды. Бұндай келіспеушілктің жарқын бір көрінісі әйел адамның екі жақты іс-қимылы десек болады.  Отбасылы әйелдердің ісбастылығы   оларға жақсы әйел және қамқор ана болуына кедергі етеді. Бұл келіспеушілікті шешуге аз шешімдер айтылған жоқ. Қазіргі уақытта іске асып жатқаны және болашақта да жалғасын табады деп ойлайтынымыз, ол отбасы мүшелерінің міндеттерді тең бөліп атқаруы және де әйел адамдардың қоғамдық жұмыстардағы уақыттарын қысқартуы (мысалы, толық емес жұмыс күні, аптасы; күн тәртібінің ұтымды жасалуы).

Енді әлеумттену түсінігінің мағынасын ашсақ - бұл барлық мәдени дәстүрлерге тән, сонымен қатар индивидтің білімін, құндылығын және нормаларын іске асыратын процесс. Әлеуметтену түсінігін философия, социология, әлеуметтік психология, психология, педагогика, тарих, этнография ғылымдары оқытады. Әлеуметтену философиялық қиындық ретінде тек әлеуметтік философия бағытында, әлеуметтік реализм дегендей қиындықтарға жолығады, тарихи категорияларда түрленбейді. Әлеуметтенудің философиялық негізгі дәстүрін әлеуметтік психология Тардтан бастау алады; ол белсенді түрде классикалық психанализде дамыды; интеракционизммен, марксизммен, жүйелі-функционалды талдаумен, бүгінгі күндегі әлеуметтенудің зерттелуі бойынша символикалық интеракционизм мен психодраманың бағыттарымен т.б. Әлеуметтену процесінде адамды мәдениетке қосу, сонымен қатар ол үшін автохтонды түрде болатын белгілі бір халық дәстүрінің мәдениетіне қосу болады.

Әлеуметтену процесі мәдени ортаға бейімделу процесі секілді индивидтің бүкіл ғұмырында жүріп отырады. Бірақ оның функционалы-мазмұнды экстремумы баланың екі жас пен алты жас аралығына ғана тиесілі. Ал бұл жастан өтіп кеткен homo sapiens үшін бұл мүмкін емес. Қасқырлардың ортасында өскен әйгілі Амал және Кемал, бүркіт ұясындағы  Гоимед баланы әлеуметтендірудің олардың жағдайында мүмкін емесігін көрсетеді.

Әлеуметтену мәдени әдет-ғұрыптар сияқты жеке тұлғаның қалыптасуы болып табылады. Бұл мағынада әлеуметтену нәтижесі ретінде бұрыннан қалыптасқан жеке тұлғаның варияциялары көрінеді. Олардың вариаттылығы нақты бір жекелеген әлеуметтік жағдайлардың және туа пайда болатын психологиялық жағдайлардың көптүрлілігімен шартталған. Олардың интегралдық қауымдастығы мәдениетте стандартталған тәуелділікке ие және белгілі бір орта түзетін матрицалардың парадигмалық бірлігі болады. Бұл жекелеген мінез-құлықтардың қоғам мақұлдамайтын жағдайларға әкелуімен аяқталады. Осындай бекітулерге операциялы түрде ие болу марапаттауға немесе жазалауға әкеп соқтыратын мынандай қағидалар арқылы жүзеге асады: «сүйсінушілік-қайғыру» (Фрейд) немесе «тежеуіштік-субстанция» (Парсонс). Әлеуметтенудің психологиялық механизмі тұлғаның мына рольдердің бірін қабылдауы арқылы көрінеді: «еліктеу» ( Тард), өзін басқа біреуге теңдестіру (Фрейд), « басқа біреудің ролін қабылдау» (Дж. Г. Мид), «еліктеушілік және теңдестірушілік» ( Парсонс). Осындай контекстерде әлеуметтену агенттері қиыншылықтарға тап болады, олар бұл жағдайда үлгі ретінде кім көрсетілуі тиіс деген сұрауға жауап іздейді.  Бұл жерде әлеуметтену таным сапасының тұлға қалыптасуындағы мақсатталған ықпалы ретінде қарастыратыны сияқты, тұлғаның мәдени-әлеуметтік контекске сәйкес объективті ұйымдасқан процестің маңыздылығын есте ұстау қажет. Фрейд концепциясында бұндай үлгі болатын модель ретінде отбасы алынған (алдыменен ата-ана); ал Т. Тернердің көрсетуінше әлеуметтік агенттің референті ретінде отбсылық жағдайы жоқ топ қана қатыса алады делінген. Дегенмен, әртүрлі нұсқаларға қарамастан әлеуметтену біріншіден «басқа-басқалар» деп, екіншіден «мағыналы басқа-басқалар» деп түрленеді. Бұған мысал «мұғалім-оқушы» (Тард)  принципіне негізделген тікелей қатынас бола алады. Жеке тұлға «өзіне жалпы құндылықтарды» басқа бір білікті адаммен қарым-қатынас жасау барысында алады ( Парсонс). Мидтің айтуынша субъект  үшін басқа бір тұлғаның рөлін қабылдау сатылай жүзеге асады. Алдымен өзі үшін беделді адамдардың роліне кіру ( ата-ана, үлгі тұтар достары, әдеби немесе кино кейіпкерлері), содан кейінгісі басқаны максималды түрде танитын абстрактілі «негізделген басқа» рөлінде. Негізделген басқа жағдайына жеткенде жаңағы әлеуметтенудің  агенттері (ата-ана, топ) өзіндік бағалауға айналады. Бақылау жекелеген танымға кіреді де, физиологиялық организм рефлекстік таным «менге» айналады (Мид).

7 тақырып.

Әлеуметтік стратификация.

Лекцияның мақсаты – теңсіздіктердің шығуы туралы теориялармен танысу, түрлі стратификалық жүйелерді талдау, қазіргі индустриалды қоғамның стратификациялық жүйесімен танысу, мобилділіктің түрлері, Казақстан  қоғамының стратификациалық жүйесі.

Негізгі ұғымдар: теңсіздік, стратификация, тап, орта тап, мобилділік, тікелей мобилділік, көлденең мобилділік, ашық қоғам, жабық қоғам, стратификацияның тарихи типтері, стратификацияның профилі, каста, құлдық, білім, табыс, билік, мәртебе.

Лекцияның жоспары:

  1.  Әлеуметтік стратификация: ұғымы, теориялар.
  2.  Әлеуметтік стратификация жүйесі.
  3.  Мобилділік, түрлері, каналдары.
  4.  Жоғарғы, орта, төмендегі таптардың әлеуметтік көрсеткіштері.

Әлеуметтік стратификация социологияның негізгі тақырыбы. Онда қоғамдағы әлеуметтік теңсіздік, қоғамдағы табыс және тұрмыс қалпы, мәртебе мәселелері қарастырылады.

Алғашқы қоғамда әлеуметтік теңсіздік азғана, соңдықтан да  әлеуметтік стратификация жоқтың қасы болатын. Күрделі қоғамда теңсіздік өте күшті болғандықтан адамдар табысына, білім деңгейіне, билікке байланысты қатты бөлінді. Алдыменен каста, сонан соң сословие, кейіннен тап пайда болды. Кейбір қоғамдарда бір стратадан екіншісіне аусуға болмайды; кейбірінде аусуға болғанмен де шектеу қойылған; қазіргі кезде көбісінде толық мүмкіндік жасалған. Қоғамның ашық немесе жабақ екенін осы бір стратадан екіншісіне өту мүмкіншілігі анықтайды. Стратификация ұғымы геологиядан алынған «страта», яғни жердің қыртысы дегенді білдіреді. Осы образ арқылы қоғамның құрылымы да жер қыртысы сияқты ерекше бөлшек- бөлшек болатынды көрсетеді. Әлеуметтік қыртыс төменнен жоғары қарай ерекше орыналысады. Оның ерекшелену негізінде байлықтың өлшемі жатады: кедейлер төменгі қыртыста, ал байлар жоғарыда орын алады. Әрбір қыртыс байлығы, билігі, білімі және мәртебесі шамасы бірдей адамдар тобынан турады. Әлеуметтік стратификацияны өлшеудің негізгі төрт өлшем көрсеткіштері бар: 1) байлық; 2) билік; 3) білім; 4) мәртебе.

Байлық қазіргі кезде ақшаменен өлшенеді. Байлар табының негізгі байлықтары ол олардың жиған мүліктері, өндірістері және т.б. Ал орта тап өкілдерінің негізгі байлықтары ол олардың ақшамен түсетін кірістері (айлықтарды, зейнетақылары және т.б.). Негізінен байлық атадан балаға мұра ретінде келеді, ал айлық болса тек жұмыс істегендерде болады. Байлық пен кірістің тең бөлінбеуі экономикалық теңсіздікті тудырады. Ақшалары, байлығы көп адамдардың тұрмыс қалпы да, тіршілікктері де басқа топ өкілдеріне қарағанда ерекше болады. Экономикалық теңсіздік түрлі топ өкілдерінің өмір сүру мүмкіндіктеріне қатты әсер етеді. Ақшалары көп адамдар жақсы, түрлі тамақтанады, өте комфортты үйлерде тұрады, жақсы демалады. Олардың өмір сүруілері кедейлерге қарағанда ұзақ және сапалы. Білім оқыған жылдың санаменен өлшенеді. Мысалы, профессор 20 жылдан астам формалды білім алады, ал сантехник болса ортажылдық білімі болмауы мүмкін.

Биліктің өлшемі қанша адамға шығарған үкім арқылы белгіленеді. Соныменен стратификация шкаласының үшеуінің объективті өлшемдері бар: долларлар, жылдар, адамдар. Ал, мәртебе болса субъективтік өлшемменен есептеледі. Мысалы, белгілі бір мамандық әр қоғамда әр түрлі бағаланады. Мамандықтар сол қоғамның пікірімен өлшеніп олардың мәртебелік иерархияда өзіне тиісті орнына ие болады. Кейбір жағдайда мәртебе ақшаның  бағасымен есептелмейді. Мысалы, сантехник жоғарғы оқу орнының ұстазанан ақшаны көбірек табуы мүмкін. Бірақ та, көп қоғамда бұл екеуінің мәртебесі өте алшақ болады. Стратификацияның тарихи типтеріне келер болсақ олар қоғамның ашық немесе жабық түріне байланысты болады. Жабық қоғамда бір әлеуметтік статустан екіншісіне өту мүмкін емес. Бұндай жүйеге құлдық, касталық және сословиялық қоғам жатады. Ал ашық қоғамда бір стратадан екіншісіне ауысуға жағдайлар жасылған. Мысалы, Индиядағы касталық құрылымға келсек оларда негізгі 4 касты бар: брахмандар (діни қызметкерлер), кшатрии (әскерилер), вайшии (саудагерлер), шудра (жұмысшылар мен шаруалар) және 5 мыңға жуық негізгі емес кастлармен кастаның ішіндегі шағын топтар бар. Соныменен қатар қоғамнан шеттетілген, ешбір қорғансыз, құқықсыздар бар, олар ешқандай кастаға кірмейді және қоғамның стратификациялық сатысынаң ең төменгісі. Индустриализация соған тән урбанизацияға байланысты касталардың орнына таптар келуде. Бірақ та, ауылда, ал Индияның 7/10 тұрғандар сонда тұрады, сол касталық жүйе қалыптасқан. Жастар стратификациялық жүйенің ең жас және ашық типі.  Американ зертеушісі Уорнердің топтастыруы бойынша американ қоғамы келесі страталардан турады:

  1.  Ең жоғарғы жоғарғы тап – «қанынан аристократтар»;
  2.  Төменгі жоғарғы тап – «жаңа байлар»;
  3.  Жоғарғы орта тап – кіші буржуазия мен жоғары жалақы алатын мамандар;
  4.  Ортаңғы орта тап – жақсы төлемақы алатын қызметкерлер, оқытушылар, орта қолды менеджерлер;
  5.  Төменгі орта тап – төменгі қызметкерлер мен маман жұмысшылар. Бұлар тәп тәуір өмір сүруіне мүмкіндіктері барлар;
  6.  Жоғарғы төменгі тап – орта және төменгі маман жұмысшылар, олар көпшіліктік өндірістерде жұмыс істейді. Олардың салыстырмалы бақуаты өмір сүреді, бірақта жүріс-тұрыстары, іс-әрекеттеріменен жоғарғы және орта топтан ерекшеленеді;
  7.  Төменгі-төменгі тап – Бұларды «қоғамның түбі» немесе андеркласс дейді. Бұлар подвалдар мен чердактарда, тағы да сол сияқты адам тұруға еш жағдай жоқ жерлерде тұрады.

Стратификацияның профилі деп мемлекеттің тұрғындарының жоғарғы, орта және кіші таптағы пайыздық үлесін көрсететін графикалық сипаттама.

1992ж.  АҚШ пен Рессейдің стратификациялық профилі:

АҚШ (1992ж)

Рессей (1992ж)

Жоғарғы тап

5%

5%

Ортаңғы тап

81%

14%

Төменгі тап

14%

80-90%

Посткеңестік қоғамда соның ішінде Рессейде, Қазақстанда стратификация әлеуметтік поляризация және «бразилификация» түрінде өтүде. Бірінші ұғым байлар мен кедейлердің арасының алшақтауын көрсетсе, екіншісі-орта таптың азаюын, кедейшіліктің, жұмыссыздықтың өсуі, көлеңкелі экономиканың, жемқорлықтың дамуын көрсетеді.

Қазіргі посткеңестік елдердегі (Рессей мен Қазақстан) жоғарғы, ортаңғы, төменгі тапқа социологиялық талдау. Олардың мәселелері. Қоғамның «әлеуметтік түбі» және маргиналдар. Маргиналдар деп екі әлеуметтік таптың шекарасында тұрғандарды айтады. Олар екі тапқа да жатпайды және оларға тән сипаттарды игермегендер. Сондықтан бұлар «не анда, не мұнда жоқ» адамдар. Әлеуметтік мобилділіктің екі түрі болады: тікелей және көлденең мобилділік. Неғұрлым қоғам ашық, дамыған болса соғұрлым тікелей мобилділік дамыйды. Мобилділіктің құралы, механизмі болып оның әлеуметтік лифтерін айтады. Олар: мектеп, әскер, жұмыс орны, білім, дін, қызмет және т.б.

8 тақырып.

Қала социологиясы.

Лекцияның мақсаты – қалалық өмір сүрудің ерекшеліктерін анықтау; қалалардың пайда болуының тарихи, экономикалық, әлеуметтік жағдайларын, тарихи типтерін қарастыру; урбанизация процесінің негізгі  кезеңдерін және кеңестік-қазақстандық урбанизацияның ерекшіліктерін ашып көрсету, қалалық өмір сүру, батыстық қала, мұсылман қалалары, орыс қалалары, метрополия, агломерация, мегалополис, урбанизация, «жалған урбанизация».

Лекцияның жоспары:

  1.  Қаланы социологиялық тұрғыдан қарастыру.
  2.  Урбанизация процесі және қала мен ауыл арақатынастары.
  3.  Қазақстан қалалары, урбанизация процесінің жүру мәселелері.
  4.  Қазақ халқының қалалық болу, урбанизация процесіне араласу мәселелері.

Қаланың анықтамасында біртұтас территориялық бірлікте көптеген тұрғындардың тұратыны және олар өте жоғары тығыз, тұрақты тұрушылар, олардың өмірі әлеуметтік көптүрлі болып келетіні, өздерінде ауылшаруашылық өнімдерін өсірмейтіні келтіріледі. Қала менен ауылдың өмір сүру ерекшіліктері айырықша мәдени нормалар менен сананы қалыптастырудың негізінде қалалық және ауылдық өмір сүру болып бөлінеді. Ауылдағы өмір сүрудің ерекшеліктеріне тоқталайық: 1) тұратын қоныстың салыстырмалы кішігірімдігі және соның негізінде тұрғындардың тікелей бір-бірімен қарым-қатынасы, туыстық және көршілестік жақындық; 2) әлеуметтік мобильділіктің төмендігі: адамдар, негізінен, сол туған жерінде қалады; 3) өмір сүру темпі табиғат циклыменен анықталады, олар адамдардың іс-әрекетіне, дәстүрлеріне ықпал етеді және де әдет негізінде сақталып іске асырылады; 4) іс-әркетің басқаруының негізгі әлеуметтік механизмі сыртқы бақылау; 5) тұрақты тәртіпке және соны сақтайтын авторитетке (отбасы қожасынан мемлекетке дейін) мұқтаждық, дүниегекөзқарасында консерватизмнің басымшылығы, жаңалықтарды ұнатпаушылық. Жалпы қалалық өмірге тән сипаттар: 1) масштабтылық, тоқтаусыз өзгеріп отыратын орта, түрлі көптеген нәрселердің әсерлері; осыған байланысты тікелей жекелей қатынастардың орнына екіншіленген функционалды қатынастар қалыптасады. Олар кездейсоқ, таркәсібилік, прагматикалық; адамдар қатынасы терең болмайды, олар бірінен бірі алыстайды; 2) әлеуметтік мобилділік, әлеуметті өмірдің динамизмі, қалалық тұрғын статусының тұрақсыздығының ұлғайуы; 3) адамдар ара-қатынасы олардың кәсібилік мүддеріне негізделіп, көршілестік қатынастар әлсірейді, әлеуметтік-топтық құрылымда алдыңғы қатарға нуклеарлық отбасы (ата- анасы және балалары), өндіріс ұжымы, таңдап алынған жолдастар тобы; индивидтің өзінің көршілеріменен, туыстарыменен өткізетін уақыты азаяды; 4) өзінің іс-әрекеті құқықтық реттеуге және өзін-өзі бақылау механизмдеріне ауысады.

Әрбір өркениет өзіне сай  қалалар типтерін өмірге келтіреді. Қалалардың сыртқы түрі менен ішкі құрылымы оларды туғызған іс-әрекеттің, тіршіліктің ерекшеліктеріне байланысты болады. Мысалы, өндіріске негізделген қалалар сол өндірістің мәніне сай болуы қажет. Оның инфроқұрылымы да, мәдениеті де, салт-дәстүрі де соған бағындырылады. Шахтерлердің, металлургтердің, химиктердің және т.б. қалалары. Негізгі қалалардың типіне сай еуропалық яғни батыстық қалалар. Олардың эволюция тарихында антикалық, ортағасырлық және қазіргі өндірістік қалалар тізбегі көрініс табады. Еуропа қалаларының өмірге келуі тарихы олардың мемлекетпен күрес негізінде экономикалық және сауда орталығы болып орнықты. Дәстүрлі мүсылмандар қалалары діни ритмге бейімделіп, діни құндылықтырдың негізінде құрылды. Орыс қалалары негізінде мемлекеттің басшылығымен құрылды және көпке дейін ауылға тәуелді болды және  де мемлекеттік биліктің тұрақты жері болатын. Империалардың өздерінің колонияларына салған қалаларына келсек олар сол колонияны жаулау, оны бағындарып тұру үшін құрылды. Қазақстанның Ресей империясының тұсында салынған қалалар осындай функцияларды атқаратын. Сондықтан мұндай қалалар жергілікті халықты қанаушы, жәбірлеуші функцияларды атқарғандықтан оларға жау болды. Кеңестік үкіметі кезінде де осы саясат бүркеме түрінде жүргізіліп отырды. Қазақтардың қалаға қоныстануы  Орталық билік жүргізіген саясат арқылы бақылауда ұстап олардың қалалық болуына түрлі тәсілдер қолдану арқылы шектеу салды. Әсіресе бұл астаналық, облыстық қалаларға байланысты. Ерекше аталатын әскери өндіріс комплексі (ВПК) қалалары: Курчатов, Ленинск, Приозерск сияқты қалалар. Бұларға жергілікті халық өкілдеріне қоныстану мүлдем тиім салынған болатын. Қазіргі Қазақстандағы қалалар сол империялық саясаттың салдарынан әлі де болса құтыла қойған жоқ. Соның белгілері қала көшелерінің аттары, тұрғындардың жағдайы, орталық аудан, шеткі аудан, үйлер меншіктігі. Қалалардың тарихи мыңызы адамзат қоғамының жаңа мәдени ұйымдастыру типінің өмірге келуімен байланысты. Олар өндіріс орындары, ақпарат коммуникациясы, мәдениет мекемелері, білім, ғылым ордасы міне осылардың негізінде және оларды игеру арқылы қалалық мәдениетпенен қалалық сана қалыптасады. Урбанизация процесі қала халқының абсалюттік және салыстырмалы өсуі, оның үлкен қалаларда шоғырлануы, қаланың территориясының кеңеюі, қалалық қатынастардың ауылдық жерлерге енуі, ауылдық жердегі тұрғындардың әлеуметтік-кәсиби құрылымдарының өзгеруі, әлеуметтік мобилділіктің дамуы. Қаланың кеңістік сипаттары өзгереді: метрополиялар пайда болады. Ол үлкен қала және оны қоршаған территорияның халқы. Олар осы қаланың экономикалық, әлеуметтік орбитасына кіреді. Мегалополистердің өмірге келүі яғни бірнеше метрополиялардың бір-біріменен шекараларының шектесуі. Урбанизация процесінің жалпы кездеренің жүру реті: 1) негізінен ауылдық қоныстар, қала жаңа ғана өмірге келуде; 2) қалалардың тез өсуі; 3) қалалық агломерациялардың қалыптасуы; 4) субурбанизация яғни қалалық агломерациялардың сыртқы тұрғындар есебінен өсуі; 5) қаланың тарихи орталықтары өсулерін тоқтатып агломерациялық кеңестіктің қарқынды өсуі, қала халқының тығыздығының мөлшерінің кішіреюі. Егерде Еуропа урбанизация процесі индустриалық даму негізінде жүріп, қаланы басқару жүйесін, қалалық мәдениетті, соның ішінде өзінбасқаруды яғни қала тұрғындарының қалалық басқару жүйесінен өз орнын анықтап, соған орыналасуы, қаланың меншігіне ыждағаттылық пен қарау-қасиеттері қалыптасса, Рессей урбанизациясының аяқталмай, созылып кетуі. Оның көрінісі қалалықтардың өмір тіршілігі әлі де болса ауылдық қасиеттерменен ұштасып жатуы, қала халқына қызмет ететін салалардың деңгейінің төмендігі,  қалалық инфроқұрылымның мешелдігі, қалалықтардың өз қалалық тұтынымдарын, соның ішінде тіптен қарапайым қажеттілігін де қанағаттандыра алмауы.

Қазақстан қалалары қазіргі заман талабына сай өркениетті елдердің қалаларының тарихи қалыптасу кезеңдерін сұраптан өткізу және де сол елдердің қазіргі қаларын салудың логикасын, құрылымдарын, инфрақұрылымдарын зерттеуден өткізіп өзіміздің жағдаймыздың ерекшеліктерін ескере отырып қалалар салу, қалаларды сол талаптарға сай өзгерістен өткізу қажет. Әрине ол еліміздегі саяси жағдайға, биліктің түріне байланысты. Олар өзгермейінше ондай өзгерістер болмайтына да анық.

 9 тақырып.

Отбасы социологиясы.

Лекцияның мақсаты – отбасын социологиялық тұрғыдан қарастыру, оның тарихи даму кезеңдерін, типтерін, атқаратын функцияларын, қазіргі кезеңге сай түрін және Қазақстандағы отбасының мәселеріне көңіл аудару.

Негізгі ұғымдар – отбасы, отбасының өмірлік циклі, нуклеарлық отбасы, дәстүрлі отбасы, эгалитарлық отбасы, неке, моногамия, полигамия, полигиния, полиандрия, топтық неке, біркарьерлік модель, екікарьерлік модель, эндогамия, экзогамия.

Лекцияның жоспары:

  1.  Отбасы, оның өмір циклі.
  2.  Отбасының типтері.
  3.  Қазіргі отбасы мәселелері.
  4.  Отбасы және әлеуметтік тап.
  5.  Қазақтардың отбасы және неке құру барысындағы өзекті мәселелер.

Отбасы қоғамдағы фундаменталды төрт институттардың бірі. Ол қоғамның тұрақтылығын және халық санын  келесі буын арқылы толықтырып отарады. Соныменен қатар отбасы ең ынтымақты және тұрақты кіші әлеуметтік топ. Адам өз өмірсүру циклінде көптеген әлеуметтік топтың мүшесі болады, бірақта тек қана отбасын ол ешқашан да тастамайды. Ал достарын, құрбаларын, кластастарын және т.б. кезек келгенде қалдырып отырады. Отбасы некеге және қандық туысқандыққа негізділген кіші топ. Оның мүшелері тұрмыс тіршілігінің бірлігіменен, біріне бірі көмекшілдігіменен, моральдік және құқықтық жауапкершілігіменен сипатталады. Социологтар отбасын туыстық тұрғысынан қарастырады. Соныменен қатар отбасы арқылы буындардың сабақтастығы жалғасып отырады. Әр буында отбасының сабақтастығын жалғастыруы отбасының маңызды сипаттарының бірі. Отбасының өмір сүру циклі биологиялық емес әлеуметтік процесс, себебі отбасы некеге отырудан басталады және де ол мемлекеттік құжатпенен заңдастырылады. Отбасының өмір сүру циклінің бітуі ажырасуменен аяқталады және ол да мемлекеттік құжатпенен дәлелденеді. Ал ажыраспаған отбасының өмір циклі келесі кезеңнен тұрады: 1) некеге тұрудан ең соңғы баланың тууы; 2) алғашқы ересек баланың өзінің отбасын құрап бөлініп шығуы; 3) балалардың үйленуі жалғасуда. Бұл кезең «кемелденген» кезең дейді; 4) барлық балалардың отбасынан кетуін «бос қалған ұя» кезеңі дейді; 5) жалғыз бастылық немесе «өшу» кезеңі. Бұл кезеңде ерлізайыптының бірі өліп екіншісі қалуы мүмкін. Екіншісі де өмірден озған кезең отбасының өмір сүру циклінің аяқталғаны. Неке адамзат қоғамында әлеумет қолдайтан және заң түрінде бекітілген ерлізайтаптылардың жыныстық қатынасын міндетті ететін форма. Жыныстық қанағатсыздық немесе опасыздық некені бұзуға жеткілікті негіз болады. Некенің екі негізгі түрі бар. Эндогамиялық және экзогамиялық. Эндогамияда партнер тек өз тобынан болуы тиіс. Экзогамияда-басқа топтан. Соныменен қатар моногамия (еркек пен әйел одағы), полигамия (екіден көп партнерлардың одағы). Полигамия да: 1) полигиния – (бір еркектің бірнеше әйелдермен); 2) полиандрия (бір әйелдің бірнеше еркектермен); 3) топтық неке (бірнеше еркектің және бірнеше әйелдердің некелік одағы).

Отбасын негізгі екі типке бөледі: 1) дәстүрлі (яғни көпбуынды); 2) нуклеарлық (екі буынды); Балалар санына байланысты: баласыз, бір балалы, көпбалалы. Қожалыққа байланысты: патриархалды (отбасының қожасы еркек), материархалды (отбасының қожасы әйел) және эгалитарлық (ерлі зайыптының екеуі отбасының тең қожалары болып саналады). Қазіргі отбасын нуклеарлық дейді (лат. Nucleus - ядро). Өйткені отбасының демографиялық ядросы ата-аналары менен балалары. Олар жаңа буынның өсіп-өнуіне жауапты. Олар отбасының биологиялық, экономикалық, әлеуметтік ядросын құрайды. Ал қалғандар-атасы, әжесі, ағалары, әкпелері отбасының перифериясын яғни шетін құрайды. Егерде олар бірге тұрса онда ондай отбасы кеңейген отбасы деп аталады. Қазіргі отбасындағы ролдердің бөлінуі. Қоғамның индустриалдыға дейінгіден индустриалдыға, одан соң постиндустриалды дәүіріне өтү процесі дәстүрлі көпбуынды отбасыдан нуклеарлық отбасына көшу үстінде. Батыс Еуропа, АҚШ-тарында нуклеарлық отбасының үлесі 70% асады. Нуклеарлық отбасының өзі де эволюциялық өзгерістерге ұшырауда. Егерде алғашқы кезде мұндай отбасына біркарьерлік модель тән болса яғни отбасында ер адам өндірісте қызмет істесе әйелі үй шаруасыменен бала тәрбиелеуменен айналысады. Қазіргі кезде екікарьерлін модель кең етек жоюда. Ері де әйелі де қызмет жасап үй шаруашылығын, бала тәрбиелеуді бірдей бөліседі. Отбасындағы лидерлік мәселесі. Қоғамның қазіргі дамуына сай отбасындағы қожалық кімнің қолында деген сұраққа жауап бір жақты болуы мүмкін емес. Егерде индустриалды қоғамның өзінде ер адамның айлығы, әлеуметтік қызметтік статусы, қоғамның пікірі осы жағдайды қолдайтын болса енді жағдай өзгеруде. Әйел адамдарда қазіргі кезде өмірдің барлық саласыңда тендік мәселесін көтеріп отыр. Соның бір ғана көрінісі гендерлік саясат. Бұл бағдарлама халықаралық дәрежеде өтуде, соған байланысты әр елде осы мәселе көтерілуде. Ал енді социолгттардың кейбір зерттеулерінің мәліметіне сүйенсек Кеңес одағы ыдырау кезеңіндегі жаппай өндіріс орындарының жабылуы ер адамдардың көбінің жұмыссыз  болуына алыпкеп соқты, осыған байланысты отбасындағы нақты қожалық әйелдер қолдарына өтті. Бұл мәселенің көптеген әлеуметтік келеңсіз жайлары аз емес. Мысалы, ер адамның жұмыссыздығы оның психологиялық, моралдік үлкен стреске ұрынуына алып келеді. Отбасының ажырасу мәселелері де қазіргі күннің ең бір өзекті мәселелерінің бірі. Ажырасу тек қана ерлі зайыптыларға ғана емес олардың балаларына тигізер зияндығы көп. Мысалы әнесіз өскен ер балада еркектік қасиеттер жөндеп дамымауын  көптеген социологиялық зерттеулер дәлелдеп отыр. Отбасы менен тап мәселесінің орны да өзгеше. Оның себебі бір мемлекетте, бір елде, бір ұлттың өзінде стратификацияалық, таптық ерекшіліктер негізінде отбасылардың айырмашылықтары да өте үлкен болып келеді. Мысалы, ең бай олигархтардың отбасының өмір сүруі, саяси дәстүрі мен кедейлер отбасының айырмашылығы басқа ұлттардағы олигархтардың олигархтармен кедейлердің кедейлермен жақындықтарыменен теңестіруге болатын шығар. Осыған байланысты байлардың балаларына өзімшілдік, ештемеге жауапкереместік, агрессивтік, эгоистік, цинизм және тағы сол сияқты мінездердің қалыптасуына әсіресе біздің кешегі тоталитарлық жүйеден қалған бүкіл әлеуметтік институттараменен қалыптасқан мінез-құлық, ділде өз үлестерін қосуда. Социологтардың зерттеулерінің тұжырымдарынша жоғарғы, орта, төменгі топтардың әрқайсысына тән отбасылық ерекшеліктер бар және де сол ерекшеліктерді отбасы арқылы жалғастырып, дамытып отырады. Мысалы орта тап отбасында өздерінің тіршіліктерін саналы түрде болжау, жоспарлау жұмысшылар отбасыларына қарағанда жоғары дамыған.

10 Тақырып.

Этносоциология.

Лекцияның мақсаты-түрлі этникалық  ортада және әлеуметтік топтарадағы әлеуметтік ,процестерді қарау, этникалық мәдениеттің, дәстүрдің әлеуметтік өмірге әсерін, этникалық қарым-қатынастарды, соған байланысты дау жан-жалдарды көрсету.

Негізгі ұғымдар: этнос, этникалық дәстүр, этникалық мәдениет, этникалық өмір сүру үлгілері, эникалық қарым-қатынас, этнос және ұлт, этникалық идентификация.

Лекцияның жоспары:

  1.  Этникалық социологияның пәні, маңыздылығы.
  2.  Этнос, ұлт, диаспора.
  3.  Этносаралық қатынастардың қазіргі кездегі өзекті мәселелері, шешу жолдары
  4.  Қазақстандағы этносаралық мәселер. Қазақстан Халықтар Ассамблеясы.

Этносоциология этностардың мәселелерін, этникалық мәдениеттің және дәстүрдің әлеуметтік өмірге әсерін, этника аралық карым-қатынастарды, дау жан-жалдарды, этникалық идентификацияны зерттейтін социологияның саласы. Оның зерттеуіне әр ұлттың, этностың әлеуметтік құрылымдарын, этникалық ерекшіліктердің әлеуметтік өзгерістердің динамикасына әсері кіреді. Соныменен қатар отбасындағы қатынастардағы этникалық дәстүр, этникалық мәдениеттің орны мен әсері, этникалық топтардағы тіл, этникалық сана сезімнің өсу динамикасы, этноәлеуметтік мәдени ділдің ерекшіліктерін қарастырады. Қәзіргі кезеңде аса маңызды мәселе ол дәстүрлі этникалық мәдениеттің модернизациалынған мәдениетпен арақатысын зерттеу болып отыр. Этносоциология этнографияға қарағанда этникалық мәселелерді әлеуметтік қатынастардың кең көлемінде қоғамның бөлігі ретінде қарастырады. Этносоциологияның бастаунда Э. Дюркгейм, Леви-Брюль, А. Рэдклифф-Браун, Б. Малиновскилердың алғашқы тайпалардың этникалық мәдениеттік зерттеу арқасында әлеуметтіктінің не екенін түсінуге тырысуында болатын. Қәзіргі этносоциология этностар мен этникалық топтардың әлеуметтік параметірлерін зерттеуге бағытталған. Этносоциологияның маңызды бөлігін этномәдениеттерді зерттеулер құрайды. Модернизациялау кезіндегі қәзіргі қалалар менен ауылдардың айырмашылықтарына байланысты этноәлеуметтік мәдени өзгерістердің динамикасы, дәстүрдің индивидтер мен этникалық топқа тигізетін әсерін социологиялық тәсілдерменен зерттеу арқылы нақтылы фактлерге негізделген жаңа ақпараттар алынады. Соныменен қатар этникалық идентификация және өзіндік идентификация процестері; этностардың арақатынасының динамикасы соның ішінде этникааралық дау жан-жалдардың шығуы мен оның дамуы; этникалық мобилділік пенен елдер арасында және де республикасының ішкі миграция процестінің әлеуметтік мәселелері; этникалық диаспоралардың өмірге келуі менен олардың мәселелерінің әлеуметтік жағы. Этносоциология өз мәселелерін қарастырғанда міндетті түрде басқа да гуманитарлық ғылымдардың жетістіктерін, зерттеген материалдардың мәліметтерін қолданады. Соныменен қатар этносоциология өзінің негізгі ұстаннымдары деңгейінде жалпысоциологиялық теориялық методологиялық парадигмаларменен тығыз байлыныста болады. Мысалы, этносоциологияның қәзіргі кездегі қарайтын мәселелері жалпы модернизация теориямен байланысты. Көпке дейін модернизация теориясы

модернизациялық процестерөді альтернативсіз жағымды процесс деп дәлелдеуге тырысты да және осы жолда айтарлықтай жетістіктергетде қол жеткізді. Бірақ та, оның жағымдылығы этникалық салт-дәстүрді, өзімдік мәдениетті қолданатын этностардың қарсылығын туғызды. Оны әлеуметтік тәжірибе де дәлелдеді. Этностың этномәдениетінен алшақтауы, жейіркенуі, дәстүрлі әлеуметтік институттарды жою және қалыптасқан өмірінің салт-дәстүрінен бас тарту прогрестің орнына хаос және қоғамның ыдрап, жоқ болуына әкеп соқты. Қәзіргі социологиялық теория бойынша дәстүр менен модернизацияны бір-біріне қарсы қоюға болмайтынын дәлелдеді. Соңдықтан қәзіргі кезде этносоциологияның әлеуметтік болмыстың дәстүрлі этникалық формаларын зерттеу, оларды қәзіргі жүріп жатқан модернизация процесімен салыстыру мәселелері актуалды бағыт болып саналады.

Қазақстандағы этносаралық мәселері қәзіргі кезде мемлекеттің тұрақтылығына, оның дамыған, демократиялық құқықты елдер қатарына қосылуына зор ықпалы бар. Этникалық мәдениетті, дәстүрлерді унитарлық мемлекеттің гүлденуіне, өркендеуіне қызмет етуі үшін олардың жетістіктерін, ерекшеліктерін жалпы мемлекеттің, елдің игілігіне жұмылдыру қажет. Мысалы, қәзіргі нарықтың экономикаға көшу әр этностың өзіне тән дәстүрінің, ділінің, еңбекету тәжірибесінің, рухының қаншалықты дайын екендігін нақты көрсетті. Сондықтан саудаға, нарыққа жақын этностардың тәжірибесін үйрену әр этнос өкілінің қажетті ісі деп танылуы дұрыс болар. Кеңестік заманда сауда сатыққа ыңғайлы адамдарды, ұлттарды жек көрінішті етіп көрсету үйреншікті жағдай болатын, соған орай адамдардың ойлауы, ділі қалыптасқан еді. Қәзіргі кезде де осы келеңсіз жағдай іс жүзінде әлде болса жойыла қойған жоқ.

Кеңестік жүйе өз саясатында интернационалдық ұлттардың, этностардың теңдегі деп жариялап, оны пәрменді насихаттады, ал іс жүзінде одақтас елдерді және де кішігірім этностарды жоюға бағытталғаны  этностардың тарихы дәлел боп отыр. Соның салдарынан мәнкүрттену процесі қарқынды жүрді. Оның бір көрінісі жертілікті ұлттармен этностардың өкілдері өз ұлтынан, этносынан жиіркеніп, оны кемсітітетін жағдайға дейін жетті.

Кезінде Рессей империясына көптеген ұлттар, этностар зорлықпен қосылды, оларға хайуандықтар жасалды. Міне оның барлығы халықтардың, ұлттардың, этностардың тарихи жадында сақталуда. Сондықтан, этностарлық ынтымактастың болу үшін болған фактілер жарияланып, өзіне тиісті бағаларын алуы керек. Осы тұрғыдан еврей ұлты өзінің кезінде көрген қорлықтарының бірін қалдырмай қарастырып, оған кінәлі жеке адам болсын, бүкіл ұлт болсын құқықтық, экономикалық жазасын алып жатыр. Міне осы тәжірибе басқа ұлттар тұрғысынан қарстырылуы міндетті түрде керек. Олсыз  ұлтаралық қатынастар терең  және түбегейлі өзгермейді. Сондықтан  қазақ ұлтының Рессей империясы, кейіннен Кеңес үкіметі кезінде көрген этногеноцидін сол еврейлер сияқты дәрежеде баға берілуі керек.  Этносоциология адамзат тарихында этникалық мәселелер күн тәртібінен түспейтіні, адамзаттың демократиялық, гуманистік дамуы әр этностың өзіне тән мәдениетін, тілін, дінін, ділін дамыту, өркендеу негізінде ғана жүрегінін дәлелдеп отыр.

11 тапсырма.

Жастар социологиясы .

Лекцияның мақсаты – жастарды жасына қарай бөлек топ ретінде сипаттау; өмір жолының кезеңін қарастыру; жастар туралы негізгі концепциялармен танысу; жастардың субмәдениетінің ерекшелігін көрсету; қазіргі жастардың құндылық бағыттарына талдау жасау; соның ішінде қазақ жастарының.

Негізгі ұғымдар – жастар, жастық, буын, постфигуративтік, конфигуративтік, префигуративтік мәдениеттер, жастар мәдениеті, субмәдениет, стиль, дағдарыс, құндылықтар бағыттары, жастар саясаты, ювентизация.

Лекцияның жоспары:

  1.  Жастар ұғымы. Жастардың ерекше әлеуметтік топ ретіндегі көрсеткіштері.
  2.  Жастар мәселелерін социология тұрғысынан қарастыру.
  3.  Қазақстандағы жастардың  әлеуметтік мәселелері. Қазақ жастарының әлеуметтік мәселелері.

Жастар социологиясы социологияның қомақты салаларының біріне жатады. Онда жастарды ерекше әлеуметтік-демографиялық топ ретінде, оларға тән әлеуметтік-психологиялық, әлеуметтік құндылықтар жүйесі қалпытасқанын қарастырады. Жастар деп 15 тен 29ға дейінгі адамдар тобын айтады. Бірақта жас мөлшері бойынша түрлі пікірлер бар. Жастарды ерекше жасына байланысты және тарихи буын ретінде де қарастырады. Жасқа байланысты буындар арасындағы айырмашылықтар тұрғылықты заңдылықтарға жатады. Олар тарихи уақытқа байланысты емес.  Жас буын мен ересек буын арасындағы қарымқатынас үш мәдени типтер түрінде жүреді: постфигуративтік, конфигуративтік, префигуративтік. Постфигуративтік мәдениет ата- бабалардың мәдениетін игеріп сақтауменен сипатталады; конфигуративтік ересектер де жастарда өз замандастарының құндылықтары мен үлгілерін бойларына сіңіреді; префигуративтік мәдениетте үлкендер буыны жастар буынының мәдениетін қабылдап, оларды өздерінің рухани әлеміне енгізеді. Жаңа буының әлеуметтік өмірге енуінің екі жағы бар: 1) әлеуметтену; 2) ювентизация. Ювентизация деп жастардың қоғамның жаңаруына тигізген әсерін, соған байланысты оның құндылықтарының, нормаларының, рөлдік күтудің, іс-әрекет моделдерінің өзгеруін айтамыз.

Жастар мәдениеті ересектердікене қарағанда екіншілік сипатта. Ол ерекше субмәдениет болғандықтан өзінің мақсаты, құндылықтары, идеалдары, иллюзиялары болады.Олар үлкендердің мәдениетін қайталай бермейді. Қазіргі кезде жершары тұрғындарының 25 пайызын жастар құраса, дамып келе жатқан елдерде бұл көрсеткіш 80 пайзды құрайды. Соның ішінде 209 миллионы күніне 1,5 долларға күн көрүге мәжбүр, ал 515-і 3 доллармен шектеледі. 10 миллион жастар ВИЧ және СПИД ауыруыменен ауырады. 130 миллион жастар сауатсыз. Қазақстанда жұмыс істеушілердің 28,9% жастар құрайды.

Жастар көп тұрғыдан ересектермен келісе бермейді. Олар өздерінің ата-аналарын, аға буын өкілдерін туындаған қиыншылықтардың себекерлері деп санап оларды кінәләйді. Осыған байланысты да олар өздерінің сыртқы пішіндерін, киім киістерін, жүріс тұрыстарын, сөйлеген сөздерің өзгертіп отырады және солар арқылы өздерінің ерекше әлеуметтік әлемі бар екенін жариялауға тырысады.

Дәстүрлі қоғамдарда жастар деген әлеуметтік-демографиялық топ болмайды. Өйткені жасөспірімдер ерте жастарынан инициация процестерінен өтіп өздерін ересек адамдар қатрына жатқызып, солардың мәртебесіне өтеді.  Қазіргі қоғамда жастардың ересектер қатарына  өтуі ұзақ  уақытқа созылады. Формалды және құқықтың ересектерменен кәмілет жасына толғаннан соң тең болып сналғаныменен, шын мәніндегі теңдігі қажетті білім алып, мамандықты игеріп, жұмысқа орналасқаннан соң басталады. Сондықтан студенттердің өздерінің әлеуметтік мәртебелері жоқ. Олардың қоғамдағы мәртебелері ата-аналарының  немесе болашақ мамандықтарына сәйкес анықталады.

Соныменен қатар, егерде ересек адамдардың мәртебелері олардың кәсіби сұранысына, жинаған әлеуметтік капиталыменен, әлеуметтік құрылымдағы алатын орныменен анықталатын болса, жастар өздерінің негізгі оқуымен қатар көптеген формалды емес қатынастарға түседі. Соның ішінде жастар қозғалысы, субмәдени ұйымдар, саяси, діни құрылымдар.  Формалды емес мәртебе олар үшін өте маңызды рөлдер атқарады. Жастар өздерінің әлеуметтік, психологиялық, дүниегекөзқарастарының ерекшеліктеріне байланысты дамылсыз қалыптасу процесінде болады, олар түрлі әлеуметік-экономикалық, саяси, идеологиялық, мәдени бағыттардың ықпалына тез түседі және де болып жатқан әлеуметтік, мәдени, саяси өзгерістерді тікелей қабылдап оларға тез белсенді түрде іс-әрекеттер жасауға тырысады.

Жастар социологиясы бұл топқа жататындардың әлеуметтік сипаттарын; топтың шегін, құрылымын, оның даму динамикасының тенценциясын, әлеуметтік-демографиялық көрсеткіштерін анықтайды. Соныменен қатар оның әлеметтену процесін, жағдайып, ерекшеліктерін қарстырады: өмір сүру және іс-әрекет жүріс-тұрыс моделдерін; түрлі әлеуметтік стратаның өкілдері болғандықтан олардың ерекшеліктерін; әлеуметтік мобильділіктің бағытын; құндылықтар бағыттарының өзгеруін; олардың өздерінің тұлғалық, кәсіби потенциалдарын ашу ерекшіліктерін және т.б. мәселелеруі қарастырады.

Қазіргі Қазақстан қоғамында жастар ең бір қорғаныссыз әлеуметтік топтар қатарына ілікті. Өйткені, олар жағымды өзгерістерменен қатар жағымсыз процестерге душар болып, солардың ықпалынан шыға алмауда. Мысалы, қазіргі кезде Қазақстан қоғамдығы әлеуметтік жіктелу өте қарқынды жүруде, сондықтан  стратификация мәртебесі статусы жастардың болашақ өмірі жоладарын түбегейлі анықтайды. Біржағынан кішігірім, жабық элиталық жастар тобының шексіз материалды, әлеуметтік білім алу мүмкіншіліктері, екінші жағынан жастардың көпшілігінің денсаулығын сақтауға, қажетті тамақ ішуге, киінуге, өз қалауынша мамандық, кәсіп таңдауына мүмкіндіктері жоқ. Қиын әлеуметтік-экономикалық, тұрмыстық, әлеуметтік теңсіздік пен әділетсіздік, сыбайлас жемқорлық, жоғары лауазамды адамдардың  тәртіп бұзуы, қылмысқа баруы сияқты келеңсіз жағдайлар жастардың рухани сенімдеріне жағымсыз әсерін тигізуде.

Қазақстанда нарықтық экономиканың қалыптасуына байланысты жастардың ішінен шыққан іскерлер тобы пайда болды. Шет елден білім, тәжірибе жиып келген жастардың да көптеген әлеуметтік мәселелері бар. Қала жастары менен ауыл жастарының арасындағы ерекшіліктер, олардың бір мәмліге келу мәселері, қазақ тілді және орысша оқыған жастар арасындағы мәселелерде социологиялық зерттеулерін күтуде. Соныменен қатар жастардың ішінде таралған субмәдениет: эмо-мәдениеті, панктер, готтар, рэпперлер сияқты топтардың әлеуметтік ерекшіліктерін, жағымды және жағымсыз жақтарын қарастыру да жастар социологиясының өте өзекті мәселелері..

   

12 тақырып.

Білім және ғылым социологиясы.

Лекцияның мақсаты – білім мен ғылымды социологиялық тұрғыдан қарастырып олардың мәні мен мазмұнын, құрылымын, функцияларын көрсету, қазіргі дәуірдегі алатын орнын, атқаратын функцияларын ашу. Қазақстандағы білім мен ғылымның әлеуметтік мәселелерін айқындау.

Негізгі ұғымдар: білім беру институты, білім мен ғылым жүйесі, білімнің функциялары, ғылым, ғылыми потенциал, қадрлердің қартаюы, университеттер, коммерциализация, элитизация, регионалдану, децентрализация.

Лекцияның жоспары:

  1.  Ғылым мен білімнің тарихи даму кезеңдері.
  2.  Қазіргі замандағы ғылым мен білім арақатынасы мәселері.
  3.  Қазақстандағы ғылым мен білімнің әлеуметтік мәселелері.
  4.  Қазақтардың ғылым мен білімді игерудегі әлеуметтік мәселелері.

Білім беру жүйесі өте күрделі және ауқымды әлеуметтік институт. Оның негізгі мақсаты адамның, қоғамның, мемкеттің мүддесіне сай мақсатқа бағытталған оқыту мен тәрбиелеу және де мемлекеттің белгіленген біліми деңгейін игерген азаматқа арнайы құжаттар беру. Білім жүйесі келесі компоненттерден тұрады: білім беру жүйесін басқару; білім мекемелер жүйесі (мектептер, колледждер, гимназиялар, лицейлер, университетер, академиялар және т.б.); творчесталық одақтар; ғылым мен білім мекемелерінің инфрақұрылымы; білім беру бағдарламалары мен мемлекттік білім беру стандарттары; оқулықтар менен оқу-әдістемелік құралдары; периодикалық баслымдар. Білім беруге байланысты адамдардың қарымқатынасын регламенттеу мен ұйымдастыру нормаларының жиынтығы білімді әлеуметтік институттарға жатқызуға негіз береді. Білім берудің функциялары: бір буыннан екіншіге білімді жеткізу және мәдениетті тарату; қоғамның мәдениетін сақтау және оны жасау; тұлғаны әлеуметтендіру; тұлғаның мәртебесін анықтау; әлеуметтік іріктеу; қоғамды дифференциалау; жастарды кәсіби мамандыққа даярлау; үзілмейтін білім берудің жүйесін жасау; әлеуметтік мәдени иновациялар; жаңа идеялар ашу; әлеуметтік бақылау; тұлғаның мүмкіндіктерін ашу, дамыту. Білім беру, білім жүйесінің сапасына экономиканың , еңбек ресурстарының , қоғамның даму жағдайы тікілей байланысты. Тарихи тәжірибе көрсеткендей, қайсы елдің білім беру жүйесі замани талапқа сай болып тұрса, сол ел алдыңғы қатарлы ел болмақ. Мысалы, Жапонияның экономикасының алдыңғы қатарға шығуының негізгі факторы осы білім жүйесіне модернизация жасау болды. Осының бір дәлелі ХХ ғасырдың 40-шы жылдарында әлемнің кемелерінің жартысы ағылшын кемеверфилерінде жасалса, 60-жылдардың соңында Жапонияда жасалды. Оның себебі жапондықтардың жұмыскерлердің барлық деңгейне білімді, білікті мамндар тартқаны. Керісінше ағылшындар бұл жаққа көп мән бермей қалғандары. Бүкіл әлемдік тәжірибе көрсеткендей мемлекеттің бюджетінде білім саласына жоғарғы орындар тиюі қажет. Мысалы білім саласы арқылы дамыған елдерде жалпы ұлттық өнімнің 40% жасалады. Ғылым саласы ең күрделі интеллектуалдық іс-әрекет саласы. Ол тарихи діннен, өнерден, білім беруден кейін өмірге келді. Біздің дәуірімізге дейінгі 5 ғасырларда ғылымның алғашқы бастамалары өмірге келсе, ал шын мәніндегі ғылым  ғылыми-техникалық прогресс пен индустриалды революцияның жемісі, ХVI – XVII ғасырларда ғана өмірге келді. Ғылымның негізгі мақсаты объективті болмыс туралы білімдерді теориялық жүйелеу және жаңа теориялар құрастыру. Білім болса осы ашылған, жасалған жаңа білімді қоғамға жеткізуі керек. Қазіргі кезде ғылым саласына біздің мемлекетте көңіл аударылғаныменен де ол әлі жеткіліксіз болып отыр. Мұндай жағдай Рессейге де тән. Соның бір негізгі көрсеткіші ғылыммен айналысқандардың қартаюі. Ғылым қартайып отыр. Оның  фундаменталды себебінің бірі кешегі социалистік жүйеде құрылған ғылым құрылымы. Ғылым мен білім берудің екеуі бір бірімен іштей байланысының болмауы. Сондықтан білім беру жүйесі тек ағартушылық, ақпараттық функциялар атқарса ғылым саласы өндіріспен байланысты болмағандықтан даму процесін өз ішкі ауқымыменен шектеуде. Сондықтан білім беру жүйесі де ғылымнан әзірге алар материалдары да шамалы болуда. Мұндай жағдайдың мәселелерін шешу ғылым, білім, өндіріс салаларының біртұтас жүйе болып ұйымдастырып құру. Дәл осы жолменен дамыған елдер жүріп келеді. Олардағы негізгі ғылыми жаңалықтар университеттер қабырғасында жасалады. Ол дегеніміз білім алу барысында студенттер білімді нақты ғылыми зерттеу процестеріне қатыса отырып алады. Қазіргі жоғарғы білім алу жүйесінде келесі процестер жүруде: коммерциалану. Ақылы білім алудың пайдалы жақтараменен кемшіліктері де, біздің дамып келе жатқан ел үшін, аз емес. Жеке меншік жоғары оқу орындары бизнестік іс-әрекеттің тек бір жағын негізге алып ақша табуды мақсат етіп алған. Сондықтан олар білімнің сапасынан гөрі қайткенде де ақша табуды ойлайды. Осыған байланысты ол жерде қажетті материалдық техникалық база жеткіліксіз, білім беру мекемесінің иесінің субъективті іс-әрекеті, жемқорлық сияқты келеңсіз жайлар орын алған; элитизация болса ата-аналары жұмысшы, әлеуметтері нашар балалардың сапалы білім алу мүмкіндіктерін  шектейді. Олардың сапалы білім алуына әлеуметтік жағдайлардың қолайсыздығы кедергі болады; аумақтану (регионализация) студенттердің негізінен өз аймақтарының аясында білім алуы. Мұның бір жағынан пайдасы олардың материалдық, психологиялық тұрғыдан тимді болуы. Өз ата-аналарының қасында, үйреншікті әлеуметтік орта, жолға, жүріп тұруға шығын шықпайтындығы. Ал келеңсіз жайы, ол сол оқу орындарының материалдық базасы, ұстаздардың білім деңгейі, мүмкіндері орталықта орыналасқан белгілі жоғарғы оқу орындарына қарағанда төмендеу болуы. Децентрализациялану. Жоғарғы оқу орындарының өздеріне еркіндіктің берілуі жалпы талаптың біркелкілі орындалмауына алып келеді. Ешқандай министрлік олардың бәрін тексеріп, бақылап түзетіп отыруға ешқашанда мүмкіншілігі бола бермейді. Бұл әрине тек білім беру жүйесіне тән жағдай емес барлық салаға тән көрініс. Мұның түп негізі біздің жалпы құқықтық, мәдени, моралдік, рухани, әлеуметтік, салт- дәстүрлік, діли жағдайменен байланысты. Олар өзгермейінше тек қана білім беру және ғылым саласында ерекше өзгерістер болуы мүмкін емес. Жоғарғы, арнай орта білім алушылардың жұмысқа орыналысу мәселелері де мемлекет тұрғысынан тиімді шешілмеген. Жоғарғы білім алу көп жағдайда тек мәртебеліктің көрсеткішіне айналып отыр. Бұл процесс стихиалық түрде жүруде. Шын мәнінде бәсекелік те әлде болса іске асырылмай отыр. Бұл процесс стихиалық түрде жүруде. Керісінше, кейбір жағдайда сыбайлас жемқорлық, бұрынғы социалистік жүйеден  де артық асқынып отыр. Оның ең бір дамыған саласы ғылыми дәрежелер мен атақ алуда көрініс табуда. Бұл жерде осы қоғамның дерті өте қатты етек жайып отыр. Ғылыми зерттеу тақырыбы, оны зерттеу, оны жазу, қорғау, оның нәтижесін бекіту барлығы сыбайлас жемқорлықтың толық үлесінде. Міне бұл мәселенәң әлеуметтік мәнін, астарын зерттеу және ашу социологияның өзекті мәселесі.

1 Тақырып.

Социологияның пәні.

Семинардың мақсаты – социологияның мәні мен мазмұнын анықтау. Ол үшін оның қолданатын ұғымдарын, парадигмаларын, құрылымын, басқа гуманитарлық ғылымдардан ерекшіліктерін айыру.

     Семинар жоспары.

  1.  Социология дегеніміз не? Оның қазіргі кездегі қажеттілігі, атқаратын ролі.
  2.  Социологиялық ұғымдар менен парадигмаларға сипаттама.
  3.  Социологиялық білімнің құрылымы.
  4.  Қазақстандағы социология ғылымың қалыптасуы.
  5.  Социология ғылымы менен филология ғылымдарының арақатынасы.

Әдістемелік ұсыныстар

Қандай ғылым болмасын оның өзіменен бірге және оның қалыптасу процесіне негіз болған және оның даму деңгейін көрсететін ұғымдары, заңдары болады. Ғылымның жетіліп, дамығанының айғағы оның ұғымдарының категориялық деңгейге жеткені. Неғұрлам ғылым дамып біз сол ғылымның қарастыратын ауқамындағы қатынастардың негізгі, жалпы, қайталынатын, тұрақты қатынастарын бейнелейтін ұғымдарды айтамыз. Категориялардың жеке, ерекше, жалпы түрлері болады. Білімді игеру үшін оның ұғымдарын, категорияларын, заңдылықтарын ұғыну керек. Олсыз ешқандай ғылымды түсіну, игеру мүмкін емес. Мысалы, математика ғылымын оның формулалары, теоремалары, теориялық заңдылықтарын білмейтін адам математиканы білмейтіні бірден көрінеді және ол математикаға олсыз жолай алмайды. Ал гуманитарлық ғылымдарда қайсібір адам өзін білгіш санай береді. Оның себебі бұл ғылымдарда математикалық формулар жоқ, мәселені түсіндіртенде де көптеген күнделікті сөйлеп жүртен сөздер қолданылады, сондықтан оларды білеміз деген пікір қалыптасады. Ондай пікірдің қате екенін сол саланы жетік игерген кәсіби білікті мамандардың арнайы еңбектері дәлел болады. Кез келген адам оны бірден түсіне де алмайды, өйткені арнайы дайындықты талап етеді. Мысалы, Платон, Аристотель, Әл Фарабилардың еңбектері осыған дәлел.

«Социология ғылымы дегеніміз не?» – деген сұраққа жауап беру үшін «әлеуметтік», «әлеумет», «социологиялық» ұғымдарды ажыратып, олардың мәнін түсініп алу қажет. Себебі социология ғылымы осы әлеуметтік, социологиялық қатынастарды зерттейді.

Қандай ғылым болмасын ол қоғамның қажеттілігінен туындайды, сондықтан социология ғылымының өмірге келуінің саяси, экономикалық, әлеуметтік, құқықтық, техникалық, ғылыми, рухани алғышарттарын анықтап, жеке- жеке айыра және жүйелі біртұтас тұрғыдан ұғынып, түсініп алу қажет. Тек сонда ғана социологияның қазіргі кезеңде қоғамдағы атқаратын рөлін, қажеттілігін түсінуге мүмкіндік алуға болады.

2 тақырып.

Социологияның тарихи.

Семинардың мақсаты – социологияның өмірге келуінің әлеуметтік және ғылыми алғышарттарын, ғылым ретінде қалыптасуын, негізгі теориялар, бағыттарымен танысу, ұғыну. Соның ішінде қазақстандағы социология ғылымының қалыптасуы.

Семинар жоспары.

  1.  Социология ғылымының өмірге келүінің алғышарттары:
  2.  Саяси.
  3.  Экономикалық.
  4.  Әлеуметтік.
  5.  Ғылыми.
  6.  Рухани.
  7.  Классикалық социологиялық теориялар:
  8.  Объективистік (Э.Дюркгейм).
  9.  Дау жан-жалдық (К.Маркс).
  10.  Субъективистік (М.Вебер).
  11.  Қазіргі шетелдік социологиялық теориялар:
  12.  Функционалдық (Т.Парсонс).
  13.  Феноменологиялық (А.Шюц).
  14.  «Алмасу теориясы» (Дж.Хоманс).
  15.  «Структурация теориясы» (Э.Гидденс).
  16.  Социологиялық теориялардың қоғамды танудағы .

Әдістемелік ұсыныстар.

Социология ғылымының басқа ғылымдар секілді күрделі жолдан өтетіні заңдылық. Оның себебі социологияның объектісі қоғамның күрделігінде. Сондықтан қоғамның өзінің өмірінің негізі де қайшылықтардан тұратындықтан социологиялық теорияларда бір-біріне қарма-қарсы келеді. Ғылымдағы теориялар жеке дара ғалымдардың есімдерімен байланысты. Сондықтан классикалық социологиялық теорияларды қарастырғанда Э.Дюркгейм, К.Маркс, М.Веберлердің өмірлеріне де қысқаша тоқталған жөн және де олар өмір сүрген кезеңге социологиялық сипаттама берген дұрыс, сонда біз олардың ашқан теорияларындағы солардың рухани таңбаларын, іздерін сезіне аламыз. Сонда ғана біз өз сезімдерімізді, рационалды санамызды бірге таным процесіне қоса аламыз. Тек сонда ғана біз сол алған білімді өзіндік деңгейге жеткіземіз. Дәл осы принциппен қазіргі шетелдік социологиялық теориялар қарастырылуы қажет: функционалдық (Т.Парсонс), феноменологиялық (А.Шюц), алмасу теориясы (Дж.Хоманс), структурация теориясы (Э.Гидденс), «іс-әрекет философиясы» (П.Бурдье). Әр теорияны қарастырғанда өзіміз өмір сүріп отырған қоғамды, өз тіршілігімізді сол тұрғыдан тануға ұмтылған жөн. Сонда ғана алған ақпарат тек ақпарат түрінде емес біздің  біліміз деңгейіне көтеріледі.

Талқылағанда схемалар, мысалдар, нақты фактілерді мейілінше кең қолдануға тырысу қажет. Презентация жасағанда тек қана экрандағы көріністермен шектелмей оны біздің өмірімізбен байланыстыру қажет. Реферат, баяндамалар, дискуссияда осы талаптарды ұстану тиімді.

3 тақырып.

Қолданбалы социологиялық зерттеулердің тәсілдері.

Семинардың мақсаты – қолданбалы социологиялық зерттеудің негізгі түрлерімен танысу, олардың тәсілдерін даярлау және оларды жүрізу, жиған социологиялық деректерді өңдеу мен қорыту, мәліметтер беру.

Семинар жоспары.

  1.  Қолданбалы социологиялық зерттеулер дегеніміз не? Оның қажеттілігі, атқаратын функциялары.
  2.  Қазақстандағы қолданбалы социологиялардың ахуалы, мәселелері.
  3.  Зерттеу бағдарламасы: құрылымы, әр элементтерінің функциялары.
  4.  Сауалнама. Құрылымы, сұрақтың түрлері, композициясы. Жүргізу талабы.
  5.  Сухбатнама. Түрлері. Мәселелер.
  6.  Құжаттарды талдау. Газеттің бір номерін талдау.

Әдістемелік ұсыныстар.

Қолданбалы социологияның социология ғылымына қажеттілігін анықтап алу қажет. Ол үшін социологияның өмірге келуге байланысты қоғамдық қажеттіліктің қойған талабын еске түсіру керек. Социология ғылымының негізін салушы О.Конттың жаңа ғылымды жазып шыққандағы осы ғылымның басқа гуманитарлық ғылымдардан ерекшелігіне аса көп көңіл бөледі және соған байланысты ғылымдардың күнделілігіне, маңыздылығына, сапасына қарай оларды реттейді. Социология ғылымына ең жоғары баға береді. Оның себебі неде? Міне сонда біз қолданбалы социологияның ерекшеліктерін, мәні, мазмұнын түсінеміз.

Жаратылыс, техника ғылымдары табиғаттың заңдылықтарын, заттардың арақатынасын зерттеп соған байланысты ғылымдар қалыптасып отырса, қоғамдағы заңдылықтарды өлшемге салу, арақатынасын тұрақты қарастыру тіптен мүмкін емес. Қоғам да адамдар тіршілік етеді, әр адамның тек өзіне ғана тән жеке ұғымы, мүддесі, сезімі және т.б. қасиеттері бар.  Әрине осы жекеленген қасиеттердің бәрі жалпы адамға тән. Міне сондықтан осындай миллиардтаған ерекше дүниені, тез өзгеретін сипаттарды қалайша ортақтандаруға, жалпылауға болады. Жалпылау дегеніміз жеке нақты адамға тән қасиетті ескермеу, ал олай болса оны жансыздандырып математикалық цифрларға теңестіру емес пе? Яғни социология ғылымы міндетті түрде адамдардың адами қасиеттерін зерттегенде жоғалтып алмауға тиісті. Міне сондықтан да социология нақты өмірді, тіршілікті адами тұрғыдан қарастыруға мүмкіндігінше тырысады. Осыған орай ол философиялық, жалпы ғылыми ұғымдарды бөлшектеп өлшемдік деңгейге сай қылады. Мұндай тәсілді ұғымдарды «операциялизациялау» яғни бөлшектеу дейді. Ұғымдарды жалпылық, философиялық тұрғыдан нақтылық, бөлшектікке түсіргендіктен олар күнделікті тіршілікті өлшей алатын ғылыми құралға айналады. Сондықтан қарастыратын мәселелердің категорияларды операционализациялау қажет. Тек сонда ғана қарастыратып мәселені жаратылыстану, техника ғылымдары секілді нақты өлшей алуға мүмкіндік пайда болады. Қолтанбалы социологиялық зерттеулерді түсіну үшін өздерің кішігірім зерттеулер жасауға тырысу керек. Ол үшін кішкене зерттеу тобын құрса жөн. 3-4 студенттерден құрылған. Зерттеу жұргізу үшін ең алдыменен қарастыратын мәселені анықтап, оны мәселе ретінде жан-жақты қарастырып қоя білу қажет. Енді мәселені шешкенде қандай нәтижеге  жетеміз міне соны алдын ала болжап гипотеза құру, мақсатты анықтау, оған жетер жолдарды, шешетін мәселелерді реттеп, топтастырып оларды зерттейтін тәсілдерді, құралдарды анықтау. Осыған орай арнай зерттеу құралдарын дайындау, құру. Мысалы, сауалнама жүргізу үшін арнайы сауалнама жасау. Сауалнаманы жасаудың тәжірибеден әбден өтіп қалыптасқан технологиясы бар, сол технологияны бұлжытпай орындау.

Филология факультетерінің студенттеріне өз мамандықтарына тиімді құжаттар талдау тәсілі. Бұл тәсілдің формалды және мағналы түрін ретіне сай  қолдану арқылы текстерді социологияық талдаудан өткізу. Социологиялық зерттеу тек қана социология ғылымының өзіне ғана пайдалы емес, ол басқа ғылымдар социологиялық зерттеу тәсілдерін қолдана отырып өз пәндерін, мамандықтарын да терең, жан-жақты түсінуге, талдауға мүмкіндік алады. Осыған орай Абайдың өлеңдерін, қара сөздерін социологиялық тәсілдер арқылы талдау. Сухбат жүргізу арқылы әлеуметті маңызы бар мәселелерді жеке адам, әлеуметтік топтың ішкі дүниесіне, таңдауына байланысты білу.

4 Тақырып.

Қоғам.

Семинардың мақсаты – қоғамды жүйе ретінде қарастыру; жүйелік талдаудың негізгі ұғымдарымен танысу; қоғамның типтерінің эволюциясы; Қазақстан қоғамның сипаттарымен танысу.

Семинар жоспары.

  1.  Қоғамның мәні, атқаратын функциялары.
  2.  Қоғам туралы теориялар.
  3.  Құқықтық мемлекет және азаматтық қоғам құру: жағдайы, мәселелері.

Әдістемелік ұсыныстар.

Социология ғылымының зерттейтін, қарастыратын объектісі қоғам. Қоғамды барлық гуманитарлық ғылымдар зерттейді. Сондықтан, ең бірінші мәселе, социология ғылымының ерекше көзқарасын анықтап алу. Ол үшін тарихта қалыптасқан қоғам туралы теорияларды  талдау шарт. Естеріңізге сала кетейін, ең бірінші тақырыпта біз социология пәнін қарастырып , оның ерекшеліктерін анықтаған болатынбыз. Міне, сондықтан да, социологияның қоғамды қарастырғандағы ерекшіліктерін сипаттау қажет. Қоғам саналы жандар құрған қауым. Ол біртұтас, күрделі, өзін-өзі анықтайтын, өзін-өзі құрыстыратын, өзін-өзі дамытатын қауым. Ал күрделі деген ұғым қарастырған объектіміздің бөлшектен тұратынын көрсетеді. Сондықтан, бөлшек, біртұтастық, жүйе сияқты ұғымдарды анықтау қажет. Қоғам адамзаттың тарихы ұзарған сайын күрделеніп, өзгеріп отырады. Міне сондықтан қоғам тұралы теориялар, концепциялар әр түрлі. Олардың қайсысі болмасын сол күрделі динамикасы зор қауымды түсінуге тырысуда. Осыған орай қоғамға берілген органистикалық, объективистік, қоғамдық-экономикалық формациялық, құрылымды-функционалдық және т.б. теорияларға талдау жасап оларды салыстырмалы түрде анықтауға тырысу керек. Қазақстан қоғамында осы тұрғыдан қарастырған жөн.

Қоғамның типтері, оларды топтастырудың негізінде жатқан көрсеткіштер. Мәдениет пен өркениет, бұл ұғымдар турғысынан қоғамды қалай түсінуге болады. Әлеуметтік-мәдениеттік бағыт дегеніміз не? Неліктен қазіргі кезде осы бағытты қолданушылар көбеюде? Оның себептері неде? Қазақстан қоғамына түрлі теориялар тұрғасынан анықтама беру. Қоғамның даму кезінде азаматтық қоғам құрылды. Ол ұғымның мағасы не де?

Азаматтық қоғамның негізгі көрсеткіштері. Азаматтық қоғамға социологиялық тұрғыдан сипаттама беру.  Азаматтық қоғам, құқықтық мемлекет, нарықтық экономика ұғымдарына салыстырмалы түрде социологиялық тұрғыдан талдау жасау. Қазақстандағы азаматтық қоғам құру мәселесіне шолу жасау. Өз отбасыңның, өзіңнің күнделікті тіршілігіңді осы жоғарғы ұғымдар тұрғысынан талдау. Қоғамдарды типтестіргенде техникалық, технологиялық, ғылыми дамуы жоғары қоғамдарменен осы көрсеткіштері төмен қоғамды қалай салыстыруға болады? Ұтымды және ұтымсыз жағдайларын сипаттау.

5 тақырып.

Қоғамның құрылымы.

Семинардың мақсаты – әлеуметтік құрылым ұғымы, концепциялары, әлеуметтік рөль, статустардың жеке адамның, топтың қоғамдағы өміріне алатын орнын, атқаратын функцияларын қарастыру. 

Семинар жоспары.

  1.  Қоғамның әлеуметтік құрылымы, оны білудің қажеттілігі.
  2.  Әлеуметтік құрылым туралы концепциялар.
  3.  Әлеуметтік статус, оның маңыздылығы, нақты өмірдегі болмысы, өзгеруі.
  4.  Әлеуметтік рөлдер. Қазіргі дәуірдің әлеуметтік рөлдерге қоятын талабы.

Әдістемелік ұсыныстар.

Жалпы қоғам ұғымынан оның әлеуметтік құрылымын қарастыруға көшелік. Осыған байланысты қоғамның құрылымы туралы концепцияларға тоқталғанымыз жөн. Бұл жерде ескеретін жай ол екінші тақырыпта қарастырған басты социологиялық теорияларды енді нақты бір мәселеге байланысты қолдану қажет. Әр мәселені қарастырғанда жалпы бүкіл социология пәні ауқымында орын алған социологиялық теорияларға сүйенеміз. Қоғам дегенді біз енді мәртебе, рөль деген ұғымдар, категориялар арқылы қарастыруамыз қажет. Шынында да, қоғам дегеніміз әлеуметтік статусқа ие, соған байланысты жүздеген рөль атқаратын адамдар арақатынасы. Міне осы тұрғыдан қоғамның дамуына тарихи қарастырып ондаға әлеуметтік мәртебелердің, әлеуметтік рөльдердің өзгеру процесін көрсету қажет. Мысалы, жеке адамның мәртебесі, оның атқаратын рөлдері ежелгі дәуірде, Орта ғасырларда, капитализм, социализм, қазіргі қоғамдағы қандай өзгерістерге ұшырады. Өзіңнің отбасыңның мәртебесі, өзіңнің мәртебеңді, атқаратын рөлдеріңді эссе түрінде жазып, дискуссияға қатысу. Қаншалықты қазіргі мәртебең, рөлдер сені қанағаттандырады, қалай оларды өзгертпексің, қандай жолдармен, әдістермен, құралдар арқылы. Қазақстан қоғамының әлеуметтік мәртебелер, рөльдер жүйесі қаншалықты қазіргі заман талабына сай. Мысалы, ұстаздар мен шәкірттер мәртебесі мен рөлдерін талдауға салсақ. Әлеуметтік мәртебе  мен рольдердің тұрақтылығы мен өзгергіштігі. Сценалар қою. Сауалнамала жүргізу, университеттің телевидениесінен көрсету.

   

6 тақырып.

Тұлғаның әлеуметтенуі.

Семинардың мақсаты – тұлғаға социологиялық көзқарасты анықтау, тұлғаның кұрылымын ұғыну, әлеуметтенудің түрлі концепцияларымен танысу, әлеуметтенудің кезеңдері мен агенттерін қарастыру.

Семинар жоспары.

  1.  Тұлға ұғымы, оның негізгі көрсеткіштері.
  2.  Тұлға туралы концепцияларды талдау.
  3.  Тұлғаның әлеуметтенуі. Алғашқы әлеуметтену, екіншілей әлеуметтену. Десоциализация, ресоциализация.
  4.  Қазақстан қоғамындағы қазіргі кездегі әлеуметтену мәселелері.

Әдістемелік ұсыныстар.

Адам, индивид, тұлға ұғымдарын ажырату және осыған байланысты өзін анықтау. Тұлға туралы концепцияларды талдау, оларға баға беру. Тұлғаның өзіндік және әлеуметтік идентификациясын ажырату және осы тұрғыдан мысалдар келтіру. Тұлғаның әлеуметтенуі, олардың түрлері. Тұлғаның әлеуметтенуі туралы концепциялары, оларға талдау жасау, өзінің таңдаған концепцияңа баға беріп дәлелдеу. Өзінің әлеуметтену процесін эссе түрінде жазу, дискусия, Дөңгелек стөл өткізуге қатысу. Отбасындағы, мектептегі, университеттегі әлеуметтену процесін талдаудан өткізу: кемшіліктері, жетістіктері, тәжірибе, ұсыныстар. Алғашқы әлеуметтену, екіншілей әлеуметтену. Десоциализация. Бұл процестің біздің өміріміздегі көрінісі. Сухбаттар, құжаттар яғни пресаға талдау жасау арқылы десоциализацияға ұшыраған адамдардың тағдырын қарастыру, ұсыныстар жасау. Ауылдан қалаға келген жастар, қария осы десоциализация процесіне ұрына ма? Пікіріңіз, дәлел, ұсыныс. Екіншілей социализацияның өтуі. Мысал арқылы қарастыру. Алғашқы әлеуметтенумен екіншілей әлеуметтену арақатынасы қандай? Қазақтардың өміріндегі осы екі процесті талдау. Ресоциализация және оның нақты факт арқылы қарастыру. Ол әдеби шығарма, пресадағы материал, өз өмір тәжірибең.

Қазіргі жастардың әлеуметтенуі, әсіресе қазақ студент жастарының әлеуметтенуі мәселелері, жағымсыз жақтары, олардың шешу жолдары, өкімет деңгейінен, өз мүмкіндіктерін іске қосу арқылы.

Өз ауылдарыңда, қалаларыңда, қалашықтардағы әлеуметтену мәселелерін қарастыру.

7 тақырып.

Әлеуметтік стратификация.

Семинардың мақсаты – теңсіздіктердің шығуы туралы теориялармен танысу, түрлі стратификалық жүйелерді талдау, қазіргі индустриалды қоғамның стратификациялық жүйесімен танысу, мобилділіктің түрлері, Казақстан  қоғамының стратификациалық жүйесі.

Семинар жоспары.

  1.  Әлеуметтік стратификация дегеніміз не? Оның негізгі көрсеткіштері, тарихи түрлері.
  2.  Әлеуметтік стратификация теориялары
  3.  Маркстік концепция және социализм: тарихи сабақ.
  4.  Мобилділік, түрлері, каналдары. Қазақстандағы мобилділік мәселелері.
  5.  Жоғарғы таптың көрсеткіштері. Қазақстандағы жоғарғы таптың әлеуметтік сипаттары, мәселелері.
  6.  Орта таптың көрсеткіштері. Қазақстандағы орта таптың әлеуметтік сипаттары, мәселелері
  7.  Төменгі таптың көрсеткіштері. Қазақстандағы төменгі таптың әлеуметтік сипаттары, мәселелері.
  8.  Қазақстандағы әлеуметтік стратификация мәселелері, шешу жолдары (өзімдік тұрғыдан қарастыру).

Әдістемелік ұсыныстар.

Қоғамды әлеуметтік теңсіздік тұрғысынан қарастыру. Қалыптасқан теорияларға сипаттама беру. Әділеттілік, тендік деп ұранды ұстанған маркстік теорияның жеңіліске ұшырау себебі неде? Ленинизмнің әлеуметтік әділетті, тапсыз қоғам құрамыз деген талыпнысының теориялық және нақты тәжірибелік сипаты. Стратификацияның негізгі көрсеткіштері. Стратификацияның тарихи типтері, қазіргі көрінісі, болашағы.  Посткеңестік елдердегі стратификация процесінің өтуі. Ресей, Қазақстан, Қырғыстан тәжірибесі. Жоғары таптың әлеуметтік портреті. Орта таптың әлеуметтік портреті. Төменгі таптың әлеуметтік портреті. Қазақстандағы стратификация топтарының сипаттары. Қазақтардың стратификациялануы. Мәселелер, шешу жолдары. Өз ауылдарындағы, қалаларыңдағы, жалпы Қазақстандағы стратификациялану процесін талдау, мәселелерін көрсету, шешу жолдарын ұсыну.

Страталардың бірінен екіншісіне өту, яғни мобилділік. Мобилділіктің түрлері: тікелей және көлденең. Мобильділіктің лифтері: отбасы, мектеп, қызмет, әскер, дін, білім. Осы лифтердің Қазақстан қоғамындағы реттелүі. Төменнен жоғары жылжу лифтері. Жоғарыдан төменге құлдырау. Қазақтардың мобилділігін сипаттау және талдау. Статистикалық мәліметтер, өз ақпараттарың, өз тәжірибелеріңнен.

Әлеуметтік стратификацияның рухани жағы. Дәстүрді, дін, діл, мәдениеттің стратификация процесіне әсері. Қазақтардың жоғарғы, орта, төменгі страталарына әлеуметтік сипаттама беру. Білім саласын мобильділіктің лифті ретінде қарастыру. Студенттердің арасында әлеуметтік стратификация және мобильділік тақырыбына арналған кішігірім социологиялық зерттеулер өткізу. Оның нәтижелерін БАҚ арқылы жария ету, талқылау.  

8 тақырып.

Қала социологиясы.

Семинардың мақсаты – қалалық өмір сүрудің ерекшеліктерін анықтау; қалалардың пайда болуының тарихи, экономикалық, әлеуметтік жағдайларын, тарихи типтерін қарастыру; урбанизация процесінің негізгі  кезеңдерін және кеңестік-қазақстандық урбанизацияның ерекшіліктерінде ашып көрсету.

Семинар жоспары.

  1.  Қаланың ерекшеліктері, тарихи типтері.
  2.  Урбанизация процесі және қазіргі қалалардың көрсеткіштері, мәселелері.
  3.  Қазақстан қалаларының әлеуметтік сипаттары.
  4.  Қазақтардың қалалық болу, урбанизация процесіне араласу жағдайында туындаған мәселелерінің шешу жолдары.

Әдістемелік ұсыныстар.

Қаланы социологиялық тұрғыдан қарастыру, оның негізгі ерекшіліктері. Мысалы, архитектура қаланың үйлерін, мекелелерін, зәүлім сарайларын және т.б. инфрақұрылымын үйлестіріп салуға тырысады. Ал социология болса қаланың қандай мәселелерімен айналыспақ. Бұған жауапты сол ең бірінші тақырыптан әлеуметтік қатынастар, әлеуметтік, социологиялық деген ұғымдар және социологиялық теориялар тұрғысынан аламыз. Қаладағы заттық, технологиялық, экономикалық қатынастарға осы социологиялық тұрғыдан қарастыру қажет.

Адамзаттың тарихи даму кезеңдеріне сай қалалар болды, міне оларға әлеуметтік талдау жасау, сол арқылы қазіргі қалалардың ішкі және сыртқы мәнін ашу. Қазақстан жеріндегі қалаларды топтастырын, кезеңдерге сай талдау. Қазіргі Қазақстан қалалары, оның әлеуметтік бет пішіні, ішкі рухани дүниесі, мәселелері. Қазақстан қалаларының ұлттық сипаты, дәстүрі. Батыс және Шығыс дамыған елдердің қалаларыменен салыстару. Қалаларды типтау. Қалалық болу деген не? Ол үшін не қажет, және қандай көрсеткіштер арқылы біз оны анықтай аламыз.

Урбанизация процесі. Урбанизацияның әлемдік жалпы сипаты мен Қазақстандағы көрінісі, мәселелері, оларды шешу жолдары. Қазақтардың урбанизация процесіне араласуы: жетістіктері, мәселлері, ұтылыстары, шығу жолдары. Қазақстан қалаларына ұлттық бейне, мән, калорит беру мәселесі. Ауылдан қалаға келген жастар, соның ішінде студент жастардың қаланы игеруі, қалалық болуы. Қалалық болу міндетті түрде ауылдық қасиеттерден айырылу ма? Ауылдың қандай қасиеті қалалықтарға тиімді? Қалалық өмірді бұрынғы ауылдық көзқараспен қарастыру дұрыс па?

Қазіргі ХХІ ғасырдың үздік тәжірибесіне, талабына сай қалалардың әлеуметтік портрет қандай? Ескі қалалар мен жаңа қалалар: қауышуы, қайшылықтары, болашақтары. Мегаполистер, орта қалалар, кішігірім қалалар. Қала мен ауыл арақатынасы: мәселелері, болашағы. Алматы, Астана қалаларына социологиялық тұрғыдан көзқарас. Эссе жазу: «Менің қалалық болуым», «Қала мен ауыл. Социологиялық суреттеме». «Қала жастары мен ауыл жастары».

 9 тақырып.

Отбасы социологиясы.

Семинардың мақсаты – отбасын социологиялық тұрғыдан қарастыру, оның тарихи даму кезеңдерін, типтерін, атқаратын функцияларын, қазіргі кезеңге сай түрін және Қазақстандағы отбасының мәселеріне көңіл аудару.

Семинар жоспары.

  1.  Отбасы ұғымы, оның тарихи түрлері.
  2.  Отбасының өмір циклі. Қазақтардың отбасыларының өмір циклі мәселелері.
  3.  Қазіргі отбасы мәселелері.
  4.  Қазақ отбасыларының қазіргі кездегі әлеуметтік мәселелері.
  5.  Жастардың отбасы мәселелері.

Әдістемелік ұсыныстар.

Қоғамның дамығанының көрінісінің бірі ол оның неғұрлым институционалды болуы. Отбасы қоғамның жалпы өзгерістер заңдылығыменен өзгеріп отырады, сонымен қатар оның қоғамның өзгеруіне де әсері зор. Заманның талабы алғашқының бірі болып осы отбасы институтынан басталады. Отбасының мәселелерін қарастырғанда оның тарихи даму кезеңдерін және дамудың негізінде жатқан факторлерге көңіл аудару қажет. Дамыған қоғамдарда негізгі  төменгі тұтынымдар, яғни  материалды тұтынымдар негізінен толығымен қанағаттандырылып отбасының негізін құратын және де бұзатын келесі рухани, психологиялық, мәдени тұтынымдар болады. Сондықтан жаһандану процесі жағдайында осы жалпы отбасылардың заңдылығы қазіргі отбасын құрұға дайындалып жүрген жастар арқылы көрінісін табады. Кеңес заманында отбасы мемлекеттік мәселелер деп шешілген мәселелерменен бәсекелік жасай алмады, отбасындағы шаруашылық қоғамдық еңбек тұрғысынан бағаланбады. Мысалы, үй шаруашылығын алып жүргізген көп балалы аналарға ешқандай еңбек стажы жазылған еме, өйткені олардың еңбегінің еш құны жоқ деп саналатын.

    Кеңейтілген, үлкен отбасы заманның талабына сай айзайып келе жатқан отбасы. Бұл жалпы тенденцияның көрінісі. Бірақ та одан мұндай отбасы тек қана кемшіліктерден тұратып отбасы деген ұғым тумауы керек. Мәселе адамзат қоғамының мұндай отбасының тіршілік етуіне материалдық жағдай, мүмкіншілігі мол, психологиялық, рухани ынтымақтастығы күшті болуы қажет. Бір отбасының өзін үш-төрт буынның бірге өмір сүргендігі сонша жылдық тарихи салт-дәстүрдің, жадтың, біртұтастығын қалыптастырады. Кеңейттілген, үлкен отбасылар ХХІ ғасырда, онан соң да мүлдем құрып, жоқ болып кетпейді. Сондықтан, нуклеарлық және үлкен отбасын салыстырмалы тұрғыдан қарастырып олардың жетістіктері мен кемшіліктерін ашу қажет. Нақты деректер арқылы. Отбасындағы билік иесі, қазақ отбасындағы осыған байланысты қандай өзгерістер жүріп жатыр. Кемшіліктері, ұтымды жерлері. Отбасының өзіне тиісті функцияларының орындалуы. Некеге тұру, ажырасу. Отбасы болуға дайындалу процесінің жағдайы. Отбасындағы балалар саны, мәселелер.

10 Тақырып.

Этносоциология.

Семинардың мақсаты-түрлі этникалық  ортада және әлеуметтік топтарадағы әлеуметтік процестерді қарау, этникалық мәдениеттің, дәстүрдің әлеуметтік өмірге әсерін, этникалық қарым-қатынастарды, соған байланысты дау жан-жалдарды көрсету.

Семинар жоспары.

  1.  Этнос, ұлт, ұлыстар, халық ұғымдары.
  2.  Этносоциологияның қазіргі кездегі маңыздылығы, атқаратын функциялары.
  3.  Қазіргі кезеңдегі этносаралық қатынастардың өзекті мәселелері.
  4.  Қазақстандағы этносаралық қатынастардың жағдайы.
  5.  Ош, Желалабад , Мәскеу оқиғаларындағы(2010, ) этосаралық қатынастар: социологиялық талдау.

Әдістемелік ұсыныстар.

Этносаралық қатынастардың ХХІ ғасырдағы сипаттары. Әлемдік тәжірибе. Қазіргі кездегі этносаралық қатынастардың шиеленесуінің себептеріне талдау жасау. КСРО-ның күйреуінің себептері, соның ішінде этносаралық саясат. Егеменді мемлекеттер кезіндегі этносаралық шиеленістердің себептері, олардың шешу жолдары. Грузия, Оңтүстік Осетия, Абхазия, Қырғызстан / 2010 жылындағы/ Ош, Желалабад, Мәскеу оқиғалары, Қазақстандағы Шелекте, Маловодноедағы болған этносаралық шиеліністер. Осы шиеленістерді тек кездейсоқ жай оқиға ретінде қабылдамауға қандай себептер бар. Қазақ пен орыс мәселелері. Орыс мектептерін бітіріп, орыс тәрбиесін алған қазақтар мен қазақ мектептерін бітіріп, қазақша тәрбие алғандар арасындағы шиеленістерді біз этносаралық деп айта аламыз ба?

11 Тақырып.

Жастар социологиясы.

Семинардың мақсаты – жастарды жасына қарай  бөлінетін топ ретінде сипаттау; өмір жолының кезеңі,  жастар туралы негізгі концепциялар мен танысу; жастардың субмәдениетінің ерекшелігін көрсету; қазіргі жастардың құндылық бағыттарына талдау жасау; соның ішінде қазақ жастарының.

Семинар жоспары.

  1.  Жастар әлеуметтік топ: көрсеткіштері, анықтамасы, қажеттілігі.
  2.  Жастардың әлеуметтік мәселелері.
  3.  Қазіргі замандағы жастар: көрсеткіштері, ерекшеліктері, мәселелері.
  4.  Қазақстандағы жастардың әлеуметтік мәселелері.
  5.  Қазақ жастарының әлеуметтік мәселелері.

Әдістемелік ұсыныстар.

Жастарды әлеуметтік топ ретінде қараудың негіздері. Жастардың әлеуметтік көрсеткіштері, олардың тарихи қалыптасуы. Қазіргі заманның талабының жастарға тигізген әсері, талабы. Буындар арақатынасы. Капиталистік қатынас және жастар: техникалык, экономикалық, саяси, рухани көріністері. Жастардың әлеуметтену процесі.  Қазақ жастарының ерекшеліктері: мәдени, экономикалық, саяси, рухани, діни, діли, әлеуметтік. Қазақ отбасының жастарды әлеуметтіндіру мәселелері. Ауыл жастары және қала жастары мәселелері. Ауыл жастарының қалалық болу процесі. Жастардың мамандықты игеру мәселелерінің әлеуметтік қырлары. Студент жастардың саналы білім алу, жұмысқа орыналасу мәселелерінің әлеуметтік қыры.  Жастар және мәдениет.  Жастардың субмәдениеті, оның атқаратын рөлдері, проблемалары. Жастар және саясат. Саясатқа деген жастардың көзқарасы. Адам құқы мен жастар. Жастардың құқының нақты іс жүзінде қорғалуы. Жастар және наркотиктер. Жастар және қылмыс. Жастар және жезөкшелік. Жастар және әдебиет, әдебиеттегі жастар тақырыбы. Жастар отбасы мәселелері. Жастар және қоғам. Жастар және бизнес. Жастар және ғылым. Жастар және әлеуметтік стратификация. Жастар және өнер. Жастар және спорт. Жастар және тарих, философия, социология ғылымдары. Жастардың саналарындағы өзгерістердің бағыты. Жастар және мәңгүрттік, оның көріністері. Жастардың ұлтжанды, патриот болу мәселесі.

12 тақырып.

Білім және ғылым социологиясы.

Семинардың мақсаты – білім мен ғылымды социологиялық тұрғыдан қарастырып олардың мәні мен мазмұнын, құрылымын, функцияларын көрсету, қазіргі дәуірдің әлеуметтік мәселелерін айқындау.

Семинар жоспары.

  1.  Ғылым мен білімге тарихи шолу.
  2.  Қазіргі ғылым мен білімнің сипаттары, мәселелері.
  3.  Қазақстандағы ғылым мен білімнің өзекті мәселелері.
  4.  Қазақтардың білім мен ғылым саласындағы әлеуметтік мәселелері, шешу жолдары.

Әдістемелік ұсыныстар.

Қазіргі ХХІ ғасырдын негізгі көрсеткіштері. Өндіріс қоғамның негізі емес, негізі білім, ғылым. Ғылымның мүлдем жаңа сапалы даму сатысы нанотехнологиялар өмірге келді, бұл тек алғашқы кезеңі ғана. Білім беру тек қана информациялық, ақпараттық фунцияларменен шектелмейді, оның негізі білім алушының ойлау, творчестволық қабілетін дамыту. Осыған байланысты білім, ғылым, өндіріс саласы біртұтас технологиялық циклді құрайды. Ғылымдардың салаларында күрделі өзгерістер жүруде. Гуманитарлық ғылымдар, әлеуметтік-мәдени компоненттің рөлі өсуде. Ұлттық сана, мәдениет өсуіне байланысты гуманитарлық ғылымдарда жалпы адамзаттық пен ұлттық мүдделер, қағидалардың  мәселелері алдыңғы қатарға көтерілуде. Меншіктің түрлі дамуына ерік болғандықтан мемлекеттік және жеке меншіктік білім беру жүйелері қалыптасты. Білім туралы заңның кемшіліктеріне байланысты білім беруде коммерциялық мақсат, яғни ақша табу алға шығып тұр.   Осыған байланысты қоғамдағы пікірлерді талдап, қорытынды шығару. Кемшіліктерді болдырмау, оларды тиятын механизмдер мәселесін қарастыру. Білім және ғылым саласындағы республиканың тәжірибесін қарастыру. Оларды дамыған елдердің тәжірибесіменен салыстару. Социологиялық қөзқарасты анықтау, оның негізгі көрсеткіштерін айқындап, қоратынды жасау. Студенттердің өздерінің тәжірибесіне байланысты дискусиялар өткізу, ұсыныстар жасау, нақты механизмдерін көрсету.Ғылым саласандағы республикадағы өзекті мәселелерге социологиялық қөзқарас.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

81442. Обмен веществ: питание, метаболизм и выделение продуктов метаболизма. Органические и минеральные компоненты пищи. Основные и минорные компоненты 112.57 KB
  Но она является незаменимым элементом в пище людей которые нуждаются во внешних источниках аскорбиновой кислоты известной как витамин C в контексте питания. гипервитаминоза. Дважды Нобелевскийлауреат Лайнус Полинг о витамине B3 известном также как ниацин и ниацинамид както сказал: Меня ошеломила его очень низкая токсичность при том что он оказывает такое значительное физиологическое влияние. Витамины биотин витамин B7 витамин H холин витамин Bp фолат фолиевая кислота витамин B9 витамин M ниацин витамин B3 витамин...
81443. Основные пищевые вещества: углеводы, жиры, белки, суточная потребность, переваривание; частичная взаимозаменяемость при питании 107.95 KB
  Углеводы выполняют структурную функцию то есть участвуют в построении различных клеточных структур выполняют пластическую функцию хранятся в виде запаса питательных веществ а также входят в состав сложных молекул. Углеводы являются основным энергетическим материалом. Углеводы участвуют в обеспечении осмотического давления и осморегуляции.
81444. Незаменимые компоненты основных пищевых веществ. Незаменимые аминокислоты; пищевая ценность различных пищевых белков. Линолевая кислота - незаменимая жирная кислота 109.43 KB
  Как было показано выше основным источником аминокислот для клеток организма являются белки пищи. Белки не являются незаменимыми пищевыми факторами они являются источниками содержащихся в них незаменимых аминокислот необходимых для нормального питания. Белки значительно различаются по аминокислотному составу. Растительные белки особенно пшеницы и других злаковых полностью не перевариваются так как защищены оболочкой состоящей из целлюлозы и других полисахаридов которые не гидролизуются пищеварительными ферментами.
81445. История открытия и изучения витаминов. Классификация витаминов. Функции витаминов 110.79 KB
  Классификация витаминов. Функции витаминов. Ныне известно что куриная слепота может вызываться недостатком витамина .
81446. Алиментарные и вторичные авитаминозы и гиповитаминозы. Гипервитаминозы 107.12 KB
  С нарушением поступления витаминов в организм связаны 3 принципиальных патологических состояния: недостаток витамина гиповитаминоз отсутствие витамина авитаминоз и избыток витамина гипервитаминоз. Примеры авитаминозов: Авитаминоз С Цинга недостаток витамина C приводит к нарушению синтеза коллагена соединительная ткань теряет свою прочность. Авитаминоз D Рахит специфическая функция витамина D заключается в регуляции процессов всасывания кальция фосфора в кишечнике и отложения их в костную ткань а также реабсорбции кальция и...
81447. Минеральные вещества пищи. Региональные патологии, связанные с недостаточностью микроэлементов в пище и воде 104.17 KB
  В настоящее время 14 микроэлементов признаны необходимыми для жизнедеятельности: железо медь марганец цинк кобальт йод фтор хром молибден ванадий никель стронций кремний селен. При его недостатке часто возникают боли в суставах которые иногда ошибочно принимают за проявления ревматизма ЖЕЛЕЗО FeНедостаток железа в питании может вызвать анемию малокровие. В сочетании с белком железо образует красящее вещество крови гемоглобин а так как процесс распада и образования кровяных телец непрерывен то железо должно поступать в...
81448. Понятие о метаболизме и метаболических путях. Ферменты и метаболизм. Понятие о регуляции метаболизма. Основные конечные продукты метаболизма у человека 105.69 KB
  Обычно в метаболических путях есть ключевые ферменты благодаря которым происходит регуляция скорости всего пути. Регуляция количества молекул фермента в клетке Известно что белки в клетке постоянно обновляются. Регуляция синтеза белка может происходить на любой стадии формирования белковой молекулы. Что касается распада ферментов то регуляция этого процесса менее изучена.
81449. Исследования на целых организмах, органах, срезах тканей, гомогенатах, субклеточных структурах и на молекулярном уровне 104.98 KB
  в биохимии всё шире применяются методы молекулярной и клеточной биологии в особенности искусственная экспрессия и нокаут генов в модельных клетках и целых организмах см. Определение структуры всей геномной ДНК человека выявило приблизительно столько же ранее неизвестных генов и их неизученных продуктов сколько уже было известно к началу XXI века благодаря полувековым усилиям научного сообщества. Искусственая экспрессия ранее неизвестных генов предоставила биохимикам новый материал для исследования часто недоступный традиционными методами....
81450. Эндэргонические и экзэргонические реакции в живой клетке. Макроэргические соединения 126.67 KB
  Многие из этих реакций происходят при участии аденозинтрифосфата АТФ играющего роль сопрягающего фактора. При сопряжении процессов 1 и 2 в реакции катализируемой гексокиназой фосфорилирование глюкозы легко протекает в физиологических условиях; равновесие реакции сильно сдвинуто вправо и она практически необратима...