12331

ӘЛЕУМЕТТІК ИНСТИТУТТАР МЕН ӘЛЕУМЕТТІК ҰЙЫМДАР

Реферат

Политология и государственное регулирование

Екіншіден, ұйым деп құрылымның элементтерінің тәртіптелу деңгейі, объектінің ішкі құрылымын айтамыз. Бұл мағынада объектінің жоғары немесе төмен ұйымдасқандығы туралы айтады. Барлық әлеуметтік объектілердің өзінің ұйымы бар, яғни өзін құрайтын элементтердің байланыстары бар.

Казахский

2014-05-21

272.5 KB

678 чел.

ТАРАУ. ӘЛЕУМЕТТІК ИНСТИТУТТАР МЕН ӘЛЕУМЕТТІК ҰЙЫМДАР

1. Әлеуметтік ұйымдар, олардың түрлері.  

2.Әлеуметтік ұйымдардың қоғамдағы рөлі.

3. Әлеуметтік институт, оның мәні.

4. Әлеуметтік институттардың негізгі функциялары.

  1. Тұлға, отбасы, топ, қауымдастық  әлеуметтік құрылымның адами материалдары. Алайда адамдар қоғамда жай механикалық түрде біріге салмайды, белгілі бір жағдайда, белгілі бір  қажеттілікпен ұйымдасады, біреуі басқарушылық функция атқарса, екіншісі – басқарылады, біреуі ой еңбегімен айналысса, екіншісі дене еңбегімен айналысады және т.б. Сөйтіп бірін бірі толықтырып, белгілі әлеуметтік бірлікті (единица) құрап, ұйым деген атқа ие болып әлеуметтік құрылымның маңызды элементіне айналады.

   Ұйым түсінігінің әртүрлі мәні бар, бірақ негізінен үш мағынада қолданылады.

   Біріншіден, ұйым деп белгілі әлеуметтік функция атқаратын мекемені атаймыз. Мысалы, мемлекеттік, саяси, қоғамдық, өндірістік, ауылшаруашылық, мәдени және т.б.  

    Екіншіден, ұйым деп құрылымның элементтерінің тәртіптелу деңгейі, объектінің ішкі құрылымын айтамыз. Бұл мағынада объектінің жоғары немесе төмен ұйымдасқандығы туралы айтады. Барлық әлеуметтік объектілердің өзінің ұйымы бар, яғни өзін құрайтын элементтердің байланыстары бар.

   Үшіншіден, ұйым деп бір нәрсені ұйымдастыруға, әлеуметтік объектілер қызметін үйлестіруге бағытталған адамның қызметі түсіндіріледі. Бұл мағынада митингілерді, демонстрацияларды, спорттық кештерді және т.б. ұйымдастыруды  айтады.

  Бұл анықтамалардың барлығы кез келген әлеуметтік жүйенің әртүрлі аспектілерін, атап айтқанда, оның объективтілігін, құрылымдық күрделілігін және жеке ұйымдардың, сондайақ бүкіл қоғамның қызмет етуін қолдауға бағытталған  мақсатты ісәрекетті  береді. Сонымен әлеуметтік ұйымдар - әлеуметтік жүйенің маңызды элементтері ретінде қоғам мүшелері  үшін әлеуметтік мәнді  қатынастарды тәртіпке, ретке келтірудің, тиянақтаудың, оларды міндетті етудің негізінде  қалыптасады.        

  Әлеуметтік ұйымдар дегеніміз белгілі бір әлеуметтік топтар мен индивидтердің мүддесін білдіріп, оны қорғайтын, алдына қойған әлеуметтік мақсатқа жету үшін ерікті түрде мүшелікке кірген, оған материалдық көмек көрсететін, мүшелерінің арасында еңбек бөлінісі жүзеге асқан, төменнен жоғарыға дейін тұрақты ұйымдық құрылымы бар, өзін-өзі басқаратын азаматтардың бірлестігі. Ұйымның барынша қарапайым анықтамасы  бұл екі немесе одан көп индивидтер іс-әрекеттерінің саналы үйлестірілген жүйесі. Бұл анықтамада ұйымның екі маңызды сипаттамасы бар: әлеуметтік ортақтық, бірлік (әлеуметтік қауым белгілі мүшелері бар ұйымнан тұрады) және қауымдастықтың мақсатты қызметі.  

      Әлеуметтік ұйымдар арқылы миллиондаған адамдар өзін-өзі басқаруға белсенді қатысып, өмір мектебінен өтеді. Ұйымдық құрылымның негізгі өзегі  билік  басқару қатынастары болып табылады. Сондықтан бұл құрылымда басқарушы блок (басшы немесе тиісті функцияларымен, штатымен басшылар) және орындаушылар блогы болады. Әлеуметтік ұйымның ең жоғары формасы мемлекет болып табылады.  

      Ұйымдар әкімшілік, қоғамдық және формалды және формалды емес типтерге бөлінеді. Әкімшілік ұйымдар құрылымдарының қатаң және жоғары деңгейімен, директивті бекітілген мақсаттарымен  ерекшеленеді. Қоғамдық ұйымдар  адамдардың ерікті бірлестіктері болып саналады. Бұлардың басқаларға қарағанда демократиялылығы басымдау болады. Ал формалды ұйымдар – бұл функциялары, құқықтары және міндеттері  қатаң белгілеген қоғамның әкімшілік негізі болып табылады. Неформалды ұйымдар кездейсоқ құрылған екі түрлі болады. Біріншісі мақсаттары айқын емес кездейсоқ құрылған адамдар жиыны да, екіншісі мақсаттары айқын, барлық талаптар мен орындаушылық тәртіппен ерекшеленген қылмыскерлердің болмаса діни ұйымдары.

   Сонымен қатар әлеуметтік ұйымдар мынадай түрлерге де бөлінеді: 1.  Қоғамдық-саяси мүдделерге сай құрылған ұйымдар. Бұған алдына саяси мақсаттар қойған ұйымдар жатады. 2. Экономикалық мүддеге қарай құрылған ұйымдар. 3. Таптық белгісіне сәйкес құрылған ұйымдар (кәсіподақтар, шаруалар одағы). 4. Қызмет түріне қатысты құрылған ұйымдар (ғылыми-техникалық, оқу-ағарту, денсаулық сақтау, ұлттық-мәдени, спорттық, қорғаныс, діни және т.б.).

  2.   Әлеуметтік ұйымдардың қоғамда атқарар белгілі рөлдері бар. Ол олардың қызметтерінен туындайды:

    1). Бірлестік мүшелерінің мүдделері мен қажеттерін айқындау және қанағаттандыру;

    2). Әлеуметтік ынтымақтасу мен жұмылдыру функциясы. Топтар мүшесін және оларды қолдайтындарды белгілі бір мақсат төңірегінде біріктіру және ұйымдастыру;

    3). Әлеуметтендіру функциясы. Әлеуметтік ұйымдар өздерінің мүшелерін белгілі бір маңызды мәселелерді шешуге қатыстыра отырып, олардың белсенді қоғамдық позициясын қалыптастырады, белсенділігі мен мәдениетін көтереді, азаматтарды мемлекеттік және қоғамдық істерді басқаруға қатыстырады.

   3. Әлеуметтік ұйымдар сияқты әлеуметтік жүйенің маңызды элементі   әлеуметтік институттар. Ол қоғам мүшелері  үшін әлеуметтік мәнді  қатынастарды тәртіпке, ретке келтірудің, тиянақтаудың, оларды міндетті етудің негізінде  қалыптасады. Нақты индивидтердің, адамдардың, әлеуметтік топтардың, жіктердің және басқа қауымдастықтардың әлеуметтік байланыстары, өзара әрекеттері және қатынастары негізінде әлеуметтік институт пайда болады.  

   Әлеуметтік институт — бұл адам баласының әлеуметтік ойының ұлы жемісі. Біздің тұрмысымыздың барлық маңызды салаларын қамтитын күнделікті өмірдің ұжымдық түрлері ондаған, тіпті жүздеген жылдар тұрақты қызмет етуге қабілетті. Әлеуметтік институтар адам өмірінде кездейсоқтық емес,  тұрақтанған, сенімді әрекеттестік, жетекші рөл атқарады.  Сол себепті де әлеуметтану үшін институттар талдаудың аса маңызды объектілердің бірі, ал олардың қызметін түсіндіру әлеуметтанудың өзегі болып саналады. Сол себепті де қазіргі әлеуметтану ғылымы институт проблемасына ерекше көңіл бөледі. Белгілі әлеуметтанушылар Г. Спенсер, и Э. Дюркгейм әлеуметтік институттарды  әлеуметтік фабрика деп атаулары жайдан-жай емес.

    Қоғамда жеке әлеуметтік институттар ерте заманнан қалыптасқан. Мысалы, отбасы, мемлекет, білім және т.б. Уақыттың сұранысына орай жаңа әлеуметтік институттар пайда болады. Мысалы, Қазақстандағы қазіргі нарықтық және демократиялық жағдайлардан туындаған нарықтық институттар, демократиялық институттар және т.б.

    Күнделікті өмірде институтты әртүрлі әлеуметтік құрылым деп түсінеміз. Адамның қауіпсіздігі, оның білімі, денсаулығы, шаруашылық қызмет, демалыс, тағы басқа біздің күнделікті өміріміздің мәнін құрайтын құбылыстар институттық сипатқа ие болды. Бұл - институттанған, қалыптасқан, тәртіптелген, нығайтылған, жүйеге түскен әлеуметтік өмір. Мысалы, отбасы институты, білім институты, армия институты, дін институты, т.с.с.

   Әлеуметтанушылар арасында әлеуметтік институт терминін түсіндіруде бірыңғай пікір жоқ. Дегенмен мынандай анықтамалар ұсынуға болады.

   Әлеуметтік институт - бұл адамдардың мүдделерін қанағаттандыру мақсатында пайда болған, белгілі бір әлеуметтік мәні бар функцияларды атқаратын, әлеуметтік әрекеттестіктің тарихи қалыптасқан, нығайған, өзін-өзі тұрақты жаңартып отыратын, әлеуметтік жүйеде тығыз байланысқан, әлеуметтік нормалар мен ережелер, әлеуметтік рөлдер мен мәртебелер негізінде мақсатқа бірге қол жеткізетін адамдардың ұйымдасқан  бірлестігінің түрі.

  Әлеуметтік институт – бұл ең бірінші әлеуметтік құрылымның өмір сүруін қамтамасыз ететін әлдеқалай дәстүр, қоғамдық өмірдің уставы (жарғысы), адамдардың  қызмет істейтін бірлестіктер және оларды ұжымдарға мақсатты біріктіретін ұйымдастырушы күш.  

   Әлеуметтік институт  бұл адамдардың біріккен тірлігінің тарихи қалыптасқан тұрақты  ұйымы, ісәрекеті мен өзара әрекеті, олардың қызметінің әртүрлі саласын,  мінезқұлқын реттеуші және оларды әлеуметтік рөлдер мен мәртебелер жүйесіне  жинақтаушы тұрақты ережелер, нормалар мен тәртіптер (установки) кешені.

  Әлеуметтік институт – бұл дәстүрлер, нормалар және құндылықтарға негізделген адамдардың ұжымдық тірлігінің  түрі, адамдарды ортақ мақсатқа жетуге күшжігерін ұйыстыратын  ұйымның ерекше формасы.

   Қоғамдық өмірдің экономикалық, саяси, құқықтық, адамгершілік, сондай-ақ адамдардың өмір сүруінің әлеуметтік ережелері мен мінез-құлқының нормаларын бойына сіңірген қоғамдық қызмет пен әлеуметтік қатынастардың белгілі ұйымы.

  Әлеуметтік құрылым мен әлеуметтік қызмет соншалықты әр алуан болса, әлеуеттік институт та шексіз. Мысалы, отбасы институты, дін институты, білім, өнер, ғылым, мәдениет институты, өндіріс, банк, несие, рента, сауда институты және т.б. болып кете береді. Яғни адамдардың мінезқұлқын, ісәрекетін сипаттайтын кез келген тұрақты әлеуметтік құрылым әлеуметтік институт бола алады.

  Институт дегеніміз не? Соның анықтамасына тоқтала кетелік. Институт («институтты» латыннан аударғанда орнату деген мағынаны береді) дегеніміз адамдардың аса маңызды қажеттіліктерін қанағаттандыру үдерісі тәртіпке келтірген, тұрақты сипаты бар, өзін-өзі жаңартып отыратын әлеуметтік әрекеттер мен өзара қарым-қатынастардың жиынтығы.

   4. Әлеуметтік институттар өмірге қалай келеді және олардың ең мәнді сипаттары қандай? Әлеуметтік институттардың негізгі мақсаты – маңызды өмірлік қажеттілікті қанағаттандыру. Кез келген институт әлеуметтік қажеттіліктен туады, соған сай қызмет етеді. Мысал үшін отбасы институтын алайық. Ол, біріншіден, қоғамдық құндылықтар (махаббат, балаларға қатынас, отбасылық өмір). Екіншіден, қоғамдық рәсімдер (процедуры) (балалардың тәрбиесі, олардың денсаулығы, денесінің өсуі жөніндегі қамқорлық, отбасылық ережелер мен міндеттер). Үшіншіден, отбасындағы рөлдер мен мәртебелердің бір-бірімен араласып жатуы (отбасында ата мен ененің, әкенің, ананың, баланың, жас өспірімнің, аға мен қарындастардың рөлдері мен мәртебелері). Осылардың көмегімен отбасылық өмір жүзеге асады. Қауіпсіздік пен әлеуметтік тәртіпті әлеуметтік Һәм саяси институттардың аса маңызды түрі мемлекет қамтамасыз етеді. Білім беру мен жас ұрпақтарды әлеуметтендіруге, кадрларды дайындауға қажеттілікті білім институты қамтамасыз етеді. Рухани, оның ішінде барлығынан бұрын  өмірлік мағыналы  проблемаларды дін институты қамтамасыз етеді.

   Әлеуметтік институттар өздеріне тән әлеуметтік функцияларды атқарады. Бұл функциялар әртүрлі. Қызмет ету салаларына қарай әлеуметтік институттар 4 топқа бөлінеді:

     1. Экономикалық институттар: меншік, нарық, ақша, еңбек ақы, т.б. Бұл институттар экономиканың тиімді дамуын қамтамасыз ету мақсатында шаруашылықты басқару мен ұйымдастыруды жүзеге асырады. Мәселен, меншік қатынастары жеке тұлғалардың материалдық және басқа да құндылықтарға ие болуына және оларды пайда көзіне айналдыруына мүмкіндік берсе, ақша  тауар айырбасының жалпылама эквиваленті болып табылады. Еңбек ақы  жұмысшының еңбегі үшін төленетін ақы.

   2. Саяси институттар: мемлекет, сот, армия, парламент, саяси партиялар және т.б. Бұлар қоғамды билеу және басқару қызметтерін жүзеге асырады.

  3. Рухани институттар: ғылым, білім, дін, мәдениет, тәрбие, моральдық ережелер, т. б. Бұл саланың институттары ғылым мен білімнің, өнердің дамуына және қоғамдағы моральдық құндылықтарды қолдауға ықпал етеді.

   4. Отбасы саласындағы институттар: отбасы, ана, әке, неке, балалары, т. б. Бұл институттар  әлеуметтік жүйенің негізгі және маңызды саласы. Отбасы саналы азаматтың қалыптасуында басты рөл атқарады. Отбасының берекелі де берік болуы тұтас қоғамның тұрақты болуын қамтамасыз етеді.

  5. Денсаулық институты (медицина мекемелері, спорт және туризм).

  6. Ақпарат және коммуникация институты (коммуникация мен ақпараттың  бұқаралық құралдары).

    Бұл әлеуметтік институттар арасында тығыз байланыс бар. Мәселен, мемлекет тек саяси билікті ғана жүзеге асырып қоймайды, сонымен қатар экономикалық, рухани және отбасы салаларының қызметтеріне де елеулі ықпал етіп отырады. Қоғам ілгерілеп дамыған сайын әлеуметтік институттар да дамып, жетіліп отырады.    

  Кез келген әлеуметтік институттардың негізгі мазмұндық қызметі әлеуметтік қажеттіліктерді қанағаттандыру, өйткені олар сол үшін құрылды және сол үшін өмір сүреді. Осы бағытта әлеуметтік институттар қанша болса, олардың соншалықты қызметтерін айтуға болады:   

   1. Кәсіби ісәрекеттің жалпы ережелерін жасау жолымен субъектілердің әлеуметтік қажеттіліктерін қамтамасыз ету.

   2. Әлеуметтік функция. Бұл адамдар арасындағы байланыстар мен қатынастарды анықтайды, нығайтады және қайта пайда етеді. Әрбір институт өзінің мүшелерінің мінез-құлқын қалыпқа түсіреді, нығайту үшін құндылықтар жүйесін, мінез-құлық нормалары мен үлгілерін жасайды. Институт шеңберінде оның мүшелерінің қызметін, өзара байланысы мен қарым-қатынасын тәртіпке салып, реттеп отыратын белгілі әлеуметтік бақылау қалыптастырады.

  3. Қоғамдық өмірдің тұрақтылығы мен бірқалыптылығын қамтамасыз етеді.

  4. Біріктіруші функция. Бұл жалпы ережелерге байланысты әлеуметтік топтар, қауымдастықтардың бірігуі, бір-біріне бағыныштылығы, бір-біріне тәуелділік үдерістерін қамтиды, біріктіреді.

  5. Коммуникативті, яғни байланыс функциясы. Бұл өзара әрекет және ақпарат алмасу негізінде жүзеге асады. Институт мүшелерінің байланысының өзіндік ерекшеліктері бар.

  6. Трансляциялық функция. Бұл әлеуметтік тәжірибе ретінде көрінеді. Әрбір институттың өздерінің құндылықтары, нормалары мен мінез-құлықтары үлгілерін меңгеру негізінде индивидтерді әлеуметтендіретін  белгілі тетіктері бар.   

   Сонымен әлеуметтік ұйымдар мен институтар қоғамда аса маңызды функцияларды атқарып,  миллиондаған адамдар өзін-өзі басқаруға белсенді қатысып, өмір мектебінен өткізіп, оларды әлеуметтендіру үдерісінде айрықша рөл атқарады.   

 

Бақылау сұрақтары

  1. Әлеуметтік жүйенің маңызды элементтерін атаңыз?

  2. Әлеуметтік ұйымдар дегеніміз не?

  3. Әлеуметтік институт дегеніміз не?

  4. Институт деп нені атаймыз?

  5. Әлеуметтік институттардың негізгі мақсаты неде?

  6. Экономикалық институттарға не жатады?

  7. Саяси институттарға нелер жатады,

  8. Рухани институттар: ғылым, білім, тәрбие, моральдық ережелер т. б.   

  9. Әлеуметтік институтар мен ұйымдардың әлеуметтендіру функциясы туралы не айта аласың?

XII ТАРАУ. ЭКОНОМИКАЛЫҚ ӘЛЕУМЕТТАНУ

   1.Экономикалық әлеуметтанудың пәні.

   2. Экономикалық  әлеуметтанудың зерттеу объектісі.

   3. Экономикалық әлеуметтанудың функциялары.

   4. Экономикалық әлеуметтену және еңбек етудің психологиялық факторлары

  1. Экономикалық әлеуметтану  жалпы әлеуметтанудың жүйешіктерінің бірі. Оның негізгі мақсаты экономика қаншалықты дәрежеде адамдардың әлеуметтік қажеттілігін қанағаттандырады, әлеуметтік институттардың қызметіне және адамдардың мінезқұлқына, сондайақ олардың әлеуметтік  сапасының қоғамның экономикалық саласына қандай әсер ететінін анықтау болып саналады. Былайынша айтқанда, экономикалық әлеуметтану қоғамның экономикалық және әлеуметтік салаларының өзара қарымқатынасын, сондайақ олардың басқа салаларымен байланысын зерттейді, сол себепті экономикалық әлеуметтанудың зерттеу пәні экономикалық және әлеуметтік факторлардың  өзара әрекеті мен әсерін талдау болып табылады.

   Әлеуметтану ғылымының негізін салушы О.Конт бір ғана ғылымды, экономиканы зерттейтін әлеуметтануды ғана мойындады. Бұл идея француз әлеуметтанулық мектебінде жалғасын тапты. Француздың әйгілі әлеуметтанушысы Э. Дюркгейм қоғамтану ғылымының бір саласы ретінде экономикалық әлеуметтануды жасау идеясын ұсынған болатын. Германияда экономикалық әлеуметтану экономиканы, тарихты және әлеуметтануды біріктіретін сала ретінде қалыптасты.

   Экономикалық әлеуметтанудың зерттеу пәнін түсіну үшін «экономика» және «экономикалық әлеуметтану» деген ұғымдардың мәнін аша кеткен жөн.  «Экономика» ұғымының түп төркіні гректің oikonomia – шаруашылықты басқару деген сөзінен шыққан. Экономика өндіріс, өнімді айырбастау мен бөлу саласындағы қоғамдық  қатынастардың жиынтығы; өндірістің белгілі салалары мен түрлерін қамтитын елдің халық шаруашылығы немесе шаруашылықтың белгілі бір саласын зерттейтін ғылым. Оның ұғымдары пайда, рентабілділік, рента, несие және т.б. болады да, мақсаты өндірісте барынша табысқа жету, әртүрлі ресурстардан  барынша аз шығынымен өнім алу. Бұл мағынада адам да ресурстардың бірі болып саналады.  Бұдан туатын ақиқат экономика  адам болмысының саласы. Өйткені қоғамның экономикалық саласы өзөзінен дамымайды. Экономиканың ұдайы өсуіне ықпал ететін объективті жағдайлармен қатар субъективті факторлар бар. Яғни экономиканың дамуы адамдардың субъективті іс-әрекеттері - көңіл-күйі мен ықыласы, белсенділігіне байланысты. Сол себепті қандай да бір экономикалық құбылыс, үдеріс болмасын, оларды талдауды, анықтауды әр уақытта нақтылы жеке адамның, жеке топтың іс-әрекеті, қызметінің жемісі ретінде қарау қажет. Осы мағынада экономикалық әлеуметтану экономиканы дамытудың әлеуметтік тетіктерін және адамдардың әртүрлі қажеттіліктерін барынша толық қанағаттандырудың амалдарын зерттейді. Сондықтан экономикалық әлеуметтанулық зерттеудің негізгі салалары «еңбек ету себебі», «еңбекпен қанағаттану», «жұмысыздық», «әлеуметтік кепілдіктер», «әлеуметтік еңбек», «әлеуметтік мінезқұлық», «әлеуметтік ісәрекеттің экономикалық факторлары» және т.б. Басқаша сөзбен айтқанда, экономикалық әлеуметтанудың мақсаты – адам, оның қажеттіліктері, мұддесі, өмір сүруі, яғни экономикалық үдерістердің адами өлшемдері.  

  Міне, бұл жайттардан экономикалық әлеуметтанудың пәні деген мәселе алға шығады. М.Вебер экономика әлеуметтануының пәнін «әлеуметтік –экономикалық құбылыс» деп түсіндіреді. Ал әлеуметтік-экономикалық құбылыс дегеніміз адамның өзінің өмір сүруі үшін және идеалды қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін біріге және ұйымдаса тіршілік етуі.

    Экономикалық әлеуметтанудың пәніне қоғамның экономикалық дамуының әлеуметтік аспектілері, экономикалық және әлеуметтік құбылыстар мен үдерістердің бір-бірімен тығыз байланысы және қарымқатынастары жатады.

   Экономикалық дамудың әлеуметтік аспектілері дегеніміз не? Оған адамның ең жоғары қасиеттері — инабаттылығы, еңбек сүйгіштігі, ынталығы, ұқыптылығы, қайырымдылығы,  әділеттілігі, жауапкершілігі,  белсенділігі,  шаруақорлығы және  т.б. қоғамдық өндірісті дамытып, оның өнімін көбейтуге, сапалы тауарларды көп өңдіруге тікелей әсерін тигізіп отырады. Экономикалық әлеуметтану жұмысшылар мен қызметкерлердің білім деңгейі мен мамандығы, саналылығы, әділеттілігі, белсенділігі, жауапкершілігі және т.б. қасиеттері еңбек үдерісіне қалай әсер ететінін де зерттейді.

  Ал экономикалық және әлеуметтік тұрғыда бір-бірімен тығыз байланысқан құбылыстар мен үдерістерге экономиканың  алуан  түрлі салалары, әлеуметтік институттар (фирмалар, акционерлік қоғамдар,  корпорациялар, банктер, т.б.), алуан түрлі адамдар бірлігі (мысалы, өндіріс, еңбек ұжымдары, өңдірістік бірлестіктер, топтар, бригадалар, т.б.), экономикалық үдерістер, өндіріс саласыңдағы әлеуметтік қатынастар (үстемдік ету-бағыну, басқару-орыңдау), еңбеккерлердің өндірісті басқаруға қатынасуы, жұмыс күшінің тұрақсыздығы, ауысуы, миграция, мамандықты іріктеп алу, адам және алуан түрлі топтардың экономикалық іс-әрекеттерінің себеп-дәлелдері, экономикалық  сана мен ойлау, экономикалық-материалдық жағдай, көңіл-күй, тәртіп, мұқтаждық, талап-тілек, әлеуметтік құндылықтардың еңбектің өнімділігіне, тауардың сапасына әсері және т.б. жатады.     

  Экономикалық әлеуметтанудың табиғатын таныпбілуде оның оъектісін айқындау маңызды. Экономикалық әлеуметтану өзінің зерттейтің басты мәселесі  экономиканы өз алдына жүйе деп қарайды. Бұл жүйеде -  өндіріс-бөлу – айырбастау - тұтыну   жүзеге   асырылады. Ал үдерістің  нарықтық түрі: "Сұраныс және ұсыныс". Бұл екі үдеріс, яғни сұраныс пен ұсыныс қатар қолданылады, өйткені әлеуметтанушының басты назары ең алдымен мұндағы алуан түрлі адамдардың, топтардың мінез-құлқына, ісәрекетіне аударылады. Адам және оның топтары - жұмысшы, қызметкер, тұтынушы, айырбастаушы, сатушы, сатып алушы және  т.б. ретінде қарастырылады.

    2. Экономикалық әлеуметтану, бір жағынан, экономикалық алғышарттарды, қоғамдық топтардың мүддесін жүзеге асырудың мүмкіндігі мен шектеуін, екінші жағынан, әлеуметтік факторларды және экономиканың қызмет ету жағдайын зерттейді. Экономикалық әлеуметтанудың зерттеу объектісі экономиканы дамытуға қоғамның әлеуметтік сипатының әсерінің нақты жолдары мен әдістерін, ал экономиканың жағдайы мен дамуының  әлеуметтік қатынастарға ықпалын айқындау болып табылады.

    Экономикалық әлеуметтанудың бір ерекшелігі сол, ол экономикалық құбылыстар мен үдерістерді жеке адамның, топтың, оның ішінде жіктің экономикалық жағдайы, материалдық әл-ауқаты, мінез-құлқымен тығыз байланыстырады. Сөйтіп экономиканы реттеу, басқарудың әлеуметтік механизмдерін ашу, экономикалық сана, экономикалық ойлау, экономикалық ынта, ықылас, мәдениет және т.б. мәселелер - экономиканы әлеуметтік тұрғыдан зерттеудің ең басты мәселелері.

   Экономикада адамның тәртібін басқарып, реттеп отыру өндірістегі жұмысты әлеуметтік ұйымдастыру, жоспарлау және ынталандыру құрал-әдістерін толық қамтиды. Ол өндірістегі адамдардың жұмысын, тәртібін, басқа да жағдайларын қадағалап отырады, бұларды бұзса, оларға құқық ережелерін қолданады, осылай еңбекке ынталандырудың бүтіндей жүйесін қалыптастырады. Сөйтіп ол өндірістегі еңбек ұжымын, жеке жұмысшы, қызметкердің, маманданған топтардың іс-әрекетін, жұмысын әр уақытта реттеп басқарады және өңдірісте еңбекті қажетті бағытта жүргізуге зор ықпал жасайды. Екінші жағынан, өндірістегі адам факторының оның дамуына, еңбек ұжымының тәртібіне, әсіресе, олардағы әлеуметтік реттеу, басқару құралдарына әсері күшті.

     Еңбекті ұйымдастыру, өндіріс ұжымдарын басқарудың негізінде қызметкерлердің белгілі бір типі қалыптасады. Қалыптасқан тип, бір жағынан, ең жоғары адамгершілік қасиеттерді танытады. Оларға еңбек сүйгіштік, сенімділік, әділеттілік, еңбекке саналықпен қарау, еңбекті сапалы әрі тез істеу, адамның еңбек үдерісінде өзінше шешім қабылдауы, жауапкершілік, белсеңділік және т.б. жатады. Екінші жағынан, олардың кейбір жағымсыз қылықтары да ашылады. Кейбір еңбеккерлер мен қызметкерлер өзінің Отан, халық алдындағы борышына немқұрайлы қарайды, тапсырылған жұмысты, қызметті қалай болса солай істейді, өз міндеттеріне жауапсыздық танытады.

  Осыларға сәйкес әрбір жұмысшы мен қызметкердің типін анықтау үшін экономикалық әлеуметтану олардың әр қайсысының барлық қасиеттерін терең талдап, содан кейін оның мінез-құлқының, тәртібінің өндіріс үдерісінде   қай жағы басым екенін салыстырады. Осыған орай өндірісте алуан түрлі еңбек ұжымдары мен топтары қайта құрылып, қалыптасады.

       3. Экономикалық әлеуметтану жалпы экономикалық және әлеуметтік құбылыстар мен үдерістердің  қарым-қатынас және даму заңдылығын зерттейді. Ал, зандылықтар деген не? Олар байланыс пен қатынастардың ең тұрақты, қайталанатын, қажетті, мәнді, басты жақтарының жиынтығы.

    Экономикалық әлеуметтану, бір жағынан, әлеуметтік алуан түрлі топтардың, жіктердің мұң-мұқтажын, мүддесін, талап-тілегін қанағаттандырып, іске асыру жағын ойластырса, екінші жағынан, жалпы экономикалық дамудың факторлары мен алғышарттарын, экономикалық және әлеуметтік дамудағы байланыс-қатынастардың мәнін зерттеп, анықтайды.

  Экономикалық әлеуметтану өз объектісін, яғни экономикалық құбылыстар  мен үдерістердің қарым-қатынас, даму заңдылықтарын зерттегенде  мынандай әдістемелік қағидаларға сүйенеді:

    1. Қандай да бір экономикалық үдерістер болмасын оны экономикалық әлеуметтану әрбір таптың, оның ішіңде топтың, жіктің мұң-мұқтажы, мүдде, талап-тілегі тұрғысынан зерттейді.

   2. Қандай да бір әлеуметтік құбылысқа талдау жүргізбесін экономикалық әлеуметтану өндірістегі әлеуметтік топтардың, оның жіктерінің меншік формасына қатынасын, әл-ауқат дәрежесін, өмір сүру жағдайларын нақтылы еске алып отырады.

    3. Экономикалық  қатынастарды дамытуға әлеуметтік факторлардың, сондай-ақ экономикалық қатынастардың әлеуметтік қатынастар мен үдерістерге тигізетін әсерін ескереді.

    4. Әлеуметтік-экономикалық міндеттерді шешуде әлеуметтік, яғни адами факторға басты назар аударады.

    5. Экономикалық және әлеуметтік мәселелерді бірыңғай байланыста қарауға бағыттап отырады.

    6. Шаруашылық тетігімен салыстырғанда әлеуметтік тетіктің ықпалы басым түсетінін әр уақытта ескеруді қажет етеді;

     7. Экономикалық және әлеуметтік саясаттың тығыз байланыста болатынын есте ұстау.     

 4. Экономикалық әлеуметтанудың пәні мен зерттеу объектісін айқындаудың өзі оның негізгі функцияларын талдауға алып келеді. Олар мыналар:

  1. Танымдық функция, яғни тауар өндіру және бөлумен, қызметпен  байланысты экономикалықәлеуметтік қарымқатынастарды, әлеуметтік құрылымдарды, институттарды, мәртебелер мен рөлдерді, жинақтай айтқанда экономикалық қарымқатынастағы адам факторының рөлін зерттеу, білу.  

  2. Диагностикалық функция, яғни әлеуметтікэкономикалық саланы дамуындағы проблемаларды айқындау және оның жағдайын  талдау, ұсыныстар дайындау.

  3. Технологиялық функция, яғни белгілі бір өндіріс саласындағы жаңа әлеуметтікэкономикалық технологияларды пайдалану.

  4. Болжамдық функция, яғни өндіріс саласын дамытуда қысқа және ұзақ мерзімді болжамдар жасау.

  5. Басқарушылық функция, яғни әлеуметтікэкономикалық үдерістерді басқару саласында әлеуметтанушыэкономистердің ғылымитәжірибелік қызметтерінің нәтижесін ендіру. Өндіріс саласында қажетті заңнамалар мен басқа да жарлықтар, қаулылар қабылдаудың, басқарушылық шешімдер жасауды ғылыми  негіздеу.

   Еңбектену себебі   адамның белгілі бір қажеттіліктен туған ісәрекет етуі. Себеп адамды ісәрекетке жұмылдырып қана қоймайды, сонымен қатар мақсат пен оған жетудің амалдарын да қамтиды. Бұл адамдардың  материалдық және рухани қажеттіліктерін қанағаттандырудағы әлеуметтік мінезқұлықтың бір түрі экономикалық ісәрекетпен байланысты. Экономикалық ісәрекет өндірістік фактормен, яғни еңбектің мазмұны, ұйымдастырылуы мен жағдайына; әлеуметтік, яғни еңбектің әлеуметтік қажеттілігі; экономикалық, яғни еңбектің бағалануы; әлеуметтікпсихологиялық, яғни  еңбек ұжымындағы психофизиологиялық, яғни адамдардың жеке мінезқұлық ерекшеліктері.  

   Экономиканың әлеуметтік қатынастарға ықпалын, әлеуметтік топтарға бөлінудің экономикалық себептерін ашу, экономика дамуының әлеуметтік факторларын талдап көрсету қажет. Мысалы, экономиканың кейбір әлеуметтік мәселелері, атап айтсақ, қызметкерлердің білім және мамандық, үй-тұрмыс, жалақы, табыс-кірісі және т.б. сияқты өндіріс жүйесіндегі топтардың, олардың ішіндегі жіктердің қоғамдық өндіріс орындарындағы іс-әрекеттері мен мінез-құлықтары өте маңызды, өзекті мәселе. Бұл мәселені дұрыс шешпейінше өндіріс қарқынмен дамиды, еңбек өнімділігі жоғарылайды, сапалы тауарлар көп шығарылады деп айту қиын.

   Әлеуметтік-психологиялық қолайлы жағдайсыз ешқандай еңбек пен жұмыстың ұйымдастырылуы, материалдық ынталандырылудың ең тамаша жүйесі жұмыскерді жеткілікті деңгейде қанағаттандыра алмайды. Әлеуметтік-психологиялық қолайлы көңіл-күйді өндірістен тыс мәнді жайттардың кешені - қоғамдық-саяси жағдай, әлеуметтік-құқықтық, әлеуметтік-мәдени жағдаяттар және отбасындағы құқықтық-психологиялық ахуал жасайды.

  Жұмыс орнындағы психологиялық қолайлы күй-жайды, әлеуметтік-психологиялық жағдайды қалыптастыру маңызды мәселе.  Ол үшін тұрақты түрде, үнемі адамға көңіл аудару, оны жақындата тарту, қатынастың жағымды сезімдік ортасын жасау, тұлғааралық тартымдылықты, көңілін, ниетін білдіруге, қол ұшын беруге дайын болуы, басқаларды әрдайым түсіністікпен қарау сияқты психикалық ахуалдің ұдайы өндіріліп, орнықтырылуы керек.                                                                                                                                                                                                   

  

   Бақылау сұрақтары   

  1. М.Вебердің экономика әлеуметтануының пәні туралы пікірі қандай?

  2. Экономикалық әлеуметтану нені зерттейді?

  3. Жұмыс орнында әлеуметтік-психологиялық жағдайды қалыптастыру қандай маңызға ие?

 4. Өндірістегі басты тұлға кім болып саналады?

Маркс адамгершілікті төмендету болмаса одан айыру капитализмнің бір атрибуты деп, адамның заттанып кетуімен күрестің қажеттігі туралы жазған болатын.                            

ХІІІ ТАРАУ. БІЛІМ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ

   1. Білім әлеуметтік институт ретінде.

   2. Бiлiм әлеуметтануының объектісі.

   3. Бiлiмнің негізі -  ұлттық құндылықтар.  

   4.  Бiлiм әлеуметтануының атқаратын қызметтері.

  1. Бiлiм әлеуметтануы  әлеуметтік институт ретінде білімнің қоғамдағы функциясын, әлеуметтік ұйым ретінде оның мектеп, оао, жоо, т.б. мекемелерін, сондай-ақ білім саласындағы әлеуметтік саясатты зерттейтін әлеуметтанудың саласы. Соңғы онжылдықтарда ғана білім әлеуметтануы өзінің «азаматтық құқығына» ие болды.

  Білім - философияда бүкіл танымның даму үдерісінде қалыптасқан адамзат мәдениетінің, рухани қазынасының жиынтығы. Айналадағы дүниені жан-жақты зерттеп, заңдылықтарын ашып игерудің нәтижесінде қоғамдық өмірдің даму сатыларына сәйкес, адамдардың іс-әрекеті мен тәжірибесінде айқындалып дәлелденген белгілі жүйедегі ұғымдар жүйесі.

  Білімді танымдық дәрежесіне, шындықты жан-жақты қамтуына, терең мәніне жете бейнеленуіне  қарай мынандай түрлерге бөлуге болады: тұрмыстық, ғылымға дейінгі  және ғылыми, эмпириялық пен теориялық.

   Ғалымдар білім әлеуметтануының мәселелерін былайша түсіндіргілері келеді: біріншіден,  бүгінгі білім моделінің өмірдің әртүрлі салалары үшін мамандар дайындауы қаншалықты қоғам мүшелерін қанағаттандырады; екіншіден, білімнің ұлттық жүйесі, сатылары мен типтері тұрақты жұмыс істей ме?; үшіншіден, кадрларды дайындауда сәйкессіздік, дисфункция, диспропорция бар ма?; төртіншіден,  мамандардың кәсіби дайындық сапасы мен бәсекеге қабілеттілігі; бесіншіден, қоғамның экономикалық және әлеуметтік дамуының нарықтық моделі жағдайында халықтың әртүрлі әлеуметтік топтарының білім алуға ынтасы; алтыншыдан, білімнің, оқытудың  және тәрбиенің азаматтық қоғаммен өзара әрекетінің заңдылықтары; жетіншіден, білімді зерттейтін ғылымдардың өзара әрекеттестігінің интеграция (ынтымақтасу) жолдары.

   Бiлiм әлеуметтануының негізін, білімнің әлеуметтік қызметін, оның экономикалық және саяси үдерістермен байланысын, сондай-ақ оқу орындарының және әлеуметтанулық көзқарас тұрғысынан педагогикалық үдерістерді зерттеген Э. Дюркгейм мен М. Вебер болды. Т. Парсонс білімді қазіргі қоғамдағы әлеуметтенудің институты, сол себепті оқу орындарын әлеуметтік жүйе ретінде зерттеуді ұсынды. Осы көзқарас тұрғысында мектептер, сыныптар, оқушылардың бейресми топтары, әлеуметтік–психологиялық жағдай мен шиеленіс көздері зерттелді. Сондай-ақ білім әлеуметтануы оқушылардың үлгіріміне  әлеуметтік жағдайдың әсерін, білім мен әлеуметтік стратификацияның байланысын талдайды.

    Сонымен білім әлеуметтануы білімге қатысы бар барлық ғылыми пәндерді: педагогиканы, психологияны, этиканы, мәдениеттануды, саясаттануды және т.б. өзара әрекетін қамтамасыз ететін ғылымның саласы болып саналады. Ол білім саласының институттары мен ұйымдастырылуын ғана зерттемейді, сонымен қатар оның реттелуін мен қызметінің нақты тетіктерін де зерттейді. Білім әлеуметтануының интеграциялық рөлі объективті және түсінікті: әлеуметтану көп деңгейлі ғылым ретінде практикалық білім мен оның теориялық қорытындыларын бойына жинайды, әдістемелік зерттеу ретінде өзіне тән әдістер мен техниканы қолданады.

  Сонымен қатар білім әлеуметтануы әлеуметтік педагогика, әлеуметтік психология, әлеуметтік медицина, антропология, информатика, математика және т.б. ғылымдардың мәліметтеріне сүйенбей ешқандай жемісті дами алмайды. Мысалы, білімді зерттейтін әлеуметтанушы өзінің зерттеулерінде білім жүйесінің қызметінің экономикалық тетіктерін міндетті түрде ескеруі қажет.

   Экономика білім саласының материалдық базасын, оның пәндер құрылымы, мамандықтар мен кәсіптерге қатысты мазмұнын айқындайды. Білім де экономиканың қарқынды дамуы үшін қажет. Саяси саланың білім жүйесіне тікелей әсер мол болса, сондай-ақ білім де саясаттың дұрыс қалыптасуына игі ықпал етеді. Білімнің мазмұны мен құрылымы қоғамның тоталитарлық немесе демократиялық, ашық не жабық қоғам ба, соған байланысты қалыптасады. Осылай психологиялық-педагогикалық және әлеуметтік-экономикалық зерттеуді жан-жақты дамыту – білім әлеуметтануының пайда болуының және дамуының қажетті шарты. Сонымен бірге білімнің проблемаларын психологиялық-педагогикалық  және әлеуметтік-экономикалық бағыттағы пәндер шегінде зерттеу бүгін соншалықты деңгейге көтерілді, ол әлеуметтанудың қорытындылары мен әдістерін пайдаланбай ары қарай жемісті дамуы мүмкін емес. Білім әлеуметтануының  ғылым ретіндегі ерекшелігі оның әртүрлі объектілердің (мысалы, педагогикалық, психологиялық, құқықтық) өзара қарым-қатынасының заңдылықтарын және субъектілердің өзара әрекеттерінің принциптерін  тануында екенін атап көрсету керек.

     Білім проблемасын әлеуметтанулық таным екі жақты болуы мүмкін. Біріншісі – педагогика, психология, этика, антропология, валеология немесе басқа ғылымдардың зерттеу үдерісінде әлеметтанулық әдістерді пайдалану. Екінші жағдайда білім жүйесі әлеуметтанудың пәні және  оның әдісі тұрғысынан зерттеледі,  ал психологиялық-педагогикалық аспектілер нақты объектілер және олардың қатынастары туралы теориялық түсінік ретінде қарастырылады.

  Қорыта айтқанда, оқу, білім ерекше әлеуметтік институт, білім әлеуметтануы өз бетімен біршама дербес әлеуметтік қызмет атқарады. Нақтылап айтсақ, ол әрбір адамды білімнің негізімен жан-жақты, терең қарулануын, әлеуметтік және рухани тәрбиені сабақтастыруын, тұлғаның әлеуметтенуін, оның интеллектуальды және рухани мүмкіндігін және т.б. қалыптастырады.

    Білім әлеуметтануының интегративті (біріктірушілік) рөлі, ең бірінші,  теориялық деңгейде философиялық ғылым болумен қатар тар мамандықтағы пән ретінде білім проблемасын зерттеуінде. Сондай-ақ ол нақты-практикалық шешімдер шеңберінде әдістемелік функция атқарады. Екіншіден, орта деңгейдегі теория ретінде әлеуметтану білімнің кез келген құбылысын тұтас  танытумен бірге оларды вертикальды, сондай-ақ көлденен сызықша бойынша әрекет үстіндегі  әлеуметтік объект шегінде де тануға мүмкіндік береді. Үшіншіден, әртүрлі ғылымдардың қолданбалы деңгейінде өзара әрекетін қамтамасыз ете отырып, тұлғаны оқыту, тәрбиелеу және қалыптастыру проблемаларының өзара әрекетін зерттейтін ғылым ретінде білім әлеуметтануының өзі теориялық және практикалық жағынан баи түседі, дамиды  және дараланады, өз алдына сапалы пән ретінде айқындалады. Оның өзектілігі, ерекшелігі мен бірегейлігі оның осы әмбебаптылығында.

  2. Білім әлеуметтануының зерттеу объектісі қоғамның оқу, білім құбылыстары мен үдерістері болып табылады. Білім әлеуметтануы білім жүйесінің белгілі бір заңдылықтар арқылы жеке әлеуметтік институт ретінде дамуын, оның қоғаммен және оның алуан түрлі салаларымен, басқа да әлеуметтік жүйелермен, үдерістермен, институттармен әртүрлі қарым-қатынасын, байланысын талдайды. Сонымен бірге білім әлеуметтануы білім жүйесінің қоғамның әлеуметтік құрылымына, қоғамдық қатынастарға, еңбектің өнімділігіне, өндіріске және басқа іс-әрекеттің тиімділігіне әсерін, жеке адамды тұлғаға айналдырудағы интеллектуальды білім үдерісінің рөлін, олардың табиғат және қоғам туралы білімін, озық тәжірибені игеріп, бойына сіңіріп, оның үйлесімді дамуын, білім деңгейінің қызметке, жұмысқа, тәртіпке әсерін, адамдардың ғылыми көзқарасының қалыптасуын, адамның қоғамдағы әлеуметтік жағдайының өзгеруін және т.б. зерттейді.    

   Оқу, білім беру жүйесінің бір артықшылығы — оның адамгершілік (гуманистік) бағытының күшті болуында. Қоғамның белгілі бір тобының өкілдері тілді, әдебиетті, көркемөнер, суретті талдай білуі қажет. Жалпы адамзаттық құндылықтармен танысу олардың қоршаған дүниені терең, кең түсіне білуіне әсер етеді.  

   Қандай бір басқарудың түрі болмасын, зиялы қауымның өкілдері қоғамның кішігірім әлеуметтік тобын құрайды да әрбір ұлттың терең парасатын, шығармашылық қабілетін жария етушісі, жақтаушысы ғана емес, сонымен бірге ұлттың адамгершілік, мәдени, рухани үлгісі (эталон) болып саналады.   

   Білім әлеуметтануы өзінің пәні мен әдісіне тән, нақты міндеттерді шешеді. Ол антропоорталықтық (гр.адами орталық) парадигмадан шығады – адам бүкіл әлемнің ортасында, оның қажеттері мен мүдделері, оның тәрбиесі, оқуы және білімі ең негізгі мақсат ретінде қойылған. Гегельше, адам өзінің табиғи мәніне білім арқылы ие болады,  индивидуальдік тұлға біліммен өзін өзіне дайындайды, соның арқасында ол өзін ішкі күшке ие етеді.  Білімнің нағыз гуманистік мәні осында жатыр.

   Білім жүйесінің  құрылу принциптері мынандай: мектепке дейінгі тәрбие жүйесі, жалпы орта мектеп, кәсіптік-техникалық білім жүйесі, орта арнаулы білім, жоғары білім, жоғары оқудан кейінгі білім,  кадрлардың мамандықтарын көтеру және қайта дайындау, қызығушылық бағытына байланысты білім.

   3. Қандай білім болмасын ұлттық негізге тұғырланбай, сіңімді болмайды. Осы мағынада біздің жоғары оқу орындарымыздың алдында күрделі мәселелер бар. Соның бірі – оқу орындарындағы ана тілдік ортаның жетімсіздігі. Жоғары оқу орындарынының көпшілігінде оқу-тәрбие жұмысы орыс тілінде жүргізіледі. Қазақ тілдік орта әлсіз. Сонымен қатар орыс топтарындағы оқитындардың көбісі өзіміздің ұл- қыздарымыз, бірақ олардың дені қазақ тілін түсінбейді, ол тілде сөйлей алмайды. Оларды ана тілге үйретуде нақты да тиісті жұмыстардың ауқымы тар. Мұның бәрі ұлттық мамандар дайындауда көп қиыншылықтар келтіруде. Бұл, әсте, орыс және шетел тілдерін ығыстыру деген емес. Әр нәрсе өзінің орнында болуы қажет.  

  Шығыстың ұлы ғұламаларының бірі, Аристотельден кейінгі «екінші ұстаз» атанған әл-Фараби «тәрбиеге негізделмеген білім аса қауіпті» деген екен. Бүгінгі жоғарғы оқу орындарында жалпы тәрбие, оның ішінде ұлттық тәрбие мәселесі ұмыт қалып отыр. Жастар бойында алдымен адамгершілік пен әдептілік, инабаттылық пен ұяттылық, имандылық пен парасаттылық сияқты қасиеттерді тәрбиелемей, жалаң білім берумен ойдағыны орындай алмаймыз.   

Қандай да бір университет болмасын, ол адамға жан-жақты тәрбие  беру орны болуы керек. Университеттердің басты міндеті — адамның адамгершілік қасиеттерін дамытып, қалыптастыру.      

   Бүгінгі жоғары білім жүйесіндегі жетіспеген жайлар мен кемшін тұстар біздің ең негізгі көрсеткішіміз - білім сапасын кейін тартып отыр. Студенттердің басым көпшілігі оқымайтын болды деген сөзді көп еститін болдық. Тіпті кей оқу орындарында студенттердің сабаққа қатысуы үлкен мәселеге айналды.

    Студенттердің білім сапасының төмен болуының бірнеше себептері бар. Негізгі себептің бірі – жоғары оқу орындарына түсетіндерге қойылатын талаптың төмендігі. Қазіргі оқуға түсу балының 50 ғана болуы тіпті сын көтермейді. Бұл - бірыңғай ұлттық тестілік деңгейдің жартысына да жетпейді. Сол себепті оқуға түсер абитуренттердің тестілік бал деңгейлерін көтеру, яғни оны 80-ге жеткізу қажет.      

    Жоғары оқу орындары жұмысының мәнді көрсеткішінің бірі - оны бітіргендердің өз мамандықтарына сәйкес қызметке орналасуы. Бірақ бұл көрсеткіш мәз емес. Жыл сайын бітіргендердің жұмысқа орналасуы туралы мәселемен бүгінгі күні ешкім айнаыспайды. Бұл, бір жағынан, оқу орындарындағы оқутәрбие жұмысымыздың сапасын, екінші жағынан, мемлекеттік қаражаттың да, жалпы білімге жұмсалып жатқан ақшаның желге ұшқанын көрсетеді. Сонда әр жылға алынатын республика көлеміндегі мамандарға сұраныс қайда қалды? Нәтижесіз жұмсалған миллиондаған қаржыға кім жауап береді?

   4. XXI ғасырда үздіксіз оқу, білім алу басқа өркениетті, дамыған елдердегідей біздің саясатымыздың басты қағидасы болуы керек. Бүл туралы біздің еліміздің білім туралы заңында жақсы айтылған. Үздіксіз білім алуды жансақ түсінуге болмайды. Әрбір мектептің алдындағы міндет  ол әрбір адамды әртүрлі жұмыс пен қызметті өз бетімен істей алуға және өздігінен білім алуға, өз бетінше өмір сүруге үйрету.

   Адам қоғамы, әсіресе, қазіргідей нарықтық жағдай іс-әрекетті, еңбекті, жұмысты табысты әрі тиімді жүргізу үшін жан-жақты, терең білімді, білгір, саналы мамандарды қажет етеді. Сондықтан оқу, ағарту, білім беру саласына қоғамда ерекше көңіл аударылып, оған жұмсалатын арнаулы қаржы жеткілікті бөлінуі қажет. Газеттерде жазылып жүргендей, Европада әрбір 10 мыңға шаққанда мемлекет есебінен 300 студент, көрші Ресейде 200, ал бізде 20 ғана студент оқиды. Біздіңше, мемлекет алғашқы жоғары білімді де барынша өз қамқорлығына алуы керек. Мұның қайтарымы бүгін болмаса ертең сан есе болады.       

   Екінші дүние жүзілік соғыс біткеннен кейін АҚШ пен Жапония қоғамды дамытудың екі жолын таңдап алды. АҚШ-та капиталды техникаға жұмсау  жолы таңдалды. Бұл - техниканы, техникалық паркті, технологияны жаңарту  (модернизация), т.б.; Ал, жапондықтар капиталды "адамға жұмсау" жолын таңдады. Бұл - адам тұлғасының шығармашылық және кәсіби қабілетін дамыту, жетілдіру. "Қаржыны адамға салу" әлдеқайда өз артықшылығын көрсетті. Оны бүгінгі Жапон қоғамының қарыштап дамуынан аңғаруға болады.

 Біздер оқыған, білімді, сауатты азаматтарды зиялы қауым деп жатамыз. Ол -  әрбір қоғамның мақтанышы. Алайда олар ондаған, тіпті жүздеген жылдардың ішінде қалыптасады. Бұл бағытта қоғамның демократиялық сипаттарының ерекше маңызы бар.

   

   Бақылау сұрақтары

   1. Білімнің әлеуметтік институт ретіндегі мәнін түсіндірші?

   2. Бiлiм әлеуметтануының зерттеу объектісі не?

   3. Бiлiм әлеуметтануының пәні не деп түсінесің?

   4.. Бiлiмнің негізін ұлттық құндылықтарқұрайды дегенді қалай түсінесің?  

   5.  Бiлiм әлеуметтануының атқаратын қызметтері.

   6. әлФараби «тәрбиеге негізделмеген білім аса қауіпті» дегенін қалай түсінесің?

 

       XIV ТАРАУ. ҚҰҚЫҚ ӘЛЕУМЕТТАНУЫ.

 

 1.  Құқық әлеуметтік институт ретінде.

 2. Құқық әлеуметтануының пәні мен объектісі.

 3. Құқық әлеуметтануының әдістері.

 4. Құқық әлеуметтануының атқаратын қызметтері.

  1. Қандай ғылым болмасын белгілі бір қоғамдық қажеттіліктен туатыны аян.  Сонда да қоғамдық және гуманитарлық ғылымның әлеуметтік жағы басым болатыны түсінікті. Дегенмен «ғылымның әлеуметтік жағы» деген мәселеге назар аудара кеткен артық болмайды.

   Жалпы қоғамдық ғылымның әлеуметтік жақтары ғылымның қоғам мен адамның қажеттілігі мен мұқтаждығынан пайда болуымен тікелей байланысты да, оның халықтың материалдық, мәдени, рухани дамуына әсері, басқа қоғамдық құбылыс-үдерістермен байланыс-қатынастары, қоғамдағы орны мен атқаратын қызметі және т.б.  мәселелер құрайды.

   Құқықтық ғылым да осындай қажеттіліктерден туған. Ал құқықтың өзі  – алуан түрлі нормалардың (ережелердің), бұйрық-жарлықтардың, талап-тілектердің жиынтығы. Сондықтан ол әлеуметтік талап-тілектің негізінде пайда болып, өмірге келгеннен кейін жалпы әлеуметтік бүтіндіктің бір бөлігі болып саналады. Сөйтіп ол қоғамның басқа да әлеуметтік институттарымен (мысалы, мәдениет, білім, саясат, экономика, т.б.) бірлесе, байланыса отырып, қоғамның бірлігін, тұрақтылығын қамтамасыз етеді.

   Әлеуметтануда құқық әлеуметтік институт ретінде қаралады. Институт («институтты» латыннан аударғанда орнату деген мағынаны береді) дегеніміз адамдардың аса маңызды қажеттіліктерін қанағаттандыру үдерісі тәртіпке келтірген, тұрақты сипаты бар, өзін-өзі жаңартып отыратын әлеуметтік әрекеттер мен өзара қарым-қатынастардың жиынтығы. Бұл жерде құқық қоғамның объективтік, әлеуметтік, нормативтік (ережелік) құрылымын белгілейді. Бұл әлеуметтік себептердің байланысын, шарттылығын анықтауға мүмкіндік береді. Сөйтіп М. Вебер көрсеткендей, қоғамдағы әлеуметтік тәртіп, адамдардың іс-әрекеті өзара бір нысанаға бағытталған және ондағы өмір сүріп  тұрған  әлеуметтік ережелер әрбір адамның жеке дара қалыптасқан үдерісінде көрінеді.

    Сонымен құқық әлеуметтануы жалпы әлеуметтанудың бір саласы және құқықтың әлеуметтік аспектілерін зерттейтін жеке әлеуметтанулық теория болып табылады. Алайда ол осы уақытқа дейін өз деңгейінде қалыптаса алмай келеді.

   1962-ші жылы V Халықаралық әлеуметтану конгресінде құқық әлеуметтануы ресми түрде ғылыми білімнің бір саласы ретінде танылған болатын. Бірақ оның табиғи мәні, зерттейтін объектісі мен пәні, оның қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар арасында алатын орны осы уақытқа дейін әртүрлі деңгейдегі талқыға түсіп келеді. Шетелдік әдебиеттерде құқықтық әлеуметтануды жалпы әлеуметтанудың арнаулы теориясы деп қараса, Ресей құқықтанушылары (В.В. Лапаева, В.А. Туманов, т.б.) құқық әлеуметтануын жалпы құқық ғылымының бір саласы және ол құқықтық ғылым деп санайды.

    Қазіргі құқық әлеуметтануы құқықты негізінде үш мағынада қарастырады. Біріншіден, құқық міндетті түрде орындалатын әлеуметтік нормалар мен ережелердің жиынтығы. Әлеуметтік нормалар дегеніміз адамдардың ісәрекетінің белгілі бір қалыптасқан шегі, тұрақтанған өлшемі. Әлеуметтік ереже дегеніміз белгілі бір адамдар ұжымының мүддесін көздей отырып жасалған және бекітілген әрі адамдардың бір-біріне қатынасының тиісті тәртібі. Екіншіден, құқық белгілі бір қызметті атқаруда адамның, қоғамның мүмкіншілігі, бостандығы, егеменді болуын қамтамасыз етеді. Мысалы, еңбек етуге, демалуға рұқсат беру. Үшіншіден, құқық куәлік ретінде де қолданылады. Мысалы, машина жүргізу құқығы, т.б.   

  Құқық әлеуметтануы құқықты біртұтас, бірыңғай жүйе, ерекше бір әлеуметтік құрылым ретінде қарайды. Ал, мұндай құрылым әр уақытта әлеуметтік шеңберде қаралуы тиіс. Осыған орай құқық әлеуметтануы  құқықтың қоғамдық қатынастар жүйесіндегі орны мен атқаратын қызметін, оның шығуы  мен дамуын, өзгеру тетігін, құқықтық ережелердің құрылымын, олардың қоғамға, адамдарға, топтарға, жіктерге және т.б. пайдалылығын, тиімділігін, басқа  да қоғам салаларымен, құбылыстармен байланыстарын, ықпалын зерттейді.

 Қорыта айтқанда, құқық әлеуметтік институт ретінде қоғамдағы тәртіпті, әлеуметтік бірлікті, тұрақтылықты қамтамасыз етеді, алуан түрлі қатынастарды реттейді.

   2. Әлеуметтік-құқықтық зерттеулердің пәні құқықтық актілерді қалыптастыру, яғни әлеуметтік қатынастарды заңдық нормаларға айналдыру үдерісінде, сондай-ақ құқықтық бұйрықтардың жеке адамдар мен әлеуметтік топтардың мінез-құлқында жүзеге асуында пайда болған қоғамдық қатынастар болып табылады.

   Әлеуметтану пәні мен құқықтану пәні бір-біріне жақын ғана емес, олар белгілі жағдайда бір-бірімен дәл келеді, дегенмен әрқайсысының өзіндік ерекшеліктері бар. Құқықтық ғылымды ең бірінші қоғамдық қатынастардың құқықтық  жағы, субъектілердің құқықтары мен міндеттері қызықтырады. Ал әлеуметтану кез келген деңгейде қоғамдық құбылыстардың әлеуметтік генезисін, әлеуметтік орны мен әлеуметтік функциясын түсіндіреді.  

   Құқық әлеуметтануының пәні құқықты үш тұрғыдан қарастырады.

  1.  Құқық әлеуметтік институт, яғни алуан түрлі ережелердің (нормалардың), бұйрық-жарлықтардың, талап-тілектердің жиынтығы. Бұлар арқылы ол қоғамдағы адамдардың алуан түрлі жіктерінің, топтарының әр саладағы жұмысын, қызметін бақылап, тәртіпке салып, реттеп отырады.
  2.  Қоғамдық қатынастар жүйесінде құқық әлеуметтік ережелердің дамуы, қоғамдық тәртіпті қолдау, тілек-талаптарды реттеуші сала ретінде талданады.
  3.  Құқық әлеуметтануы құқықты, құқықтық сана мен шығармашылықты қалыптастырудың, құқықтық пен заңдық ережелерді әлеуметтік тәртіпке айналдыру үдерісі ретінде қарастырады.     

   Жалпы кең мағынада алғанда құқық әлеуметтануының объектісі - ол құқық (құқықтық болмыс); ал, тар мағынасында алғанда  бұл құқықтағы әлеуметтілік, құқықтың әлеуметтік өмірмен өзара іс-әрекеті, қызметі, байланысы.

   Құқық әлеуметтануының екі негізгі объектісі бар: құқық әлеуметтік институт ретінде және индивидтердің (адамдардың) маңызды құқықтық жағдайлардағы әлеуметтік іс-әрекеті.

    Құқықтық ғылым құқықтық нормалар мен құқықтық қатынастарды, ал әлеуметтану  нақты әлеуметтік қатынастарды зерттейді. Осы жерде "норма" деген терминге көңіл бөле кетсек. Бұл латын тілінен алынған ұғым, ол ереже, мөлшер, шама деген мағыналарды білдіреді. Ереже ұғымы өмірдің барлық салаларында кездеседі. Мысалы, техникалық ереже немесе әдебиет пен өнер ережесі (нормасы) және т.б. айтамыз.

  Құқық әлеуметтануының зерттейтін мәселелер тобы:

  1.   құқықтың әлеуметтік негіздері және заң шығарушылықтың тиімділігі;
  2.   құқықтың әлеуметтік функциясы және құқық нормалары қызметінің тиімділігі;
  3.   әлеуметтік топтардың құқықтық санасының жай-күйі, қоғамдық пікір мен құқық, құқықты білу және заңның мәртебесі (құрметі);
  4.   моральдық және заңдық нормалардың өзара қатынасы, құқық және құқықтық субмәдениет;
  5.   құқық саясатының мәселелері, заң оргаңдары қызметінің әлеуметтануы;
  6.   құқық тәртібінің жай-күйі және құқық бұзушылықтың әлеуметтік себептері, олардың алдын алу, жазалау мен қоғамдық ықпал жасау шараларының тиімділігі.

    Құқық әлеуметтануы құқықты біртұтас, бірыңғай жүйе, ерекше бір әлеуметтік құрылым ретінде қарайды. Осыған орай құқық әлеуметтануы құқықтың қоғамдық қатынастар жүйесінде алатын орны мен атқаратын қызметін (функциясын), оның шығуы мен дамуын, өзгеру тетігін, құқықтық ережелердің құрылымын, олардың адамдарға, топтарға, жіктерге және т.б. пайдалылығын, тиімділігін, басқа да қоғам салалары және құбылыстармен байланыстарын, ықпалын зерттейді.

    Құқықтық іс-қимыл мен әрекет адамдардың, алуан түрлі топтардың мінез-құлқына ықпал ететін себеп, дәлелдер арқылы түсіндіріледі. Ал, себеп, дәлелдерге адамдардың, топтардың іс-әрекеттерін қоздыру, өршіту, желіктіру және т.б. жатады. Бұларға қосымша назар, көңіл аудару, ынта-ықылас, мұқтаждық, қажеттілік, талап-тілек, әуестік, құштарлық, асқақ арман, мұраттар, мақсат және т.б. жатады.

  3. Құқық ғылымы құқық әлеуметтануының жалпы теориялық және әдістемелік зандылықтар және қағидаларымен қаруланумен қатар, нақтылы әлеуметтанулық зерттеулердің әдістерін кеңінен қолданады. Мұнда әртүрлі абстрактылы, логикалық тәсілдерді және әлеуметтанудың өзіне тән әдістерін (бақылау, сауалнама, құжаттарды талдау, сараптау, үлгілеу, тест, т.б.) қолдану арқылы зерттеулер жүргізіледі. Әлеуметтанудағы жалпы теориялық білімді түрлі ой-пікірлерді жан-жақты талдау жасау арқылы меңгеруге болады, нақтылы ғылыми мағлұматтар, фактілер, хабарлар және т.б нақтылы зерттеулер арқылы алынады. Алынғандардың барлығы қайта қорытылып, жоғары мемлекеттік басқару оргаңдарына қажетті ұсыныстар, кеңестер беріп отырады. Сөйтіп басқару мекемелерінің жұмыс стилін, ұйымдастыру, реттеу оларды біршама жақсартуға, қайта құруға әсерін тигізіп отырады.

  4. Құқық әлеуметтануының атқаратын функциясы туралы сөз еткенде ең бірінші танымдық қызметті атау керек. Танымдық қызметке құқықтың әлеуметтік аспектілері туралы білім алу жатады. Бұл арада құқықтың теориялық мәселелері де, оның әлеуметтік көріністері де, олардың өзара қарымқатынасы, ықпалы жөнінде жаңа ақпараттар  алынады. Бұл теорияларды онан әрі дамытады және жаңа теориялар жиынтығын құрайды. Сонымен қатар құқықтық әлеуметтану бұрынғы ескі теориялар жиынтығына сын көзбен қарайды. Мұны француз ғалымы Ж. Карбанье құқық әлеуметтануының сын және сынау қызметі деп атады. Құқық әлеуметтануы тәжірибелік қызмет те атқарады. Егер ол мұндай қызмет атқармаса, онда оның тұжырымдары нақтылы өмірден қол үзеді де, догмаға айналып, дағдарысқа ұшырайды.

    Құқық әлеуметтануының мүмкіншіліктері заң шығару үдерісінде кеңінен қолданылады. Ол қоғамдағы кейбір қатынастарды заң арқылы реттеуге, жөндеуге, заң шығару үдерістерін қалыптастыруға көмектеседі, құқықтық заңдардың іс-әрекеттерінің тиімділігін зерттейді. Мысалы, құқық әлеуметануы сот жұмысындағы ашық жарияланған және жасырын түрдегі адамдардың мүдде, талап-тілектерін, сот үдерісіңдегі сыртқы қысым күштерін және олардың әлеуметтік салдарын зерттейді. Одан әрі сотқа қатынасушылардың соттың қаулы-қарарларын қалай қабылдайтынын, жалпы сот шешкен көкейкесті меселелерге қоғам қалай қарайтынын, мұндағы маман заңгерлердің және сотқа қатынасушылардың әртүрлі жағдайларға байланысты мінез-құлықтарын, істі жүргізу, дұрыс шешім қабылдауларын, т.б зерттейді.

    Құқық әлеуметтануының жетекші, негізгі функциясы әлеуметтік топтарды (топ, таптар, ұлттар және халықтар, қоғамды тұтасымен) біріктірушілік функция. Құқықтық жүйе әлеуметтік жүйелермен өзара әрекетте негізгі мақсатқа – әлеуметтік және ұлттық келісім мен адамдардың мүддесін қорғау арқылы қоғамның  бірлігіне жетуге бағытталған. Құқық әлеуметтануының танымдық, тәжірибелік қызметтерінен басқа да функциялары бар, олар: реттеу, басқару, болжау, т.б.

   Сонымен, қазіргі нарықтық жағдайда құқықтық ереже мен заңға, көкейкесті мәселелерге әлеуметтану тұрғысынан қарау және құқықтық құбылыстарға, үдерістерге кешенді, жүйелі әдістерді қолдану қажет.

Бақылауға сұрақтар

  1.  Құқықты әлеуметтік институт ретінде қаорауды қалай түсінесің?

  2. Құқық ғылымының зерттеу объектісіне болып саналады?

  3.  Құқық әлеуметтануының пәні не?

  4. Әлеуметтік ережелердің жиынтығын не деп атаймыз?  

 5. Құқық әлеуметтануының әдістері.

 6. Құқық әлеуметтануының атқаратын қызметтері.

  XV ТАРАУ. ҚОЛДАНБАЛЫ ӘЛЕУМЕТТАНУЛЫҚ ЗЕРТТЕУ

  1.  Ғылыми әдіснама және әдіс-тәсілдер ұғымы.

Әлеуметтанулық зерттеуге дайындық.

Әлеуметтанулық мәліметтер жинаудың әдістері.

Әлеуметтанулық мәліметтерді талдау мен қорытындылау.

   1. Теориялық таным үдерісі ретінде ғылымның мақсаты құбылыстардың ішкі элементтерінің арасыңдағы байланыс, қарымқатынастардың заңдылықтарын ашады. Бұл үшін  белгілі ғылыми әдіс-тәсілдерді қолданады, онсыз ақиқатқа жету мүмкін емес. Ғылыми танымның осы әдіс-тәсілдері жайлы ілім әдіснама деп аталады.

   Барлық жаратылыстану және қоғамтану ғылымдары үшін ортақ екі негізгі таным әдіснамасы бар. Олар — диалектикалық және метафизикалық әдістер. Бұларды әрбір ғылым өз зерттеу объектісінің ерекшеліктеріне қарай қолданады.

     Диалектикалық-материалистік таным теориясына сәйкес әлеуметтануда ғылыми таным, шын мәніне келгенде, біртұтас қоғамды танудан оның бөлшектерін, жеке қоғамдық құбылыстар мен қатынастарды танып білуге, ал бұл соңғыдан кайтадан бүтінге, бүкіл қоғамды тануға көшуі тиіс. Жалпы мен ерекшенің таным диалектикасы, міне, осындай.

     Қоғамның әлеуметтік жүйесін зерттеудің осы диалектикалық әдісін басшылыққа ала отырып, қолданбалы әлеуметтану фактілерді жинау, жинақталған мәліметтерді ретке келтіру, оны ішінара жалпылау мен ғылыми қорытындылау әдісін және  т.б. әдіс-тәсілдерді қолданады.

   Енді қолданбалы әлеуметтану дегеніміз не деген сұраққа студенттер назарын аудара кеткен жөн. Бұл – теориялық білімдердің, әдістемелік принциптердің, әлеуметтік тәжірибені жетілдіре түсуге және нақты міндеттерді шешуге бағытталған тиянақты қорытындылар мен ұсыныстар алу мақсатында жасалынған  ақпараттар жинаудың эмпирикалық әдістерінің жиынтығы.

     Кез келген нақты қолданбалы әлеуметтанулық зерттеу мынадай бес негізгі кезеңдерден тұрады: 1) зерттелетін құбылыстарды анықтап, бастапқы ғылыми жорамалдарды (гипотезаларды) тұжырымдау; 2) зерттеу жоспарын жасау; 3) мәліметтер жинау; 4) жиналған мәліметтерді тәртіпке келтіру; 5) ғылыми түсіндірме, қорытындылар жасап, оны тексеру.

   Қоғамдық құбылысты ғылыми тани білудің бірінші кезеңі зерттеу объектісін, яғни әлеуметтік кұбылысты анықтау және оны зерттеудің мақсатын айқындау  болып табылады. Бұл жағдайда зерттелетін құбылыс жайлы бұрыннан бар білімдер негізге алынады. Ол білімдер неғүрлым толығырақ болса, соғүрлым зерттелетін құбылыс тереңірек анықталады. Сонан соң зерттеудің нәтижесінде расталуға тиісті бастапқы гипотезаларды (ғылыми жорамалдарды) тұжырымдауға кіріседі. Бұл тұжырымдауда зерттелген құбылыстардың арасында белгілі бір себеп-салдар байланысы бар деп жорамалданады.

     Ғылыми зерттеудің міндеті — қоғамдық құбылыстар арасындағы байланыстардың формасы мен беріктігін анықтау. Бұл тәжірибеде тексеруге болатындай болуы тиіс. Гипотезаның мазмұнын (ұғымын) тәжірибе жолымен де тексеруге болады. Егер ондай тексеру қажет болса, онда оны фактілермен салыстырамыз, ал теориялық тұрғыдан тексергенде ақиқаттығы бұрын негізделген қағидалардың, теориялардың көмегімен дедукциялық жол арқылы дәлелденеді.

   Болжам әрдайым ақиқат бола бермейді, бірақ олардың мүмкіндігінше ақиқатқа талпыну керек. Ғылымда қолданылатын болжамдар төмендегідей талаптарға сәйкес келуі тиіс: 1) болжам құрылатын ұғымдар анық, айқын болуы тиіс; 2) олар тәжірибе жүзінде тексеруге болатын объектілерге қатысты болуы қажет; 3) тиісті зерттеу техникасы мен теорияларға қайшы келмеуі керек.

   Бірінші кезеңнің соңында бастапқы болжамға қатысты ұғымдарды дәл тұжырымдау қажет, өйткені зерттеуді ойдағыдай жүргізу үшін олардың маңызы зор. Бұл үшін екі түрлі анықтама: жалпы логикалық (теориялық) анықтама және жұмысшы анықтама қолданылады.

   Ғылыми зерттеудің бұдан кейінгі кезеңі - зерттеу жоспарын жасау. Жоспар жасаудың алдында, әрине тиісті қоғамдық қатынастармен және осы қатынастарға қатысушы адамдармен танысады. Жоспарда мәліметтер жинаудың қандай әдістері пайдаланылатыны көрсетіліп, зерттелетін құбылыстардың ерекшеліктері және мәліметтер жинауда кездесуі мүмкін қиындықтар ескерілуі тиіс. Мәліметтер жинаудың әдістерінде зерттелетін құбылыстардың ерекшеліктері және олардың басқа жеке қоғамдық кұбылыстармен және тұтас қоғаммен байланыс тәсілдері де есте болғаны жөн.

   Егер зерттеу жоспарында анкета тарату және сұхбат жүргізу белгіленсе, онда анкетаға енгізілетін сұрақтар мен әңгімелесуде қойылатын сұрақтарды мұқият даярлау қажет. Бұл кезеңде сондай-ақ анкеталар таратылатын адамдардың тобы да дәл анықталады.

  Қоғамдық құбылыстарды зерттеу  көп адам қатынасатын, көптеген мамандық иелері жүргізетін күрделі ұжымдық іс. Сондықтан зерттеушілер тобының мүшелерін іріктеп алуға баса назар аударылуы тиіс. Ұжымдық еңбек тиісті нәтиже беру үшін зерттеушілер тобының және оның әрбір мүшесінің мұқият жұмыс жоспарын жасап, олардың бірінің жұмысын басқалары қайталамау жағын ойластыру қажет. Топтың жұмысына маман-әлеуметтанушы басшылық жасайды.

Жұмыс жоспарында анкета тарату әдісі болса, онда анкета таратылуға тиісті адамдардың тізімі жасалып, олардың жалпы білім дәрежесі мен арнаулы даярлығына көңіл аудару керек. Оларды оқыту, үйрету ісі көбінесе нұсқау-семинар түрінде өткізіліп, содан кейін олардың дайындық дәрежесі тексерілуі тиіс.

   Зерттеу жұмысының жоспарын жасаған кезде болашақта жиналатын мәліметтерді реттеу және талдау тәсілдеріне байланысты белгілі бір техникалық құралдар сатып алу немесе уақытша пайдалану үшін жалдау жағы ескерілуі, бұл үшін қажетті қаражаттың мөлшері атап көрсетілуі керек.

  3. Мәліметтер жинау әлеуметтік зерттеудің басты кезеңі болып саналады, өйткені болашақтағы ғылыми қорытынды осының негізінде жасалады. Сондықтан жұмыстың әдіс-тәсілдеріне айрықша көңіл бөлінуі тиіс. Бұл кезеңде бір қатар қиындықтар кездесуі мүмкін. Ондай  қиындықтарды, бір жағынан алғанда, объективтік деп атауға болады. Солардың бірі — қоғамның, қоғамдық құбылыстардың үздіксіз өзгерісте болатындығынан туатын қиындықтар. Екінші қиындық — қоғамдық құбылыстардың аса кең ауқымдылығымен, кейде тіпті бүкіл адамзатты қамтитындығымен байланысты. Үшінші киындық қоғамдық құбылыстардың аса күрделілігіне байланысты оларға әсер ететін көптеген факторларды зерттеу қажеттігімен байланысты.

   Қоғам жайлы, әлеуметтік құбылыстар мен үдерістер жайлы жиналған мәліметтер мүмкіндігінше шындыққа сәйкес, әділетті болу үшін қазіргі әлеуметтануда мәліметтер жинаудың бірқатар жетілген әдіс-тәсілдері қолданылады: бақылау жүргізу, эксперимент, сұрау, анкета жүргізу, сұхбат, тест, құжаттарды талдау, салыстыру, математикалық-статистикалық әдістер және т.т.

  1). Бақылау - мәліметтер жинауда ежелден кең тараған ғылыми әдіс. Бақылау үдерісі белгілі бір ғылыми мақсатпен әлеуметтік құбылыстарды қабылдаудан, жазып қоюдан және түсіндірме жазудан тұрады. 

  Ғылыми бақылаудың түрлері: еркін бақылау және тексерілетін бақылау, тікелей және жанама бақылау, өзі қатыса отырып бақылау және сырттай бақылау, жаппай бақылау және жеке-дара бақылау. Зерттеуде бақылаудың қай әдісі қолданылмасын, оның ойдағыдай іске асуына қойылатын талап бірдей: бақылаушы құбылыстардың барысына ықпал жасамастан, олар қалай жүріп жатса, сол күйінде қабылдау. Тек эксперимент жасағанда ғана белгілі бір ықпал жасауға тура келеді.

  2 ). Эксперимент  ғылыми бақылаудың айрықша және аса күрделі формасы. Эксперимент дегеніміз зерттелетін құбылысты жасанды түрде қолдан жасау арқылы бақылауды айтады. Мұның қиындығы сол, жасанды құбылыс табиғи құбылысқа сәйкес келмейді, өйткені мұнда адамдардың өзара қатынасы, мінез-құлқы табиғи жағдайдағыдай болмайды. Оның үстіне, табиғат құбылыстарына қарағанда әлеуметтік құбылыстар әлдеқайда күрделі.

  3). Зерттеуші мен зерттелушінің ауызша сөйлесуі түрінде жүргізілетін сұрау да мәліметтер жинауда өте жиі қолданылады. Зерттеуші өзіне керекті әлеуметтік құбылыстар жайлы сұрақтарды еркін немесе алдын ала жазылып қойылған сұрақтар түрінде ауызша қоюы мүмкін. Егер сұралуға тиісті адамдардың саны көп болса, онда сұрақтар алдын ала жазылып  қойылады.

  4). Әлеуметтік құбылыстарды зерттеу үдерісінде сұрау әдісі, көбінесе анкета тарату әдісі, сұхбат пен тест әдістері жиі қолданылады. Анкета тарату жолдары түрліше болады. Анкеталарды почта арқылы жеткізуге болады немесе баспасөзде жарияланып, оқушылардың қойылған сұрақтарға жауап қайыруына өтініш білдіріледі. Зерттеуші анкеталарды тікелей өзі таратуы да мүмкін. Анкетада берілген жауаптар неғүрлым дәлірек болу үшін, анкета әдетте анонимді болады, яғни жауап беруші өзінің аты-жөнін көрсетпейді.

  5). Сұхбат дегеніміз белгілі бір мақсатпен бір немесе бірнеше адаммен әңгімелесу жолымен мәлімет жинау әдісі. Бұл әдіспен үлкен әлеуметтік топты зерттеу қажет болғанда, сол топтың ішінен бірнеше адам әңгімелесу үшін іріктеп алынады (анкета таратқанда да осылай жасалады). Іріктеу қарапайым және күрделі болады. Қарапайым іріктеуді қолданғанда әлеуметтік топтың ішінен кез келген (мәселен, әрбір оныншы) адам іріктеп алынады. Күрделі іріктеу кезінде әлеуметтік топқа жататын адамдар бірер белгісі бойынша (мәселен, жасына, мамандығына, т.б. қарай) кіші топтарға бөлініп, әңгіме осы топтардың өкілдерімен жүргізіледі.

   6). Тест алдағы уақытта болуға тиісті белгілі бір жағдайға
байланысты жеке адамдардың ой-пікірлерін білу үшін қолданылады. Ол көбінесе белгілі бір ретпен тізіліп қойылған сұрақтар немесе пікірлер түрінде болады да, оған жеке адамдардың көзқарасы қандай екені анықталады.

     7). Әлеуметтік құбылыстарды зерттеуде салыстыру әдісі  де қолданылады. Бұл әдіс бір құбылыстың бірнеше жағдайлардағы көрінісіне ортақ жалпы мәнді белгілерін анықтау үшін немесе ортақ белгілері бар құбылыстардың ұқсастығымен қатар айырмашылығын табу үшін қолданылады.

  8). Математикалық-статистикалық әдіс қазіргі кезде әлеуметтанулық зерттеулерде кеңінен қолданылады. Кейде бұл әдістер жеке-дара қолданылғанымен, көбінесе іс жүзінде бірге қолданылады, өйткені олар бір-бірімен іштей бірлікте, екеуі де әлеуметтік құбылыстар жайлы сан мәліметтерін жинаудың құралы. Бұл екеуін қолданудың арқасында көпшілікпен жеке-дара, ерекше мен жекеше құбылыстардың сандық және сапалық жақтары өзара байланыста, бірлікте қаралып, сандық қатынастар арқылы сапалық жақтарын түсіндіруге мүмкіндік туады.

   9). Әлеуметтік кұбылыстар жайлы құжаттардың мазмұнын айқындау үшін талдау әдісі колданылады. Қазіргі заманғы адамзат қоғамында әлеуметтік құбылыстар жайлы жазбаша мәліметтердің көлемі барған сайын артып келе жатқанын еске алсақ, бұл құбылыстарды зерттеу үшін қажетті мәліметтер жинаудың әдісі ретінде құжаттардың мазмұнын талдаудың қаншалықты маңызды екендігі өзінен-өзі түсінікті болады.

   4. Зерттеуші әлеуметтік құбылыстар жайлы мәліметтер жинаған соң оларды ғылыми түрде классификациялауға (жүйеге келтіруге) кіріседі. Классификацияның негізі ретінде құбылыстардың зерттелу мақсаты үшін оларды мүмкіндігінше терең танып білуге негіз болатын айрықша мәнді белгілері алынады. Зерттелуші құбылыстарды жүйелі түрде тәртіпке келтіріп, олардың заңдылығын білдіретін ішкі байланыстарын ашып көрсету үшін классификация белгілі бір логикалық ережелер мен теориялық талаптарға сәйкес келуі тиіс. Олар мыналар:

  1.   классификация зерттеу үшін мәнді белгісі бойынша жасалуы тиіс;
  2.   классификация жүйелі болуы қажет, яғни ол бірден бірнеше белгісі бойынша жасалмай, бір ғана белгі бойынша жасалғаны жөн;
  3.   классификация толық болуы тиіс, яғни ол белгі бойынша сол кұбылысқа қатысты жағдайдың бәрін қамтылуы қажет;
  4.   құбылыстардың әр тобының арасындағы айырмашылықтар елеулі болуы керек.

Зерттеуші құбылыстарды классификациялауға кіріспес бұрын жиналған мәліметтерді ретке келтіріп, мәнді белгілерін анықтап алу керек. Анкета тарату арқылы жиналған бірнеше жүздеген жауаптарды ретке келтіру, мәселен, былай жүргізіледі: жиналған жауаптарды алдымен барлық категорияларға (топтарға) классификациялаудың жоспары жасалады. Содан кейін кодпен жазылатын мәліметтер цифрлық символдарға, яғни жауаптардың әрбір категориясына есептеу кезінде пайдалануға болатын сандық белгілер беріледі.

   Мәліметтерді ретке келтірудің ендігі кезеңі — белгілі бір сандармен белгіленген жауаптарды перфорациялау (тесу) жолымен тиісті карточкаларға көшіріп, карточкаларды машинкаға салады, ал машина тиісті сұрақтарға қатысты жауаптарды іріктеп алып, карточкаларды жауаптар категориясына бөледі. Алайда жауаптарды есептеп, классификациялауды машинасыз, қолмен жүргізуге де болады.

   Бұдан кейін жиналып, классификацияланған жауаптар статистикалық тәртіпке келтіріліп, түрліше таблицалар түрінде көрсетіледі. Таблицалар әрбір қойылған сұраққа пайыздық шама түрінде жинақталып берілген жауаптар болып табылады.

    Ғылыми түсіндірме жасау ғылыми зерттеу үдерісінің қорытындылаушы кезеңі десе де болады, өйткені бұған дейінгі мәліметтер жинау істің түпкі мақсаты  зерттелуші құбылыстардың түсіндірмесін жасау ғой. Мұның  мәні зерттелуші құбылыстардың мазмұнын, құрылысы мен атқарар қызметін, сондай-ақ туу, даму және жойылу себептері мен жолдарын танып білуде.

   Зерттеуші ғалым ғылыми заңдарды аша отырып, өзі ұсынған бастапқы жорамалды (гипотезаны) не растайды, не теріске шығарады. Ғылыми түсіндірме беру кезеңінде жинақталған мәліметтер ойша талданады, ал бұл үшін түрліше ойлау формалары мен амалдары қолданылады.

    Білімнің ақиқаттығын тексеретін арнаулы ғылыми пән – логика. Логикалық дәлелдеу әдісінің көмегімен де арнаулы тексеруді іске асыруға болады. Алынған білімді тәжірибе жүзінде тексеруге, нақты мәліметтер жеткіліксіз болған кезде логикалық верификация ретінде дәлелдеу әдістері қолданылады. Бұл әдіс ғылыми білімдердің ақиқаттығын практика жүзінде тексеру уақытын қысқарту қажет болғанда да пайдаланылады. Білімдерді тексерудін логикалық әдісі ретіндегі дәлелдеудің мәні мынадай: қайсыбір білімдердің ақикаттығы бұрыннан негізделген басқа қағидалардың көмегімен дәлелденеді. Бұл дедукциялық жолмен негіздеу деп аталады.

  Функционализм - қоғамды, оның әлеуметтік құбылыстарын, үдерістерін, өзіндік құрылымы, әрқайсысы өз қызметін атқаратын әрекет ету тетіктері бар әлеуметтік жүйелерді қарастыратын әлеуметтанудың басты әдістемелік тәсілдерінің бірі.

Бақылау сұрақтары

    1. Ғылым дегенді қалай түсінесің?

   2. Ғылыми танымның әдіс-тәсілдер жүйесі қалай аталады?

   3. Әлеуметтанулық зерттеудің міндеті қандай?

    4. Әлеуметтанулық зерттеудің бағдары қандай бөлімдерден тұрады?

    5. Әлеуметтанулық зерттеудің негізгі түрлерін атаңыз?

    6. Эксперимент дегеніміз не?

7. Әлеуметтанулық мәліметтер жинаудың әдістерін атаңыз?

    8. Әлеуметтанулық мәліметтерді қалай талдап, қорытындылауға болады?

     ХVІ ТАРАУ. ӘЛЕУМЕТТІК ШИЕЛЕНІСТЕР

   1. Әлеуметтік шиеленістер туралы түсінік.

   2. Әлеуметтік шиеленістің құрылымы мен негізгі түрлері.

   3. Әлеуметтік шиеленістің даму сатылары.

  4. Әлеуметтік шиеленістердің алдын алу және оны шешу жолдары.

   5. Әлеуметтік шиеленістердің функциялары.

  1. Әлеуметтік шиеленістер кез келген әлеуметтік құрылымға тән құбылыс. Ол тіпті қоғамдық дамудың қажетті шарты да, себебі бүкіл қоғамдық үдеріс шиеленістер мен келісімдерден тұрады. Өйткені қоғам өзіндік мақсат-мүдделері, талап-тілектері бар әртүрлі топтардан, таптардан, жіктерден  тұрады. Олар, сөз жок, сәйкес келе бермейді. Осыдан келіп қайшылықтар туады. Және олар дер кезінде шешілмесе, шиеленістерге, жанжалдарға апарады. Алайда, қоғамда, әлеуметтік орталарда күрделі қайшылықтармен қатар оларды үдетпей шешудің мүмкіндіктері мен тетіктері  де жетерлік болып жатады. Әңгіме оның көздерін тауып, ұтымды шешімдер жасай білуде. Сондықтан үлкендікішілі әлеуметтік қауымдастықтың міндеті кез келген қайшылықтарды күрделі шиеленістерге жеткізбей тиісті шешімін табу болып саналады.

   Шиеленіс сөзі (лат. – confliktus) қақтығыс (топтардың, пікірлердің, күштердің) дегенді білдіреді. Ол адамның тіршілік әрекетінің барлық саласында, әлеуметтік қарымқатынас пен  өзара әрекеттің барлық түрінде кездеседі. Оның  себептері әралуан. Мысалы, материалдық ресурстардың бөлінуі, билік өкілеттілігін артық пайдалану, әлеуметтік құрылымдағы мәртебелікрөлдік айырмашылықтар, тұлғалардың жеке (білімдік, психологиялық, өмірлік ұстанымдары т.б.) ерекшеліктері, көзқарастардың сәйкес келмеуі және т.б. алуға болады.

    Шиеленіс жеке индивидтер, үлкен, кіші әлеуметтік топтар мен ұйымдар субъектісі мен қатысушылары болып табылатын әлеуметтік өзара әрекеттің  бір түрі болып табылады. Оған субъективтіобъективті қарамақайшылықтар негіз болады. Бірақ бұл қоғамдық құбылыстарды (қарамақайшылықтар мен шиеленістерді)  бір деңгейге қоюға болмайды. Қарамақайшылықтардың ұзақ уақыт сақталуы да оның шиеленіске апара бермеуі де мүмкін, ал шиеленістер бірбірімен сәйкес келмейтін мүдделер, қажеттіліктер мен құндылықтардан туған қайшылықтардан ғана өрбиді. Ондай қайшылықтар тараптардың ашықтанашық қарамақарсы күресіне  әкеледі.   

  Сонымен әлеуметтік шиеленіс деп әртүрлі таптардың, топтардың, жіктердің, жекелеген тұлғалардың өзіндік мақсат-мүдделерінің, талап-тілектерінің, пікіркөзқарастарының қайшы келуін, олардың елеулі келіспеушіліктен туған ашық қарамақайшы күресін айтамыз.

    Шиеленіске адамзат өте ертеден-ақ көңіл аударған. Мысалы, б. з. б. VII—VI ғасырларда қытай фәлсафашылары дүниедегі нәрселердің бәрінің қозғалыс көзі оң (ян) және теріс (инь) бастаулардан тұрады деп есептеді. Ежелгі грек фәлсафашысы Гераклит заттар мен құбылыстардың дамуы қарама-қарсылықтардың күресінен туады деді. Италян ойшылы Макиавелли қоғамдық үдерістердің дамуында қайшылықтардың пайдалылығын атап көрсетті. Немістің ұлы фәлсафашысы Гегель қарама-қарсылықтардың қайшылықтары мен күресін жоғары бағалады. Маркс пен Энгельс тап күресі таптық қоғамдардың дамуының зандылығы және қозғаушы күші деп санады.     

     Қазіргі кезде қоғамдағы шиеленістерді арнайы зерттейтін конфликтология деген ғылым пайда болды. Ол мейірімсіздікке, төзімсіздікке, озбырлыққа әкелетін, қоғамды бүліндіріп, тығырықка тірейтін саяси, әлеуметтік шиеленістердің шығу заңдылықтарын біліп, реттеу жолдарын іздестіріп, оның алдын алуға бағытталады.

     Әлеуметтік шиеленістердің бірнеше себептері бар. Ең бірінші, шиеленістің жалпы себебіне адамдардың теңсіздігі жатады. Себебі әркімнің қоғамдағы мәртебесі, қызметі, билікке қатынасы әртүрлі. Біреулер билік етеді, екіншілері оларға бағынады. Шиеленістің екінші себебіне қажеттілік пен мұқтаждықтың, талап-тілектің өтелмеуі немесе қанағаттандырғысыз болуы. Үшіншіден, адамдар өздерін белгілі бір әлеуметтік, этникалық, діни және т. б. бірлестіктердің мүшесіміз деп санайды. Бұл олардың өмірдегі орнын айқындайды. Ол орын қоғамда басқалармен бірдей болмауы мүмкін. Шиеліністің төртінші себебін адамның санасынан іздеу керек. Мысалы, жеке адамдардың қоғамдық құндылықтар туралы түсініктерінің сәйкес келмеуі, өмірден адам бір нәтижені күтуі, шындығында басқаша шығуы, адамдардың өзара түсініспеушілігі, олардың ішкі сезімдерінің жетілмегендігі және т. т.

    Әлеуметтік шиеленістер сан алуан түрде кездеседі. Олар мемлекеттер, ұлттар, ұйымдар, жұмысшылар мен әкімшілік басшылары және т. б. арасында кездеседі. Сондықтан шиеленістер субъектілері мен мәселелеріне қарай топтастырылады, жіктеледі. Мысалы, мемлекеттер, ұлттар, діндер, нәсілдер арасындағы шиеленістер; саяси, экономикалық, идеологиялық, экологиялық, сауда, қаржы, әскери, мәдени мәселелер төңірегіндегі шиеленістер; шиеленістер қамтыған шеңберіне қарай халықаралық, аумақтық, жергілікті болып бөлінеді.

     2. Әлеуметтік шиеленістің мәнін тереңірек түсінуге оның құрлымын айқындау ықпал етеді. Олардың бастылары: шиеленістің субъектілері мен  объектілері және қатысушылары. Осылардың әрқайсысына қысқаша тоқтай кетейік.

  Әлеуметтік шиеленістің субъектілері мен  қатысушыларын әңгіме еткенде олардың бірдей еместігін ескеру қажет. Субъект  бұл өзінің мақсатмүддесіне, көздеген ойларына қарай  шиеленістік жағдайды тудыра алатын және оның барысына ықпал ететін белсенді тарап. Ол шиеленіске саналы түрде барады. Ал шиеленіске қатысушы қайшылықтың мәні мен маңызын кейде түсініп, кейде жеткілікті түсіне бермейақ, тіпті кездейсоқ болмаса өз еркінсіз шиеленіске қатыса беруі мүмкін.  Алайда шиеленіс барысында субъект мен қатысушы орындарымен ауысулары ғажап емес.

   Сондайақ шиеленістердің тікелей және жанама қатысушылары болады. Белгілі бір әлеуметтік орта ретінде жанама қатысушылар да белгілі күш болады, олардың мақсаты өзгенің қайшылықтарынан өз мүдделерін шешіп қалу болады. Сол себепті олар қайшылықтарды шиеленістіруі немесе бәсеңдетуі, болмаса бір жақты не екі жақты бірдей қолдауы мүмкін.

   Әлеуметтік шиеленісте «шиеленіс тараптары» деген ұғым жиі қолданылады. Бұл ұғым шиеленістердің тікелей қатысушыларын да, жанама қатысушыларын да қамтиды. Кейде өзіндік мүдделеріне қарай жанама қатысушыларды үшінші тарап болмаса үшінші қатысушылар деп те атайды.

   Нақты әлеуметтік шиеленіске қатысушы тараптар бірбірінің мәртебесі мен рөлін, тіпті азаматтық беделі мен абыройын төмендетуге ұмтыла отырып, өздерін биік қоюға тырысады. Осы жерде әлеуметтік мәртебе деген мәселеге тоқтай кетсек. Бұл жеке тұлғаның не әлеуметтік топтың белгілі құқықтар мен міндеттердің жиынтығына ие болуы.  Әлеуметтік мәртебе шиеленісте елеулі рөл атқаруы мүмкін.

  Әлеуметтік шиеленістегі күштердің ерекше рөлдері бар. Бұл күресуші тараптардың барлық құралдар мен амалдарды, ресурстарды  өз пайдаларына шешу үшін жұмылдыра білу мүмкіндігіне байланысты. Бұл, әсіресе, күрес үстінде айқындала түседі.  

    Әлеуметтік шиеленістің тағы бір негізгі элементтерінің бірі қоршаған орта. Ол физикалық (географиялық, климаттық, экологиялық,  және т.б. факторлар) және шиеленіс өрбіп жатқан белгілі әлеуметтік ортадан тұрады.

   Шиеленістің тікелей элементтерінің бірі шиеленістің өзін туғызатын объектісі болып саналады. Объект – бұл шиеленістің нақты себебі, сылтауы, қозғаушы күші. Объектілер   негізінен үш түрге бөлінеді: 1). Шиеленіс мүшелері бөле алмайтын және бөлінбейтін тұтас объектілер; 2. Шиеленіс мүшелері арасында әртүрлі мөлшерде бөлінетін объектілер; 3. Шиеленістің қарамақарсы мүшелері ие бола алатын объектілер.

  Нақты шиеленісте объектіні анықтау оңай емес. Шиеленістің субъектісі мен қатысушылары өз мүдделері үшін еш әрекеттен тартынбаулары,  мақсаттарын бүркемелеулері, жасырулары мүмкін. Сондықтан негізгі объектіні анықтау кез келген шиеленісті шешудің бірден бір шарты.

   4. Әлеуметтік шиеленістердің түрлерін айқындауда зерттеушілер арасында біржақты пікір жоқ. Себептерге байланысты шиеленіс үш түрге бөлінеді. Оның бірі билік өкілеттігінің бөлінуіне байланысты, екіншісі   материалдық ресурстарды бөлуге, үшіншісі құндылықтар мен аса маңызды өмірлік ұстанымдарға байланысты болады. Ескерте кететін бір мәселе шиеленістің белгілі бір түрі қақтығысқа әртүрлі деңгейдегі тараптарды тартуы мүмкін. Мысалы, билік өкілеттігі, материалдық ресурстар немесе құндылықтар бағдары туралы шиеленістер адамдар, топтар арасында және адамдардың мемлекеттік деңгейдегі қарымқатынастарында бола береді. Өзінің пайда болу және даму үдерісінде бір шиеленіс басқа шиеленістерді тудырып,  күрделендіре түсіп жатады. Сол сияқты бір мезетте әртүрлі тараптардың мүдделері тоғысатын күрделі шиеленістер және шиеленістің әртүрлі типтері болады. Өмірде бір тарап екіншімен достасып, үшіншімен коалицияға келіп, төртіншімен бейтараптық жағдайға жетіп, бесіншімен бітісіп, алтыншымен қатаң қарамақайшылыққа болып жататын жайттер аз кездеспейді.

  Әлеуметтік шиеленістер қарамқайшы әрекеттің түрі, тәсілдері және қарқынына қарай  зорлықшыл және зорлықшыл емес, аса қарқынды және бәсең, ашық және жабық, уақытына қарай созылмалы және тез өтетін, таралу масштабына қарай – жергілікті және кең масштабты шиеленістер болады.

  Себептеріне  және қайшылықты жағдайды субъективті сезінуге қарай шиеленістердің төмендегідей түрлері болады.

 1. Жалған шиеленіс. Бұл жағдайда субъект шиеленіске нақты себеп болмаса да ахуалды солай қабылдайды.

 2. Потенциалды шиеленіс. Бұл жағдайда шиеленіске нақты негіз бар, бірақ тараптар әртүрлі себептермен (мыс., ақпараттың жетіспегендігінен) ахуалды шиеленіс ретінде қабылдай қоймайды.

 3. Шын шиеленіс. Бұл тараптар арасында туған қақтығыс. Шын шиеленістің өзін бірнеше түрге бөлуге болады.

   қарамақайшы қақтығысқа келген субъектілер арасындағы шиеленіс;

   әлдеқалай түсініспестіктен немесе  кездейсоқ жағдайдан туған кездейсоқ шиеленіс;

   шиеленістің шын себебі бүркемеленген, сөйтіп жалған негізде туған аралас шиеленіс;

   шиеленістің шын кінәлісі, субъектісі қақтығыстан тыс болуы, ал шиеленіске бөгде адамдардың қатысуы. Мысалы, қылмыс жасаған адам бостандықта жүріп, кінәлі еместің қылмыскер деп айыпталуы.

 4. Эмоционалды шиеленіс  бұл тараптардың психологиялық үйлесімсіздіктері негізінде туған шиеленістер.

  Егер шиеленістің негізіне тараптардың психологиялық ахуалдары алынса және соған адамдардың мінезқұлқы сәйкес келсе, шиеленістер тиімді (рационалды)  және эмоциялы деп бөлінеді. Шиеленістер сондайақ мақсаттары мен салдарларына қарай позитивті және негативті, конструктивті және деструктивті деп те бөлінеді.

  5.  Әлеуметтік шиеленістер өзінің даму барысында бірнеше кезеңдерден өтеді. Олардың негізгілері: шиеленіс алды кезең, шиеленістің өзі,  шиеленістің шешілуі және шиеленістен кейінгі кезең.

   Шиеленістің алғашқы кезеңінде қоғамның кейбір салаларында, әлеуметтік орталарда  қиындықтар пайда болып, кикілжіңдерге негіз туады. Бірақ әлеуметтік қарамақайшылықтардың барлығы шиеленіске апара бермейді. Тек потенциалды субъектілердің арасындағы қайшы мүдделердің, мақсаттардың, құндылықтардың үйлесімсіздігінен туған  қарамқайшылықтар ғана әлеуметтік қақтығысты күшейтіп шиеленіс туғызады. Оларға айтарлықтай мән берілмесе, өрби түседі. Әділетсіздікті бұрынырақ сезетін алдыңғы қатарлы адамдар өздерінің келіспеушіліктерін білдіре бастайды.

     Шиеленістің келесі кезеңінде келіспеушілік, наразылық ашық айтылып, алғашқы қақтығыстар болуы мүмкін. Екі жақты да көптеген адамдар қолдап, дау-дамайдың шеңбері кеңиді. Егер мұның бәріне жол табылып, шешілмесе, дау-жанжал өркениетті түрден шығып, шиеленіске айналады. Шиеленіс алды кезеңде субъектілер арасындағы қарамқайшылықтардан потенциалды шиеленіс өседі.  

     Әлеуметтік шиеленіс жағдайынан шығу үшін оның мәнін, ерекшеліктерін, әлеуметтік негізін және т. б. зерттеп білген жөн.  Сонан соң араздық, күдіктілік қалпын бұзып, сенім жағдайын туғызу керек. Сондай-ақ барлық деңгейде адамдардың қарым-қатынас тетіктерін қалыптастыру мәнді.

    Шиеленісті шешерде зорлықтан аулақ болып, өркениетті жол іздеген абзал.    Ең негізгісі өсіп келе жатқан дау-дамай, кикілжіңдерді дер кезінде ашып, реттеген, одан да жақсысы олардың алдын алған ләзім.

    Әлеуметтік шиеленістің шығу себебі әртекті күрделі құбылыс. Оның негізгі себептер мынандай.  

  1. Адамдардың мүдделеріне, қажеттіліктері мен құндылықтарына нақты қысым көрсету;

  2. Қоғамдағы немесе жеке әлеуметтік орталардағы болып жатқан жағдайларды өзгеше қабылдау;

  3. Фактылар мен оқиғалар және т.б. туралы жалған немесе бұрмаланған ақпараттар.

    Қайшылықты шешудің соңғы сатысы келіссөзге келу және келісімді заңдық құжаттармен рәсімдеу болып табылады. Келісімге келу қайшылыққа түскен екі тараптың да сол қайшылықтар проблемасынан екі жақты ортақ мүдде тауып, түсіністікке жетуімен байланысты.

  Тараптардың тікелей қарама қайшы күрестерінің аяқталуы әр кезде шиеленістің толық жойылғанын білдірмейді. Екі жақтың келісімге келуі көп жағдайда мына төмендегі жағдайларға байланысты:

  •  шиеленіс кезінде және келісімге келген кезде қаншалықты мақсатқа қол жетті;
  •  күрес қандай әдіс және тәсілдермен жүрді;  
  •  екі жақтың жоғалтқандарының ауқымына (адами, материалдық, территориялық және т.б.);
  •  екі жақтың  өзіндік беделсезімдеріне нұқсан келуіне;
  •  екі жақтың келісім кезінде эмоционалдық ахуалды жақсарта алуына;
  •  келісім үдерісінің негізі қандай әдістәсілдермен қаланды;
  •  келісім кезінде екі жақтың мүдделері қалай ескерілді;
  •  келісім қорытындыларына қоршаған әлеуметтік ортаның көзқарасы қандай болды.  

  Егер келісімге келген бір не екі жақ та мүдделерге нұқсан келді деп есептейтін болса, онда өзара қарымқатынастағы  напряженность сақталады, шиеленістің аяқталуы уақытша тыныс алу деп қабылдануы мүмкін. Тараптар келісімді толық шешілген деп есептегенде және  өз қатынастарын сенім мен ынтымақтастыққа негіздеген уақытта бейбітшілік тұрақты болады.

  5. Шиеленіс сан түрлі оң және теріс әлеуметтік функция орындайды. Мысалы, шиеленістің нәтижесінде  өндірісті қайта құру – объективті үдеріс, ал жұмыстан босатылған қызметкерлердің белгілі бір бөлігінің пікірі бойынша бұл жағымсыз үдеріс деп есептеледі.

  Шиеленістің позитивті немесе негативті  әсер етуі көбінекөп шиеленіс болған әлеуметтік жүйеге байланысты. Әртүрлі реттеудің тетіктері  бар және шиеленістің болуы ретті деп есептелетін еркін құрастырылған топтар мен ашық қоғамда шиеленіс үлкен өміршендікке, динамизм мен прогресті қабылдаушылыққа ықпал етеді. Ал тоталитарлық қоғамда әлеуметтік шиеленіс принципінде қабылданбайды, шиеленісті шешудің жалғыз жолы күшпен басу деп танылады.

  Көбінекөп ашық әлеуметтік құрылымдарға тән шиеленістің кейбір позитивті функцияларын атап кетейік.

   1. Шиеленіс адамдар арасындағы қайшылықтарды ашады және шешеді және ол қоғамның дамуына игі ықпал етеді. Дер кезінде ашылған және шешілген шиеленістер қайшылықтарды күрделендіруден сақтап, оның ауыр салдарларынан сақтайды.

   2. Ашық қоғамда шиеленістер топішілік және топаралық қалыптылық пен ынтымақтастық функция атқарады, әлеуметтік напряжениені төмендетеді.

   3. Шиеленіс әлеуметтік үдерістерді ынталандырады, байланыс пен қарымқатынасты күшейтеді, қоғамның дамуына, шығармашылық пен инновацияны ынталандырады, қоғамдық прогреске ықпал етеді.

   4. Адамдар шиеленіс жағдайында өзінің де өзгенің де қарамақайшы мүдделерін нақтырақ сезінеді, объективтік проблемалар мен қоғам дамуының қайшылықтарын толығырақ біледі.

   5. Шиеленіс қоршаған әлеуметтік орта,  бәсекелес құрылымдардың потенциалдық күштері жағынан  мүмкіндіктері туралы ақпарат алуға ықпал етеді.

   Сонымен ашық әлеуметтік жүйеде шиеленіс пайда болған қайшылықтарды уақытылы көрсетіп, әлеуметтік құрылымды толықтай сақтай отырып,  сақтандырушылық рөл атқарады.

   Шиеленістің өзі қоғамда тәртіпсіздік пен тұрақсыздық, адамның өмірі мен денсаулығына қауып туғызып, үлкен материалдық және моралдық шығын келтіріп, қарамақайшылықты күрес күш көрсету әдісімен жүзеге асып негативті функциялар да атқарады.  

Бақылау сұрақтары

   1. Әлеуметтік шиеленіс дегеніміз не?

   2.    Әлеуметтік шиеленістің құрылымы қандай элементтерден тұрады?

   3. Әлеуметтік шиеленістер қандай себептерден пайда болады?

   4. Шиеленістердің түрлері қандай?

   5. Конфликтология ғылымы немен айналысады?

   6.  Шиеленістердің қоғамдағы рөлі қандай?

   7. Әлеуметтік шиеленістердің даму барысындағы қандай кезеңдерді білесіздер?

   8. Әлеуметтік шиеленістердің шешілу жолдары қандай?

   9. Әлеуметтік шиеленістің функциялары қандай?

  10. Қазақстанда әлеуметтік шиеленістерді тудырмау үшін не істеу керек?   

 

  Негізгі әдебиеттер:

1. А.И. Икенов, А.Д.Жүсіпова. Әлеуметтану негіздері: Оқу құралы.-Алматы:Экономика,  2004. -208 бет.

2. Ш.Қ. Қарабаев. Әлеуметтану негіздері: Оқу құралы.- Алматы: Экономика, 2007. – 528 бет.  

3. Тажин М.,Аяған Б. Социология негіздері. –Алматы, 1992.

4. Әбсаттаров Р.Дәкенов М. Әлеуметтану: оқу құралы. Толықт. , 2-бас. – Алматы: Қарасай, 2007. – 384 бет.

Қосымша әдебиеттер:

1. Конт О. Дух позитивной философии: Слово о положительном мышлении. СПб,1910.

2. Дюркгейм Э. О разделении общественного труда. Метод социологии. М., 1991.

3. Сорокин П.Челобек. Цивилизация. Общество. М., 1992.

4. Вебер М. Избранные произведения. М., 1990.

5. Уәлиханов Шоқан.Таңдамалы.2-бас. –Алматы: Жазушы,1985. -560 бет.

6. Абай Құнанбаев.Шығармаларының бір томдық толық жинағы.- Алматы: Қазмемкөркемәдеббас, 1961.- 693 бет.

7. Алтынсарин Ыбырай. Таңдамалы шығармалары.-Алматы, 1994.

8. Бөкейхан Ә. Таңдамалы (избранное) / Гл. Ред. Р. Нурғалиев. –Алматы: «Қазақ энциклопедиясы», 1995. - 478 бет.

9. Байтұрсынов А. Бес томдық шығармалар жинағы. – 4 т. Әліппелер мен мақалалар жинағы. –Алматы: «Алаш», 2006.- 320 бет.  


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

33245. Гистерезис 13.81 KB
  Электрические потери Рэл возникают в обмотках трансформатора и обусловлены их нагреванием при протекании по ним электрического тока. КПД трансформатора определяется как отношение активной мощности на выходе трансформатора к активной мощности на выходе первичной обмотки. КПД трансформатора зависит: 1 от конструкции трансформатора; 2 от степени загрузки трансформатора рис 4.9 Максимальный КПД будет у трансформатора с коэффициентом загрузки β = 045.
33246. Потенциал электростатического поля 13.32 KB
  Потенциал электростатического поля скалярная величина равная отношению потенциальной энергии заряда в поле к этому заряду: энергетическая характеристика поля в данной точке. Потенциал численно равен работе поля по перемещению единичного положительного заряда из данной точки электрического поля в бесконечность. Напряжение численно равно работе электростатического поля при перемещении единичного положительного заряда вдоль силовых линий этого поля.
33247. Зако́н Куло́на 13.12 KB
  μετρεω измеряю измерительный прибор предназначенный для определения мощности электрического тока или электромагнитного сигнала. В цепях постоянного тока мощность измеряют электро или ферродинамическим ваттметром. Мощность может быть также подсчитана перемножением значений тока и напряжения измеренных амперметром и вольтметром. В цепях однофазного тока измерение мощности может быть осуществлено электродинамическим ферродинамическим или индукционным ваттметром.
33248. Электри́ческое сопротивле́ние 13.23 KB
  Из систем многофазного тока наибольшее применение на практике получил трехфазный переменный ток.
33250. КЛАССИФИКАЦИЯ ЭЛЕКТРОИЗМЕРИТЕЛЬНЫХ ПРИБОРОВ 13.82 KB
  Пуск синхронных двигателей может быть осуществлен при помощи вспомогательного пускового двигателя или путем асинхронного пуска. Пуск синхронного двигателя при помощи вспомогательного двигателя. Если ротор синхронного двигателя с возбужденными полюсами развернуть другим вспомогательным двигателем до скорости вращения поля статора то магнитные полюсы статора взаимодействуя с полюсами ротора заставят ротор вращаться далее самостоятельно без посторонней помощи в такт с полем статора т.
33251. Приборы магнитоэлектрической системы 13.29 KB
  2Электрическая аппаратура применяемая в осветительных и силовых сетях для целей управления или защиты может быть классифицирована по различным признакам. В зависимости от природы явления которое положено в основу действия аппаратов их можно разделить на: аппараты ручного управления рубильники переключатели выключатели контроллеры действие которых происходит в результате механического воздействия на них внешних сил; электромагнитные аппараты магнитные пускатели контакторы электромагнитные реле работа которых основана на...
33252. Методы выбора стратегии развития организации: экспертные и матричные методы, их характеристики 168 KB
  3 Поле СИВ Поле СИУ Слабые стороны 1. 3 Поле СЛВ Поле СЛУ Необходимо рассмотреть всевозможные парные комбинации и выделить те которые должны быть учтены при разработке стратегии поведения. Сильное влияние Умеренное влияние Малое влияние Высокая вероятность Поле ВС Поле ВУ Поле ВМ Средняя вероятность Поле СС Поле СУ Поле СМ Низкая вероятность Поле НС Поле НУ Поле НМ Возможности СМ НУ и НМ не заслуживают внимания организации. Угрозы полей ВР ВК и СР представляют очень большую опасность и требуют...
33253. Производственный менеджмент, Система производственных программ предприятия 55.5 KB
  Система производственных программ предприятия Уровень стратегического планирования программы Изучение конъюнктуры рынка и сбыта продукции в соответствии с профилем предприятия. Формирование перспективного плана продукции Уровень управления производственной программой. Планирование выпуска продукции связано с принятием решений о характере эксплуатации производственных мощностей с учетом изменений спроса...