12334

Әлеуметтанудың қалыптасуы, оның зерттеу объектісі мен пәні

Книга

Политология и государственное регулирование

PAGE 1 АЛҒЫ СӨЗ Әлеуметтану теориялық және практикалық түрғыдан алғанда аса қызықты да пайдалы ғылым. Ол маңызды әрі күрделі объектіні яғни адамзат қоғамын оның құрылымы мен даму заңдарын адамдар мен қауымдастықтарда және әлеуметтік топтарда қандай әле

Казахский

2013-04-25

2.71 MB

442 чел.

PAGE  1

АЛҒЫ СӨЗ

Әлеуметтану - теориялық және практикалық түрғыдан алғанда аса қызықты да пайдалы ғылым. Ол маңызды әрі күрделі объектіні, яғни адамзат қоғамын, оның құрылымы мен даму заңдарын, адамдар мен қауымдастықтарда және әлеуметтік топтарда қандай әлеуметтік өзгерістердің жүріп жатқанын, әлеуметтік өмірдің әр түрлі бағытта өзгерістерге ұшырауының мазмұнын және нәтижесін түсіндіреді.

Дүниежүзілік тәжірибе көрсетіп отырғандай, өзінің кәсіби қызметіне орай адамдармен, әлеуметтік топтармен жұмыс істейтіндердің бәрі әлеуметтану білімін қорытындыламай және ұсыныстар енгізбей қоғамдық қатынастарға ықпал жасай алмайды.

Қазақстан Республикасының жоғары оқу орындарында әлеуметтану курсы оқу бағдарламасына енгізілді. Білім беру саласындағы реформаға сәйкес, әлеуметтану пәні сапасы биік әрі білікті мамандар даярлауға, оқудың тиімділігін арттырута, студент жастарға жан-жақты тәрбие беруге, олардың түлға болып қалыптасуына зор әсер етіп келеді.

Бұл курс бойынша студентгер әлеуметтану ғылымы классиктерінің теориялары мен қазіргі әлеуметтанушылардың көзқарастарын, қоғамда орын алып отырған құбылыстар мен процестерді, солардан туындайтын заңдарды және олардың әрекет ету деңгейін, т.б. күрделі мәселелерді оқып біледі, өмірде оларды басшылыққа алып, жүзеге асыру жолдарын үйренеді.

Аталмыш міндеттерді іске асыруда оқулықтар мен оқу құралдары-ның атқаратын рөлі зор. Олар ең алдымен білім берудің көзі саналады. Білім — әлеуметгану мазмұнының басты элементі. Сондықтан әлеуметтану жөніндегі оқу құраддары анық та түсінікті үлгіде жазылуы тиіс. Бұл ретте адамзат жинақтаған әлеуметтік тәжірибені, ілімдерді, қолданбалы және басқа да үрдістерді мақсат етуіміз керек.

Қазақстан Республикасының жоғары оқу орындарында пайдаланылып жүрген әлеуметтану оқулықтары мен оқу құралдары негізінен Ресейден шыққан еді және оның санын орыс тілінде жазылған отандық авторлардың оқу құралдары көбейте түсті. Бұл кітаптар орыс бөлімінде оқитын студенттерге айтарлықтай көмек беріп отыр. Орыс тілінде шыққан әлеуметтану оқу құралдары көп болғанымен, қазақ тілінде басылған мұндай оқулықтар саны өте аз және олардың кейбіреулері мемлекеттік білім беру қалыбына сәйкес келмейді десек, бұл артық айтқандық емес. Ол — объективтік себептерге байлаңысты. Осы оқу құралдарының кейбіреуі Қазакстан Республикасында әлеуметтанудың бір үлгідегі курстық бағдарламасы дайындалғанға дейін басылып шықса, екіншілері қаражат, тағы да басқа тапшылыктарға байланысты баспаханаларда бірнеше жылдар бойы жатып қалып, ескі материалдар негізінде аталмыш бағдарламадан кейін шықты. Оқу күралдарының саны неғұрлым көбейген сайын, студенттердің со ғұрлым өз бетінше оларды таңдап оқуына мүмкіндік туады.

Осы себептерге орай бүгінгі талап — ана тілімізде әлеуметтану оқу құралын әлі де болса жазуды, оларды жетілдіруді қажет етеді. Біз осы оқу құралын жазуда курстық бағдарлама негізінде құрылған жұмыс бағдарламасының 14 тақырыбын таңдадық және ұзак жылғы лекция мен семинар сабақтарындағы тәжірибені де басшылыққа алдық, атап айтқанда, студенттердің ұғынуына ауыр тиетін тақырыптарды, т.б. анықтап, олардың түсінікке жеңіл жолдарын қарастырдық. Соның негізінде студенттерге теориялық біліммен қатар қолданбалы құралдардың, тәсілдердің тиімділігін арттыратын, әдет-дағдыларды және іскерліктерді қалыптастыратын әдістерді ұсынуды жөн көрдік.

БІРІНШІ ТАҚЫРЫП ӘЛЕУМЕТТАНУ - ҒЫЛЫМ

1. Әлеуметтанудың қалыптасуы, оның зерттеу объектісі мен пәні

Әлеуметтану — қоғам жөніндегі ғылым. Оны өз аддына ғылым етіп, негізін қалаған француз ғалымы Огюст Конт (1798—1857) еді. Бұған дейін қоғамның өмір сүруі мен дамуы жөнінде түрлі ілімдер Шығыс және Батыс ойшылдарының жалпы философиялық көзқарастарының құрамды бөлімі іспетті қарастырылып келген еді. Қоғамның дамуында ғасырлар бойы өзіндік ерекше, бірегей көзқарастар қалыптасып, ол туралы, әсіресе, саясат, мораль, ғылым, дін, өнер мәселелері көне Үнді, көне Қытай, көне грек философтарының, Еуро-азияның орта ғасырлық және жаңа заман ойшылдарының еңбектерінде баяндалған болатын,

Әлеуметтану философиядан бөлінгенімен қоғамның біртұтастығын, оны дамытатын қозғаушы күштерді, тағы басқа да проблемаларды қарастырумен шектеліп қалмайды. Ол қоғам өмірінің барлық жақтарын қарастырады, соның ішінде мемлекет, саясат, құқық, экономика, мораль, өнер, дін және қоғамдық дамудың басқа да жақтарына қатысты проблемаларды шешумен айналысып, кейіннен олардың өздеріне келген ғылым салаларына, зерттеу пәніне айналдырады.

Алайда, қоғам дамуына байланысты оның жекелеген салалары жөніндегі білімнің жинақталуына орай, әлеуметтану бір ғана қоғамдық әмбебап теория ретіндегі рөлін біртіндеп жоғалтты. Оның құрамынан саясаттану, құқықтану, саяси экономия, этика, эстетика, т.б. бірнеше ғылымдар жеке бөлініп шықты. Содан бастап, яғни XIX ғасырдың ортасынан әлеуметтану дербес ғылым болып дами бастады, бұл жағдай, біріншіден, өзінен бөлініп шыққан білім салаларына қатысты болса, екіншіден, бүған дейінгі әмбебап философиялық жүйелерге де байланысты еді.

Бірте-бірте, уақыт озған сайын қоғам дамуын тұтас әлеуметтік организм ретінде қарастыру, оның объективтік және субъективтік жақтарының өзара әрекеті, тарихи дамудағы материалдық пен руханилықтың диалектикасы, әлеуметгік прогрестің алғышарттары, азаматтық қоғам, гуманизм, әлеуметтік әділеттілік проблемалары, сайып келгенде, осының бәрі әлеуметтанудың назар аударатын және зерттеу пәнінің іргесін қалайтын бірден-бір жол болды. Соның нәтижесінде XIX ғасырда аталмыш мәселелерді шешу жолдарын ұсынған бірнеше жалпы әлеуметтанулық көзқарастар қалыптасты. Сол көзқарастардан көпшіліктің мойындаганы Георг Вильгельм, Фридрих Гегель, Огюст Конт, Герберт Спенсер, Карл Маркс, кейіннен Эмиль Дюркгейм, Макс Вебер, Габриель Тард, т.б. әлеуметтанушылардың әлеуметтік теориялары болатын.

Осы аталған ойшылдардың әрқайсысы тарихи процесті ғылыми түрде түсіндіруге аса құнды үлес қосты. Олардың қоғам дамуы жөніндегі концепциялары өмірдің және ғылымның алға қойған сауалдарына бірегей және мазмұны терең жауаптар қайтарды, сондықтан да олардың ілімдері қазіргі әлеуметтік проблемаларды шешуде де өздерінің маңыздылығын жоғалтқан жоқ.

Әлеуметтану әмбебап философия жүйесінен болініп, жеке ғылым болып дамығанына қарамастан, әлі де өзінің философиялық мазмұнын толық жойған емес. Ол философиялық мәндегі қоғам дамуына талдау жасау және барынша терең зерттеу жүргізуде жалпы әлеуметтануды кеңейтуге мүмкіндік береді. Сонымен қатар, жалпы теориялық әлеуметтану өзінің іргелі ережелерімен және байыпты қорытындыларымен де, философиялық ғылым түрғысында да көзге түсіп келеді.

Сөйтіп, философиялық алғы шарттарға сәйкес жалпы теориялық әлеумегтану қалыптасты. Кейбір философиялық концепцияларға, жетекші рөл атқарып келген белгілі бір дүниетанымға жалпы теориялық әлеуметтану арқа сүйейді.

Бұл концепцияның ұстанымымен мына мәселелер: қоғам дамуының қозғаушы күштері проблемалары, әлеуметтік процестерді бағыттау мәселелері, түлғалардың өзара әрекеті, әлеуметтік топтардың және қоғамның арақатынасы, тарихи дамудағы материалдық пен рухани дүниенің өзара өрекеті, яғни қоғам өмірі мен дамуының аса іргелі проблемалары шешіледі. Оларды шешу методологиясы, дәлірек айтсақ, басқа да әлеуметтану проблемаларын жүзеге асыруды қажет етеді, соның ішінде жалпыламалыққа біршама қатысты болғанымен, жеке сипаттағы мәселелерді шешуді қолға алады.

Әлеуметтанушының осы саланы зерттеу кезінде басшылыққа алатын дүниетанымы мен методологиясы — философия мен әлеуметтанудың әрдайым органикалық байланыста болатынын көрсету. Сонымен қатар, бұл ғылым салалары өз дербестіктерін де сақтап келеді. Әлеуметтанудың дербестігін кезінде француз әлеуметтанушысы Эмиль Дюркгейм атап көрсеткен еді. Ол өзінің "Әлеуметтану әдісі" деген еңбегінде "Әлеуметтану ерекше және жеке-дара ғылым" екенін жазып, оның әлеуметтік фактілерді объективті зерттеуге бағытталғанын түсіндірді. Әлеуметтанудың ғылымдык.сипаты мен мазмүны жоніндегі осындай байыпты пікірді қазіргі коптеген белгілі әлеуметтанушылар ұстанып отыр, солардың арасында П. Лазарсфельд, Р. Мертон, Т. Парсонс, т.б. бар. Олар әлеуметтануды философиялық ғылым деп сыңаржақты пікір білдірген емес. Алайда, олар көптеген әлеуметтік құбылыстарды түсіндіруде философиялық дәлелдемелерге жүгінеді, соның ішінде позитивизм, трагматизм, интуитизм, т.б. солар сияқты ағымдарға сілтеме жасайды. Ол орынды нәрсе. Өйткені қайсыбір қоғамдық құбылысты әлеуметтік терең зерттеу логикасының өзі сол талдау мен сараптаудан туындайтын қорытындыларды философиялық ой елегінен өткізуге әкеліп соқтырады.

Түптеп келгенде, қазіргі әлеуметтану — тұтас әлеуметтік жүйе күйіндегі, қоғам жөніндегі, оның жүйешелері (подсистема) мен жекелеген элементтері туралы өз алдына дербес ғылым. Кез-келген қоғамдық құбылыс қоғамның әлеуметтік жүйесінің элементі болып саналады. Осы жүйенің шеңберінде бүкіл әлеуметтік құбылыстар мен процестер, олардың өзара бір-бірімен әрекеті ғылыми сараптаудан өтеді.

Қоғам жүйесі түзілім ретінде өзінің элементтерімен және сол элементтердің кез-келген жиынтығымен салыстырғанда ғана ерекше сапаға ие болады. Ежелгі ойшылдардың пайымдауынша, тұтастық өзі қамтитын бөліктердің жиынтығынан әлдеқайда үлкен. Оның элементтері интеративтік тиімділікке жетіп, тұтастық жаңа сапаға ие болады. Бұл жаңа сапалар қоғамның жүйесі ретінде белгіленеді.

Қоғам осы сапаларға байланысты өзін қалыптастыратын субъек-тілерден, әлеуметтік институтгардан, қоғамдық өмір салаларынан, т.б. сол сияқтылардан дербестігін сақтап қалады. Ең алдымен қоғамның өмір сүру механизмдерін зерттейтін, түрлі субъектілердің өзара әрекетін зерделейтін, ұйымдар мен әлеуметтік институттарды қарастыратын әлеуметтану ғылымы баяндалған жағдайды ерекше белгілеп, дәлелдейді. Әлеуметтану сондай-ақ, қоғам дамуының заңдарын да ашады жоне оларды зерттейді. Осыған орай, әлеуметтануды — әлеуметгік жүйенін өмір сүруі мен дамуының заңдары жөніндегі, сол заңдардың субъектілерінің, яғни әлеуметтік үлкен және кіші топтардың, адамдар қауымдастықтарының, сонымен бірге жекелеген тұлғалардың қызметінен көрініс табатын ғылым ретінде сипаттауға болады. Сайып келгенде, мұның бәрі әлеуметтанудың өзіндік мәнін және ерекшеліктерін сипаттайды, оның зерттеу объектілерін де көрсетіп береді. Әлеуметтану — қоғамдық құбылыстардың беймәлім жақтарын зерделеп, социумда қалыптасқан әлеуметтік қатынастарды адам факторымен ұштастырып қарастыратын ғылым.

Бірақ қоғамды бұл ғылымнан басқа да бірнеше қоғамдық ғылымдар: тарих, саясаттану, құқық, психология, т.б. өз ағымына сәйкес зерделеп, зерттелді. Бұдан: сонда әлеуметтану қоғамның несін зерттейді? — деген заңды сауалдың тууы ықтимал. Бұған жауап беретін болсақ, оның пәнін, яғни зертгеу тақырыптарын анықтайтын дәлел ретінде әр түрлі ой-пікірлерді ұсынар едік.

Ғалымдардың өз ішінде осы мәселе жөнінде әлі күнге дейін тұрақталған пікір жоқ. Бұл мәселеде әркім өз көзқарасын жөн санайды. Дегенмен, әлеуметтану пәні туралы негізгі ұстанымдарына сәйкес ғалымдарды екі топ пен бағытқа бөліп қарастыруға болады: 1) әлеу-меттанудың зерттеу тақырыбын өз зерттеу қорытындыларымен бай-ланыстырған оқымыстылар; 2) әлеуметтану пәнінен осы ғылымның ең басты ұғымын тауып, сол пәнге айналуы тиіс деп санайтын ғалымдар.

Демек, әлеуметтанудың пәні деп отырғанымыз — қоғам мен адамның беймәлім қырлары, құпия жақтары, яғни олардың арасындағы қатынастар, байланыс механизмі мен құрылымы, әлеуметтік ұйымдар, әлеуметтік институттар, әлеуметтік іс-әрекет пен адамдардың мінез-құлықтары, мүдделері мен мұқтаждары, құндылықтары, бұлардың өмірде байқалуы мен өзгеріске ұшырауын қалыптастырған себептер және олардың нөтижелері.

Әлеуметтанудың объектісі мен пәні оның білімдік құрылымы мен деңгейлерін анықтайды.

2. Әлеуметтану білімінің құрылымы мен деңгейлері

Әлеуметтанушы өз назарын қоғамдық өмірдің кез-келген құбылыстарына аударады. Бұл — көпжақты әлеуметтік байланыстар мен адамдар арасындағы қатынастарды қамтыған тұтас қоғам болуы мүмкін немесе қоғамдық өмірдің бір ғана саласы, айталық, экономика, әлеуметтік, саяси, рухани жағы болуы да ықтимал. Бұл үлкенді-кішілі әлеуметтік топтар және адамдардың ұлттық қауымдастығы, сонымен қатар таптар, ұлттық, ұлыстық, кәсіби және демографиялық топтар, бұларға қоса жастардың, әйелдердің, аға ұрпақ өкілдерінің топтары, өндірістік және басқа да ұжымдар, саяси партиялар, кәсіподақтар, шығармашылық ұйымдар болуы да мүмкін. Әлеуметтанудың пән ретінде көңіл аударатыны — жеке тұлға, оның қажетті мұқтажы, мүддесі, құнды бағдары, сондай-ақ қоғамның бастапқы ұясы ретінде отбасы және тұрақты яқи тұрақсыз әлеуметтік-психологиялық байланысы бар кіші топтар, сонымен бірге алға қойған мүддесіне, қызығушылығына қарай құрылған топтар, көршілер, достар, т.б. болуы әбден мүмкін. Көріп отырғанымыздай, әлеуметтанудың ғылым ретіндегі объектісін, шеңбері өте ауқымды, көпқырлы және көпжақты. Бұл жағдай оның білімдік құрылымын анықтауға мейлінше көмектеседі. Әлеуметтану білімінің құрылымы — қоғамдық құбылыстар мен процестер жөніңдегі ақпараттардың және ғылыми түсініктер мен ұғымдардың жәй ғана жиынтығы емес. Бұл — ең алдымен әлеуметтік жүйеде пәрменді міндеттерін атқаратын және дамитын қоғам жөніндегі білімнің белгілі бір тәртіпке келтірілуі. Бұл құрылым — әлеуметтік түрлі деңгейдегі процестер, жеке адамдар, әлеуметгік топтар немесе тұтас қоғам жөніндегі өзара байланысқан түсініктер, ұғымдар, көзқарастар, теориялар жүйесі.

Әлеуметтанулық түсініктер мен ғылыми білім, әсіресе оның құры-лымы көп жағдайда бірнеше факторларға байланысты қалыптасады, соның ішінде әлеуметтану зерттейтін объектілер шеңбері, ғылыми нәтижелер мен қорытыңдылардың тереңдігі және ауқымдылығы ерекше болады.

Бастапқы алғы шарт, негізінен алғанда, объектілерге байланысты қарастырылады, соңдықтан зерттеуді қоғамды тұтас бір ауқымда қарастырудан бастау керек. Өйткені адам да, кез-келген әлеуметтік топтар да, әлеуметтік ұйымдар мен институттар да, материалдық және рухани мәдениет те, бір сөзбен айтқанда, қоғамдағы дүниенің бәрі оның дамуының жемісі болып табылады және олардың өзіндік әлеуметтік табиғаты әрқилы. Тіптен жеке адамның азық-түлікке деген сұранысы немесе ұрпақ жалғастыру жөніндегі талап, ниеті таза табиғи қажеттілік — мұқтаждыққа жатады. Бұл — оның әлеуметтік мазмұны жағынан биоәлеуметтік қажеттілігі. Олардың биологиялық негіздері бар, алайда ол әлеуметтік формада көрінеді және материалдық өндірістің дамуы немесе отбасы деңгейіндегі әлеуметтік тәсілдермен қанағаттандырылады. Кез-келген әлеуметтік құбылысқа қоғамның элементі ретінде және жалпы сол қоғамның өзі арқылы қарау, оны дамушы және өмір сүруші әлеуметтік жүйенің бөлігі ретінде қарастыру — ғылыми әлеуметтанудың аса маңызды әдістерінің бірі.

Осы айтылғандарды саралайтын болсақ, қоғамға тұтас әлеуметтік организм ретінде қарау жөніндегі білім әлеуметтану ілімінің бастауы болып саналады. Бұл — қоғамдық қатынастар жүйесі, олардың мазмұны және өзара байланыс механизмі туралы білім. Табиғатты және қоғамдық қатынастардың мәнін түсіну қоғамда қалыптасқан әлеуметтік субъектілердің өзара әрекетінің мәнін терең пайымдауға мүмкіндік береді. Қоғам туралы білім — оның дамуының объективтік заңдарын, қоғам өмірінің негізгі салалары жөніндегі түсінікті және олардың өзара әрекетін, материалдық, саяси және рухани мәдениеттің өзара ықпалы жөніндегі білімді өз бойына жинап, сіңірген.

Жекелеген қоғамдық өмір салаларының, соның ішіңде экономи-калық, әлеуметтік, саяси, рухани салалардың тіршілік етуі мен дамуы жөніндегі түсініктердің өзара байланысы әлеуметтану білімі құрылы-мының екінші саласы болып саналады. Бұл жерде әлеуметтанушы экономисті, саясаттанушыны, құқықтанушыны немесе этикті, онер-танушыны алмастыра алмайды. Қоғамның белгілі бір өмір салаларында болып жатқан процестерге оның өз козқарасы болуы тиіс. Ең алдымен ол осы салаларда тұлғаның немесе әлеуметтік топтардың, сонымен қатар жастардың, жұмысшы табының, шаруалардың интеллигенцияның, қызметкерлердің, кәсіпкерлердің түрлі топтарының өмірлік қызметін және әлеуметтік тұрғыда өзін-өзі танытуының мүмкіндіктерін зерттейді.

Ел ішінде тұрып жатқан халықтың әлеуметтік құрамы мен қоғамның әлеуметтік құрылымы жөніндегі білім де әлеуметтану білімінің маңызды бөлігі болып саналады. Бұл жерде әңгіме таптар, әлеуметтік үлкен және кіші, кәсіби және демографиялық топтар, олардың экономикалық және саяси қатынастар жүйесіндегі орындары мен өзара іс-әрекеттері, сонымен қатар ұлттар, ұлыстар, басқа да этникалық топтар және олардың арасындағы бір-бірімен қатынастары жөнінде болып отыр.

Әлеуметтану білімінің келесі бір құрылымы — ол саясат әлеуметтануына жататын ғылыми түсініктер, козқарастар, теориялар. Мұнда әлеуметгану саяси қатынастар, әсіресе өкімет билігі төңірегіндегі қатынастар жүйесіндегі қоғамның әр түрлі әлеуметтік топтарының нақты жағдайын анықтауға назар аударады. Азаматтық қоғам субъектілерінің саяси-әлеуметтік құқықтары мен еркіндігін жүзеге асыру жолдары мен тәсілдерін таба білуі де әлеуметтану үшін аса маңызды. Сол арқылы олар қоғамда жүріп жатқан саяси процестерге нақты ықпал жасай алады. Осы тұрғыдан қарастырғанда түрлі саяси партиялардың және қозғалыстардың қызметі, қоғамның бүкіл саяси жүйесінің өмір сүруі қарастырылады.

Қоғамдағы әлеуметтік институттардың, атап аитқанда, мемлекеттің, құқықтың, шіркеудің, ғылымның, мәдениеттің, неке мен отбасының, т.б. атқаратын қызметі жөніндегі әлеуметтанушының ғылыми түсінігін және қорытындыларын жүйелеу әлеуметтану білімінің келесі құрылымы болып есептеледі. "Әлеуметтануда әлеуметтік институт дегеніміз бұл белгілі бір уақыт кезеңінде тұрақтылықты сақтайтын және бүкіл әлеуметтік жүйе тұрақтылығын қамтамасыз ететін адамдар қызметінің торабы. Әрбір ерекше "торап" қоғамның өмір сүруінде маңызды рөл атқарады" Әрине, аталмыш институтгардың әрқайсысының пайда болуы мен өмір сүруінің объективтік алғы шарттары бар. Олардың арасында өздеріне сәйкес іштей ұйымдасу қалыптасқан және қоғамдық өмірде өз орнын сақтаған, соған орай ерекше функциялар атқарады. Өзара әрекет ету арқылы байланыса отырып, олар қоғамның алға басуын, өмір сүруін қамтамасыз етеді.

Әлеуметтанудың зерттеу объектілеріне орай, әлеуметтану білімі құрылымының тағы да бірнеше салаларын атап өткен жөн. Мысалы, өндіріс ұжымының, формалды емес топтар мен ұйымдардың, сонымен қатар жеке тұлға аралық қатынастардың кіші топтары мен жекелеген тұлғалардың тіршілік әрекетіне байланысты ғылыми түсініктер, көзқарастар, теориялар қалыптасқан.

Жоғарыда келтірілген әр түрлі әлеуметтік құбылыстар мен процестер төнірегіндегі барлық ғылыми түсініктер, ұғымдар, көзқарастар мен теориялар өзара байланысып, тұтас және күрделі әлеуметтану білімінің құрылымын қалыптастырады. Ол қоғамдық өмірдің бүкіл жақтарын, оның салаларының өзара байланысын және өзара әрекетін қамтып көрсетеді, түптеп келгенде, қоғамды тұтас әлеуметтік жүйе ретінде ғылыми тұрғыда бейнелейді. Осының бәрі ғылым және оқу курсы ретінде әлеуметтанудың құрылымын құрайды.

Әлеуметтану білімінің құрылымында әлеуметтанулық теориялар мен козқарастар ашып корсететін қоғамдық құбылыстардың ауқымына орай жекелеген деңгейлерді ажыратып айтуға болады. Әлеуметтанулық білімнің деңгейлері мыналар:

Жалпы әлеуметтанулық теориялар, немесе жалпы теориялық әлеуметтану; арнайы әлеуметтанулық теориялар, бұларды кейде жеке теориялар деп те сипаттайды; нақты әлеуметтанулық зерттеулер.

Әлеуметтану білімінің осы үш деңгейінің өзгешеліктері қоғамдық құбылыстардағы әлеуметтанулық талдаудың тереңдігін және бұдан шығатын қорытындылардың маңыздылығын байқатады. Жалпы әлеуметтанулық теориялар макроолеуметтанулық зерттеу ретінде, әдетте, тым тереңдетілген немесе әлеуметтанушылар айтқандай, қоғамның және жалпы тарихи процесс дамуының мәңгілік кезеңін қарастырады. Жалпы әлеуметтанулық теориялар деңгейінде кез-келген әлеуметтік құбылыстардың пайда болуы мен одан әрі жалғасуының аса түбегейлі себептері, қоғам дамуының қозғаушы күштері, т.б. жөнінде ғылыми тұжырымдар жасалады. Жалпы теориялық деңгейде адамдардың қоғамдық, соның ішінде өндірістік қызметінің теориясы қалыптасады, коғам дамуындағы еңбектің рөлі ерекшеленеді.

Қоғамдық қатынастар теориясы — әлеуметтік субъектілердің эко-номикалық, саяси, құқықтық, адамгершілік, эстетикалық, діни, т.б. арақатынастарының табиғатын және мазмұнын ашатын жалпы теориялық әлеуметтанудың маңызды тарауы болып табылады.

Жалпы теориялық деңгейдегі әлеуметтанулық сараптауда қоғамдық қатынастардың мәні, олардың ерекше рөлі және өзара әрекет ету механизмі анықталады, сонымен қатар қоғамдық қатынастар өз субъектілеріне байланысты (әлеуметтік-таптық және ұлттық қатынастар, қоғам мен тұлға арасындағы қатынастар, т.б.) сипатталады. Жоғарыда аталған барлық қатынастардың жиынтығы белгілі бір қоғамды қалыптастырады. Қоғам бұл қатынастардың жүйесі ретінде алға шығады. Ал оларды толығырақ қамтып, оған терең ғылыми талдау жасау жалпы әлеуметтану теориялары деңгейінде ғана мүмкін болатын нәрсе.

Осы деңгейде қоғам өмірінің экономикалық, әлеуметтік, саяси, рухани және тағы басқа да салаларының өзара әрекеті зерттеледі, олардың өзара байланысы мен өзара тәуелділігі (мысалы, қазіргі ғылыми-техникалық революцияның қоғамның әлеуметтік құрылымына, ғылым мен мәдениет салаларына ықпалы) ашылады. Қоғамдық өмір салаларының, экономика мен саясаттың, саясат пен құқықтың, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы өндірісінің, т.б. өзара әрекеті сарапталады.

Жалпы әлеуметтану теориялары деңгейінде әрбір әлеуметтік құбы-лыс, оның қоғамдағы орны және ролі, оның басқа да құбылыстармен көпжақты байланыстары тұтастай көзқарастар, кең көлемді әлеуметтік алғы шартгардың өзара әрекет ету жүйесі тұрғысында қарастырылады. Бұған жоғарыда келтірілген қоғамдық қатынастар мен қоғамдық өмір салалары, сонымен қатар қоғам дамуының объективті заңдары жатады. Жалпы теориялық әлеуметтану, жалпыәлеуметтану теориялары жүйесіндегі қоғамдық құбылыстар мен процестерді зерттеудің мәні мен негізгі ерекшелігі, міне, осында.

Арнайы немесе жеке әлеуметганулық қағидалар — социум өмірінің жеке бағыттарын, жеке әлеуметтік топтар мен институттарды қарастырады. Бұл теорияның танымдық мөлшері, көлемі жалпы әлеуметтанулық теорияларға қарағанда қысқа, әдетте қоғамның жүйелерімен ғана шектелген. Осы ретте, қоғамдық өмірдің экономикалық және әлеуметтік салаларын мысалға алуға болады. Мұндай жағдайда әлеуметтік-экономикалық қатынастар, адамдардың өндірістік қызметі, әсіресе оның әлеуметтік аспектілері, сонымен қатар халықтың әр түрлі категорияларының еңбек жағдайы мен әлеуметтік қорғанысының проблемалары, халыққа білім беру, денсаулық сақтау, тұрмыс пен адам-дардың демалысы, әлеуметтік қамсыздандыру, т.б. мәселелері зерттеледі.

Зерттеудің мақсаттары — статистикалық материалдардың, әлеуметтану зерттеулерінің мәліметтерін және басқа да ақпараттарды пайдалану негізінде аталмыш қоғамдық өмір салаларына немесе олардың жекелеген жақтарына қатысты толық түсінік алу, сонымен қатар орын алып отырған проблемаларды тиімді шешуге, әлеуметтік-экономикалық процестерді ұтымды басқаруды жақсартуға байланысты ғылыми дәлелденген қорытындылар жасау. Дәл сондай мақсаттар әлеуметтанулық зерттеулердің объектілері ретінде, қоғамдық өмірдің саяси және рухани салалары қарастырылғанда да басшылыққа алынады. Әлбетте, әрбір осындай жағдайда қоғамдық өмірдің кейбір салаларында болып жататын процестердің ерекшеліктеріне байланысты әр алуан мақсаттар алға қойылады.

Арнайы әлеуметтанулық теорияларды қолдану барысында көбіне-көп жалпыәлеуметтанулық теорияларға да жүгініп отыру қажет. Сол арқылы қоғамның тұтастығы мен кең ауқым тұрғысында белгілі бір әлеуметтік құбылыстарды немесе оқиғаларды пайымдауға болады. Алайда, осы тұрғыдан келгеннің өзінде де зерттеуші сол оқиға болып жатқан қоғамның өмір сүру қалпына, ең алдымен, осы саланың, яғни қалыптасқан дәстүрдің механизміне, ондағы жүріп жатқан процестерді талдауға, сонымен қатар осында қалыптасқан ерекше әлеуметтік проблемаларды шешуге назар аударады. Озінің табиғатына сәйкес арнайы әлеуметтанулық теориялар, теориялық және эмпирикалық (яғни ағымдағы практикалық мәліметтерге талдау жасауға бағыталған) зерттеу деңгейлері органикалық үйлесімде қолданылады. Бұл теориялар адамдар өмірінің қайсыбір жақтарына, ондірістік, саяси, басқа да қызметіне, олардың қоғамдык, отбасылық және жеке басының тұрмысына тікелей практикалық ықпал ету тәсілдеріне негізделеді. Сонымен қатар, олар әр түрлі әлеуметтік институттардың қызметін жақсарту жолдарын да дәлелдеп көрсетеді. Басқаша айтар болсақ, арнайы әлеуметтанулық теориялар бүгінгі куннің және жақын болашақтың практикалық проблемаларын шешуге бағытталған. Арнайы әлеуметтанулық теориялардың кейбір негізгі өлшемдері арқылы оларды қолданылу аясын да санамалап шығаруға болады. Біріншіден, бұл — бастапқы теориялық және методологиялық ережелер, солардың негізінде теориялар құрылады және олар жүргізілетін зерттеулер мен оның қорытындыларын шығарудың негізін құрайды; екіншіден, ұғымдар жүйесі — оны арнайы әлеуметтанулық теориялар қолданады; үшіншіден, теориялық қорытындылар жасау; төртіншіден, шеңбері кең проблемаларға, сонымен қатар түрлі әлеуметтік-экономикалық, саяси және рухани процестерді басқарудың тиімділігін арттыруға қатысты зерттеулерден және пайымдаулардан туындайтын арнайы әлеуметтанулық теориялар деңгейінде ғылыми және практикалық ұсыныстар. Бұл теориялар практика тұрғысында органикалық байланыста болатындығымен ерекшеленеді.

Арнайы әлеуметтану теорияларының негізгі мазмұнын құрастыратын білім салаларының арасынан мыналарды атап көрсетуге болады: еңбек әлеуметтануы, әлеуметтік-таптық қатынастар, жастар әлеуметтануы және отбасы әлеуметтануы, этнос әлеуметтануы немесе ұлт қатынастары әлеуметтануы, қала және село әлеуметтануы, саяси қатынастар әлеуметтануы, дін әлеуметтануы, мәдениет әлеуметтануы, тұлға әлеуметтануы. Осының ішінен әлеуметтанулық бір-бірінен мазмұнына қарай өзгешеленеді, сондай-ақ әрекет етуші субъектілеріне қарай да таптар, ұлттар, жастар топтары, қала мен село тұрғындары, саяси партиялар мен қозғалыстар, т.б. бүкіл қоғамдық қатынастардың әлеуметтанулық салалары болып танылады.

Арнайы әлеуметтанулық теориялардың дамуы негізінде зерттеушілер қоғамдық өмірдің әр түрлі салаларына, адамдардың қызметіне және әлеуметтік институттардың тіршілік етуіне қажетті тақырыптық сараптау жасауға мүмкіндік алады. Сөйтіп, осының нәтижесінде теориялық және практикалық маңыздылығы жоғары мәліметтер жинастырады.

Әлеуметтану білімінің келесі деңгейіне нақты әлеуметтанулық зерттеулерді жатқызуға болады. Олар — анкеталық сауалнама, сүхбатнама (интервью), бақылау, т.б. түрлерінде іске асырылады. Зерттеулер әлеуметтік ақиқаттың жан-жақты салалары жөніндегі шынайы мәліметтер алу мақсатында әлеуметтану, экономика, құқық, т.б. ғылымдар шеңберінде, сонымен қатар қоғамдық өмірдегі белгілі бір оқиғаларға халыктың көзқарасы туралы мағлұмат алу үшін (сонымен бірге жекелеген әлеуметтік топтар), қоғамдық пікірді білу мақсатында, адамдардың қайсыбір әлеуметтік проблемаларға, оларды шешудің тәсілдеріне және т.б. қатысты пікірлерін анықтау үшін жүргізіледі. Мұндай зерттеулерден алынған мәліметтер қоғамның және мемлекет өмірінің, әр түрлі әлеуметтік топтардың, еңбек және басқа да ұжымдардың, саяси партиялар мен қозғалыстардың қызметтерінің ағымдағы және болашақтағы міндеттерін шешуге ұсыныстар дайындау үшін негіз бола алады. Олар арнайы және жалпыәлеуметтанулық теориялар деңгейінде пайымдаудан өтіп, қоғам дамуының аса мәнді, өзекті проблемаларын шешу үшін қолданылады.

Қоғамдық өмірдің кез-келген саласы жөнінде нақтылы, шынайы ақпарат берілген тұжырымды әлеуметтанулық зерттеулер өмірде орын алған қарама-қайшылықтарды анықтауға, сонымен қатар белгілі бір әлеуметтік құбылыстар мен ағымдық үрдістердің даму бағыттары мен барыстарын айқындауға көмектеседі. Бұлардың екеуі де әлеуметтік проблемаларды, қоғамдық процестерді басқару мәселелерін ғылыми тұрғыда түсініп, шешу үшін өте маңызды.

Нақты элеуметтанулық зерттеудегі ең маңызды нәрсе — ол қоғамда, оның бір саласында не болып жатқаны және оларды адамдар калай қабылдап отырғаны жөнінде айқын ақпарат алу.

Нақты әлеуметтанулық зерттеулер эмпирикалық әлеуметтанудың маңызды саласы болып табылады. Бұл бағыт адамдардың күнделікті практикалық қызметін, оның объективтік және субъективтік жақтарын зерттеуге бағытталған.

Бұл бағыт әлеуметтік шындықты зерттеумен айналысады және олар-ды пайымдау жөнінде фактілер мен материаддар жинаудың, бақылау мен тәжірибе жасаудың, басқа да мәліметтер алудың тәсілдерін қамтиды. Осының бәрі шындықты танудың эмпирикалық мәні болып саналады.

Қазіргі кезде білім мен мәдениет ыкпалының артуы, ғылым мен техникалық таным құралдарының дамуы адамдардың әлеуметтік ақиқаттың сан алуан салаларына орай тәжірибелік, эмпирикалық білімін тұрақты түрде жетілдіруде. Теориялық ой қорытуға орай эмпирикалық білімнің теориялық компоненттері тығыз байланысып, көбеюде және күшеюде.

Қоғамдық өмір құбылыстарын эмпирикалық тану ерекше ғылымды — эмпирикалық әлеуметтануды қалыптастырды. Ғылымның бұл саласы АҚШ пен Еуропа елдерінде қарқынды дамып келеді.

Жоғарыда сипатталған әлеуметтану білімінің деңгейлері — жалпы-әлеуметтанулық, арнайы әлеуметтанулық теориялар және нақты әлеуметтанулық зерттеулер бір-бірінен алыстаған емес, олар өзара органи-калық түрде әрекет етеді, сөйтіп бірдей және тұтастай әлеуметтану білімінің құрылымын құрайды. Бірақ бұл құрылымда олардың рөлі бірдей емес. Нақты әлеуметтанулық зерттеу барысында қазіргі өмірдің ағымдағы процестері жөніндегі әр түрлі ақпараттар алынғанымен, олар кейін арнайы және жалпыәлеуметтанулық теориялар деңгейінде пайымдалады. Бұл қоғамдық өмірдің жекелеген салаларында және тұтас қоғамда болатын процестерді ғылыми негізде ой елегінен өткізіп, мойындауға мүмкіндік жасайды. Сондай-ақ, жалпыәлеуметтанулық теориялар арнайы әлеуметтанулық теория мен нақты әлеуметтанулық зерттеулер деңгейінде проблемаларды шешу үшін де қолданылады.

Әлеуметтанудың қалыптасуында теориялармен қатар категориялар мен зандар маңызды рөл атқарады.

                                       

3. Әлеуметтік ұғымы.

Әлеуметтанудың категориялары мен заңдары

Әр ғылымның өзіне тән категориялары мен заңдары бар. 

Әлеуметтану ғылымының категориялары әлеуметтану білімінің пәндік ерекшеліктерін нақты түсіну үшін бастапқы ұғым болып саналса, ал әлеуметтік заңдылықтар оның мәнін ашатын қажетті ұғым болып табылады.

К. Маркс пен Ф. Энгельстің ғылыми еңбектерінде қоғамға, ондағы процестер мен қатынастарға ғылыми талдау жасалғанда екі ұғым қолда-нылған. Оның бірі — қоғамдық, екіншісі — әлеуметтік ұғымдары.

К. Маркс пен Ф. Энгельс жалпы қоғам туралы мәселе қозғағанда және қоғамдык өмірдің экономикалық, саяси, идеологиялық салаларының өзара байланысы жөнінде айтқанда "қоғамдық", "қоғамдық қатынастар" ұғымдарын қолданды, ал адамның адамға, адамдардың бір-біріне қарым-қатынастарының табиғаты туралы, олардың тіршілік әрекетінің алғышарттары жөнінде, социумда адамдардың алатын орны мен атқаратын міндеттері туралы, жалпы қоғамдағы қарым-қатынастар жөнінде қарастырғанда К. Маркс пен Ф. Энгельс "әлеуметтік" ұғымын пайдаланды және соған сәйкес "әлеуметтік қатынастар" туралы әңгіме де көтерді.

К. Маркс пен Ф. Энгельс шығармаларында кейде "әлеуметгік" ұғымы "азаматтық" ұғымымен бір мағынада қолданылған. "Азаматтық" ұғымы адамдардың нақты әлеуметтік қауымдастық, атап айтқанда, отбасы, тап, т.б. шеңберіндегі және жалпы қоғаммен өзара әрекет етуімен байланыстырылды.

Қоғам туралы теорияны жасай отырып, К. Маркс пен Ф. Энгельс қоғамның тіршілік әрекеттерінің, қоғамдық қатынастардың бүкіл жақтарының өзара әрекеттеріне баса көңіл аударды, ал кейбір марксшіл ғалымдар "қоғамдық"және"әлеуметтік" ұғымдарын бір мағынада қолданатын болды, ғылыми айналымнан "азаматгық қоғам" ұғымы бірте-бірте шығып қалды.

Тәжірибелік әлеуметтану біршама дамыған Батыс Еуропа елдері мен АҚШ-та жағдай басқаша қалыптасты. Осыған орай француз және ағылшын тілдерінде "әлеуметтік" ұғымы "қоғам" ұғымынан бөлініп алынып, дәстүрлі тар мағынада, яғни тәжірибелік түсінігінде қолда-нылды. Бұның өзі жалпы қоғамға қатысты құбылыстар мен процестерді белгілеуде қиындықтар туғызды. Сондықтан әлеуметтану дамуының белгілі бір сатысында "социенталъды" ұғымы енгізілді, бұл ұғым жалпы қоғамды және экономикалық, әлеуметтік-саяси және т.б. тұратын бүкіл қоғамдық қатынастардың жүйесін сипаттау үшін қолданылды. Отандық ғылымда "қоғамдық" және "әлеуметтік" ұғымдарының арасында нақты шектеудің болмауы — қалыптасқан кейбір тілдік дәстүрмен байланысты "әлеуметтік" ұғымы "қоғамдық" ұғымының синонимі ретінде қарастырылды. Әлеуметтанудың бірте-бірте дамуымен байланысты "әлеуметтік" ұғымы өз алдына жеке маңыздылыққа ие болды.

Әлеуметтік — бұл нақты уақыт пен белгілі орында жеке адамдардың немесе жеке адамдар топтарының бірлесе еткен қызметінің процесі барысында кіріктендірілген сол қоғамның қоғамдық қатынастарының жиынтығы. Кез-келген қоғамдық қатынастар (экономикалық, саяси, т.б.) жүйесі адамдардың бір-біріне және қоғамға қатынастарына қатысты болды. Сондықтан бұл жүйелердің әрқайсысының өзіндік нақты әлеуметтік аспектісі бар.

Әлеуметтік — бүл индивидтердің қарым-қатынасы мен өзара әрекетінен көрінетін әр түрлі жеке адамдардың біріккен қызметінің нәтижесі.

Әлеуметтік адамдардың өзара әрекетінің барысында пайда болады, нақты қоғамдық құрылымда олардың алатын орны мен рөлін анықтайды. Бұл өз кезегінде, жеке адамдар мен жеке адамдар топтарының қоғамдық өмір құбылыстары мен процестеріндегі әр түрлі қатынастарынан көрінеді.

Осындай өзара әрекеті әлеуметтік қатынастар қалып тасады, қоғамда әлеуметтік сала ерекшеленіп,|әрбір адам өзінің әлеуметтік сапасын өз бойына сіңіреді. Әлеуметтік қауымдастық әдетте түрлі әлеуметтік қауымдастыққа кіретін және соның ішінде әр түрлі әлеуметтік рөл атқаратын жеке адамның әлеуметтік болмысының (тұрмысының) сан алуан түрлері мен формаларын қамтиды. Сол тұлга мен қоғамның өзара байланысы мен әрекетін жанама түрде көрсетіп береді. Әлеуметтанудың мәні мен ерекшелігін түсіну үшін алеуметтік қауымдастық категориясы өте маңызды құбылыстар мен процестердің субъективтік қызмет жағын ерекшелеп, бөліп көрсетеді.

Өзінің түрі жағынан әлеуметтік қауымдастықтар соның кеңістік-мезгілдік көлемдегі түрі (мысалы, адамдардың әлемдік қауымдастығы және олардың мемлекетгік қауымдастығы; әр түрлі көлемдегі қоныстық қауымдастықтар; социодемографиялық қауымдастықтар) және олардың мүдделерінің мазмұнымен бірігетін түрі (мысалы, әлеуметтік-таптық, әлеуметтік-кәсіби, ұлттық, т.б. қауымдастықтар) болып бөлінеді.

Әлеуметтанудың мазмұны жағынан терең, әрі кең мынадай категориялары бар: әлеуметтік жүйе, әлеуметтік құрылым, әлеуметтік институт, әлеуметтік ұйым, әлеуметтік топ, өлеуметтік әрекет, әлеуметтік мінез-құлық, т.б. Бұлардың әрқайсысы, өз кезегінде өте маңызды, алайда жалпыламалығы төмен категөрияларды да осы айтылғандардан бөліп шығарады. Айталық, әлеуметтік топ категориясы мынадай жеке ұғымдарды: тап, әлеуметгік топ, халық, ұлт, отбасы, т.б., ал әлеуметтік әрекет категориясы - әлеуметтік мүдде, әлеуметтік мақсат, алеуметтік норма, әлеуметтік құндылық және т.б. ұғымдарды қамтиды. Әлеу-меттанудың маңызды категорияларының қатарына әлеуметтік теңдік (немесе теңсіздік), әлеуметтік әділеттілік, әлеуметтік еркіндік, тағы басқа да ұғымдарды жатқызуға болады. Сөйтіп, әлеуметтанудың категориялары осы ғылым объектісінің мәнді жақтарын, белгілерін, қасиеттерін көрсетеді.

Әлеуметтануда өз категорияларымен қатар басқа ғылыңдардан енген категориялар да қолданылады. Мысалы, философиядан әлеуметтануға "қоғам, адам, құқық, индивид, прогресс, даму", т.б. категориялар ауысты, ал театр өнерінен — "рөл", заң ғылымынан — "статус" ұғымдары енген. Бұндай ұғымдарды әлеуметтану аясында қолдану ол ұғымдарды жаңа мазмұнмен байыта түседі.

Егер әлеуметтану категориялары объектінің мәнді жақтарын, белгілерін, қасиеттерін анықтайтын болса, әлеуметтанудың заңдары солардан туындайтын тұрақты қарым-қатынастар мен байланыстарды ашып көрсетеді.

Әлеуметтік заңдар адам қызметінің барлық саласын қамтиды және таралу аясына сәйкес өзіндік өзгешеліктері де болады. Айталық, шағын топка, белгілі әлеуметтік жікке немесе тапқа, жалпы қоғамға әрекет ететін заңдар бар. Басқаша айтсақ, заңдар жалпы қоғам немесе оның бөлімдері арасында қолданылып, осыларды қамтиды.

Барлық ғылыми заңдар сияқты әлеуметтік зандардың мынандай негізгі белгілері бар: 1. Белгілі бір жағдай болғанда, яғни сол уақытта ғана әрекет ететін заң; 2. Осы жағдайларға орай әрдайым әрекет ететін заң; 3. Толығымен емес жартылай және шамамен жүзеге асатын жағдайда әрекет ететін заң . Бүл белгілердің зерттеушілер үшін маңызы өте зор. Заңның әрекетіне талдау жасағанда және оның мазмұнын тұжырымдағанда зерттеуші сол әрекетті іске асыратын шарттарды мүмкіндігінше ескеруі керек. Сондықтан "индивидтер әр кезде әлеуметтік топтар құруға тырысады" деген тұрғыдағы тұжырымдар әлеуметтік заң болып саналмайды, өйткені онда заңның әрекет ететін шарты айтылмаған. Керісінше, "ұйымдағы істер, конструктивтік әлеуметтік шиеленіс, егерде оған сыртқы факторлар әсер етпесе және ұйым ішінде ресурстарды қайта бөлу жүргізілмесе", оның пайда болу себептерін жойғаннан соң кез-келген уақытта шешіледі, деген үлгідегі әлеуметтік заңның әрекеті баяндалған, өйткені оның шарты нақты ескертілген. Әрине, ұйым сыртқы факторлардың ыкпалынан біржола айырыла алмауы мүмкін және материалдық ресурстардың, ақпараттың ұйымнын ішінде ірге теуіп, қозғалысқа түсуін тоқтатуға да қол жеткізу оңайға соқпас. Алайда, қайсыбір ұйымдарда заңның әрекет ету жағдайының мүлде тоқтатылуы кездеседі. Егер ұйымдағы шиеленіскен жағдай өзін тудырған себептерді жойғаннан кейін де шешілмесе, онда бұл заңның шартын тұжырымдаудағы ескертудің орындалмағанын білдіреді. Тағы бір мысал келтірейік. Егер бір мекемеде, адамға екінші мекемеге қарағанда сондай колемдегі жұмысына артық жалақы төлесе, онда ол адам соның біріншісіне жұмысқа тұрады, тек жалақы айырмашылығы болмаса, оған бұл мекемедегі жұмыс ештеңесімен өзгешеленбейді. Мұнда әлеуметтік заң келесі бір түрде байқалып тұр. Кейде қызметкер жалақыны аз төлейтін мекемені таңдауы мүмкін, оның себебі мекеме үйіне жақын орналасқан немесе еңбек жағдайы жақсы болуы ықтимал. Бұл жағдайда заң әрекетінің шарты орындалмай отыр. Жалақыдан басқа, абсолютті жұмыс жағдайы бірдей мекеме болуы мүмкін емес, бірақ оларды бір-біріне жақындатуға әбден болады.

Әлеуметтік заңдар мен адамдар арасында тұрақты түрде байланыс орнатылады және ол талаптарға не бағынады, немесе олардан қашқақтайды, болмаса өзінің мінез-кұлқын әлеуметтік заңдарға бейім-дейді, немесе оларға қарсылық көрсетеді. Әлеуметтанушы әлеуметтік занды ашқанымен, әлі ешкім білмейтін құбылыстардың, белгісіздіктердің бет пердесін аша алған жоқ. Керісінше, адамдар әлеуметтік заңдардан өздерінің күнделікті өмірдегі белгілерін көреді, әркашан сол заңдардың көріністерін өз тәжірибелерімен салыстырып отырады.

Әлеуметтік заңдарды іздеп табу және зерттеу оте қиын. Бұл көптеген жағдайлардың болуымен, олардың күрделілігімен, бір-біріне жақын-дығымен, ұштасып жатуымен байланысты. Сондықтан да әлеуметтік топтарда адамдардың мінез-құлқы қайталанады, ал оз кезегінде бұл детальдардың көп болуына орай әлеуметтік заңдардың әрекетін жеке-дара бөліп алу өте киын.

Әлеуметтік заңдарды зерттегенде есте ұстайтын ерекше жағдайлар бар. Олар бұл жұмысты мейлінше жеңілдетеді. Әлеуметтік заңдар адамдардың бір-біріне қатысты мінез-құлқын, жүріс-тұрысын зерттеп реттейтін, адам санасынан тәуелсіз өмір сүретін объективтік ережелер жиынтығы болып табылады және оларлың негізін тарихи қалыптасқан мотивтер, мүдделер мен адамдардың тіршілік жағдайын қанағаттандыруға ұмтылыстары, қауіпсіздіктері, өзін-өзі көрсетулері және т.б. қалыптастырады. Сондықтан, әлеуметтік заңдарды зерттегенде ең алдымен әлеуметтік топтың, жіктің, таптың немесе бүкіл қоғамды құрастыратын индивидтердің қажеттіліктерін (мұқтажын) анықтау керек және осы мұқтаждықтарды негізге ала отырып, индивидтердің мінез-құлқындағы қайталанатын әрекеттерді іздестіру қажет, осындай қайталанатын коріністерді тудыратын жағдайларды анықтау және қоғамда жүріп жатқан әлеуметтік процестерді табысты басқару үшін қажетті білімділік, әлеуметтік заңдар тұжырымдалуы тиіс.

Әлеуметтік заңдардың қоғамдық құбылыстарды зерттеудегі, әлеуметтік процестерді басқарудағы маңызы өте зор. Әлеуметтік заңдардың қалыптасып, орнығуы мен әрекет етуі элеуметтануда ғылыми тәсілдерді қолдану мүмкіндігін қамтамасыз етеді.

Қоғамның өмір сүру процесі барысында орныққан әлеуметтік байланыстар белгілі бір заңдар мен заңдылықтардың негізінде пайда болып, әрекет етеді. Өз кезегінде бұл заңдар әлеуметтік құбылыстар мен процестердің ерекшелікті жақтарын да айқындап отырады. Әлеуметтануда әлеуметтік заңдарды анықтауда бірлестік қатынастар маңызды рөл атқарады. Жалпы бірлестік қатынастарға әлеуметтік топтар, қоғам мен ұйымдардың, т.б. арасында қалыптасқан қатынастар жатады.

Әлеуметтік заңдар оқиғаның барысында адамның ырқынан тыс қалыптасып, адам өміріне ықпал етеді. Бірақ адам сол әлеуметтік заңдарды басшылыққа алып, өзіне қажетті жағдайды жасай алады. Өйткені адам рухани және материалдық құндылықтарды өндіруге, өндірілген игіліктерді тұтыну мен бөлу, т.б. үрдістерге қатысады. Бұлар адамдардың қоғамдық бірлікте өмір сүруінде маңызды рөл атқарады.

Әлеуметтік заңдар адамдарды және олардың мінез-құлқын реттеп отырады, тұлғалардың арасындағы қатынастарды, олардың қауымдастықтарындағы қатынастарды анықтайды және адамдардың қызметі мен бірлестіктерінен көрініс табады. Әлеуметтік заңдардың қатарына, мысалы, әлеуметтік дифференциацияны және интеграцияны, әлеуметтік мобильділікті, қоғамдық өмірдің интернационализациялануын, индивидтің әлеуметтендірілуін (социализация), қоғам урбанизациясын, т.б. жатқызуға болады.

Әлеумегтанудың зандарын классификациялау түрлі негіздерге сүйеніп жасалады. Зандардың жалпылық (ортақтық) дәрежесіне сәйкес олар жалпы заңдар және ерекше заңдар болып бөлінеді. Жалпы заңдар қоғамның, социумның, тұтас әлеуметтік жүйенің дамуын анықтайды. Ал, ерекше заңдар — әлеуметгік жүйенің жеке элементтеріне, қоғамның бөлімдеріне тән.

Өзінің сипаты, көрініс табу тәсілі жағынан әлеуметтану заңдары динамикалық және статистикалық болып та бөлінеді. Динамикалык заңдар нақты жағдайдағы оқиғалардың желісі арасындагы қатаң да бір мағыналы байланысты көрсетеді. Ал, статистикалық заңдар әлеуметтік құбылыстарды қатаң белгілеп, анықтайды, әрі ықтимал дәрежеде де белгілейді; бұлар әлеуметтік тұтастық шеңберінде болған әлеуметтік өзгерістердің негізгі бағыттары мен тенденцияларын көрсетеді.

Әлеуметтік заңдарды бүгінде бірнеше топтарға бөлеміз, атап айтсақ, біріншіден, инвариантты өмір сүретін әлеуметтік немесе сонымен байланысқан құбылыстарды байқататын заңдар. Бұл заңдар бойынша, егерде А деген құбылыс болатын болса, онда Б деген де құбылыс болуы тиіс. Екіншіден, даму тенденциясын көрсететін заңдар. Аталмыш заңдар әлеуметтік нысан құрылымының динамикасына себепші болатын өзара қарым-қатынастың бір түрінен келесісіне өту заңдары болып табылады. Қайсыбір әлеуметтік жүйе құрылымындағы элементтер мен тәсілдердің реттелген байланыстарының кеңістікте өзгеруі бүған дейінгі қалыпты жағдаймен анықталады. Құрылымның бұрыңғы қалпының келесісіне осылай ықпал етуі даму заңының сипаты болып саналады. Үшіншіден, әлеуметтік құбылыстар арасыңда функционалдық тәуелділікті орнататын немесе коварнация қалыптастыратын заңдар. Даму заңдарымен салыстырғанда функционалдық заңдар қайсыбір әлеуметтік жүйенің. салыстырмалы түрдегі тұрақтылығын сақтауды қамтамасыз етеді. Мұнда жүйенің элементтері қозғалыста болғанымен, олар құрылымды мәнді өзгеріске түсіре алмайды. Егерде даму заңдары әлеуметтік объектінің бір сападан келесі сапаға өтуіне себепші болса, функционалдық заңдар осы өтулер үшін алғышарттар жасайды. Төртіншіден, әлеуметтік құбылыстар арасындағы байланыстарды белгілейтін заңдар. "Функционалды"және "себепті" байланыстарды белгілейтін әр түрлі заңдардың болуы функционалдық себептің түрі бола алмайды деген сөз емес. Функционалдық байланыс себепті көрсетуі де мүмкін, көрсетпеуі де мүмкін. Бұл ұғымдар жарым-жартылай сәйкес келеді. Функционалдық тәуелділіктің болуы әлі де болса мәнді себептік қатынастарды көрсетпейді. Бесіншіден, әлеуметтік құбылыстар арасындағы ықтимал байланыстарды орнататын заңдар . Адамдардың статусын белгілейтін де заңдар бар.

Әлеуметтік заңдар әлеуметтанудың қоғамда атқаратын міндеттерін жүзеге асыруға үлкен ықпал етеді.

4. Әлеуметтанудың атқаратын қызметтері және оның қоғамдық ғылымдар жүйесінде алатын орны

Басқа да қогамдық ғылымдар сияқты әлеуметтану ғылымының қоғам алдыңда орындайтын, атқаратын міндеттері бар. Оның танымдық қызметі — әлеуметтік құбылыстарды зерттеу арқылы олардың мәні мен мазмұны жөніндегі тұжырымдардан, басқа құбылыстармен байланысынан, даму заңдары мен олардың сипаты жонінде жаңа ғылыми түсінік алуға талпыну мақсатынан тұрады. Әлеуметтану әр түрлі субъектілер арасында қалыптасатын қоғамдық қатынастарға, олардың қызметінің объективті және субъективті жақтарын талдауга, сонымен қатар әлеуметтік институтгардың өмір сүруін сараптауға басқаларға қарағанда аса жоғары маңыз береді.

Жоғарыда аталған әлеуметтану білімі деңгейлерінде әлеуметтік про-цестер жөніңдегі түсініктер мен ұғымдар жүйесі белгіленіп, қалыптасады. Олардың әрқайсысында бұл процестер әрқилы деңгейлер дәрежесінде байқалады. Арнайы әлеуметтанулық теориялармен салыстырғанда, жалпыәлеуметтану теориялары деңгейінде ауқымы кең ғылыми қорытындылар жасалады. Нақты әлеуметтанулық зерттеулер функциясына адамдардың күнделікті практикасын сипаттайтын бастапқы мәліметтерді жинау және оларға эмпирикалық талдау жасау жатады.

Әлеуметтанудың танымдық қызметі, сонымен қатар әлеуметтік процестерді талдау негізінде қоғам өмірінің материалдық, саяси немесе рухани салаларында олардың одан әрі дамуына ғылыми болжам (прогноз) жасауды қамтиды. Мұндай болжамдар ұзақ мерзімдік немесе ағымдық сипатта болады: мұндағы мақсат — жалпы-әлеуметтанулық теориялар деңгейінде таяу және алыс болашақтағы қоғам дамуының тенденцияларын терең көре білу десек те, арнайы әлеуметтанулық теориялар шеңберінде пайдалы болжамдар жасалатын болады.

Қорыта айтқанда, әлеуметтанудың танымдық функииясы қоғамның мәні, оның құрылымы, өмір сүруі мен дамуының заңдылықтары негізгі бағыттары мен тенденциялары, жолдары, формалары мен механизмдері туралы нақтылы және кең көлемді білім берумен анықталады.

Әлеуметтік құбылыстар мен процестерге эмпирикалық және тео-риялық талдау жасау негізінде, айталық, материалдық өндіріс саласында адамдардың қызметін ынталандыру мен тиімділігін арттыруды күшейту, экономикалық және саяси қатынастарды, әлеуметтік институтгардың қызметтерін жетілдіруге бағытталған практикалық ұсыныстар әзірлеу әлеуметтанудың практикалық қызметіне жатады.

Түптеп келгенде, бұл ұсыныстар әлеуметтік басқару механизмін жақсартуға, оның тиімділігін ұтымды басқарудан бастап, қоғамдық істерді басқаруға дейінгі барлық деңгейде жетекшілік етудің сапасын арттыруға бағытталган. Бұны улкенді-кішілі дәрежеде қазіргі бүкіл қоғам, әсіресе өркениетті елдер қолданады. Олардың бірде-біреуі экономиканың, әлеуметтік таптардың және ұлт қатынастарының, қоғамның саяси жүйесінің дамуын басқарусыз қалдырып, өз бетінше жалғасуына жол бермейді. Олардың дамуы белгілі бір басқару құрылымының ықпалымен жүзеге асады. Ол құрылымның қызметі ғылыммен тығыз байланысып, соны жүзеге асырады. Қоғамның күрделенуі және олардың экономикалық, экологиялық, саяси және тағы басқа да дамуы, казіргі таңдағы жағдайлары әлеуметтік процестерге мақсатты, бағытты түрде ықпал жасау қажеттілігін талап етеді. Дәл осы тұста әлеуметтану өзінің алдындағы міндеттерін ғылыми негізге сүйене отырып орындауы тиіс. Әлеуметтану қоғамның өмір сүруін жан-жақты саралап өлшейді және бастапқы әлеуметтанулық ақпарат алғаннан бастап, ғылыми дәлелденген қорытындылар мен ұсыныстар жасауға дейінгі ауқымда сан қилы жұмыстар атқарады.

Қоғамның таяудағы және алыс болашағына қатысты әлеуметтанулық болжам жасаудың, қоғамның экономикалық, әлеуметтік, саяси және рухани салаларының дамуын ғылыми тұрғыда алдын ала көре білудің мейлінше практикалық маңызы зор.

Әлеуметтанудың келесі бір атқаратын қызметі — идеологиялық міндеттер болып табылады. Өйткені әлеуметтану қайсыбір формада болмасын, белгілі бір әлеуметтік топтардың, таптардын, саяси партиялар мен қозғалыстардың мүдделерін білдіреді. Бұдан айналып өту тіптен де мүмкін емес. Нақты әлеуметтанулық зерттеулер мен арнайы әлеуметтанулық және жалпыәлеуметтанулық теориялардан туындаған ережелерді идеологиялық тұрғыдан талдауға ұшыратпай алып қалу өте қиын. Себебі әлеуметтанушының өзі белгілі бір әлеуметтік-таптықтың құрамында, яғни көбінесе қайсыбір саяси партияға мүше де болады. Ол өзі зерттейтін әлеуметтік процестерді, қоғамдық қатынастарды және әр түрлі субъектідердің қызметін белгілі бір дүниетаным ұстанымымен пайымдайды. Ал, оның дүниетанымының қалыптасуы әлеуметтанушының шыққан ортасымен, әлеуметтік жағдайымен тікелей байланысты.

Қоғамдық өмірдің қайсыбір жақтарына қатысты әлеуметтанушы жасайтын қорытындылар тек өзі жататын әлеуметтік топтың мүддесіне тиесілі болып қана қоймай, басқа да әлеуметтік топтардың, соның ішінде таптардың мүдделерін де қамтитыны рас. Сөйтіп, осы қорытындылар қалыптаса келе идеологиялық мазмұнға, өзіндік реңге ие болады.

Сөз болып отырған мәселелерге ғылыми тұрғыдан қараудың идеологиямен алмастырылуы, әрине, дұрыс емес. Оған ешбір күмән жоқ. Қоғамдық құбылыстарға объективтік талдау жасау зерттеуші үшін қашан да маңызды. Алайда, оның әлеуметтік статусы — сол талдаудың көрінісі, бұл жағдай зерттелетін қоғамдық процестер мен құбылыстарға орай жасайтын оның қорытындыларына сөзсіз әсер етеді. Бұл тұрғыдан алғанда әлеуметтану кез-келген кезеңде де идеологиялық бағыт ұстайды. Ал, идеологиялық бұрмалаушылыққа жол бермеу үшін әлеуметтанулық зерттеудің барысын, сондай-ақ одан туындайтын қорытындыларды шектен тыс идеологияландыру мен саясаттандыруға болмайды. Керісінше оларды жалпыадамзаттық қүндылықтармен сәйкестендірген пайдалы.

К. Маркс "Фейербах туралы тезистерінде": "философтар дүниені әр түрлі деңгейде түсіндіріп қана қойды, ал істің мәні оны өзгертуде жатыр" , — деген еді. Ақиқатында дүниені өзгерту оны түсіндіру негізінде ғана жүзеге асуы тиіс. Алайда, мұндай өзгертулер қара бастың қамы үшін жасалмауы керек. Адамдардың өмір жағдайын жақсарту, мұқтаждықтар мен құндылықтарға орай қалыптасу көрініс тапса, міне, сонда ғана ол қажеттілікті өтейді. Сөйтіп, мүндай әлеуметтанудан маңызды әлеуметтік қызмет сыншылдық пайда болады. Бұл жерде әңгіме дүниеге жеке түлғаның көзқарасымен баға берудің өзара байланыстылығында болып отыр. Осы қызметті жүзеге асыруда әлеуметтану ақиқатқа дифференциалдық тұрғыдан қарайды. Бір жағынан ол сақтаудың, нығайтудың, дамытудың қажеттігін немесе бәрін өзгертудің, қайта құрудың, т.б. керек еместігін көрсетеді. Ал екінші жағынан — шындығына көшсек, түбегейлі өзгертулерді керек ететіндерін анықтайды.

Әлеуметтану ғылымының, қоғамдық-гуманитарлық ғылымдар арасында алатын өзіндік орны бар. Ол осы гылымның қогамда атқаратын қызметімен және әлеуметтану білімінің құрылымымен айқындалады. Қоғамның әлеуметтік құрылымын, оның даму заңдылықтарын ашатын, тарихи процесте объективтік және субъективтік факторлардың өзара әрекетін корсететін жалпыәлеуметтанулық теориялар, мысалы, тарих, саясаттану, құқықтану, әлеумсттік психология, этика және басқа да ғылымдардың проблемаларын түсіндіруде маңызды дүниетанымдық және методологиялық рөл атқарады. Жалпытеориялық әлеуметтану аталмыш ғылымдардың проблемалары кең көлемдегі әлеуметтік коктексте қарастыруға, олардың зерттейтін құбылыстарының қоғамдағы және тарихи процестегі орны мен ролін анықтауға мүмкіндік туғызады. Сөйтіп, сол құбылыстарды ғылыми тұрғыда талдау мен түсіндірудің жалпытеориялық бағытта қарастырылуы мен методологиясын жасайды.

Бірқатар ғылымдар үшін арнайы әлеуметтану теориялары деңгейінде қалыптасқан ережелер мен қорытындылар да маңызды болып саналады. Олар еңбек, тұрмыс, адамдардың қызмет түрлерінің проблемаларына қатысты болуы мүмкін. Бұл мәселелерді басқа да ғылымдар, соның ішінде экономика, экология, педагогика жоне тағы басқалар қарастырады. Бірақ, арнайы әлеуметтанулық теориялардың бұл мәселелерді қарастыруда өзіндік ракурсы бар. Осы тұрғыдан алып қарағанда олар басқа ғылымдардың мәліметтерін толықтырады, өз қорытындыларымен қаруландырады және құбылыстарды жан-жақты зерттеуге мүмкіндік жасайды.

Арнайы әлеуметтанулық теориялар адамдардың еңбек, саяси және өзге де қызметінің әлеуметтік аспектілерін ашады, олардың әлеуметтік жағдайларын (айталық, қалалық немесе селолық), отбасылық және жеке басының тұрмыстық жағдайларын ашып көрсетеді. Олар экономикалық, саяси, құқықтық және басқа да қоғамдық қатынастар жүйесінде жеке тұлғаның және әр түрлі әлеуметтік топтардың өзін-өзі әлеуметгік жағынан корсету мүмкіндіктерін бейнелейді. Бұл жердегі әңгіме — осы қатынастардың ерекше аспектілері туралы, әсіресе ондағы адамдардың өмірі мен қызметінің мүмкіндіктері, олардың елеулі қажеттіліктері мен мүдделерін қанағаттандыру дәрежесі жөнінде болып отыр. Арнайы әлеуметтану теориялары деңгейінде жасалған дәлелді қорытындылардың әр түрлі қоғамдық және гуманитарлық ғылымдар үшін маңыздылығы да әрқилы.

Нақты әлеуметтанулық зерттеулср көптеген қоғамдық және гума-нитарлық ғылымдар шеңберінде қоғамдық өмірдің қайсыбір процестері туралы жедел мәлімеггер алу немесе адамдардың бұл процестерге қаты-насын анықтау мақсаттарында жүргізіледі. Соның арқасында бұл зерттеулер, қай ғылымның саласына сөйкестендіріле жүргізілсе де, зерттелген құбылысгар мен процестер жөнінде мейлінше дәл мәліметтер алуға мүмкіндік тудырады. Осы жедел ақпараттарды пайдалана отырып, қоғамдық өмірдің жекелеген құбылыстарын жан-жақты қарастырумен қатар, құбылыстардың қайсыбір әлеуметтік жүйедегі және жалпы қоғамдағы орны меи рөлін нақты ашуға мүмкіндік жасайды, қоғам өміріндегі макро және микро процестердің өзара әрекеттерін анықтайды.

Сайып келгенде, әлеуметтану — қоғамның өмір сүруінің және да-муының заңдылықтарының қалыптасуы жөніндегі ғылым. Ол әлеуметтік фактілерді, үрдістерді, қатынастарды, жеке адамдар мен әлеуметтік топтардың қызметін, олардың рөлін, статусын және әлеуметтік мінез-құлқын, бұлардың институттық формада ұйымдастырылуын зерттеумен айналысады. Әлеуметтанудың өз алдына жеке ғылым болып қалыптасуына О. Конт, Г. Спенсер, т.б. көрнекті әлеуметтанушылардың тұжырымдамалары мен ілімдері зор ықпал етті.

ЕКІНШІ ТАҚЫРЫП

ДҮНИЕЖҮЗІЛІК ӘЛЕУМЕТТАНУ ДАМУЫНДАҒЫ КЛАССИКАЛЫҚ КЕЗЕҢ (XIX ғасыр-ХХ гасырдың басы)

1. Огюст Конт — позитивтік әлеуметтануды негіздеуші

XIX ғасырдың басында адамзаттың қоғамдық санасы адам мен қоғамның, олардың өмірлік күштерінің өзара әрекет өтуіне дәл талдау қажсттігін пайымдауға әзір болған еді. Осы мәселеге әділеттілік, өмірдің мәнісі, әлеуметтік прогресті қамтамасыз ету мәселелерінің шешілулеріне қанағаттанбаған XIX ғасырдың бірінші жартысындағы Еуропаның көптеген ойшылдары өз еңбектерін арнады. Солардың арасынан бірінші қатарға ғылымның атын өйлап тауып, оның негізгі нұсқасын суреттеген, оны ғылыми білімдер жүйесіне қосқан, әлеуметтануда позитивтік бағытты негіздеген және оның дамуына ықпал еткен Огюст Конт (1798—1857) шықты.

Ол Францияда каржы чиновнигінің отбасында дүниеге келген. 1814 жылы Жоғары политехникалық мектепке түсіп, антиклерикалдық және республиканың көзқарастары үшін оқудан шығарылады. Отбасындағы оқытушылық жұмысын, кейінірек, яғни 1818 жылдан 1824 жылға дейін Сен-Симонның хатшысы қызметін атқарумен алмастырды. Бірақ Сен-Симонның ұстанған социализм идеясын қабылдамай, хатшылықтан кетіп, таптар келісімі идеясын уағыздайды, жеке меншікті мейлінше қорғайды. Осы козқарастары үшін К. Маркс және оның ізбасарлары оған салқын қарады. Сол тұста О. Конт озінің позитивизмін тұжырымдайды. Позитивизм — әлеуметтанулық білімді жаратылыстану ғылымының методологиясын қолдану негізінде құрмақшы болған әлеуметтік ой мен қоғамдық ғылымдағы жаңа ағым болатын. Позитивизм ұғымы латынның "позитивюс" — дұрыс, жағымды деген мағына беретін сөздерінен шыққан. Ол позитивтік козқарастарын өзінің еңбектерінде тұжырымдап, дәлелдеді. Осыған орай Конт алты томдық "Позитивтік философия курсы" деген еңбегінде (1830— 1842 жылдар аралығында жарияланды) ғылымды топтастырып, позитивтік философия мен әлеуметтану принциптерін жасаса, екінші бір еңбегін саясат негіздеріне және болашақтың дініне арнады. Ал төрт томдық кітабын "Позитивтік жү'йе немесе адамзаттың дінін белгілейтін трактат" (1851 — 1854) деп атаған. Конттың тірі кезінде позитивизмді негіздеген бұлардан басқа да "Қарапайым астрономия туралы философиялық трактат" (1844), "Позитивтік катехизис" (1856) еңбектері жарияланып, ал қайтыс болғаннан кейін төрт томдық "Огюст Конттың осиеттері" деген шығармасы жарық көрді. Конт әлеуметтану ғылымына "позитивтік синтез" ретінде қарап, оны ғылыми білімді жинақтаған энциклопедияға балады. Қоғамды зерттеуте жекелеген ғылымдар соншалықты қажет емес, қоғамды зерттеуге бір ғана әлеуметтану ғылымының көмегі жеткілікті деп, әлеуметтануға басымырақ маңыз берді.

Конт әлеуметтанудың объектісі мен пәнін анық айыра білмей, ғылымның осы атрибуттарын шатастырып алды. Оның пікірінше, әлеу-меттану жалпы заңдарды зерттеуі тиіс: а) ерекше әлеуметтік организм ретіндегі қоғамның тұтастығы; б) адамзат (оның өткені, бүгінгісі және болашағы); в) бүкіл адамдар ұрпақтарының органикалық тұтастығы ретінде түсіндірілетін адамзат; г) қазіргі елдер, халықтар мен мемлекеттер жүйесі ретіндегі бүгінгі адамзат; д) адамзат қызметі нәтижесінің обьективтілігі; ж) адамдар санасы мен психологиясын жетілдіру процестері; з) адамдар мінез-құлқы; и) адамдар идеялары мен ой-пікірлерінің дамуы; ж) отбасы, мемлекет және басқа да әлеуметтік институттардың құрылуы. Басқаша сөзбен айтқанда, Сонт әлеуметтануды адамзаттың пайда болуы, өмір сүруі мен озгеріске түсуін анықтайтын жалпы заңдар денгейінде, сонымен қатар олардың нақты қоғамдық құрылыстары мен формаларының заңдары деңгейінде қоғам туралы білімдерді біріктірген әмбебап теориялық ғылым ретінде түсінеді.

Конттың көзқарасына сәйкес әлеуметтану мынадай әдістерді қолдануы тиіс: қоғамдық процестердің барысын қадағалау үшін бақылау; эксперимент, яғни әдейі, арнайы жасалған өзгерістерге бақылау жасау; адамзат өмірін жануарлар дүниесімен салыстыру; әр түрлі елдер мен халықтардың өмірін белгілі бір керсеткіштер бойынша салыстыру; тарихи талдау әдісі, әр түрлі тарихи кезеңде адамзаттың немесе жекелеген халықтардың әр түрлі қалпын салыстыру;

Алайда, әлеуметтік қалыптағы өзгерістерді анықтауда математикалық процедура мен өлшемдерді қолдануды талап ететін бақылау әдісін Конт негізгі әдіс деп санайды. Конт бақылаудың анықтығы мен дәлдігі, осы әдістің процедурасын жасау проблемаларын көтерді, алайда оларды сол тұстағы эмпирикалық әлеуметтік зерттеулер тәжірибесінің шектеулігіне байланысты шеше алмайды. Аталмыш әдістер, — деп үйретті Конт, іргелі элеуметтану теориялары болған жағдайда ғана позитивтік білім алуды камтамасыз етеді. Мұндай теориясыз олар тек көңілге қонбайтын толған фактілерді берген болар еді. Ал мұндай теорияны жасау үшін айтылған әдістермен алуға болатын қорытындылаушы материалдар қажет. Конт пікіріндегі қарама-қайшьшықты былайша түсіндіреді: теория мен қорытындаушы материал бірінсіз-бірі бола алмайды, теория әлеуметтану материалдарын тиісінше жинауға мүмкіндік берсе, ал қорытындыланған материалдар теорияның дамуына негіз болады.

О. Конттың ойынша, позитивтік ғылым дінді алмастырып, қоғамды ұйымдастырушы негізгі күшке айналуы тиіс болды. Ол өзінің тарихи миссиясын болашактың "Ғылыми Библиясын" жасауға балап, ғылымды адамзат баласының өмір сүру формаларының шыңына көтермекші болды. Ғылымдарды біріктіру идеясы XVIII ғасырда етек алған еді. Сол тұста білімді біріктіру — қарапайым және түсінікті ережелерге сәйкес іске асырылды. 0. Конт бұл мәселені жаңа қырынан көтерді. Ғылымдарды классификациялауда ол бірқатар негіздерге сүйенді: тарихи (ғылымның пайда болу уақыты және бір ізділігі), логикалық (абстрактіліктен нақтылыққа өту), зерттеу пәнінің күрделілігі бойынша (қарапайымнан күрделіге қарай), практикамен байланыс сипаты бойынша.

О.Конт өз шығармаларында өзіне белгілі ғылымдарды нағыз және жалған ғылымдарға бөлген. Жалған ғылымдар санатына ол шешілмейтін мәселелерді қарастырумен айналысатын және дәлелдеуге немесе жоққа шығаруға мүмкін емес ережелі ғылымдарды қосқан. Бұлардың қатарына теологияны, мистицизмді, спиритуализмді, алхимияны, утопизмді, сонымен қатар метафизиканы, яғни философияны жатқызған. Озінің ұстазы Сен-Симонның пікірін қолдай отырып ол нағыз, шынайы ғылымдар деп позитивтік ғылымды атаған. Олардың арасынан абстрактілі (теориялық) және нақты ғылымдарды бөліп көрсетті. Абстрактілі ғылымдар жалпы заңдылықтарды қарастырады, ал нақты ғылымдар бұл заңдарды жеке салаларда (мысалы, биология, медицина) қолданады.

Конттың пікірі бойынша, абстрактілі позитивтік ғылымдар саны алтау: математика, астрономия, физика, химия, биология, әлеуметтану. Бұлардың осындай реттілікпен орналастырылуы оларда позитивизмнің көрінуі мөлшерімен байланысты. Неғұрлым материя қарапайым болса, соғұрлым ол туралы позитивті пайымдау жеңіл болады. Әрбір позитивтік ғылым алдыңғыларға негізделеді, олардың өзіндік ойлау қалпындағы жақсыларды қабылдайды және дамытады.

Оның көзкарасы бойынша, математика басқа ғылымдарға айтар-лықтай тәуелді емес, бірақ соншалықты абстрактілі, қарапайым және практикадан аластатылған ғылым, сондықтан ол басқа ғылыми таным формаларынан ерте пайда болған. Әлеуметтану, керісінше, практикамен тікелей байланысқан, күрделі, нақты, өзгелерден кейін пайда болды, өйткені ол басқалардың жетістіктеріне арқа сүйейді. Әлеуметтанудың қалыптасуын қоғамның жаңа даму сатысымен байланыстырумен бірге, оны бүкіл ғылымдардың даму тарихымен де сабақтастырады. Ғылымды топтастыру барысында ғылым иерархиясы жасалып, оған жоғарыда аталған ғылымдар енгізілді. Сөйтіп, бұл жүйе бітім дамуының қарапайымнан күрделіге, төменнен жоғарыға, жалпыдан ерекшеге өтуінің тарихи процесін көрсетті.

Әлеуметтануға біртабан жақын және біршама туысқан ғылым ретінде биологияны атайды. Бұл екеуін зерттеу пәнінің күрделілігі біріктіреді, тұтастық жүйе де соған дәлел бола алады, сондықтан биология мен әлеуметтануға талдау жасау жолын негізгі бағыт етіп ұстанбайды, яғни бөлімнен түтастыққа қарай қозғалмау керек. Жануарлар әлемі мен адамзат қоғамы индивидтердің механикалық агрегаты емес, керісінше — тұтастық. Бұл тұтастық өз бетінше өмір сүреді және өзін құрайтын бөлімдердің касиеттерін белгілейді. Сондай-ақ, жалпы схема бойынша әлеуметтанудың тікелей биологияның заңдарына сүйенетіндігін, тіптен онсыз мүмкін емес екендігін айтқанымызбен, алайда, екінші жағынан, әлеуметтанудың өзіндік ерекшелігінің бар екендігін, бұл заңдардын соның негізінде түрін өзгертетінін, ал осы заманғы өзгерістер индивидтердің өзара қимыл-әрекетінің арқасында туындайтынын тұжырымдайды. Конт жануарлардың біріне-бірін тартатын жыныстық инстинктін және олардың ұрпағына камкорлық жасауын әлеуметтіліктің бастамасы етіп алады. Сурет пен бейнелеуді (иллюстрацияны) әлеуметтік пен биологияның өзара тығыз байланыстылығынын қос көрінісінің мысалы деп алға тартады. Адамдарда өзін-өзі сақтау инстинктінің рөлі жоғарылығын, "индивидтік инстинкттің" болатындығын мойындай отырып, Конт келе-келе адамдарда әлеуметтік эгоизмнің үстемдік алатынын жазды.

Әлеуметтану биологияға арқа сүйейді, әрі одан автономдығын да сақтайды, материяның күрделі формасымен байланысады, ең жоғарғы және күрделі теориялық ғылым болғандықтан позитивтік ғылыми білімдер жүйесін аяқтаушы болып саналады. Сондай-ақ, оған қоғамдық білімдерде үстем еткен ойлау қалпы тән болуы тиіс.

Қоғам дамуын адамдардың танымдық қызметінің және олардың қоғамдық санасының бір сатысынан келесі сатысына өтуі арқылы түсіндіріп, "үш сатылы заңды" дәйектейді: теологиялық, метафизикалық және позитивтік (ғылыми). Теологиялық сатыда адамзат ақыл-ойының, сонымен қатар қоғамның дамуы, Конттың пікірі бойынша, 1300 жылға созылған. Осы сатыда әрбір құбылыстар жоғары құдіретті күштердің тигізетін әсерінің нәтижесі ретінде қарастырылды. Бұл фетишистік діни сананың шыққанын көрсетті, кейін ол политеизммен, яғни көпқұдайшылықпен алмасып, қайсыбір құбылыстар түрлі құдайлардың ықпалы арқылы болады деп бейнеленді. Теологиялық сатының соңына таман бірқұдайлыққа (монотеизмге) өту қалыптаса бастады. Сөйтіп, барлық құбылыстарды адам дінінің негізінде жатқан күш деп түсінеді. Мұндай сана тайпа көсемдерінің, әскер басыларының, аристократтардың билігін құдіретті күшпен байланыстырды. Иерархиялы әлеуметтік ұйым қоғамда өмір сүріп отырған тәртіпті нығайтуға бағытталды. Теологиялық сатының ең жоғарғы кезеңі — католиктік феодалдық қоғам болды. Монотеизм гармониялық әлеуметтік тәртіп орнатуға ықпал жасады, бірақ ол өзінің тиімділігіне қарамастан консервативтік институттарды қалыптастырды. Алайда, адамзат ақыл-ойының жетілуі ерте ме, кеш пе, теологиялық түсініктің догматикалық жүйесімен қақтығысары анық еді. Себебі, ол әлеуметтік жүйенің бүкіл құрылымына бойлап енді, сөйтіп, бұл тәртіп прогреске кедергі жасады. Бірақ прогресті тоқтату мүмкін емес еді, даму заңдары ескі жүйені күйрете бастады. Ескіні бұзу тұтас дәуірді қамтыды, Конттың анықтауынша, бұл қоғам дамуының метафизикалық сатысы болды. Бұл сатыда бұрыңғы қоғамдық тәртіп ыдырады, ол 1300-1800 жылдар аралығындағы кезеңді қамтиды.

Бұл сатыда адам санасы жәй пайымдаудан гөрі, сыртқы дүниенің нақты процестерін білдіретін ұғымдарды көп қолданады. Алайда, ғылымның баяу дамуына байланысты бұл ұғымдар әлі де болса абстрактілі еді. Бұл сатыда ескі қоғамдық бастаулар қирайды (реформация, ағартушылық, революциялар, соғыстар, т.б.), тұтастық ыдырайды. Бұл күйреудің жағымды жақтары болғанымен (жаңа экономикалық және саяси идеялардың орнауы, т.б.), "метафизикалық рух" сенімсіздікті, эгоизмді, моральдық тозушылықты және саяси тәртіпсіздікті жоя алмады. Қоғамда тәртіп орнатып, әлеуметтік тұтастықты жөнге қоятын жаңа идеология қажет болды. Оны, Конттың пікірі бойынша, позитивизм, яғни ғылымның дамуы жүзеге асыра алады.

Позитивтік дәуір, Конттың тұжырымына сүйенсек, 1800жылдан басталады, оның мәні — ойлау бағдарының түбегейлі өзгеруімен, қайта құрылуымен сипатталады. Адам санасы өз пайымдауларында және қорытындыларында көбіне-көп ғылыми бақылауға сүйенеді. Дүниеге теологиялық және абстрактілі — метафизикалық тұрғыдан қарауды оның заңдарын ашу мен зерттеу, құбылыстарды бақылау секілді тәсілдер алмастырады. Бұл заңдарды ұғыну үшін олардың әрекетін ескеру және көре білу қажет. Сол тұстағы жаңа қоғамға әлеуметтік көзқарас тұрғысынан қарасақ, онда ол эгоизмді альтуризмнің жеңуі, әлеуметтік сезімнің артуы, әлеуметтік тәртіп пен келісімнің орнауы, әскери қоғамнан өнеркәсібі дамыған қоғамға өтудің іске асуы арқылы сипатталады. Алайда, жаңа қоғамның да жақсы жақтарымен қатар, көлеңкелі, теріс тұстары да бар, сондықтан ғылым осы қоғамды келеңсіз қылықтардан тазалауға көмек көрсетуді өзіне мақсат етті.

Конттың көзқарасы бойынша, қоғамның дамуы заңды және прогрессивті сипатта болады. Ол қоғам өз дамуы барысында биологиялық заңдарға, сондай-ақ "астрономиялық" заңдарға, яғни ғарыштың, аспан денелері мен планеталардың қозғалыс заңдарына бағынады. Ол қоғам дамуына ауа райы мен халықтың нәсілдік құрамының ықпал ететіндігі туралы да жазды. Алайда, Конттың пікіріне сай ой тұжырымдасақ, онда адамзаттың интеллектуалдық эволюциясы қоғамның дамуына ерекше әсер етеді екен. Әлеуметтік мәселені шешуде адамдар санасының негізгі, бірінші рөл атқаратыны және оның қоғамның дамуына шешуші ықпал жасайтыны туралы О.Конт позитивтік қорытынды жасайды. Осыған байланысты позитивизмнің негізін қалаған интеллектуалдық эволюцияның жоғарғы көрінісі ретінде ғылымның осы саласына айрықша мән береді.

Конт өзінің қоғам дамуы жөніндегі көзқарастарын жүйелей келіп, әлеуметтануды үлкен әрі маңызды екі тарауға: әлеуметтік статика және әлеуметтік динамикаға бөлді. Әлеуметтік статика қоғам құрылымының жұмыс істеу заңдарын қарастырады. Әлеуметтік динамика қоғам жүйесінің өмір сүру жағдайы мен оның жұмыс атқару заңдылықтарын зерттеуге тиісті болды. Әлеуметтік динамика ең алдымен негізгі қоғамдық институттардың, соның ішінде отбасының, мемлекеттің, діннің қоғамдағы атқаратын міндеттерін және олардың татулық пен ынтымақтастықты орнатудағы рөлін қарастырады. Сонымен қатар, әлеуметтік динамика әлеуметтік жүйенің дамуы мен өзгеру заңдарына да назар аударады. Осыған орай қоғамдық прогрестің позитивтік теориясын да 0. Конт әлеуметтік динамика деп атап кеткен еді. Прогресс, оның пікірі бойынша, дамудың ең биік сатысына көтерілу болып табылады. Қоғамдық прогреске жетуде материалдық (өмірдің сыртқы жағдайын жақсарту), физикалық (адам табиғатын дамыту), интеллектуалдық (ақыл-ой, діни және метафизикалық дүниетанымнан позитивизмге көшу) және моральдық (адамгершілік пен ұжымдық сезімдердің артуы) секілді алғышарттар ең маңыздылары болып есептелінеді.

Конттың қоғам дамуын гармонизациялау және оның тұрақтылығының проблемалары жөніндегі көзқарастары да аса құнды. Қоғамдағы гармония "әлеуметтік жүйенің" тұтастығы мен бөлімдерінің арасындағы гармония болып саналады, сонымен қатар оған қоғам өмірінін барлық жақтарының келісімді өзара әрекеті — саяси, экономикалық, рухани, биологиялық, т.б. жатады. Оның пікірі бойынша, әлеуметтік гармонияға ғылымның көмегі арқылы жетуге болады. Ғылым коғамның барлық бөлімдері арасындағы өзара әрекеттің қажетті механизмін тауып беруі тиіс.

Сондай-ақ, түрлі тұлғалар мен әлеуметтік топтардың мүдделерін барынша үйлестіре білуде қоғамдағы гармонияның ерекше рол атқа-ратынын да жазды. Саяси өкімет билігінің маңыздылығы сонда, ол әлеуметтік субъектілердің мүдделерін ақылмен дұрыс үйлестіріп отыруы тиіс. Бұдан Конт саясаткерлердің бедел алатынын пайымдады. Қоғам гармониясынан Конт оның тұрақтылығының негізгі жағдайын, әр сословиенің, әр халықтын, әр адамның қалыпты дамуының мүмкіндігін байқады.

О. Конт әлеуметтанудың негізін қалады, ал Г. Спенсер оны одан әрі дамытты.

2. Герберт Спенсердің әлеуметтану жөніндегі ілімдері

Англияда әлеуметгану ғылымының қалыптасуы Герберт Спенсердің (1820—1903) есімімен байланысты. Ол өзінің әлеуметтік көзқарастарын "Бастаудың негіздері" (1862), "Биология негіздері" (1864-1867), "Психология негіздері" (1870—1872), "Әлеуметтану негіздері" (1876-1896) деген еңбектерінде баяндады. Спенсердің әлеуметтануының аса құнды жағы — "Әмбебап эволюция заңы". Бұл заң бойынша эволюция — дамудың бірден-бір қайнар көзі. "Әлеуметтану принциптері" атты еңбегінде Г. Спенсер осы идеясын тереңдете келіп, қоғам организм іспетті немесе асқан органикалық агрегат сияқты деген басты тезисін негіздеді. Қоғам мен оны қоршаған сыртқы орта арасындағы қарым-қатынас энергияның реттеу принципі арқылы болады. Бұл заңдылық әр түрлі қоғамдар мен сол қоғамдарды құрайтын жеке адамдардың арасында өмір сүру үшін болатын күрестерде көрінеді. Күрес әмбебап және қоғамдық эволюцияның негізгі қозғаушы күші болып табылады.

Спенсер қоғам мен биологиялық организм арасындағы ұқсастықты толық мойындағанымен, бұл мәселеде ол жалғыз емес еді. Оған дейін мұндай ұқсастықты Конт, Краузе, Ахренс айтқан болатын. Алайда, Спенсер осы бағытты бірінші болып бір жүйеге келтіре отырып жазып шықты. Бұл жүйенің қарастыратын екі мәселесі бар: эволюция принципі және қоғам мен биологиялық организмдердің ұқсастығы. Спенсердің аталмыш жүйесі әлеуметтану теориясынын дамуына қосқан басты үлесі болды. Осы принцитттерді Спенсер әлеуметтік саясатты белгілеудегі, әлеуметтік реформаларды жасап жүргізудегі нақты ұсыныстарында қолдана білді. Оның келесі бір тезисінде әлеуметтік саясат — тәжірибелік зерттеудің нәтижесінде қалыптасуы шарт делінген. Ал, әлеуметтік саясатқа аса қажетті принцип ол — әлеуметтік эволюция процесінің табиғи дамуына кедергі жасамай, оған жол ашу, бұл процесті жеке адамдар мен топтардың ойына не келсе соны істейміз деуінен құтқару.

Спенсер әлеуметтік заңдарды тұжырымдай отырып, әлеуметтік реформаларды белгілеуден бұрын қоғамның нақты әлеуметтік жағдайын жете, жан-жақты білу қажет екендігін атап көрсеткен. Оның пікірінше, еркін және ішкі себептерден пайда болған әлеуметтік эволюцияның жетістікке жетуінің бірден-бір шарты — мемлекет қызметіне қатаң шек қою болып табылады.

Спенсер "еркіндік тендігі" заңын тұжырымдай келе, онда барлық жеке адамдардың "еркіндік теңдігі" басқа адамдардың еркіндігінің деңгейіне сәйкес пайдаланылуы тиіс дегенді айтады. Мемлекет те еркін, бірақ ол жеке адамдардың еркіндігін қорғайтын, соған кепілдік беретін ұйым. Мемлекет алыпсатарлыққа қатысты заңдар шығарумен, діни мекемелерді және қайырымдылық қоғамдарын басқарумен айналыспауы керек. Мемлекеттің негізгі міндеті - қоғамда құқықтың жүзеге асырылуын және еркіндік тендігі заңының сақталуын қамтамасыз ету, сөйтіп, ол өз азаматтарын тонау мен зорлықтан және соғыстан қорғап отыруды іске асырады.

Қоғамды тірі организм іспетті қарауға болады, бірақ бұл жерде мына нәрсені есте ұстау керек, өзіндік өмір сүру заңдарын сақтаған әлеуметтікті құрайтындардың (ұлттар, мемлекеттер, таптар, басқа да әлеуметтік топтар) организмдік мәні бар.

Әлеуметтік организмдер биологиялық организмге ұқсас. Бұл ұқсастық барлық мүмкін жағынан емес, тек олардың алты жағынан ғана ұқсастықты белгілейді. Бүкіл организмдер:

•өседі, көлемі жағынан ұлғаяды;

•өзінің ішкі құрылымдары болады;

•өсу деңгейіне сәйкес бұл құрылымдар күрделенеді;

құрылымның күрделенуі органдар функцияларының жіктелуінің күшеюімен қатар жүреді;

•құрылым мен функциялардың күрделенуі жекелеген бөлімдер арасындағы өзара әрекеттің дамуына соқтырады;

•жекелеген бөлімдер (органдар) тіптен тұтастықтың өмірінің берекесі кеткен жағдайдын өзінде де белгілі бір уақытқа дейін өмір сүре алады.

Қоғамды толығымен биологиялық организмге ұқсастыру қате болған болар еді, өйткені олардың принциптік тұрғыдан өзгешеліктері бар, ол кемдегенде үш мәселеде көрінеді:

1) биологиялық организм - бұл нақты тұтастық, оның бүкіл органдары тығыз байланысқан. Қоғам - дискреттік тұтастық, оның тірі құрылымдары мен элементтері бір-бірінен азды-көпті еркін және уақыт пен кеңістікте бытыраңқы орналасқан;

2) ойлау және сезім функциялары биоорганизмнің белгілі бір бөлімінде ғана шоғырланған, ал қоғамда ойлау мен көңіл-күй (эмоция) барлық құрылымдар мен элементгерге тән;

3) биологиялық организмде элементтер тұтастық үшін өмір сүреді, ал қоғамда бұл жағдай керісінше болады. Адамдар қоғамға қызмет етпейді, керісінше қоғам адамдарға қызмет етеді.

Спенсер организмнің ерекшелігін индивидтің автономиясын сақтап қалуға, жүйенің адамды жұтып қоюына жол бермеуге тырысқандығында деп түсіндірді.

Спенсер қоғамдық өмірде мемлекеттің рөлін шектеуді, тіптен кедейлерге көмек немесе балаларға тәрбие беру жөніндегі қамқорлығынан да бас тартуды ұсынды. Ол отаршылдық экспансияны сынады, өйткені бұл мемлекеттік бюрократияның күшеюіне әкеліп соғатын еді. Спенсердің пікірінше, кез-келген қоғамның дамуы органдардың үш жүйесінің негізінде іске асады: 1) сүйемелдеуші жүйе. Бұл организмді қоректендіріп, оның дамуын қамтамасыз ететін болса, қоғам да оның дамуына қажетті өнімдерді шығаратын өндіріс бөлімдерінен құралады; 2) бөлуші жүйе - еңбек болінісінің негізінде қалыптасқан әлеуметтік организмнің әр түрлі бөлімдерінің байланысын қамтамасыз етеді; 3) реттеуші жүйе - қоғамның құрамды бөлімдерін біртұтас орталыққа бағындырып, мемлекет тарапынан оның дамуын реттеп отырады. Осы жүйелердің әрқайсысы әлеуметтік институттардан тұрады. Бұл ұғымдармен Спенсер "әлеуметік әрекеттің тұрақты құрылымдарын" белгіледі. Реттеу жүйесін сипаттай келіп, ол адамдар мінез-құлқын қадағалайтын "әлеуметтік бақылау" институттарын бөліп көрсетеді және оның қатарына мемлекетті (саяси басқару), шіркеуді, отбасын, салт және дәстүрлерді жатқызады. Әлеуметтік институттарды зерттеу, Спенсердің пікірі бойынша, әлеуметтанудың маңызды міндеті.

О. Конт, Г. Спенсермен қатар әлеуметганудың ғылым болып да-муына зор үлес қосқан К. Маркс пен Ф. Энгельс болды.

3. Маркстік әлеуметтанудын негізгі ілімдері

К. Маркс (1818-1883) және Ф. Энгельс (1820-1895) әлеуметтану ғылымының үлкен бір ғылыми ілімдерінің арнасын қалыптастырды. Оларға дейінгі және қазіргі көптеген әлеуметтанулық теориялар адамзат қоғамының дамуын, тұптеп келгенде, белгілі бір рухани бастаулардың — құдайдың, әлемдік еріктің, сонымен қатар адамдар санасының ықпалымен болады деп түсіндірді. Адамдар құдайдың немесе ғарыштық ақыл-парасаттың еркін жүзеге асырушысы ретінде сипатталады, сонымен қатар адамдар мәдениетті жасаушы, оны олар өздерінің мүдделерінен, мақсаттарынан және идеяларынан шығара отырып жасайды. Оларды анықтаушы - сана, ал оның туындысы — адам болмысы, мәдениеті және өмір салты.

Әлеуметтануды қоғамдық ғылым деп танитын бұл ғылымның көптеген өкілдері қоршаған ортада өз түсінігіне орай, өз мақсаттарына және қызмет-қабілеттеріне қарай әрекет ететін жеке индивидтерді (жеке адамды) тарихи процестің негізгі субъектілері етіп алды. Маркстік әлеуметтану оған басқа тұрғыдан қарады. Маркс пен Энгельс тарихи процесті зерттеуді өмірдегі адамдарды, олардың қажеттіліктері мен мүдделерін, адамдардың өзара қарым-қатынастарын және өзара әрекеттерін алғышарттар етіп қарастырудан бастады. Бүкіл әлемдік субъектілердің қоғамдық байланыстары мен қатынастарының жиынтығы кайсыбір қоғамды құрайды. Қоғам өзіне тән қоғамдық қатынастар жүйесі, материалдық өндіріс, саясат және өзге де әлеуметтік институттар арқылы адамдар қызметінің мазмұнын дұрыс арнаға бағыттайды, белгілі дәрежеде оны анықтайды, әрбір адамның қалыптасуы мен дамуына ықпал жасайды. Индивидуалдықты әлеуметтікке жеткізу маркстік әлеуметтанудың маңызды принципіне айналды, сөйтіп, ол адамдардың қызметі мен мінез-құлқының объективтік әлеуметтік негіздерін анықтаудың және пайымдаудың алғашқы маңызды қадамына айналды. Бұдан тарихты материалистік тұрғыда түсіну келіп шықты.

Осы бағытта жасалған келесі қадам — ол адамдар қызметіндегі материалдықтың рөлін дәлелдеу болды. Әділін айту керек, Маркс пен Энгельс өндірісте, саяси және басқа да қызмет түрлерінде болатын саналы мотивтердің рөлін ешқашап жоққа шығарған емес. Керісінше, олар бұл мотивтердің мазмұны мен бағытталуына үлкен маңыз берді. Қоғам тарихында белгілі бір мақсатқа ұмтылғаны адамдар санамен, оймен әрекет етеді .

Бұл жерде бірде-бір іс санадан, ниеттен тыс, мақсатсыз жасалмайды. Бірақ марксизм тұрғысынан алып қарағанда адамдардың ниеттері және мақсаттары, экономика, саяси жоне басқа да қызмет салаларындағы ішкі мотивтерінің бүкіл жүйесі, түптеп келгенде, объективтік әлеуметтік заңдардың әрекетінен жинақталып, көрініс табатын тарихи процестің объективтік факторлары арқылы дәлелденеді. Бұдан шығатын қорытынды — адамдар қызметінің ішкі мотиві тарихи оқиғалардың соңғы себептері бола алмайды.

Материалдық қажеттілік (мұқтаждық) пен мүдделер адамдардың мінез-құлқына, қызметіне, олардың ниетіне, психологиялық көңіл-күйіне, идеялар мен теорияларға себепші болады. Маркс өзінің тарихты материалистік тұрғыдан түсіндіруге субъектілердің әлеуметтік өмірі мен қызметіндегі материалдық мүдденің рөлі мен маңыздылығын пайымдау арқылы жеткенін жазды. Бұл жерде әңгіме олардың жеке басына қатысты және жалпы материалдық мүдделер жөнінде болып отыр. Мұның соңғысы үлкенді-кішілі әлеуметтік топтардың мүддесі бола отырып, Маркстің сөзімен айтқанда, еңбек бөлінісіндегі индивидтердің өзара тәуелділігін көрсетеді.

Басқаша айтсақ, қоғамдық еңбек бөлінісі жүйесіндегі әлеуметтік топтардың түрлі жағдайы олардың оралуан материалдық мүдделеріне себепші болады, сөйтіп, ол өндірістік және басқа да қызметтің қуаты есебінде байқалады.

Тарихты материалистік тұрғыдан түсінуге сәйкес материалдық игіліктерді өндірудің маңызы да арта түсті. Сол арқылы адамдар өздерінің алуан түрлі материалдық және өзге де қажеттіліктерін қанағаттандырады. Сайып келгенде, материалдық өмірдің өндіріс тәсілдері өмірдің жалпы, әлеуметтік, саяси және рухани процестерін қамтамасыз етеді . Ол әр түрлі дәрежеде қоғам өмірінің аталмыш салаларының дамуына ықпал етеді. Бұл тұрғыдан алғанда өндіріс тәсілі қоғамның омір сүруі мен дамуының материалдық негізі болады.

Өндіріс тәсілі өзінің негізі жағынан өндіргіш күштер мен өндіріс қатынастарын біріктіруші ретінде көрінеді. Өндіргіш күштерге ең ал-дымен білімі, дағдысы және өнеркәсіптік қызмет тәжірибесі бар адамдар, сонымен қатар олардың өндірісте қолданатын еңбек құралдары мен заттары, өндірістік ғимарат, энергия көздері, транспорт және т.б. жатады. Өндірістік қатынастар — бұл адамдардың өндірістік қызмет процесі барысында қалыптасатын, ең алдымен олардың өндіріс құралдарымен қатынастары. Өндіріс құралдарының кімнің меншігінде болуына байланысты, өндіріс процесінде әрқилы адамдар әр түрлі орындарға ие болады, айталық, біреулер өндірістің иелері болса, басқалары — жалдамалы еңбеккерлер. Өндірістік қатынастар сондай-ақ, еңбек бөлінісі мен өндіріс құралдарына меншіктік қатынастардың негізінде болатын адамдардың қызметтерін өзгертулерінен де көрінеді, жүзеге асады. Тұжырымдай айтар болсақ, өндірістік қатынастар - бұл өндірілген қоғамдық өнімдерді бөлу, оларды айырбастау және тұтыну арқылы жүзеге асатын адамдардың қатынастары. Бұл қатынастардың мазмұнын, түптеп келгенде, өндіріс құралдарына меншіктік қатынастар анықтайды.

Маркстік әлеуметтану өндіргіш күштер мен өндіріс қатынастарының өзара диалектикалық әрекетте болатынын жан-жақты дәлелдеді. Адамдар саналы түрде және алдына белгілі бір мақсат қойып, өндірістік қатынастарға түскеніне қарамастан бұл қатынастар өндірістік қызметтің объективтік жағдайларының шешуші ықпал етуі арқылы қалыптасады. Мұның соңғысына адамдардың және өндірістің объективтік қажеттіліктері, сонымен қатар өндіргіш күштердің даму деңгейі мен сипаты жатады. Қоғамның өндіргіш күштерінің тікелей өндірістік қатынастардың мазмұнын анықтайтыны сөзсіз. Олар алдарына өндіргіш күштердің дамуына барынша ықпал жасайтын, оларды оңтайлы қолдануға және сонымен бірге өндірістің экономикалық тиімділігін арттырута септігін тигізетін, адамдардың қажеттілігін мейлінше толық қанағатгандыратын өндірістік қатынастарды орнататын объективті талаптар қояды.

Осы талаптарға қалыптаса бастаған өндірістік қатынастар сәйкес келуі тиіс. Егер өндірістік қатынастар өндіргіш күштердің дамуына және тиімді пайдаланылуына ықпал етсе, онда қоғам тығырыққа тіреледі, экономикалық дағдарыстық жағдай пайда болады, өндірістің құлдырауы басталады. Осының бәрі қоғам алдына ескі өндіріс қатынастарын жаңамен, прогрессивтілерімен алмастыру талабын қояды. Сонда ғана ол өндіргіш күштердің қазіргі дамуының талаптарына сай келетін болады. Осы объективті қажеттілікті адамдар ерте ме, кеш пе түсінеді де, оны практикада жүзеге асырады. Бұл негұрлым ерте басталса - қоғам үшін соғұрлым тиімді. Егер басқаша болса, өндірістік қатынастарды жаңалау процесі ұзаққа созылып кетсе, немесе оны тиімді іске асыра алмаса, онда қоғам үлкен экономикалық және әлеуметтік шығындарға ұрынады, ал оның азаматтарының көпшілігі ауыр халге түседі және қайыршылықты басынан кешіруге мәжбүр болады.

Өндірістің өсуіне нақты ықпал ететін, сөйтіп халықтың өмір деңгейінің артуына жағдай тудыратын өндірістік қатынастардың форма-ларын енгізуге ықпал жасау қажет. Әрине, әлеуметтану үшін адамдардың өндірістік қызметінің неғұрлым күшті мотивтерін анықтау, сонымен қатар сол аталмыш жүйелердің бүкіл еңбекшілерінде құнды бағдарларды қалыптастыру маңызды міндеттер болып қалады.

Қоғам өміріндегі материалдық өндірістің рөлі мен маңыздылығын көрсете отырып, маркстік әлеуметтану тарихи прогреске ғылыми са-раптама жасауға, оның объективті заңдарын талдауға көп мүмкіндік берді. Әңгіме материалдық өндірістің объективті даму заңдары және оның қоғамдық өмірдің басқа жақтарына, жалпы қоғамға ықпалы жөнінде болып отыр. Бұл заңдарды ашу және талдау тарихты идеалистік тұрғыда түсінуден материалистік ұғынуға өтуді мейлінше тездетті.

Маркстік әлеуметтану бойынша қоғам ең алдымен қоғамдық қатынастар жүйесі болып табылады. Бұл жүйе экономикалық, саяси, құқықтық, діни және басқа да қатынастардан құралады. Бұл жерде олардың әлеуметтік мазмұны - қоғамдық қатынастарды сүрыптаудың негізі етіліп алынған. Егерде оның субъектілерінен бастайтын болсақ, онда әлеуметтік топтардың арасындағы қатынастарды бөліп айтуға болады, сонымен қатар таптық және ұлттық қатынастарды, қала мен ауыл адамдарының арасындағы, ой еңбегі мен дене еңбегі арасындағы қатынастарды, отбасылық қатынастарды, тұлға мен қоғам, тұлға мен әлеуметтік топ, ұжым арасындағы қатынастарды, тұлға аралық қатынастарды айтуға болады.

Барлық қоғамдық қатынастар өзара органикалық байланыста және бір-бірімен тікелей немесе жанама қарым-қатынаста болатын адамдардың өзара тәуелділігі мен өзара әрекетін көрсетеді. Бұл қатынастардың және олардың өзара байланысының объективтік негізі — ең алдымен қоғамдық еңбек бөлінісі және адамдар қызметінің әр түрінің дамуы. Өйткені марксизм қоғамды зерттеудің бастауы етіп тек индивидтерді ғана алып қоймайды, олардың турлі қызметінен туындайтын әлеуметтік байланыстар мен қатынастарды алады. Маркстің сөзімен айтқанда, қоғам индивидтердің бір-бірімен болатын байланыстары мен қатынастарының жиынтығын көрсетеді. Қоғамнын құрылымы өзіне тән қоғамдық қатынастардың құрылымы ретінде көзге түседі.

Барлық қоғамдық қатынастар, марксизм бойынша, материалдық және идеологиялық болып бөлінеді. Материалдық қатынастар адамдардың санасы мен еркінен тыс қалыптасып, көрінеді. Бұл олардың ең алдымен экономикалық, өндірістік-технологиялық қатынастары, сондай-ақ олардың табиғатқа деген материалдық қатынастары, идеологиялық қатынастар, бұлар осындай болып қалыптасқанға дейін адамдардың санасы арқылы өтеді, яғни саналы түрде пайда болады. Оған адамдар арасындағы саяси, құқықтық, эстетикалық,, адамгерішілік, діни қатынастар жатады. Әрине, бұл қатынастардың да объективтік негізі бар және адамдардың оған деген объективтік қажетінен пайда болады. Бірақ олар әуел бастан-ақ. адамдардың санасымен, айталық, қайсыбір идеологтардың, саяси немесе діни қайраткерлердің және т.б. саналы түрде қалыптастыруы арқылы саяси бағдарламалар, құқықтық және адамгершілік нормалары, діни идеялар негізінде құрылады.

Идеологиялық қатынастардың калыптасуының объективтік негізіне келсек, онда оның өзінен тікелей корінетін саясат, құқық, мораль, т.б. салаларымен қоса, қоғамдық өмірдің материалдық саласын да аңғарамыз.

Оның объективтік негізі болғандықтан, ол адамдар санасынын тікелей әсерімен, олардың экономикалық қатынастарының ықпалымен қалыптасқан әлеуметтік шындықты (ақиқатты) маңызды түрде құрушы ретінде өмір сүруге мүмкіндік алады. Олардың өмір сүруі саяси, құқықтық, діни және басқа да ұйымдар мен институттар арқылы жүзеге асады. Олардың рөлі мен маңыздылыгы зор және әрдайым артып отырады.

Қоғамдық қатынастардың мазмұнын негізге ала отырып, қазіргі марксшіл әлеуметтанушылар қоғамдық өмірді экономикалық, әлеуметтік, саяси, рухани деп бірнеше салаларға бөледі.

Қоғамдық өмірдің экономлкалық саласы - материалдық игіліктерді өндіретін толық көлемдегі өндірісті, өнімді, айырбастауды және тұты-нуды қамтиды. Бұл — өндіріс тәсілдерінің өмір сүруі, қазіргі ғылыми-техникалық прогресті өмірге тікелей енгізу, тауар-ақша қатынастары, адамдардың материалдық қажеттіліктерін (мұқтаждықтарын) және мүдделерін қанағаттандыру саласы болып есептеледі. Дәл осы жерден экономикалық, қоғамдық сананың шындыққа тікелей айналуы және экономиканы басқару институттарының қызметі жүзеғе асады. Экономиканың аталмыш объективтік және субъсктивтік факторларының тұтастықта өмір сүруін зерттеу қажеттілігі туады. Бұл оны қоғамдық өмірдің, ерекше саласы етіп бөліп көрсетеді. Қазіргі көптеген әлеуметтанушылар өздерінің ғылыми бағыттағы еңбектерін қоғамымызда болып жатқан әлеуметтік-экономикалық процестерді зерттеуге бағыттап отыр.

Әлеуметтік сала — бұл қоғамда бар үлкенді-кішілі әлеуметтік топтардың және ұлтгық қауымдастықтардың өмірлік қызметінің әлеуметтік жағдайынан туындайтын өзара әрекет саласы. Мұнда: адамдардың өндірістік қызметі үшін керекті жағдайлар жасау; қоғамда жасалған материалдық және рухани игіліктерді тұтынуда әлеуметтік әділдікті сақтау; қоғамның әлеуметтік жіктелуінен келіп шығатын қарама-қайшылықтарды шешу; әлеуметтік-таптық жоне ұлттық қатынастарды реттеу; түптеп келгенде, жоғарыда аталған субъектілердің әлеуметтік мүдделерінің өзара әрекет етуін реттеп отыру мәселелеріне көңіл бөлу негізгі тақырыпқа айналуда. Бұл осы саланы зерттеуші әлеуметтанушылардың негізгі объектісіне және мемлекеттің әлеуметтік саясаттағы басты объектісіне айналып отыр.

Саяси салаға ен алдымен қоғамда өмір сүріп отырған саяси қаты-настардын бүкіл жиынтығы енеді. Оның шеңберінде әр түрлі саяси партиялар, ұйымдар, мемлекеттік және өзғе де саяси институпар әрекет етеді. Олардың қызметі әр түрлі субъектілердің, яғни әлеуметтік топтар мен жіктердің, ұлттардың, тұлғалардың саяси мүдделерін жүзеге асыруға бағытталған. Олардың бұл мүдделері өкімет билігінің іске асуымен, сонымен қатар саяси құқық пен еркіндіктің жүзеге асуымен байланысқан. Саяси сала — шын мәнінде қоғамдық саяси жүйенің өмір сүру саласы. Соның арқасында әр түрлі әлеуметтік субъектілер өздерінің саяси көзқарастары мен мақсаттарын өмірге енгізеді. Қазір жүріп жатқан элеуметтік процестер адамдардың қоғамдық санасын мейлінше саясатттандыруда, олардың саяси белсенділігін арттыруда. Соның нәтижесінде қазіргі қоғам өмірінде саяси саланың рөлі мен маңыздылығы артып отыр.

Қоғамдық өмірдің рухани саласын ғылым, білім, тәрбие, мораль, өнер, дін құрайды. Бұлар әрбір адамның мінез-құлқы мен қызметіндегі рухани бастауларды нығайтады.

Бұл мақсатқа қол жеткізу үшін осының бәрі белгілі бір дәрежеде жастарға және өзғе де қоғамдық жіктерге білім мен тәрбие беру міндеттерін, сонымен қатар ғылым мен мәдениеттің даму міндеттерін шешетін көптеген әлеуметтік институттардың қызметіне, құзырына бағындырылған. Казіргі жағдайда адамдардың рухани дүниесін қалайша сақтап қалуға және байытуға болады дегенге келсек, әрбір адам өзінің мүддесімен бірге басқа адамдардың мүддесін қорғауы үшін олардың бойындағы жоғары және игі идеалдарды ояту керек. Негізгі проблема, міне, осы болып отыр. Сонда ғана қоғамдық өмірдің небір күрделі міндеттерін шешуге көмектесе алатындай қабілетті, әрбір тұлғаның абыройын жоғары ұстауды нығайтуға ықпал ететін, осы арқылы бүкіл халықтың, қоғамның және мемлекеттің абыройын нығайтуға қабілеті бар адам мен бүкіл қоғамды қалыптастырамыз, бұлардың рухани саулығының көрініс табуына әсер етеміз.

Қоғамдық өмірдің аса ірі салаларының өмір сүруі мен дамуын зерттеу — қоғамды тұтас әлеуметтік организм ретінде талдау мен сипаттау үшін аса маңызды. Қоғамның тұтастығы оның мызғымастығында ғана емес. Қоғам тұтастықтығы өз ішінде бөлімдерге бөлінген, сондықтан қоғамның өзіндік құрылымы бар. Қоғамдық өмірді аталмыш салаларға бөлу бұл салалардың өмір сүру мазмұны мен ерекшеліктерін, олардың объективтік арақатынасын және өзара тәуелділігін анықтап, қоғамды құрылымдардың тұтастығы ретінде қарастыруға мүмкіндік береді. Олардың өзара әрекетінің сипаты туралы ғылыми түсінік арқылы бүкіл қоғамның дамуына саналы ықпал жасауға болады.

Марксизмнің қоғамды тұтас әлеуметтік организм ретінде қарау жөніңдегі ілімі оның коғамдық-экономикалық формация ұғымынан көрініс тапты. Бұл ұғым өзіндік экономикалық базисі, ерекше әлеуметтік құрылымы, саяси қондырмасы және рухани өмірі бар бір-тектес қоғамдарға ортақ және мәнді ерекше белгілерді көрсетеді. Бірдей әлеуметтік-экономикалық формация әр түрлі елдерде өзінше ерекше көрініс табады, бұл олардың жанама белгілерімен, дәлірек айтқанда, сол елдердің тарихи даму ерекшеліктерімен байланысты болады.

Қоғамдық-экономикалық формация өзіне тән өндіріс тәсілі, әлеуметтік құрылымы, саяси жүйесі және рухани өмірі бар нақты тарихи қоғам типі ретінде көрінеді. Сол немесе басқа қоғамдық-экономикалық формация қоғамдық дамудың әр түрлі деңгейінде тұрған және оның белгілерін әр түрлі дәрежеде белгілейтін қоғамдарды біріктіре алады. Бірак бұл қоғамдардың ең мәнді белгілері бірдей, соның арқасында ортақ объективтік заңдармен дамитын бір ғана қоғамдық-экономикалық формацияны қалыптастырады.

Қоғамдық-экономикалық формация ілімі сынға алынғанымен, қоғам өмірінде және тарихи процесті талдауда әлі де өз құндылығын жойған жоқ. Марксизмнің тұтастай әлеуметтік организм ретіндегі қоғам жөніндегі ілімі өте мұқият әзірленген және бұл туралы мейлінше нақты түсінік береді.

Марксизм әлеуметтануының маңызды ережесінің бірі - қоғам да-муының объективтік заңдары туралы ереже. Бұған ең алдымен қоғам дамуындағы өндіріс тәсілінің рөлін анықтайтын заң, өндірістік қатынастардың сипаты мен деңгейінің өндіргіш күштердің дамуына сәйкес келу заңы, қондырмаға қарағанда экономикалық базистің анықтаушы рөлі заңы, қоғамдық болмыстың біріншілігі және қоғамдық сананың екіншілік заңы енеді.

Қоғамдық-экономикалық формация мен қоғам дамуының объективті зандары туралы маркстік ілімдер - адамзат дамуын объективтік және заңды табиғи-тарихи процесс ретінде қарастырып, бір қоғамдық-экономикалық формация екіншісімен, прогрессивтімен ауыстырылатынын көрсетуге мүмкіндік береді.

Осыған байланысты К. Маркс пен Ф. Энгельс қоғамдық-экономикалық формациялардың архаикалық, экономикалық, коммунистік типтерін атап көрсетті (Алайда, әдебиеттерде бұрыңғы бес формация пайдаланылып келеді: алғашқы қауымдық құрылыс, құл иеленушілік, феодалдық, капиталистік және коммунистік). Бұлардың әрқайсысы өзіне тән өндіріс тәсілімен, әсіресе өндірістік-экономикалық қатынастар жүйесімен ерекшеленеді. Сайып келгенде, осылар әрбір формацияның әлеуметтік құрылымының, саяси жүйесінің және рухани өмірінің ерекшеліктерін анықтайды. Соның нәтижесіңде олардың әр-қайсысы белгілі сападағы қоғам типі ретінде көрінеді. Марксизм іліміне сәйкес коғамдық-экономикалық формацияның алмасуы негізінен өндіріс тәсілдерінде ірге тепкен экономикалық алғышарттардын ықпалымен болады, онымен байланысқан осы процестердің басқа да факторлары, сонымен бірге әлеуметтік-саяси, идеологиялық және рухани мәдениет саласына қатысты алғышарттары да әсер етеді. Шындығында бұл революциялық процесс, оның барысында қоғамның бір типі екіншімен алмастырылады. Әлеуметтік революцияның материалдық алғышарты бар, ол шиеленісіп тереңдеген ескі экономикалық қатынастардың қоғамның прогрессивті дамуындағы өндіргіш күштерімен сәйкес келмеу шарты. Дамушы өндіргіш күштер үшін ескі өндіріс қатынастары шеңбері тарлық жасайды, олардың дамуы баяулаңды, соның салдарынан өндіріс тәсілінде дағдарыстық жағдай қалыптасады.

Ондіргіш күштердің кең қанат жайып дамуы, қоғамдық өңдірістің көтерілуі және осыған байланысты қоғамдық дамудың басқа да про-блемаларын шешуді қамтамасыз ететін ескі өндірістік қатынастарды жаңамен өзгертудің объективті қажеттілігі туады. Адамдардың қажеттіліктері мен мүдделерін барынша толық қанағаттандыратын, тарихи прогрессивті формацияға өтудің диалектикасы осы.

Әлеуметтанудың атасы атанған ойшылдар Э. Дюркгейм мен М. Вебер әлеуметтану ілімдерін өздерінің тың козқарастары арқылы одан әрі дамытты.

4. Э. Дюркгейм мен М. Вебердің әлеуметтану

жөніндегі тұжырымдамалары

Француз әлеуметтанушысы Эмиль Дюркгейм (1858-1917) әлеуметтану ғылымын дамытуға елеулі үлес қосты. Ол көптеген ғылыми еңбектер жазды, солардың арасында оның негізгі туындыларына "Қоғамдық еңбек бөлінісі туралы" (1893), "Әлеуметтанулық әдістің ережелері" (1895), "Өзіне-өзі қол салу" (1897), "Діни өмірдің қарапайым формалары" (1912) жатады.

Э. Дюркгейм қоғамдық өмірде болатын құбылыстарды индивидуалдық және психологиялық тұрғыдан түсіндіруге қарсы шықты. Бұл көзқарастар бойынша адамның мінез-құлқы мен жалпы тарихи процесті саналы түрде ұғыну, психологиялық факторлар, яғни адамдар-дың әуестігі, талаптануы және мүдделері негізгі рол атқарады. Ол озінің әлеуметтік реализм теориясыңда қоғамдық құбылыстардың табиғатын әлеуметтік факторлармен түсіндіру керек деп пайымдап, индивидтердің, әлеуметтік топтардың және әлеуметтік институттардың өзара әрекет ету жүйесі ретіндегі қоғам адамдардың мінез-құлқына, олардың сан салалы қызметіне талдау жасаудың түп-төркіні, бастауы болады деп санады. Мұнда әлеуметтік орта үлкен рол атқарады. Дюркгеймнің әлеуметтік реализм көзқарасының негізгі ережелері осылар.

Дюркгейм "социологизмінің" басты принципі мен ерекшелігі — оның әлеуметтікті әлеуметтікпен түсіндіруінде еді. Бұның мәні — құндылықтар мен идеялардың әлеуметтік нормаларда жүзеге асуы мен әлеуметтік реттеушіліктің тұтқасына айналуында. Қалыпты жағдайда сыртқы әлеуметтік детерминация адамның құнды бағдары арқылы іске асады. Нормалар мен құндылықтар әлеуметтік құбылыстың, жалпы эмпирикалық өмірдің екі жағына айналады. Әлеуметтік нормалар әлеуметтік факторлар сияқты мәжбүр ету сипатында балады, яғни адамды солардың мазмұнына сәйкес әрекет етуге күштейді. Дюркгеймнің ғылыми айналымға құндылықтар және құнды бағдарлар ұйымдарын енгізуіне байланысты оның әлеуметтануының жаңа қырлары көрінді: егерде сырттан әсер етілетін мәжбүр етуге сүйенбей, қоғамның адамгершілік беделіне, адамдардың адамгершілік қасиеттерін жетілдіруге конып бөлінетін болса, әлеуметтік нормалар да соғұрлым тиімді болады.

Э. Дюркгейм әлеуметтанудың ғылыми әдістерін дайындауды қолдаушылардың бірі болды. Мұндай әдіс кезінде байыптылық, яғни қоғамдық өмірдегі құбылыстарды түсіндіруде қатаң логикалық әдіс сақталу керек, дейді ол. Өзіне дейінгілердің негізінен алғанда қоғам дамуы туралы ойша, дерексіз теориялар жасауға көп коңіл бөлгенін және олар-дың әлеуметтік факторларды зерттейтін ғылыми әдіс әзірлеумен аз айналысқанын айта келіп, әлеуметтанудың әдісін дайындауды қолға алады. Оның пікірінше, әлеуметтану - әлеуметтік факторлар туралы ғылым. Бұл дегеніміз — адамдардың ұжымдық санасы қалыптастырған саяси, құқық, мораль, діни және басқа да идеялар, нормалар мен құндылықтар және жекелеген индивидтерді осы идеялар, нормалар мен құндылықтарға сәйкес қалыптастыруға мәжбүр етушілік.

Адамдардың күнделікті өмірде іске асыратын идеялары мен рухани құндылықтарын әлеуметтік құбылыстардың соңғы себептері ретінде қарастырады. Олардан кез-келген әлеуметтік эволюцияның қайнар көзін көреді. Әңгіме ұжымдық сананың көрінісі ретіндегі идеялар мен рухани құндылықтар туралы болып отыр.

Жеке адамдарға қатысты әлеуметтік нормалар, құндылықтар және өзге де қоғамдық сананың көріністері объективті өмір сүреді. Әрбір адам қалыптасқан белгілі бір саяси, құқықтық, моральдық және басқа да нормаларға, құндылықтарға және әлеуметтік нұсқауларға кезігеді. Адам болса оларды меңгеруі қажет және күнделікті өмірде іске асыруы тиіс. Осыған байланысты Дюркгейм әлеуметтік фактілердің екі негізгі белгілерін көрсетеді: жеке индивидтерге қатысты олардың объективтік өмір сүруі және олардың адамдарға мәжбүр ету ықпалы. Осылар арқылы Дюркгейм адамға әлеуметтік тіршілік иесі деп қарайды, оның дамуы мен қызметі әлеуметтік нормалар мен жарлықтардың ықпалымен жүреді. Әлеуметтік фактілердің ортақ рухани табиғаты және мәні бар. Олардың Бәрі топтық немесе бұқаралық сананың көрінісі. Олар адамдарға ұйымдасқан саналы ықпал етеді және әлеуметтік институттар, соның ішінде құқықтық, діни, т.б. арқылы жүзеге асады.

Дюркгейм қоғамдық болмыс формасы немесе қоғам құрылымы мен жеке "материалдық" бөлімінің формасын қарастыратын әлеуметтік морфология деп аталатын фактіні ұжымдық сана немесе түсінікке қарсы қойды.

Морфологиялық фактілер — "материалдықты", коғамның сандық аспектісін, оның субстратын, ал ұжымдық сана рухани, саналы аспекті болып саналатын "ұжымдық түсінікті"  құрайды.

Сөйтіп, Дюркгеймнің әлеуметтік фактілер жөніндегі ілімінде қоғам мен түлғаның өзара әрекетін түсінуге мүмкіндік беретін қажетті, маңызды ережелер қалыптасқан, топтық, ұжымдық сананың рөлі көрсетілген. Осының бәрі әлеуметтанудың ғылым ретіндегі шынайы пәні болып саналады.

Дюркгеймнің қоғамда болатын нормальдылық пен патологияның өзгешеліктері туралы, әлеуметтік аурулар және оларды жоюдың жолдары жөніндегі ілімдері аса маңызды. Нормальды және патология қоғамдағы келеңсіз құбылыстарды, соның ішінде қылмыстарды, дағдарыстарды, т.б. интерпретациялауда қолданылған. Дюркгеймнің пікірі бойынша, нормальды - бұл әлеуметтік организм ретіндегі қоғамның өмір сүру жағдайынан келіп шығады. Қылмыс және басқа да әлеуметтік аурулар қоғамға зиян келтіріп, жат қылыққа ұшыратса да, нормальды болып саналады, өйткені олар белгілі бір қоғамдық жағдайда ірге тепкен және пайдалы да қажетті қоғамдық қатынастарды қолдап отырады.

Өзі кең түрде қолданып келген оның нормальды түсінігі Дюркгеймді күтпеген қорытынды жасауға, кейде релятивизмге әкеп соқтырды. Мысалы, кез-келген қоғамда кездесетін қылмысты ол нормальды құбылыс ретінде қарастырды. Керісінше, XIX ғасырдың соңында өзін-өзі өлтірушілердің санының артуы және экономикалық дағдарыстың кейбір типтері патологиялық деп сипатталды. Қоғамның нормальды қалпын жоспарлы экономиканың дамуы және еңбек қатынастарын нормативпен реттеуден туады деп түсіндірді.

Сонымен қатар әлеуметтік саулық, Дюркгеймнің пікірі бойынша. индивидтің, ұжымның немесе қоғамның өмірлік күштерінің нормальды дамуында, олардың орта жағдайларына бейімделу қабілеттерінде, оларды өз дамуларына қолдана білуінде. Қоғамның дамуына және адамдардың тұрмыс жағдайын жақсартуға ықпал ететіндердің бәрі пайдалы және қажетті деп танылуы керек. Қоғамның ауруы оның кез-келген саласында пайда болуы мүмкін. Егер қоғам тұтастай ауру болса, оны эмбебап емдеу қажет. Дюркгейм қоғамның моральдық және саяси сауығуына үлкен маңыз береді.

Қоғамның нормальды емес қалпына аномия жатады, бұл — индивидтердің мінез-құлқын нақты моральдық реттеу әдісінің бол-мауынан қалыптасатын қоғамдық жағдай. Дюркгейм аномияны түсіндіруді әлеуметтік функциялардың арасын реттеп отыратын ережелердің әзірленбеуінен іздестірді. Ол реттеуге көнбейтін бәсекелестіктің, таптық шиеленістердің, ескішіл еңбектің және жұмысшы күштерінің деградациясының болуын өндіріс пен еңбек бөлінісінің жедел түрде асқынатын сырқаты ретінде анықтады.

"Нормальды емес формаларды" жоюда Дюркгейм шиеленістерді бейбіт жолмен шешуді, күрес пен бәсекелестікті көңілге сыйымды мөлшерде бәсеңдетуді, таптар қатынастарын қатаң реттеуші ережелер жинағын шығаруды, әділеттілікті және теңдікті енгізуді ұсынды. Дюркгейм қоғамдық құбылыстарды зерттеуде, әлеуметтік фактілерді түсіндіруде себептік және функционалдық талдауды әлеуметтанулық зерттеудің маңызды әдісі етіп қарастырады. Себептік түсіндірудің мәні — әлеуметтік құбылыстың әлеуметтік ортаға тәуелділігіне талдау жасауда.

Функция ұғымын Дюркгейм биологиядан алады, ол бойынша физиологиялық процесс мәліметтері мен организм қажеттілігінің арасында сайма-сай келетін қатынастар бар. Осы ережені ол әлеуметтік терминге айналдырып, әлеуметтік құбылыстың немесе институттың функциясы — институт пен қоғамның кейбір қажеттіліктерінің арасындағы сәйкестіктерді жөнге салу, деп түсіндіреді.

Дюркгейм социологизмінің айқын көрінісінің бірі — оның дін тұжырымдамасы. Діннің шығу көздерін ол қоғамнан іздеуді ұсынды. Австралия тотемизмін зерттеген ол діннің шығуын алғашқы қауымдық құрылыммен, оның элеуметтік ұйымымен байланыстырады. "Дін әлеуметтік ортанын жемісі" деген тұжырым жасап, қоғамның одан басымдылығын мойындайды. Алғашқы қауымдық дінді зерттеп, одан қазіргі "күрделі" қоғамның бейнесін көрген Дюркгейм тотемизмнің ерекшеліктерін қазіргі діндерге көшірді және діни жүйенің басты элементі ретінде құдай идеясын жоққа шығарды. Оның пікірінше, сенушілердің құдайы тек "қоғамның фигуральды көрінісі", ал бұған керісінше қүдіретті принцип — "қоғам басқаларға қарағанда гапостазданған және басқа түрге айналғыш". Осыдан келіп мәдениетке, тұлғаға, сонымен қатар адамзат ойлауының негізгі заңдылықтарына діннің шексіз ықпалы жасалады. Қоғам діни сенім мен догматтардың авторы және пәні, ол дінді жасайды және дінге табынуға итереді, қоғам — бір мезгілде құдай және табынушы. Дюркгейм дінге символдық жүйе ретінде де қарайды. Алғашқы қауымдық тотем алғашқы адамдардың қандай топқа жататынын анықтаушы символ ретінде түсіндірілді. Материалдық мәдениеттің өзге заттары белгілер ретінде қарастырылды, солардың көмегімен белгілі бір тарихи дәуірдегі ұжымдық санаға үңілуге мүмкіндік туды. Әлеуметтанулық сараптама бұл жүйенің базисі қызметін атқаратын реалдықты, яғни қоғамды көруге тиісті еді. Дін символдық белгілер жиынтығы ретінде қарастырылды. Сол белгілердің көмегімен діннің қоғамдық интеграторлығы мәдениетті таратушы қызметтерді жүзеге асырып отырды.

Діннің басты компоненті, Дюркгеймнің пікірінше, оның догматтық бөлімі емес, жораларды атқарудағы ұжымдықтан көрінетін діннің практикалық қызметі. Белгілі бір қоғамдық қажеттіліктерді білдіре отырып, дін қажетті қоғамдық міндеттерді атқарады. Дюркгейм табыну практикасындағы негізгі әлеуметтік қызметтерді атап көрсетті: тәртіпке шақыру, немесе мәжбүр ету және бақылау қызметі, соның негізінде әлеуметтік бірлік нығайып, бекіді; жаңадан өндіру міндеті, бұл жаңа ұрпаққа әлеуметтік-мәдени мұраларды берудің және оның жандануының көмегімен іске асады; эйфориялық міндет, бұл әлеуметтік аман-есендік қуаныш сезімін қалыптастырудан тұрады. Діни ырымдар, ғұрыптар маңызды әлеуметтік міндеттер атқарады, қоғамның әлеуметтік ынтымақтастығын қолдауға және нығайтуға қызмет етеді, ал индивидуалдық деңгейде адамның өз күшіне сенімін арттырады.

Дюркгейм дін ұғымын діннің басты компоненттерінен, яғни құдай, т.б. айырып, дінді кез-келген әлеуметтік объектіге қатысы бар наным мен ырымдардың жүйесі ретінде кеңірек көлемде түсіндіреді. Түптеп келгенде, дінді уақыттан тыс тұрған, мәңгі сипатталған, кез-келген қоғамдық типте ұқсастығымен көрінетін абстрактілі идеологиямен теңестірді.

Дюркгеймнің маңызды зерттеулерінің бірі мораль болды. Оның табиғатын, шығуы мен атқаратын қызметтерін баяндауда Дюркгейм әлеуметтану концепциясын басшылыққа алды. Моральды өзінің ерекшелігіне орай, ол әлеуметтік жағдайдан, әлеуметтік ортадан, әлеуметтік құрылымнан туындатты.

Дюркгейм моральды мінез-құлықтың объективтік ережелерінің жүйесі ретінде қарастырып, жеке индивидтің мойындамасқа лажы қалмайтын олардың императивті, мәжбүр ету сияқты айрықша белгілерін де көрсетті. Моральдың басты белгісі ретінде борышты (парыз) атады, оны қолдау адамның моральдық қасиетін арттырады. Бұдан кейін Дюркгеймді қызықтырған моральдың еріктілік мәселесі, қажеттік, тартқыштық және моральдық құндылықтарға адамның  мүдделі болу белгілері де оның назарынан тыс қалмады.

Моральдың әлеуметтік мәнін атап көрсеткен Дюркгейм, оның дін сияқты "қүдіретті сипатын" ашып, индивидтен өзінің күшімен, беделімен асығып тұратын қоғам моральдың қайнар көзі және объектісі екенін баяндады.

Моральды қоғамдық жағдаймен байланыстырса да, Дюркгейм әлеуметтік құрылымды түбегейлі өзгертетін қоғамдық идеалды қажет емес деп санады. Әлеуметтік құрылымдағы өзгерістерге қоғамдық идеалды сәйкестендірсе жеткілікті деп есептеді. Сол кездегі қоғамдағы табиғаты жағынан моральдық саналған дағдарыстың негізіне жалпы адамдар санасының сипаты мен мазмұнының өзгеруін алды. Нормалар мен құндылықтарды тез өзгерту қоғамда бұрын қалыптасқан тәртіпті жояды, соның салдарынан қоғамды моральдық жүгенсіздікке (хаосқа) әкеліп соқтырады. Дағдарыстан шығудың жолы — ол моральды ретке келтіруді күшейту.

(Дюркгейм концепцияларында "ұжымдық ақыл" мен ұжымдық мүдделердің қорғаушысы міндетін қоғамның бұдан басқа да мәселелерін "ойлайтын және әрекет ететін" мемлекет атқарады. Либерализм рухында мемлекеттің рөлін баяндаған ол өкімет билігінің асыра күшеюі мумкіндігін алдын ала көре білді. Мемлекеттің асыра бақылауынан тыс индивидті "екіншілік" немесе аралық әлеуметтік топтар — діни, өндірістік, т.б. қорғау қызметін атқаруға тиіс. Осыған байланысты Дюркгейм белгілі топтардың өкілдері ретінде индивидтердің мінез-құлқын реттеуші ерекше партикулярлық моральдық кодекстер идеясын ұсынды. Солай дегенмен де, Дюркгейм қоғамдық маңыздылығы дәрежесі бойынша моральдық ережелердің қатаң иерархиясын орнатуды талап етті. Отбасы, кәсіби және азаматтық мораль иерархиялық құрылымды құрады, оның биік шыңында мемлекеттен көрініс табатын жалпы адамзаттық құндылықтар мен идеалдар орналасты.

Мораль проблемаларын баян етуде Дюркгейм адамның екі жақты табиғатын пайымдаған антропологиялық теорияға сүйенді. Адамның биологиялық табиғаты (қабілеті, биологиялық функциясы, импульстері, қүмарлығы) оның тәрбие жолымен (нормалар, құндылықтар, идеалдар) қалыптасқан әлеуметтік табиғатымен қарама-кайшылықта болады. Бұл қайшылықтарды тудыратын тоқтаусыз ішкі мазасыздық, шиеленіс сезімі мен үрейлену, бұлар тек қоғамның әрекетімен ғана шешіледі. Ол адамның биологиялық табиғатына бақылау жасайды, құмарлығын және тәбетін шектейді, оларды белгілі бір шеңберде ұстайды. Егер қоғам индивидтерге өзінің бақылауын әлсіретсе, аномиялық жағдай қалыптасады, яғни қоғам мен индивид дезинтеграцияланады, теріс моральдық тәртіпке, ретсіздікке, бақылаусыздыққа әкеп соғады. Бұдан барып өзіндік бір моральдық кеңістік пайда болады, соның салдарынан бұрыңғы нормалар мен құнды-лықтар бұдан әрі өз рөлдерін орындамайды, ал олардың жаңалары әлі нығайып үлгермеген болатын.

Түптеп келгенде, Э. Дюркгейм қарастырған проблемалардың және оларды шешу концепцияларының теориялық әлеуметтанудың іргелі проблемаларының қатарына жататыны даусыз, олар бүгінгі күнде де өз құндылығын жойған емес, әлі де пікір сайыстарын туғызып келед.

Әлеуметтанудың дамуына он тоғызыншы ғасырдың соңы мен жиырмасыншы ғасырдың басында маңызды үлес қосқан неміс ойшылы Макс Вебер (1864-1920) болды. Оның әлеуметтануы қазіргі кезде қайта өркендеуде. М. Вебердің әлеуметтанулық көзқарастарының көптеген жақтары қайтадан ой елегінен өткізіліп, пайымдалуда. Оның дайындаған әлеуметтік таным методологиясы, түсіну концепциясы, идеалдық типтер тұжырымдамасы, мәдениет, этика мен дін әлеуметтануы туралы ілімдері өмірде қолданылып отыр. М. Вебердің әлеуметтанулық козқарастарының қалыптасуына түрлі бағыт ұстаған көрнекті ойшылдар ықпал етті. Солардың арасында Г. Риккерт, К. Маркс, Н. Макиавелли, Т. Гоббс, Ф. Ницце және басқалары болды. Вебердің өзі көптеген ғылыми еңбектер жазды, солардың ішінде "Протестанттық этика және капитализм рухы", "Шаруашылық және қоғам", "Әлеуметтік-ғылымилық және әлеуметтік-саяси танымның объективтілігі", 'Түсінуші әлеуметтанудың кейбір кате-гориялары туралы", "Негізгі әлеуметтанулық ұғымдар" туындыларын атап айтуға болады.

М. Вебер көзқарасы тұрғысынан ой жүгіртіп, сараласақ, әлеуметтану ең алдымен адамның немесе адамдар топтарының мінез-құлқын және әлеуметтік қызметін зерттеуі тиіс. Алайда, олардың кез-келген мінез-құлқы мен қызметі әлеуметтанудың зерттеу пәні бола алмайды. Оның пәні, біріншіден, адамның және адам топтарының мақсаты және оған жетудің құралдары, екіншіден, басқа субъектілерге бағытталған, яғни өз әрекеттерінің оларға тигізген ықпалын және олардың бұған жауап реакциясын есепке алуын қарастырады. Егерде әрекет өзге адамдар тарапынан жауап реакция алуға есептелмесе, айталық машиналар немесе табиғат тарапынан болатын жауапты Вебер әлеуметтік деп санауға болмайды дейді. Сонымен бірге еліктеу әрекеті де әлеуметтік әрекет қатарына жатпайды. Әлеуметтік әрекетті М. Вебер типтерге бөледі: 1) ұтымды-мақсатты әрекет. Бұл әрекет субъектінің саналы түрде алдына қойған мақсатына жетуге ұмтылуымен сипатталады. Осы әрекетті іске асыру барысында басқа адамдар мен заттар құралдар ретінде қолданылады; 2) құнды-ұтымды әрекет - белгілі бір абсолюттік құндылыққа (этикалық, эстетикалық, діни, т.б.) саналы түрде жетуге бағытталған әрекет; 3) аффектілі әрекет, ол субъектінің көңіл-күйі мен сезімінен туындайды; 4) дәстурлі әрекет, бұл қалыптасқан әдет-дағдымен іске асатын әрекеттің түрі. Әйтсе де, М. Вебер осы типтердің шартты екенін мойындаған, әлеуметтік әрекеттерді зерттегенде көп жағдайда аралас мотивтерді басшылыққа алған, себебі кез-келген адамның әрекеті мотивтен туындайды. Нәтижесінде әрекет субъективтік мағынаға ие болады. Сөйтіп, М. Вебер әрекеттің мотивін, мақсатын ұғынуды әлеуметтік зерттеудің бірден-бір міндеті деп түсіндіреді. Өйткені қоғамдық қатынастар жеке адамдардың өзара әрекетінің нәтижесінен құралады. Әлеуметтік әрекеттер, Вебердің айтуынша, адамның немесе адам топтарының саналы пайымдалған өзара әрекет жүйесін, осыдан келіп олар түсінуші әлеуметтану деп аталатын түсіну пәнін құрайды. Мәселенің мәні мынада: егерде адамның әрекеті ойластырылған және іштей бірдемеге бағытталған болса, онда әлеуметтанушы бұл әрекеттердің мазмұнымен қатар, олардың басқа адамдар үйін қандай салдарлары болуы мүмкін екендігін көре білуі тиіс. Субъектінің осы қызметтегі мотиві, басшылыққа алған рухани құндылықтары есепке алынады. Басқаша сөзбен айтқанда, әлеуметтік әрекет субъектісінің рухани дүниесінің мазмұнын түсіну қажет. Осы рөлде әлеуметтану түсінуші ретінде қарастырылады.

М. Вебер түсіргуші әлеуметгану концепциясын жасап дамытты, оның міндеттеріне: біріншіден, адамдардың өз талаптарына ұмтылуы қандай ойластырылған әрекеттер арқылы іске асатынын және қандай дәрежеде, қандай себептермен бұларды олардың жүзеге асыра алатынын немесе асыра алмауын ұғынып, түсіндіру; екіншіден, әлеуметтанушыға түсінікті болған олардың талаптарының салдарлары басқа адамдардың мінез-құлқына қалай әсер ететінін ұғындыру негізге алынды.

Субъектілерінің әлеуметтік әрекеттерін және олардың ішкі жан дүниесін түсіндіру түсінуші әлеуметтануда логикалық тұрғыдан болуы мүмкін, яғни ұғымдардың көмегімен пайымдалған және таза эмоционалды болуы ықтимал. Бұл жағдайда әлеуметтанушының түсінуіне "сезімдік", әлеуметтік әрекет субъектісінің ішкі жандүниесіне "төселу" арқылы қол жетеді. М. Вебер бұл процесті өз бойынан өткізу деп атаған. Адамдардың қоғамдық өмірі қалыптасатын әлеуметтік әрекеттерді қайсыбір деңгейде түсіну өз рөлін атқарады. Бірақ, Вебердің ойынша, әлеуметтік процестерді логикалық түсіну, оларды ғылыми деңгейде пайымдау өте маңызды. Олардың "сезімдік" деңгейде қол жеткен табысын М. Вебер зерттеудің қосымша әдісі ретінде сипаттады.

М. Вебер өзінің түсінуші әлеуметтануында құндылықтар проблемаларынан, соның ішінде мораль, саясат, эстетика, діни құндылықтар мәселелерінен айналып өте алмады. Бұл жерде әңгіме аталмыш құндылықтар жөніндегі субъектінің саналы түрдегі түсінігі ту-ралы болып отыр. Өйткені олар субъектінің, қызметі мен мінез-құлқының мазмұнын және бағытын анықтайды. Сонымен бірге әлеуметтанушы да белгілі бір құндылықтар жүйесін басшылыққа алады. Бұл оның зерттеуінің барысына және нәтижесіне сөзсіз әсер етеді. М. Вебер құндылықтар проблемасын шешудің жолдарын ұсынды. Неокантшылдар аталмыш құндылықтарды тарихтан да бұрын болды деп қарастырды. М. Вебер құндылықты қайсыбір тарихи дәуірдің қалыптасуы ретінде, дәуірге тән мүдделердің бағыттары ретінде қарастырды. Сөйтіп, тарихтан бұрыңғы деп жүрген құндылықтар тарихқа қайтарылды. Құндылықтарды осылайша қарастыру - адамдардың санасын, олардың мінез-құлқы мен қызметінің шындығын түсіндіру үшін аса маңызды. Бұл М. Вебердің әлеуметтік әрекет теориясын дамытуда маңызды рөл атқарады.

М. Вебердің келесі маңызды тұжырымдамасы — идеалды типтер. Ол идеалды типке теориялық конструкция түрінде көрінген дәуірдің мүддесі ретінде қарады. Адамға аса пайдалы осы идеалды модель адамның өмір сүрген дәуіріндегі мүддесін объективті түрде көрсетеді. Осыған орай идеалдық типтер ретінде моральдық, саяси, діни және сол сияқты басқа да құндылықтар және олардан туындайтын адамдардың мінез-құлық және қызмет көріністері, олардың мінез-құлық ережелері мен нормалары, сонымен қатар әлеуметтік қарым-қатынас дәстүрлері болуы мүмкін.

Идеалды типтер қоғамдық күйдің бүкіл мәнін — өкімет билігінің жағдайы, тұлға аралық қарым-қатынас, жеке адам және топтық сана және т.б. сипаттайды. Осының арқасында олар өзіндік ерекше критерийлерге айналады, соған сәйкес адамдардың рухани, саяси және материалдық өміріне өзгерістер енгізу қажет болады. Идеалды тип қоғамда орын алған дүниемен толық сәйкес келе бермейді, кейде өмір шындығымен қарама-қайшылыққа да түседі, сондықтан мұнда қиялдың да белгілері орын алған.

Қалай дегенмен де, идеалды типтер рухани және басқа да құнды-лықтар жүйесінің өзара байланысын көрсетумен қатар, маңызды әлеуметтік құбылыстар ретінде байқалады. Олар қоғамдық өмірде адам-дардың ойлауы мен мінез-құлқына, ұйымдасуындығына мақсаттылықты енгізуге ықпал жасайды.

М. Вебер тарихи процесс барысында әлеуметтік әрекеттік ұтымдылық дәрежесі артады, бұл әсіресе капитализмнің дамуынан айқын көрінеді, ұтымдылықтың жүзеге асуы құқықтық мемлекет тұсында болады, құқықтық мемлекеттің өмір сүруі азаматгардың мүдделерінің өзара әрекеті, ол ұтымдылықпен толық байланысқан, олар заңға, сондай-ақ бәріне ортақ саяси және моральдық құндылықтарға бағынады, құқықтық мемлекет басқарушылар мен басқарылатындардың мақсатты-ұтымды және кұнды-ұтымды әрекеттері негізінде дамиды, алайда, бұл әрекеттер тек мол пайда табу мотивінен туындап, қалған нәрсенің бәрін соған бағындырады, деп талдап көрсетті. Мұндай ұтымдылықты М. Вебер протестандықтардың "шаруашылық этикасына" негізделген дей келіп, оны ерекше капиталистік рухпен байланыстырады. Діннің бәрі де белгілі бір "шаруашылық этикасын" ұстайды, әрі адамдар тіршілігіне қажетті 'мақсаттарды да белгілейді. Алайда, осыған қарамастан, діни аскетизмнің формалары әлі де әр түрлі болып келеді. Шығыс діндерінде — ең жарлыққа еліктіру, о дүниелік аскетизм басым. Мұндай дін, әлбетте, капитализмге тән саналы да белсенді қызмет етуге мүмкіндік бермейді дей келіп, М. Вебер христиан, т.б. діндерге белсенділік, "ішкі дүние" аскетизмі тән, сондықтан олар құдайдың ырқына сәйкес адамдарды жерде тіршілік етуге бағыттайды деген тұжырымға келеді.

Капитализмдегі ұтымдылық идеясын М. Вебер ұтымды бюрократия тұжырымдамасымен ұштастырады. Бюрократия — капиталистік ұтымдылықты іске асырушы. Ұтымды бюрократияның болуының өзі капиталистік ұтымдылықтың ең жоғары көрінісі деп бағалайды, М. Вебер.

Қоғамның әлеуметтік құрылымын зерттеуде М. Вебер таптарда болатын объективтік өзгешеліктерді мойындайды. Бірақ ол таптар ұғымын адамдардың экономикалық қауымдастығы түрғысында карап, өмір стиліне, жалпы намыс, бедел, т.с.с. жәйттерге негізделген статус, жай-жағдай үғымына оны қарсы қояды. Дегенмен, қоғамда матери-алдық жағдайымен ғана ерекшеленіп қана қоймай, басқа да, айталық, омір стилі, модениеті, санасы, т.б. белгілерімен ерекшеленетін әлеуметтік топтардың өмір сүретіні мәлім. Осыған орай бүл өзгешеліктерді түбегейлі алып қарастырсақ, онда олардың экономикалық ерекшеліктермен салыстырғанда екінші қатардағы ерекшеліктер екеніне қоз жеткізуге болады. Вебер статус пен тапты бір-бірінен алшақ, ешқандай қатысы жоқ, тәуелсіз етіп көрсетеді. Нәтижесінде таптар мәселесі, күрделілігі мәз емес екінші қатарға қойылған. Жалпы бұл идея қазіргі батыс елдер әлеуметтануында кең тараған.

М. Вебер өз еңбектерінде өкімет білігі жөніндегі көзқарасын анықтап тұжырымдады, негіздеді. Сөйтіп, ол өкімет билігін үш түрге бөлді: 1) заңды өкімет билігі; 2) дәстүрлі билік; 3) харизматикалық билік (харизматикалық ұғымы гректің "хоріома", яғни құдай берген қабілет деген түсінігін білдіреді) . Зандастырылған өкімет билігі — қоғамда қалыптасып, өмірде басшылыққа алынып отырған тәртіптің заңдылығын мойындау негізінде құрылған биліктің түрі. Ал заңды биліктің таза түрі етіп бюрократиялық билікті алған. Бұл жағдайда чиновник жеке адам ретінде қарастырылмайды, керісінше, оны белгілі бір саяси функцияны атқарушы ғана ретінде қарастырады. Сондықтан адамдар чиновникке тұлға ретінде бағынбайды да, оны тек нормаларды іске асырушы ретінде ғана мойындайды. Дәстүрлі билік — ежелгі дәстүрлер, адамдардың заңды жәйттеріне, қасиетті деген сенімдерге сүйенген, сол дәстүрлердің негізінде іске асатын билік. Мысалы, патриархалдық билікте дәстүр бойынша билік ер адамның қолына шоғырланады. Харизматикалық билік — тұлғаның, косемнің барлық адамдарда болмайтын ерекше сапаларына сенуден туындаған биліктің түрі. Бұған дәлел ретінде М. Вебер көріпкелдерді, балгерлерді, бақсыларды, соғыс батырларын, т.б. келтіреді. Міне, М. Вебердің қысқаша әлеуметтанулық козқарастары осылар.

Классикалық кезеңнің әлеуметтанушыларының ілімдері мен тұжы-рымдамалары көптеген елдерге тарай бастады. Сондай елдердің бірі Ресей болды.

ҮШІНШІ ТАҚЫРЫП

ӘЛЕУМЕТТАНУ ЖӨНІНДЕГІ ОЙДЫҢ РЕСЕЙДЕ ДАМУЫ (XIX ғасырдың екінші жартысы —XX ғасыр)

1. Ресей әлеуметтануындағы негізгі бағыттар мен ағымдар (XIX гасырдың екінші жартысы)

Ресейдегі әлеуметтану ойының қалыптасуы мен дамуы XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың үлесіне тиді. Ресейде әлеуметтану ғылымы саласында зерттеулер жүргізген көптеген ойшылдар шықты. Олар әр түрлі әлеуметтану бағыттары мен ағымдарын қалыптастырды. Географиялық идеядағы бағыт геофафғальш әрі әлеуметтанушы Лев Ильич Мечниковтың (1838-1888) еңбектерінде анық байқалды. Л. И. Мечниковтың әлеуметтану теориясы тұрғысынан қарастырған мәселелері оның "Өркениет және ұлы тарихи өзеңдер" деген ірі еңбегінде баяндалды. Социал-дарвинизмнің әлеуметтік зандылықтарды механикалық тіршілік үшін күрес заңына үқсастыру тұжырымдамасын жоққа шығарып, зерттеуші әлеуметтануды нақты ғылыми понге айналдыруды көздеді. Ол үшін, оның пікірі бойынша, қоғамдық өмірдің шынайы ерекшелікті заңдарын тұжырымдау, сонымен қатар әлеуметгік прогресс белгі-бөлшемдерін барынша мұқияттылықпен анықтау қажет болды. Бірнеше тіршілік иелері ортақ мақсатқа бірлесе күш жұмсап жету үшін қай жерде жиналса, қоғам сол жерден басталады деп ойлап, Л. И. Мечников қоғамда кооперациялар, ынтымақтастық құруға тырысу анықтаушы болатынын атап көрсетті.

Биологияның зерттейтін құбылысы жан-жануарлар мен өсімдіктердің тіршілік ету жағдайынан тұратын болса, әлеуметтануды тек ынтымақтастық және күштерді біріктірудің көрінісі, яғни табиғаттағы кооперация факторлары қызықтырады.

Әлеуметтануды дүниедегі бір клеткалыдан бастап, адамдардың өндірістік кооперацияларына дейінгі ынтымақтастықтың бүкіл құбы-лыстарын қамтыған ғылым ретінде анықтап, Л. И. Мечников қоғам мен биологиялық организм арасындағы өнімдер ұқсастығын пайдалануға бағыт ұстады, сонымен қатар ол қарапайым биологиялық редукционизмді жоққа шығарды.

Қоғамдық прогресс идеясы Л. И. Мечниковтың әлеуметтану тұжырымдамаларында маңызды орынға ие болды. Оның пікірінше, прогресс идеясы болмайынша адамзат тарихы тек оқиғалардың мағынасыз қоймасы болып қалады. Бұл тұрғыдан алғанда әлеуметтану міндеттеріне прогресс неден тұрады, қоғамның алға қарай дамуын қандай нақты белгі-өлшемдермен анықтап білуге болады деген мәселелерді қойды. Әлеуметтік прогресс жолындағы қоғамның эволюция дәрежесінің сандық индикаторы ретінде Л. И. Мечников адамдардың қол жеткізген ынтымақтастық деңгейіне көңіл аударды. Өйткені ол табиғатта болатын тіршілік үшін күресті ығыстырды. Ынтымақтастықтың адамдар арасындағы қарым-қатынас ретінде ерікті түрде және күштеу арқылы айқындалғанына көңіл аударып, әлеуметтанушы бұл процестегі индивидтердің еркіндік дәрежесі сол өркениеттің прогрессивтілігінің басты өлшемі бола алады деп ойлады. Адамдардың ынтымақтастығы жүзеге асатын кооперациялардың тарихи типтері адамның ынтымақтастықтың қаншалықты қажеттілігін түсінуіне негізделеді. Тарих, Л. И. Мечниковтың пікірінше, кооперацияның еріксіз типіне (сырттан күш көрсетудің есебінен) бағынышты индивидтердің одағы арқылы, қоғамдық еңбек бөлінісі себеп болған, "мүдделерінің ортақтығының, өзінің бейімділігі және ынтымақтастыққа саналы тырысуының" арқасында қалыптасатын адамдардың ерікті ассоциацияларына бірте-бірте трансформациялану процесі. Әлеуметтік прогресс қоғамдық өмірде көрінетін күштеу, зорлау немесе билікке кері келетін болса, керісінше, еркіндік пен өзіндік сананың даму деңгейіне тікелей байланыста болатынын айта келіп, ойшыл бұл процестің механизмдерін, тарих кезеңдерінің ауысу кезеңдерін анықтауға тырысты.

Географиялық мектептерге тән тұжырымдама тұрғысынан қарас-тыруды басшылыққа алған Л. И. Мечников сыртқы орта мен сол ортаны мекендеген адамдардың кооперация және ынтымақтастыққа жеткізетін қабілетінің арасынан өркениет эволюциясының қайнар көзін іздестірді. Орта, Л. И. Мечниковтың пікірі бойынша, тек жәй қоршаған табиғат қана емес, ол адам еңбегі процесіне түскен және соның ықпалымен өзгеріске түскен оның бір бөлігі. Географиялық ортаның басты компоненті гидрологиялық фактор (адамдар қызметіне су ресурстарының ықпалы) болуы ықтимал деп түсінген орыс әлеуметтанушысы дүниежүзілік тарихтан өзендік, теңіздік және мұхиттық (немесе жалпы тарихтық) үш негізгі дәуірді немесе өркениетті бөліп көрсетті. Бұл факторды зерттеуші халықтың өндірістік қызмет барысында сыртқы жағдайға бейімделу қабілеті ретінде зерделеумен қатар, тарихтын қозғаушы күші ретінде де қарастырған.

Натурализмнің қалыптасуына және әлеуметтік процес пен оның қайнар көздерін түсіндіруде біржақтылықтың орын алғанына қарамастан, Л.И.Мечников географиялық детерминизмнің дәстүрлі көзқарастарына тән ой-пікірлердін анық шектеулігін жеңіп қана қойған жоқ, сонымен қатар әлеуметтану зерттеулері үшін бірнеше проблемаларды белгілеп берді (әлеуметтік даму механизмінің элементері ретіндегі халықтардың әлеуметтік психологиясының ерекшеліктері, енбек дағдыларының социо мәдени трансляциялары мен қоғамдық ұстанымдардың формалары және т.б.).

Ресей әлеуметтану дәстүрінде органикалық деп аталған бағыттың өкілдері Александр Иванович Стронин (1826-1889) және Павел Федорович Лилиенфельд (1829—1903) қызықты ережелерді қалыптастырды.

А. И. Стронин әлеуметтік білімді жаратылыстану ғылымына, ең алдымен биологияға ұқсас үлгіде қарау қажет деп есептеді. Ол қоғамды біртұтас организм ретінде қарастыра отырып, қоғамдық институттарды оның жекелеген фрагменттері деп есептеді. Сондықтан оның "әлеуметтану физиологияға ұқсас болуы қажет" деп түйіндеуі түсінікті еді. Өзі өмір сүрген қоғамды пирамида тәріздес бейнелеу арқылы А. И. Стронин адамгершілік және интеллектуалды құндылықтарды жасайтын қоғамдағы жоғарғы құрылым тек саясатпен айналысу қажет деген ой қорытады. Оның пікірінше, әрбір социумның, кез-келген биологиялық организм сияқты, белгілі бір жинақталған күш қорына сәйкес өмір сүруі шектеулі болады. Ол күш ерте ме, кеш пе бітеді. Адамгершіліктің құлдырауы мен әлеуметтік идеалдардың күйреу процесін биологиялық азу құбылыстарымен салыстыра келіп, А. И. Стронин Батыс Еуропаның "революциялық дәндері" Ресей шындығына жат және қауіпті деген сенімде болды

А. И. Стронинннің биологиялық редукционизмі механицизммен бірігіп, оның әлеуметтану тұжырымдамасының эвристік шектеулігін негіздеді. Соған қарамастан оның бірнеше теориялары Ресейдің интеллектуалдық ой-пікірінде белсенді пікір тартыстарын оятты, одан әрі әлеуметтанулық теориялардың дамуына әсер етті

Әлеуметтануда органикалық бағытты пән ретінде жақтаушы "Болашақтың әлеуметтік ғылымы туралы ойлар" атты кітаптың авторы П. Ф. Лилиенфельд болды. Қоғамды табиғаттың барлық организмдері сияқты өмір сүретін шынайы организм іспетті қарастыра отырып, П. Ф. Лилиенфельд әлеуметтік заңдар әлеуметтік күштердің, және табиғаттағы органикалық күштердің арасындағы әрекеттерді ұқсастыру жолымен шығарылы мүмкін деген қорытынды жасады. Қоғамдық процестердің өздері, зерттеушінің пікірі бойынша, теориялық тұрғыдан механикалық қозғалыстың көрінуіне алып барады. П. Ф. Лилиенфельдтің пікірі бойынша, барлық организмнің клеткалардан тұратыны іспетті қоғам да клеткалардан түзіледі. Бұл жерде зерттеушінің қоғамдық организмнің клеткалары деп отырғаны жекелеген адамдар.

П. Ф. Лилиенфельд қайсыбір жекелеген процестер (туу, өсу, өлім) мен жекелеген органдарды (ми үкімет ретінде, т.б.) баяндай келіп, биологиялық организм мен қоғамдық организмде дәлме-дәл келетін ұқсастық бар деп есептейді)

Экономикалық, саяси және заң қызметін орыс ойшылы физиоло-гиялық, морфологиялық және тұтас организм ипостасиясымен теңестіреді. Сөйтіп, қоғамның басты институттарының мәңгіліктігі және өзгеріске түспейтіндігі туралы тезисті негіздеді, оларды күшпен транс-формациялауды П. Ф. Лилиенфельд патология ретінде қарастырады.

Ресейде әлеуметтанулық ойдың дамуында субъективтік бағыт маңыздылардын бірі болды. Оның көрнекті өкілдері Петр Лаврович Лавров (1823—1900) және Николай Констаншнович Михайловский (1842—1904) еді. П. Л. Лавров "Тарихи хатуар"деп аталатын еңбегінде субъективизм туралы өз козқарасын баяндады. Ол әлеуметтану ғылымына бірінші болып "антропологизм", "субъективтік әдіс", "субъективтік көзқарас" ұғымдарын енгізді. Оның пікірінше, басқа ғылымдардағы сияқты әлеуметтану мен тарихта өзгермейтін және абсолютті заттар бар. Олар объективті, белгілі бір дәуірде жұрт оны білмеуі мүмкін, бірақ олар басқа бір дәуірде анықталады. Әлеуметтану мен тарих белгілі бір сатке дейін анықталынбайтын ақиқаттарды құрайды. Олардың анықталынбау себебіне қоғамның мәселені түсінуге және оған жауап қайтаруына субъективті дайын болмауы жатады.

П. Л. Лавров әлеуметтануды нормативті ғылым деп есептеді. Оның көзқарасы бойынша, қоғамның бір ғана нақты қозғаушы күші тұлға бола алады. Оның мүддесін мойындамау деген сөз аса маңызды әлеуметтік құбылысты байқамаумен бірдей. Тарихтың барысы объективтік заңдармен анықталса да, тұлға тарихи процесті өзінше түсініп, өз алдына мақсаттар кояды және оған жетудің құралдарын таңдайды.

П. Л. Лавров әлеуметтануға анықтама беруге талпыныс жасады. Оның түсінігінде әлеуметтану өз бетінше өмір сүрушілердің арасындағы ынтымақ тастықтың көріну, күшею және әлсіреу формаларын зерттейтін саналы органикалық ғылым. Сондықтан бұл ғылым өзінде дара сананы барынша қалыптастырған даратығы бар бүкіл жанды қоғамды, адам жүзеге асырсам-ау деген қоғамдық идеалдарды, сонымен қатар тұлғаның өзіндік қоғамдық идеалдарды жүзеге асыруға жақындатсам деген талпынысынан туындайтын практикалық міндеттерді қамтиды.

Қоғам өмірін және ондағы процестердің негізгі мазмұнын ашудың өзіндік жолын айта келіп, П. Л. Лавров тұлғаның жеке адамгершілік идеалдарына сәйкес өмірдегі формаларды өзгертуге, сонымен қатар ол нені прогресс деп санаса сол үшін күресуге құқылы әрі міндетгі екенін атап көрсетті. Сондықтан тұлға қоғамдық күштерге зор ықпал жасайды. Қоғамның дамуына күшті әсер еткен тұлғаны П. Л. Лавров алға шыққан тұлғалардың қатарына жатқызады. Мұндай тұлғалар қоғамдық құбылыстарға сын көзбен қарайды, оларды түзетуге атсалысады

Ш. К. Михайлоискийдің пікірінше, адамнын адаммен қарым-қатынасы секілді, оның табиғатпен қарым-қатынасының арасында бір-бірімен жанаспайтын қарама-қарсы айырмашылық бар. Бірінші жағдайда бір жәй ғана құбылыс деген ой тумауы керек. Өйткені бұл құбылыстың алдына қойылатын нақты мақсаты бар. Екіншісінде мұндай мақсат болған емес. Бұл өзгешілістер аса маңызды болғандықтан адамзат танымының екі ірі саласында әр түрлі әдістерді қолдану қажеттігін талап етеді. Қоғамдық құбылыстарды тек субъективтік деп бағалауымыз керек. Бұл жерде жоғары бақылауды субъективті әдіс жүзеге асыруы тиіс.

Н. К. Михайловский әлеуметтану басқа қоғамдық ғылымдармен байланыста болуы керек деп есептейді. Ол қоғамдық өмір фактілеріне әділ қарауға болады деген тұжырымды ұстайды. Тұлғаның әлеуметтік байланыстарына қарап, оның дүниеге козқарасын анықтауға болатынын жазды. Н. К. Михайловский Ч. Дарвин мен Г. Спексердің эволюциялық теориясын мойындамады, керісінше, тұлғаны әлеуметтік бақылаудың бұлдіргіш ықпалынан құтқару қажеттігі теориясын басшылыққа алды. Оның пікірінше, тұлға мен қоғам арасында үздіксіз соғыс жүріп жатады. Оның дәлелі ретінде Ресей тағдырын алға тартты. Әлеуметтік мінез-құлыққа, жүріс-тұрысқа еліктеудің, өзін-өзі сендірудің, беделдің қаншалықты ықпал ететініне көңіл аударып, Н. К. Михайловский 3. Фрейд пен В. Адлердің психосараптамасына жоғары баға берді.

Анархизмнің теориялық мазмұны мен практикалық бағыты орыс революционерлері Михаил Бакунин (1814—1876) мен Петр Кропоткин (1842—1921) шығармаларында жан-жақты дәлелденді. Олар Батыс Еуропа анархизмінің теоретиктері Ш. Фурье, М. Штирнер және П. Прудон еңбектеріне арқа сүйеді. М. Бакунин анархизмінің мәні — заттарды өздерінің табиғи ағымына жібергенмен бірдей... Осыдан келіп анархизмнің басты идеясы — ешбір мемлекеттік институттар бұза алмайтын тұлғаның еріктілік идеясы, табиғи күй ретіндегі оның еркіндік идеясы қалыптасты, дейді.

Тұлға еркін болуы керек, оған ештеңені тануға болмайды дей келіп, Бакунин еркіндіктің әлеуметтік сипатта болатынын жазды. Өйткені еркіндік тек қоғам арқылы жүзеге асуы мүмкін және еркіндік әркімнің барлық адамдармен қатаң теңдікте және ынтымақтастықта болуымен іске асады. Қоғам әр адамның толыққанды дамуы үшін жағдай жасауы тиіс, тек сол ғана оның әлеуметтік еркіндігінің нақты мүмкіндіктерін анықтайды. Адам еркіндігінін бұдан да басқа да көріністері бар, кез-келген өкімет билігі, ол мейлі құдайдікі болса да, адамдікі болса да, егер ол тұлғаны қанаса, оның еркіндігі бүлікке соқтырады және содан көрініс табады.

М. Бакуниннің пікірі бойынша, адам өз еркін шектейтін қоғамдық институтгармен қарама-қайшылыққа түседі. Ол әсіресе халықты басып, жаншитын және халықты қанау есебінен күнін көретін чиновниктер аппараты ретіндегі мемлекетпен күреседі.

Мемлекет — қашан болмасын елдің күш-қуатына қарсы тұрған азшылықтың өкімет билігі. Ол адамдардың еркін заң жолымен зорлаушы, олардың еркін тұрақты түрде жоққа шығарушы болып отыр. Түптеп келгенде, мемлекет қайсыбір азшылықтың жеңілдіктерін нығайтады және көпшіліктің нақтылы қаналуын бекітеді. Адамдар бұқарасы өздерінің надандығынан бұны түсінбейді. Шындығында олардың мүдделері өздерін қанап отырған мемлекетті жою болып табылады. Осыған олардың әділ саналатын еркіндік бүлігі бағытталуы қажет.

Прудонның біраз социалистік идеяларын қабыддаған М. Бакунин оларды өзінің социализм және федерализм теорияларында дамытты. Осы идеяларының арасында ең негізгілеріне жататыны — социализм қоғамдық құбылыс ретінде өзіндік және ұжымдық еркіндікпен, еркін ассоциациялардың қызметімен құрылуы тиіс деген пікірлері. Онда адамдар қызметіне ешқандай үкімет шектеуі болмауы керек және мемлекет жағынан ешқандай қамқорлық болмауы тиіс, мемлекет қалай дегенмен де жойылуы керек. Бәрі де тұлғаның, өнеркәсіп ұжымдарының және өзге де ассоциациялардың қажетгіліктері мен мүдделерін қанағаттандыруға бағындырылуы керек. Сөйтіп, қоғам ерікті адамдардың жиынтығына айналады. Қоғамның бүкіл субъектілерінің арасындағы қатынастар федерализмді орнатады, яғни ерікті және тең құқықты принциптер негізінде олардың одағы құрылады.

Социалист-анархист өзі үшін де өмір сүруі керек, сонымен бірге бүкіл қоғамға да қызмет етуі қажет. Ол шын мәніндегі нақты патриот, әрдайым адамгершілігі аса мол социалист-анархист болуы тиіс.

М. Бакунин қоғам дамуының бүкіл экономикалық, саяси, рухани процестерін мемлекет реттейтін "мемлекеттік социализмді" сынға алды.

Оның пікірі бойынша, мұндай социализм өзінің негізсіздігін толығымен көрсетті. "Реттеушілік" және "деспоттық" болғандықтан социализм көпшілік халықтың қажеттерін және заңды талаптарын қана-ғаттандыру мұратынан шалғайда тұрды. Мемлекет социализм алдында озінің банкрот болғанын көрсетті, ол социализмнің оған деген сенімін жойды. Бірақ социализм өлмейді. Социализм жекеше экономикалық ассоциациялар арқылы өзін көрсетеді және әр адамның еркін де жан-жақты дамуы үшін оларды материалдық және рухани игіліктермен қамтамасыз ете алатын болады.

Анархизм идеясын өз еңбектерінде П. Кропоткин одан әрі дамытып, мемлекет пен "мемлекеттік социализмге" үзілді-кесілді қарсы шықты, жеке және ұжымдық еркіндікке негізделген қоғамдық құрылысты қалыптастыруға еңбекшілердің өздерінің мүмкіндігі бар, анархияның теоретиті ауылшаруашылық қауымдастықтар одағы, өндірістік артельдер және адамдар мүддесіне орай құрылған ассоциациялар негізінде "мемлекетсіз коммунизм" құруға болады деп санады.

Осы адамдардың өзара тең дәрежелі қоғамы ретіндегі ерікшіл "анар-хиялық коммунизмнің" мемлекеттік авторитарлық коммунизмнен өзгешелігі — оның толығымен өзін-өзі басқаруға негізделгендігінде. Ол өнеркәсіп жер шаруашылығы, ой еңбегі сияқты тағы басқа да алуан түрлі өндірістер үшін құрылған көптеген одақтардан тұруы керек . Практикада социалистік анархизм осындай болуы тиіс. Бұл жерде ең өзекті әңгіме — адамдардың ерікті ассоциацияларының өзін-өзі баскару жөніндегі федеративтік одағын құру болып отыр. Олардың арасындағы қатынастар ынтымақтастық, әділеттілік және басшысыздық принциптері негізінде құрылады және негізінен моральдық нормалармен реттеледі.

Адамдар арасындағы қатынастарды адамгершілік жолымен реттеу проблемасына маңыз бере отырып, П. Кропоткин адамгершілік сезімдер — адамдардың биологиялық табиғатында деп санады. Қоғамдық тіршілік, әрекет ету процесінде олардың бұл сезімдері одан әрі дамиды және артады, әлеуметтік мән мен мазмұнға ие болады. Негізі мораль болып саналатын өзара бірін-бірі қолдау мен ынтымақтастықтың бастапқы адамгершілік сезімдері осындай. Кропоткин әділеттілікке ден қойып, оған адамдардың қызметі мен мінез-құлқының бағытын анықтаушы ретінде қарады. Әділеттілік идеясынан еріктілік пен тендік ұғымдарын туындатты. Теңдік принципі — тұлғаға құрметпен қарау, деп түсіндірілді. Тұлғаға адамгершіліктік ықпал жасай отырып, қандай да болмасын адамгершілік идеалы үшін адамдардың табиғатын бұзуға болмайды. Анархистер бұл құқықтың ешкімде болуын мойындамайды, өздері үшін де мұндай құқық болуын қаламайды. Олар тұлғаның толыққанды еріктілігін қалайды, оның тұтас және толық жүзеге асуын, бүкіл қабілетінің даму еркіндігін қалайды. Анархизмнің теориялық және практикалық негіздері осылар. Тұлғаға толық еркіндік беру және мемлекет атаулыны жою идеялары дерексіздік пен аңқаушылықты көрсеткенімен, анархизмнің тұлға әділеттігі, теңдігі және еркіндігі, өзін-өзі басқару идеялары, әр түрлі әлеуметтік ұйымдар мен одақтардың өзара қатынастарының федералдық сипаты туралы ой-пікірлері оның жақсы жақтары екені дау тудырмайды. Сондықтан анархизм қазір де өзінің жақтаушылары мен ізбасарларын тауып отыр.

Ресей әлеуметтануындағы психологаялық бағыт 1890 жылы қалыптасты. Сол тұста осы бағыттың көрнекті өкілдері Е. В. Де-Роберти мен Н. И. Кареевтің іргелі еңбектері жарық көрді. Е. В. Де-Роберти (1843-1915) мен Н. И. Кареевтің (1850-1931) басты шығармалары қоғамдық дамудың келесі проблемаларына, атап айтқанда, оның қалыптасу себептері мен қозғаушы күштері, қоғам дамуының негізгі мазмұны мен бағыттары, прогресс пен регресс, бұқара халық пен тұлғаның тарихтағы рөлі және т.б. арналды. Бүкіл осындай проблемаларды шешуде олар адамдардың мінез-құлқы мен қызметінде индивидуалдық және ұжымдық психологияның негізгі рөл атқаратынын атап көрсетті.

Де-Роберти қоғамдық құбылыстарды теориялық және методологиялық тұрғыдан зерттеуді өзінің "Социология", "Әлеуметтік психика", "Социологияның негізгі мәселелерін жаңаша қою", "Философия жоне оның XX ғасырдағы міндеттері", т.б. еңбектерінде дамытып жазды. Оның теориялық социология тақырыбына арналған туындылары әлеуметтік психологиямен және философиямен тығыз байланысып жатты.

Ол өзінің "Психологиялық әлеуметтануында" бүкіл қоғамдық құбылыстардың адамдар әрекетінің нәтижесі екендігін айта келіп, олардың өздеріне тән психологиялық алғышарттары болатынын, ең алдымен адамдардын ықыласы, көңіл-күйі, құмарлығы, ойлауы, еркі және т.б. осыған бағытталатынын жазды. Сөйтіп, қоғамдық құбылыстардың бәрі белгілі бір мөлшерде өзіндік психологиялық құбылыстармен сайма-сай келеді. Сондықтан қоғамдық ғылым ретіндегі социология психологиямен тығыз байланысты болуы керек. Осы орайда оның пәні адамдардың әлеуметтік әрекетін анықтайтын психикалық әсер болуы қажет. Де-Роберти адамдардың психикалық әрекетін биологиялық алғышарттардың және адамдардың әлеуметтік әрекеттерінің ықпалы арқылы түсіндірді. Алайда, осы өзара әрекеттегі адамдардың психикалық әрекетін жетекші буын деп есептеді. Социологияның негізгі мақсаты - психикалық өзара әрекет заңдарын танып білу, социология өзінің қорытындыларын психологиялық әрекеттер мен адамдардың мінез-құлықтары механизмдерін және олардың психикалық өзара әрекет заңдарын түсіну негізінде қалыптастырады, деп тұжырымдады.

Де-Роберти адамдардың психикалық өзара әрекеті жөнінде тұжырым жасағаңда индивидуалдық және ұжымдық психиканың маңызына да тоқталды. Оның айтуынша, ұжымдық психика қайсыбір әлеуметтік топтардың, белгілі бір адамдар бұқарасының және ұлттық қауымдастықтардың ұжымдық таным, сезім, ойлау кейпі, көңіл-күйінің жиынтығы болып саналады. Батыс Еуропада ұжымдық психология проблемасын бірнеше ғалым зерттеген еді. Олардың көпшілігі ұжымдық психологияны халықтардың және бұқараның психологиясы ретінде сипаттаса, Де-Роберти адамдардың ұжымдық психикасының әр түрлі әлеуметтік топтар мен жіктердің, соның ішінде отбасынын, тайпаның, кастаның, таптың, ұлттың және т.б. мінез-құлқы мен әрекетіне ықпал етуін терең сараптаудан өткізді. Оның пікірі бойынша, әлеуметтану өзінің мазмұны жағынан әлеуметтік психологияға дәл келеді. Де-Роберти адамдардың мінез-құлқынан байқалатын ұжымдық психика олардың моралінде іске асады, адамдардың тіршілік әрекетінің адамгершілік нормалары мен принциптерін анықтайды, сонымен қатар ұжымдық және индивңдуалдық психика, олардың психикалық құрылымы адамдардың бүкіл рухани және материалдық мәдениетінен, қоғамның өмір сүруінің негізі болып саналатын экономикалық, саяси жоне басқа да институттар жүйесінен көрініс табады, дәл тұжырымдады.

Н. И. Кареев қоғам дамуындағы психологиялық факторлардың рөлі мен маңызын дәлелдеуге үлкен үлес қосты. Осыған байланысты белгілі ғалым "Философия тарихының негізгі мәселелері", 'Тарихи процестіц мәні және тарихтағы тұлғаның рөлі", 'Тарихи-философиялық және социологиялық этюдтер", "Социологаяның жалпы негіздері" деген еңбектер жазды. Әлеуметтанудағы психолоғиялық бағыттын өзге де өкілдері сияқты қоғамдық құбылыстарды түсіндіруде психологияның өте маңыздылығын атап көрсетіп, қоғамдық құбылыстардың әр-дайым психологиялық негізі болатынын дәлелдеді. Қоғамдық құбылыстар адамдар әрекетінің жемісі ретінде қалыптасады да, соның нәтижесінде олардың сезімі, еркі, қайсыбір түсініктері, инстинктері, интуициялары және ойлау кейпі іске асады.

Адамның психологиялық өмірі, Кареевтің пікірінше, оның "пси-хикалық табиғатынан" туыңдайды. Осы тәуелділік адамдардың әрекетінен және олардың өзара қарым-қатынасынан көрінеді. Психологиялық түсіндіру олардың пайдалы және зиянды мінез-құлықтарын пайымдауды талап етеді, сонымен қатар қоғамдық құбылыстардың "әділетті" және "әділетсізін" айқындайды. Де-Роберти сияқты Н. Кареев адамдардың психологиялық өзара әрекеті олардың қоғамдық дамуының негізінде жатыр деп санайды, өйткені олардың экономикалық, саяси және басқа да өзара әрекеттерін қамтамасыз етеді, соның нәтижесі болып қоғамдық өмірдің бүкіл саласының және оның әлеуметтік институттарының дамуы көрініс табады.

Адамдардың өзара психикалық әрекетінде олардың индивидуалдық және ұжымдық психикасы ерекше рөл атқарады. Бұл мәселеде Н. Кареевтің көзқарасы да Де-Робертидің тұжырымдамасымен бірдей болды. Белгілі бір психикалық негіз болмайынша, адамдар арасында практикалық қатынастардың да болуы мүмкін емес. Бұл жекелеген адамдар және әлеуметтік топтар арасында пайда болатын экономикалық, саяси, т.б. практикалық қатынастарға қатысты. Осы қатынастардың бәрі адамдардың индивидуалдық және ұжымдық өзара әрекетінен құрылған қатынастар.

Аталмыш ережелердің негізінде Н. И. Кареев қоғам теориясын жасады. Қоғам, оның ұғымында, адамдар арасындағы психологиялық жүйелер мен практикалық өзара әрекеттер ретінде көрініс табады. Осыны ескере отырып, тұлға мен қоғамның өзара қатынастарын пайымдау керек, сонымен қатар қоғамдық өмірдің басқа да проблемаларын, атап айтқанда, еңбек бөлінісін, адам әрекетінің жемістерін, айырбас, таптар күресін, саяси билік жүйесін ой елегінен өткізу керек, қоғамның бұл бөліктері осының тұтастығын құрайды. Осы және басқа да проблемаларды түсіну үшін психологиялық факторлардың адамдардың әрекеті мен мінез-құлқына әсер етуін және қоғам дамуындағы маңызын тереңірек пайымдауымыз керек. Орыстың психологиялық бағытты зерделеп, зерттеген өкілдерінің негізгі тұжырымдамалары осылар. Бұл көзқарастар Ресейде қоғамдық ойдың дамуына үлкен ықпал жасады.

Орыс социологиялық ойының дамуына үлес қосқандардың бірі Максим Максимович Ковалевский (1851 — 1916) болды. Оның әлеу-меттанымдық козқарасының қалыптасуына Батыс Еуропа социологтарының және орыс ойшылдарының шығармалары зор әсер етті. Ол өзінің "Социология" атты еңбегінде әлеуметтанудың қоғамды зерттейтін ғылым екенін айта келіп, әлеуметтануды екі негізге: қоғамды ұйымдастыру және оның эволюциясы бөлімдеріне бөледі. Конттың қоғам тұтас әлеуметтік организм деп тұжырымдаған және оның даму заң-дылықтарының сипаттары жөніндегі ілімдерін қабылдап, қоғамдық құбылыстардың заңдылықтары туралы ілім болмайынша, қоғам жөнінде ғылымның пайда болуы тіптен неғайбыл, деп жазады.

Қоғам дамуының заңдылықтары туралы түсінікгі тарихи процестің ілгерілеуі мен әлеуметтік сабақтастық жөніндегі түсінікпен органикалық байланыста қарастырады, себебі адамзаттың білімі, тәжірибесі, мәдениеті бір тарихи дәуірден келесісіне беріледі, дамиды. Қоғамның даму заңдылықтары, тарихи процестің ілгерілеу сипаты және әлеуметтік сабақтастық идеялары М. М. Ковалевскийдің қоғам эволюциясы жөніндегі тұжырымдамасының маңыздысы болып саналады. Бұл концепция бойынша қоғамның бір күйден екінші күйге өтуі бір қалыпты жүреді. Соның нәтижесінде қоғамдық өмірдің жекелеген салалары мен әр түрлі әлеуметтік институттары дамиды.

Қоғам дамуындағы экономикалық, демографиялық, саяси, психо-логиялық, адамгершілік, діни және т.б. көптеген факторлардың рөлін көрсеткенімен, бұл факторлардың бірде-біреуіне оларды тұрақты түрдегі шешуші алғышарт деп атап, оған жете маңыз берген емес. Әр алуан жағдайларға байланысты оларға әр түрлі рөл береді, осыдан барып, олардың кез-келгені алдыңғы орынға шығуы мүмкін. М. Ковалевскийдің плюралистік әлеуметтануының дүниетанымдық және методологиялық мәнісі осында. Өзінің плюрализмі тұрғысынан ой түйіндей отырып, Спенсер, Дюркгейм, Тард сияқты басқа да әлеуметтанушылардың қоғам дамуындағы біржақты факторлар жөніндегі көзқарастарын сынады. Методологиялық тұрғыда маңызды факторлар деген болмайды, олардың әрқайсысы қоғамдағы жағдайға байланысты басты алғышарт рөлін атқара алады, деп жазды.

Әлеуметтанулық плюрализмді басшылыққа алған М. Ковалевский, соның негізінде қоғамдық прогресс теориясын жасады. Бұл теорияны оның әлеуметтануының өзегі деп санайды. Ол, әлеуметтанудың негізгі заңы дегеніміз - прогресс заңы деп тұжырым жасады. Әлеуметтанудың міндеті — прогресті туындатқан қоғамдық және саяси укладтағы өзгерістерді ашу және олардың пайда болу себептерін көрсету, деп санады.

Адамзат қоғамының дамуы занды және прогрессивті құбылыс екенін дәлелдеумен қатар, М. Ковалевский қоғамда тоқыраудың, бір орында тұралап қалу немесе кері қозғалудың болуын жоққа шығармады. Бұлардың тарихта болатынын мойындады. Қалай дегенмен де, әлеуметтанудың жалпы заңының - прогресс заңының жеңетініне сенді.

Қоғамдық прогресс теориясында барлық халықтардың дамуы қоғам-дық сатылаулардан өтеді, бірақ бір мезгілде емес, ол даму деңгейіне байланысты болады. Бұл М. М. Ковалевскийді салыстырмалы-тарихи әдісті қолдануға итермеледі. Осы әдісті тиімді қолдану нәтижесінде ол әлеуметтік құбылыстардың пайда болу себептері мен өзгешеліктерін белгіледі, қоғам дамуының әр кезеңіне сәйкес сипаты жағынан бірдей немесе қосарлана өмір сүретін алуан түрлі құбылыстардың болуына көз жеткізді. Әрқилы елдердегі және дәуірдегі халықтардың дамуын салыстырып, олардың тарихи эволюциясының кейбір жалпы заңды-лықтарын табуға болады, деп тұжырым жасады.

XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басындағы орыс әлеуметтанулық ойының дамуында жария түрдегі марксизм өзінің орын алды. Бұл теориялық және идеологиялық ағым либералдық буржуазияның ой-санасының көрінісіне айналған еді. Либералдық буржуазия жария марксизм арқылы марксизмнің көптеген идеяларын пайдаланды, әсіресе капитализмнің дамуының тарихи қажеттіліктен туындағанын Маркстің экономикалық теорияларын Ресейде дәлелдеу үшін қолданды. Халықшылдардың идеологиясына қарсы күресте жария марксистер Ресейдегі капиталистік өндіріс тәсілдерінің дамуының осыларға бай-ланыстылығын техникалық, экономикалық және рухани мәдениеттегі өркендеудің объективтік және заңды сипаты арқылы дәлелдеді. Бұлардың бәрін олар прогрессивтік процесс деп қарастырды, ал оны дәлелдеу үшін маркстік тарихи процесс теориясына және маркстік терминологияға әрдайым жүгініп отырды.

Жария марксизмнің көрнекті өкілдері П. Струве (1870-1944), М. Туган-Барановский (1865-1919), сондай-ақ Н. Бердяев (1874-1948), С. Булгаков (1871-1944) болды, олардың көзқарастары негізінде кейінірек идеалистік және діни бағыттар дами бастады.

П. Струве "Россиядағы экономикалық даму жөніндегі мәселелерге сын заметкалар" еңбегінде және М. Туган-Барановский "Орыс фабрикасының өткені мен бүгінгісі" шығармасында экономикалық заң-дардың объективтік әрекетінің іргелілік сипаты туралы ережені дәлелдеді. Осымен байланысты капитализм дамуының дүние жүзінде, соның ішінде Ресейде сөзсіз жүзеге асатыны баяндалды. Ресейдегі капитализмнің дамуы жөнінде сөз еткенде, нарық, бәсеке, өнеркәсіпті техникалық қайта құру, жаңа әлеуметтік топтардың, соның ішінде таптардың, әсіресе буржуазия мен жұмысшы табының қоғамдағы рөлдері әнгімеге арқау болды. Маркстік әдістемелік негізінде аса мол фактілерді қамтыған материалдар талданып, қорытындыланды. Осы қос әлеуметтанушы әрі экономистер сол тұста әлеуметтанудағы субъективтік әдіске қарсы шығып, "объективтік ғылымды" қолдады.

П. Струве мен М. Туган-Барановскийдің бұдан кейінгі еңбектерінде капитализмді ақтау бағыты анық көрінді. Олар бұған дейін өздерінің қолдап келген марксизмнің капитализмнен социализмге өтудін сөзсіздігі туралы ережесінен бас тартты. Ғылыми көзқарастардың ұлы және бай мазмұнды жүйесі марксизм деген байламынан ат тондарын ала қашты. Керісінше енді олар марксизмге, соның ішінде оның тарихты материалистік тұрғыдан түсіну іліміне және экономикалық теориясына сын көзбен қарайтын болды.

Олар философиялық-социологиялық көзқарастарын идеалистік тұжырымдамалардың көмегімен дәлелдеуге бағыт ұстанды. Сол кездегі жаңа капиталдіктің адам өмірінің негізін қалаушы тарихтан бұрыңғы рухани құндылықтар, ең алдымен моральдық мұралар деген пікірін мойындаған П. Струве мен М. Туган-Барановский қоғамдық прогресс толығымен адамзаттың мәдени құндылықтарының дамуымен анық-талатынына сендірді.

Маркстің "экономикалық материализмін", әсіресе оның қоғам да-муындағы өндіріс тәсілінің шешуші рөлі туралы ілімін және адамдардың өндіріс қатынастарының, олардың өндіргіш күштерінің даму сипаты мен деңгейіне сәйкес келу жөніндегі заңын теріске шығарып, жария марксшілдер таптар күресі мен әлеуметтік революция туралы ілімдерін "лақтырып" тастады. Олар капитализмді бірте-бірте жетілдіретін эволюциялық көзқарасты қолданды. Капитализмнің дамуынан әлеуметтік қайта құрудың үздіксіз процесін көрді. Дамудың басқа жолдарын олар көргісі де келмеді, Сондықтан жария марксшілдер капитализмнің доктринерлары атанды.

Струве таптар мен саяси партиялардың өзара қатынастары проб-лемасын буржуазиялық эволюционизм тұрғысынан қарастырды. Олардың арасындағы қарама-қайшылықты шешудің әмбебап формасына компромисті жатқызды. Демократияның дамуы, — деп жазды ол, — компромистің жоғары мектебі болады. Конституциялық-демократиялық (кадет) партиясының бірден-бір лидері бола отырып, Струве бұл партияны "таптығы жоқ" партия ретінде сипаттады. Бұл жерде ол таптарды және таптар мүддесін жоққа шығармайды, партияның бағдарламасында, керісінше, оның қызметінде жалпы ұлттық және жалпы адамзаттық мүдделерге басымырақ орын береді. Ол буржуазиялық мемлекеттің қызметіне ерекше маңыздылықпен қарады. Оның пікірінше, бұл мемлекет экономикалық және саяси өмірін дұрыс жөнге қоюға және әлеуметтік шиеленістерді шешуге қабілетті.

М. И. Туган-Барановский де социализм теориясы бойынша капиталистік өндірістің және әлеуметтік-саяси қатынастардың дамуына арналған бірнеше келелі еңбектер жазды. Оның "Қазіргі социализм өзінің тарихи дамуында", "Жаңа дүниені іздеуде", "Социализм жалпы ілім ретінде" және т.б. шығармаларында әр түрлі социалистік және коммунистік ілімдерге терең сараптау жасалып, олар топтастырыла берілді. "Мемлекеттік социализм" (Сен-Симон), "Синдикалды социализм" (Луи Блан, Лассаль), "Коммуникалдық", немесе "кооперативтік" социализм (Оуэн, Фурье), "Анархиялық социализм" (Прудон, Кропоткин) ілімдерін зерттеп, Туган-Барановский олардың ең құнды сипаттарын ашады, солардың негізінде құрылатын қоғамдық құрылыстың жағымды және ұнамсыз жақтары туралы терең ой-пікірлер айтты. Ол мемлекеттік және коммуналды социализм туралы ілімдегі тұлғаның әрекетіне артық реттеушілік орнату мен оның еркіне шек қоюшылықты теріске шығара отырып, бұл ілімдегі: жекеше және топтық (кооперативтік) кәсіпкерлік; ірі және ұсақ өндірісті біріктіру; мемлекеттің шектен тыс қамқорлығынан өндірісті босату; еңбек ассоциацияларында, қауымдастықтарында, фалангаларында қоғамдық өзін-өзі басқару; "әркімнің қабілетіне қарай және әр қабілеттін еңбегіне қарай" өнімді болу сияқты жағымды идеяларына ерекше тоқталды.

Өзінің көптеген шығармаларында ол капиталистік құрылысқа объективті талдау жасауға тырысып бақты. Туган-Барановский адамды адамның капиталистік қанауына қарсы шықты. Өйткені мұндай қанау адамдар арасындағы әлеуметтік теңсіздікті қалыптастырып, нығайтады және мүдделер қайшылықтарын күшейтеді. Ол қанауды тек экономикалық құбылыс, басқа адамдардың еңбегін қанау ғана деп қарамады. Тұлғаны әркімнің пайдалануы оның мүддесіне нұқсан келтіреді, деп санады. Сонымен бірге Туган-Барановский капнтализмнің даму мүмкіндігінің аса зор екендігін айта келіп, ондағы өндіріс құралдарына жеке меншіктілік, еркін кәсіпкерлік және орынды бәсекелестік адамдарды өндіріс техникасы мен технологиясын жаңалауға және оны ұйымдастыруды жетілдіруге талаптандыратының айтты. Бұл капиталистік өндірістің экономикалық тиімділігін арттыруға апарады да, қоғамның көптеген мүшелерінің, сонымен бірге еңбекші таптардың материалдық және рухани қажеттіліктерін қанағаттандыру мүмкіндігін ұлғайтады. Бұлардың бәрі әлеуметтік топтардың экономикалық және әлеуметтік мүдделерін сәйкестендіру негізінде қоғамдағы әлеуметтік топтардың арасында үйлесімді қатынастарды орнатуға ықпал етеді. Түптеп келгенде, Туган-Барановский капиталистік қоғамның жан-жақты дамуы мен жетілдірілуін қолдап, соның негізінде адамдар өміріндеғі бүкіл әлеуметтік және саяси проблемаларды шешуді ұсынады.

Осы көзқарастарын дәлелдей келіп, ол марксизмнің көптеген ере-желерін сынға алды. Ең алдымен қоғам өмірінде материалдық өндірістің шешуші рөл атқаратындығы туралы ережеге өзінің келіспейтінін білдірді. Шындығында бастапқы кезде шаруашылық қоғам өміріне үстемдік етті, бірақ қоғам өмірі келе-келе басқа да факторларға, әсіресе, ғылымға тәуелді болып қалды. Бұдан мынандай қорытынды жасайды: тарих барысында шаруашылықтың әлеуметтік басымдығы құлдырайды, алдыңғы орынға ғылым мен рухани мәдениет шығады.

Адамдардың барлық мұқтаждықтары және мүдделерінің мән-мазмұнын кең көлемде түсіндірмекші болған таптық күрес ілімін теріске шығарды. Оның түсінігінде таптар бұл тек экономика саласында қолданылатын ұғым ғана. Бұл ұғым — экономикалық мүдделері арқылы ортақтасқан адамдардың топтарын білдіреді, қоғамдық өмірдің басқа салаларындағы, әсіресе ғылым, мәдениет, рухани өмірдегі процестерді түсіндіруге жарамайды.

Туган-Барановский Маркстін жұмысшы табының қайыршылануы тенденциясы туралы тұжырымдамасына өзінің келіспейтінін білдірген болатын. Ол нақты фактілерге сүйене отырып, алдыңғы қатарлы капиталистік елдердегі жұмысшы табының өмір деңгейлері барған сайын артып келе жатқанын дәлелдеді. Еңбек өнімділігінің артуы жұмысшылардың әл-ауқатының өсуіне апаратынын жазды.

Туган-Барановскийдің ой-пікірлері мен тұжырымдары әлі күнге дейін маңызын жойған жоқ. Оның ілімдерінің соншалықты құнды болғандығына орай қолдаушылары әлі де баршылық, және соларды өмірде жүзеге асырмақшы болып жүргендер де жеткілікті.

XIX ғасырдың соңында маркстік бағыт Ресей әлеуметтануында кеңінен тарады. Оның көрнекті өкілдері Георгий Валентинович Плеханов (1856-1918) және Владимир Ильич Ленин (1870-1924) болды.

Г. В. Плеханов реформаға дейінгі Ресейдің қоғамдық дамуына баға берудегі орыс халықшылдарының субъективтік козқарастарын сынға алды, марксизмнің тарихты материалистік тұрғыда түсіндіру идеясын дамытты, тұлға мен халық бүқарасының тарихтағы рөлінің арасалмағы туралы мәселені көтерді.

Ол халықшыл-субьективистердің Ресей дамуының өзіндік жолымен жүруі керек, капитализм сырттан танылған, ол орыстың өзіндік экономикалық құрылысыңдағы кездейсоқ құбылыс, түбінде регреске соқтырады деген пікірлерін, капитализмнің дамуын тоқтатуды, орыс өмірінің ғасырлар бойы қалыптасқан бастауларын капитализмнің қиратуына жол бермеуге шақырған көзқарастарын сынады. Г. В. Плеханов Батыс пен Ресейде капитализмнің пайда болу жағдайларын және тарихи рөлін салыстырды, әр түрлі елдерде капитализм дамуының алғышарттарын анықтап, одан Ресейді Батыс елдеріне қарсы қоюдың қате екендігі туралы қорытынды шығарды. Ол капиталистік қатынастардың қалада да, деревняда да өзіне жол салып, қалыптасуда екенін дәлелдеді.

Г. Плеханов маркстікде терминизмді табанды қорғай отырып, та-рихтағы волюнтаризмге қарсы шықты. Ол адамзат қоғамының тарихын қажетгі заңды процесс ретіңде және адамдардың қызметінің жемісі ретінде қарастырды. Ол қоғамдық өмірдің объективтік және субъективтік жақтарының арасында өзара тығыз байланыс бар, деп есептеді. Ол Лавров, Ткачев, Михайловскийдің социологиялық теорияларын және т.б. тарихтағы "геройлардың" рөлі туралы мәселені барынша сынады. Плехановтың пікірі бойынша, тарихи дамуда шешуші рөлді жеке адам емес, керісінше, бұқара халық "ойнайды". Бірақ ол тұлғаның тарихтағы рөлін біржола жоққа шығарудан алыс тұрды. Бұқара халықпен байланысқан, оның мұң-мұқтажын қолдайтын корнекті тұлға белгілі бір тарихи жағдайда үлкен қоғамдық рөл атқарады және өзінің прогрессивті қызметімен қоғамдық қозғалысты желелдетеді, көрнекті тұлғаның қоғамдық қызметінің маңыздылығы оның қоғамның даму жағдайын дұрыс түсіне білуіне байланысты, бірақ бірде-бір ұлы адам қоғамға күні өткен өндіріс қатынастарын таңа алмайды, — деп қорытады ол. Г. Плеханов идеалистік тұлғанын жеке басқа табынуын қатты сынады. Әлеуметтанушы ретіндегі оның аса көлемді еңбегі осы еді.

В. И. Ленин де ертеректе жазған еңбектерінде халықшылдардың әлеуметтанулық көзқарастарына қарсы шықты. Буржуазиялық және халықшыл-әлеуметтанушылармен пікір таластыра отырып, маркстік қоғамдық формация жөніндегі ережені дамытты. Бұл ереже бойынша қоғам белгілі бір тарихи даму сатысында өмір сүріп, дамитын тірі организм. Плехановтан кейін Ленин де тұлғаның тарихтағы рөлі жөніндегі субъективтік методологияның әлсіздігін көрсетеді. Плеханов халықшыл-әлеуметтанушылармен пікірталас, тартыстарда негізінен тұлғаның тарихтағы рөлі туралы мәселені алға тартса, Ленин таптардың, бұқара халықтың рөліне баса көңіл аударды. Ол өзіне дейінгі әлеуметтанушылардың бұқара халықтың тарихтағы рөлін жете түсінбеуі олардың басты кемшілігі, деп санады.

В. И. Ленин: "... мен шын қоғамдық қатынастарды және олардың шын дамуын зерттей келіп, нақ сол жігерлі адамдардың істерінің нәтижесін зерттеймін" , - деп атап көрсетті.

В. И. Ленин өз еңбектерінде маркстік әлеуметтанудың басты ұста-нымдарын тұжырымдап берді: нақты жағдайға нақты сараптама жасау; әлеуметтік құбылыстарды жан-жақты қарастыру; зерттеу объектісінде жанама және барлық байланыстарды есепке алу; зерттелетін байланыстардағы ең бастысын, жетекшісін бөліп алу; дамудың қозғаушы күштері мен тенденцияларын түсіндіру үшін қоғамдық процестердін терең механизмдерін тану. Қоғамдық қозғалыстың бұқаралық үрдісін зерттей келіп, В. И. Ленин, Маркстің тарихи іс-әрекеттің негізділігінің шарты — бұқараның көлемінің өсуінде деген ойын жалғастыра отырып, өзінің еңбектерінде адамдардың тарихи шыгармашылығының кеңеюі мен тереңдеуіне орай саналы тарихи қайраткер болып табылатын бұқара халықтың мөлшері де артуы тиіс"' деген мәнді түсініктемесін жазды.

В. И. Лениннің қызметінде теория мен саясат тығыз ұштасып жатты, сондықтан оның еңбектері Ресейдегі ұлттық қатынастарға, саяси партиялардың қызметтеріне, мемлекеттік ұйымдардың жұмысына, жұмысшы қозғалысының формаларына және т.б. қатысты бай материалдар мен қорытындылардан тұрады.

Марксизмнің теоретигі және практигі ретінде ол таза әлеуметтану-лық мазмұндағы еңбек қалдырмады. Бірақ оның көптеген еңбектері және сөйлеген сөздері мазмұны жағынан әлеуметтану мәселелерімен байланысқан және Ресей тарихының жаңа кезеңіндегі әлеуметтанудың пәні мен міндеттерін түсіндіруде үлкен қызығушылық тудырады. В. И. Лениннің еңбектерінде фабрика-заводтардың статистикалық материалдарына, жаппай халық санағының қорытындысына, басқа да әр түрлі құбылыстардың нақты сараптамаларының нәтижелеріне зор көңіл бөлінеді. Бұл материалдарды ол өзінің монофафияларында, мақалаларында, баяндамаларында қолданды, олар қайсыбір процестердің, берілген бағалардың, болжамдардың бағыттарын анықтау, қорытындылау үшін түйінді қызмет атқарды.

В. И. Ленин еңбектерінде төңкеріске дейінгі Ресей қоғамының әлеуметтік құрылымы; нарық және қоғамдық еңбек бөлінісі; биліктің әлеуметтік құрылымы (оның саяси және экономикалық мәселелері, ішкі құрылымы); дәуір ұғымы; бұқараның революциялық үрдістегі рөлі; әлеуметтік динамика мәселелері, әлеуметтік білім деңгейлері және т.б. мәселелері әлеуметтанулық білімнің көріністері ретінде қарастырылды. Қоғамды зерттегенде оны мәңгі қозғалыстағы, үздіксіз дамудағы тұтас түзілім ретінде қарастырып, қоғамның жекелеген элементтеріне өз бетінше еркін комбинация жасауға жол бермеу керек екенін атап көрсетеді.

Б. И. Ленинді әлеуметтік көрегендік сипат ерекшелейді. Өзі өмір сүрген тұстағы Ресейдің күрделі әлеуметтік-экономикалық үрдістеріне (әсіресе оның ішкі рыногына) сараптама жасай отырып, оларды бүкіл жүйені құрайтын байланыстар ретінде (техника, жұртшылык, тұрмыс, отбасы, халықтың жекелеген жіктерінің әлеуметгік жағдайы, олардың саяси рөлі) өмір сүру тұрғысынан қарастырады немесе жүйенің өзін-өзі реттеушілік мүмкіндігі тұрғысынан зерделейді. Оның әлеуметтану жөніндегі түсінігі позитивистердің әлеуметтануды "таптан жоғары" тұрған ғылым деп түсіндіруіне толығымен қарама-қайшы еді. Осы орайда: "материализм өз мағынасына, былайша айтқанда, партиялықты енгізді, оқиғаға қандай да болса баға бергенде белгіді бір қоғамдық топтың қозқарасын тікелей әрі ашық жақтауды міндеттейді", — деп жазды.

Ресейде ғасырлар тоғысында үстемдік еткен әлеуметтануды түсіндіруді ол консервативтік деп есептеді, сондықтан бұл ғылымның өзіне сенімсіздікпен қарады. Ол орыстың ірі әлеуметтанушылары М. М. Ко-валевский, П. Н. Милюков және басқалары жасаған қорытындылар Ресей ақиқатында болып жатқан маңызды өзгерістерді көрсете алмайды деп есептеді. В. И. Ленин батыс әлеуметтанушылары О. Конт, Г. Спенсер, М. Вебердің де козқарастарын қабылдамады, ең алдымен әлеуметтік танымның құндылыгын жоққа шығарғаны үшін, ғылыми ұсыныстар негізінде қоғамдық процестерді реттеудің құралы ретінде ұтымдылықты сциентистік тұрғыда түсіндіруді мойындамады. В. И. Ленин үшін қоғамның ұтымдылығы деген, ең алдымен бұқараның өз қызметінің нәтижесі. Ол әлеуметтанудың абстрактілі схемалар жиынтығына айналдырылуына қарсы болды; рухани өмірдік күрделі құбылыстарын сараптауда қауіпті жалаң сөздерден сақтандырды.

Әлеуметтану зерттеулеріне ол өзінің қоятын татаптарын "Статистика және әлеуметтану" деген мақаласында баяндады. Қоғам туралы ғылымда ойша жорытушылыққа, дерексіздікке жол бермеудің қажеттігін атап көрсетті: "дәлме-дәл және талассыз фактілерден туатын негізді - оған сүйенуге болатын, біздің заманымызда кейбір елдерде шектен асқан киянатпен қолданылып жүрген, "жалпы" немесе "шамамен алынған" пайымдаулардын кез-келгенін онымен салыстырта болатын негізді белгілеуге тырысу керек" .

XIX ғасырдағы Ресей әлеуметтануындағы тұжырымдамалар мен козқарастарды XX ғасыр әлеуметтанушылары одан әрі сабақтастықпен байытуы керек еді. Алайда, бұл елде болған Қазан төңкерісі әлеуметтік ойдың дамуына түбегейлі өзгерістер жасады.

2. XX ғасырдағы Ресей әлеуметтануының дамуы

Қазан төңкерісінен кейін Ресейде әлеуметтану ғылымының дамуы шиеленіскен қарама-қайшылықты жағдайда жүрді. Онда институттендіру процесі басталды. Кеңес өкіметінің алғашқы жылдарында әлеуметтану ғылымының ерлеуі байқалды. Әлеуметтанулық зерттеулер жүргізілді және әлеуметтану кафедралары құрылды. Жоғары оқу орнының осындай бөлімі Петроград пен Ярослав университеттерінде жұмыс істей бастады. 1919 жылы Социобиблиографиялық институт ашылды. Сол жылы осы институттың директоры К. М. Тахтарев бұл институтты Ресей әлеуметтану институтына өзгерту туралы мәселе көтерді.

М. М. Ковалевский атындағы Ресей әлеуметтану қоғамы өз жұмысын қайта жалғастырды. Оның төрағасына Н. И. Кареев тағайындалды. Петроград университетінің маңызды буыны саналатын қоғамдық ғылымдар факультетінің қатарында елдегі алғашқы әлеуметтану бөлімі 1920 жылы ашылып, оқу процесіне орыстың ірі әлеуметтанушылары тартылды. Осы әлеуметтану болімін басқару ісі П.Сорокинге тапсырылды. Осы жылдары негізінен теориялық мәселелер қарастырылған көптеген әлеуметтанулық әдебиеттер баспалардан жарыққа шықты. Мысалы: П. А. Сорокиннің, Н. А. Бухариннің, М. С. Сальнскийдің, В. М. Хвостовтың, т.б. шығармаларын айтуға болады.

Бұлардың еңбектерінде әлеуметтану білімінің пәні, теориясы және құрылымы жөнінде әр түрлі козқарастар сарапталды және әлеуметтану мен маркстік қоғам теориясының арасалмағын ажырату мәселесі қойылды. Соңғының негізінде маркстік әлеуметтану ғылымын нақты қалыптастырып, әлеуметтанудың марксизм іліміндегі орнын айқындау міндетін жүзеге асыру қарастырылды.

Алайда, беделге сүйенген тәртіптің орнауы, қоғамдық өмірдің барлық саласын басқаруда әкімшілік-әміршілдік жүйенің құрылуы жалпы қоғамдық ғылымдарға, соның ішінде әлеуметтану ғылымына кері әсер етті. 1922 жылы көрнекті ойшылдар, кәсіби философтар, әлеуметтанушылар, экономистер елден қуылды. Солардың арасында П. А. Сорокин, П. Б. Струве, Н. А. Бердяев, С. Н. Булгаков, т.б. болды. 20-шы жылдардың орта тұсында қалыптасқан идеологиялық және саяси бақылау жүйесі кез-келген жаңа әлеуметтік ойдың басып, жаншылуына, тыйым салынуына әкеп соқтырды, әлеуметтанулық пайымдаулар жоққа шығарылды.

П. А. Сорокин марксистерді қоғамның әлеуметтік құрылымының бүкіл проблемасын таптарға бөлумен шектелуін сынады, адамдар ара-сындағы жойылмайтын сапалы өзгешеліктерге байланысты тапсыз қоғам орнатудың "принципі мүмкін емес" екендігін де айтты. Марксизмге адал К. М. Тахтарев, С. И. Солнцев, т.б. әлеуметтанушылар қоғамның таптарға бөлінуі шешуші рөл атқаратындығын атап көрсетті, таптардың шығуы мен эволюциясын Спенсер мен Дюркгейм тұрғысынан түсіндірді. Бұлар таптық күреске қоғамдық прогрестің қозғаушы күші ретінде қарамады. Дамудың қайнар көзі, Тахтаревтің пікірінше, таптар емес, әлеуметтік ынтымақтастықтың және қоғамның іргетасын қалайтын ұлттық қатынастар.

А. А. Богданов пен Н. И. Бухариннің таптар тұжырымдамаларының негізіне қоғамның әлеуметтік-таптық құрылымын қалыптастыратын техникалық-ұжымдық қатынастар қоғамдық еңбек бөлінісінде басқарушы және атқарушы болады деген түсініктер алынды. Мұндай бөліну тіптен әлеуметтік ұйымдардың нышаны көрініс берген жерлердің бәрінде болатын болды. Сондықтан таптар қоғамның табиғи және қажетті элементі, деп танылды.

Алайда, 20-жылдардағы таптарға дәстүрлі маркстік козқарас шеңберінің шығуға жасалған талап маркстік әлеуметтанудың одан әрі дамуына айтарлықтай ықпал жасай алмады. Көптеген маркстік зерттеулер бұрыннан қалыптасқан тұжырымдамаларды нақтылауға арналды, мынандай ұғымдарды: негізгі және негізгі емес, аралық, өтпелі таптар; сонымен бірге таптар ішіндегі жіктелісті сипаттайтын ұғымдарды: "таптар типі", "отрядтар", т.б. нақтылады.

30-жылдардың басында тапсыз социалистік қоғам концепциясы да маркстік әлеуметтанушылардың арасында орын тепті. Олар қала мен деревняда капиталистік элементтерді жою тапсыз қоғамға өткізеді деп түсінді. Бұл козқарас Маркстің пролетариат диктатурасы тапсыз қоғамға жеткізеді деген ережесін жалаң көшіре салу болды. Сондықтан 30-жылдардың ортасында қалыптасқан қоғамның әлеуметтік құрылымын сипаттағанда "жаңа таптар", "жаңа социалистік таптар" ұғымдары қолданылды, яғни бұлар классикалық марксизмде болмаған және оның доктринасына қарсы ұғымдар еді.

30-жылдардың ортасында маркстік оқулықтардан белгілі болып отырған социалистік қоғамның әлеуметтік құрылымының тұжырымдамасы толығымен қалыптасып болды. Ол тұжырымдама бойынша қоғам екі антагонистік емес таптардан: жұмысшы табы және колхозшы шаруалардан және тапаралық жік — еңбекші интеллигенциядан тұрды. Меншіктің екі формасының, яғни жалпы халықтық және колхоз-кооперативтік меншіктерінің біртіндеп жақындасуы әлеуметтік біртекті қоғамға әкеледі деген болжам жасалды. Бұл әлеуметтік утопия негізінен идеологиялық функция аткарды.

20—30-жылдары ұлт және ұлттық қатынастар проблемасына арналған теориялық жұмыстарда И. В. Сталиннің "Марксизм және ұлт мәселесі", "Ұлт мәселесі және ленинизм" еңбектерінде қалыптасқан козқарастар етек алды. Проблеманы талқылау сталиндік пайымдауға түсініктеме берумен шектелді. Бұл проблемаға сталиндік тұрғыдан қарау кеңестік әлеуметтану әдебиеттерінде бұдан кейінгі жылдары әбден бекіп, пайымдау жөніндегі пікір сайысы мәселенің теориясын тұмшалап тастады. Сол тұстағы ұлт мәселесі бойынша жарық көрген жарияланымдарда орын алған ұлттық және этникалық қауымдастықты, ұлттық және этникалық процестерді бір-бірінен нақты ажырата алмау бірден-бір кешірілмес іргелі кемшілік болды. Этникалық және ұлттық қауымдастықтардың арақатынасы проблемасын қарастырған көптеген марксистер ұлт дайын этникалық қауымдастықтын негізінде пайда болады деп түсіндірді. Этникаға ұлтгық процестің кері ықпал ету проблемасы зерттеуден тыс қалып қойды.

20—30-жылдары қоғамдық өмірдің барлық саласына көңіл бөлінді, соның ішінде отбасы мәселесі де болды. Отбасы мәселесі көптеген марксист теоретиктерді және партия мүшелерін қызықтырды. В. А. Быстренскийдің, А. В. Луначарскийдің, А. М. Коллонтайдын және т.б. еңбектері жарыққа шықты. Бұлар отбасы мен неке генезисі, әр түрлі қоғамдық формациялардағы отбасы-неке қатынастарының даму заңдылықтары, отбасының әлеуметтік функциялары, социалистік қоғамдағы отбасы дамуының келешегі проблемаларын зерттеген тұңғыш еңбектер еді. Аталмыш маркстік әлеуметтанулық шығармалардың арасында біраз схоластикалық туындылар да болды. Оларда теориялық және эмпирикалық талдауды ұштастыруға алғашқы қадамдар жасалғанымен, идеологиялық нұсқаулар фактілерді бұрмалап түсіндіруге әкеп соқтырды. Кеңестік социалистік республикалар одағындағы ерлі-зайыптылардың ажырасуларының санының артуы отбасы институтының ыдырауының көрсеткіші ретінде ұғындырылды. Отбасын біржақты зерттеу, оның шағын топ ретіндегі сипатын мойындамау, сайып келгенде, экономикалық, құқықтық институттар мен нормалар жағынан қатаң детерминдендірілген формальды ұйымдар принципіне сәйкес отбасы моделін құруға әкелді.

Соған қарамастан маркстік әлеуметтанудың 20—30-жылдардағы теориялық ізденістері қуатты идеология қысымының аясында болды, ал социография саласында жаңа әлеуметтік қажеттіліктер елдегі болып жатқан әлеуметтік процестер жөнінде ақпарат жинау үшін қолайлы жағдай жасады. Бұл теориялық және эмпирикалық зерттеулер арасындағы алшақтықтың тым тереңдеуінің басты себебі еді. Эмпирикалық әлеуметтік зерттеулер саласындағы қарқынды жұмыс азамат соғысы жылдарында басталып та кетті. Революцияның әлеуметтік салдары туралы ақпарат жинауға арналған бірнеше зерттеулерді Петроград социобиологиялық институтының қызметкерлері жүргізді. 1920 жылы П. А. Сорокиннің жетекшілігімен Петроградта кәсіби топтарға зерттеу жүргізілді. Бұл оның әлеуметтік стратификация теориясына арналған тұнғыш тәжірибесі болды. Алайда, 1920 жылдан бастап маркстік емес әлеуметтанушылар өз зерттеулерін тоқтатуға мәжбүр болды. Бірақ қоғамға әлеуметтік ақпараттың қажеттігі сақталып қалды.

20-жылы орталық және жергілікті өкімет органдары жүргізген "әлеуметтік зерттеулер" әлеуметтік ақпаратты жинауды ұйымдастырудың тиімді формасы болды. Мұндай зерттеулерге әдетте ұқыпты дайындықтар жасалды. Зерттеу бағдарламасы баспасөз беттерінде жарияланды. Олардың нәтижесі бойынша монографиялар, газеттер мен журналдарда көптеген мақалалар басылды. Анкеталық сауалнама жүргізу техникасы енді ғана қалыптасып жатты, оның бәрінде ашық сұрақтар қолданылды. Білім беру және тәрбие проблсмаларын әлеуметтанулық зерттеулерде тестілерді қолдану тәжірибесі іске асырылды. Жиналған ақпарат өзінің мазмұнының байлығымен, қолданбалық тиімділігімен ерекшеленді. Көптеген зерттеулердің бүгінгі нормалармен салыстырғанда біршама кемшіліктері болды, атап айқанда, бағдарлама дайындаудағы ол қылықтар, ұғымдық аппараттағы, алғашқы ақпарат жинау әдістемесіндегі кеткен көптеген қателіктер және т.б. осының айғағы. Бірақ сол жылдардағы кеңестік социография академиялық әлеуметтануға қарағанда саяси цензураға онша тәуелді болмады. Соның нәтижесінде соғысқа дейінгі кеңес қоғамындағы әлеуметтік процестер туралы бай ақпараттар жиналды. Олар казір де тари-хи-әлеуметтанулық қызығушылық тудырып отыр.

Совет Одағы Коммунистік партиясы екі рет: 30-жылы және 60-жылдың басында әлеуметтануды марксизмге жау, жалған ғылым деп жариялады. Алайда, эмпирикалық зерттеулердің жүйесі қоғамға қажет болды, сондықтан әлеуметтануды ақтап алу қажеттілігі туды. Ол үшін идеологияның тыйым салуларын бұзбай, яғни тарихи материализмді әлеуметтануға балап, ал әлеуметтанудың өзін қолданбалы зерттеулердің деңгейіне дейін төмендетуді жариялау әлеуметтануды марксизм аясына қайтарудың бір ғана жолы болды. Осыған орай әдеттен тыс жағдай қалыптасты: әлеуметтанулық зерттеулер өмірде колдану құқығына ие болды, ал әлеуметтану ондай құқықты ала алмады.

Кеңестік әлеуметтанудың "екінші рет дүниеге келуі" 60-жылдары болды. Шет елдердегі әлеуметтанудың қарқынды дамуы мен кейбір субъективтік жағдайлар бұған негізгі себеп болған еді. 30—60-жылдар аралығында Кеңес қоғамында әлеуметтанулық ойдың дамуында бірқатар үзіліс болды. Сол кезеңде тарихи материализмнен таратыла жарық көрген монографияларда әлеуметтік құбылыстар мен процестер шектен тыс абстрактті — теориялық деңгейде, мейлінше идеологияланған, нақты өмірмен байланыстырылмай талданды. Философиялық детерминизм, әлеуметтанулық ойлауды жоққа шығару қоғам туралы ғылымдарда догматизм мен схоластиканың өлшеусіз үстемдік етуіне әкеп соқты. Әлеуметтанулық ойдың дамуы шындығында да 30-жылдардың аяғында тоқтаған еді. Әлеуметтанулық нақты зерттеу әдістері ғылыми айналымнан алынып тасталды және оны философиялық түрдегі әлеуметтік білімге қарсы қойды. Әлеуметтік өмірдегі құбылыстар мен процестерді нақты зерттеуге тыйым салынды.

Әлеуметтанудың жандана бастағаны, ғылыми пән ретінде алғашқы еске алынуы 1955 жылы басталды. Академик В. С. Немчинов зерттеу пәні — қоғамның дамуы дей отырып, әлеуметтануды философиялық білімнің бір саласы ретінде сипаттады. Бұдан кейін, 1965 жылы, әлеуметтану қоғам дамуының заңдары мен қозғаушы күштері туралы ғылым ретінде айқындалды. Оның пәніне бірін-бірі алмастыратын тарихи қоғамдық формациялар, қоғамдық заңдылықтар, соның ішіңде адамдардың әлеуметтік қатынастарының қалыптасуы мен дамуы заңдылықтары, олардың әлеуметтік өзара әрекет етуінің әр түрлі формалары жатқызылды.

60-жылдары әлеуметганудың пәні туралы пікірсайыстар өрбіді, алай-да оның ғылым ретіндегі өзіндік пәнін анықтаудан гөрі, әлеуметтанудың философия мен маркстік дүниетанымға қарама-қарсы тұжырым емес екендігін дәлелдеуге көңіл бөлінді. Осыдан келіп әлеуметтануды тарихи материализм тұрғысында, ал оның әдістерін диалектикалық-материалистік әдістемелік екендігін анықтау етек алды. Бұл пікірсайыстарда идеологиялық жағы басым болды да, идеология мен қоғамдық ғылымдар бір мағынада қолданылды. Ал ақиқатында бұлар рухани қызметтің әр түрлі саласы еді. Идеологиямен байланысқан ғылым әдетте әлеуметтік мүдделердің пайдақорлығын көздеген ғылымсымаққа айналады. Жалпы әлеуметтануды тарихи материализммен ұқсастыру әлеуметтанулық зерттеудің өз алдына қалыптасын келе жатқан бағыттарына да кедергі жасады. Сондықтан бұл көптеген зерттеушілерді қанағаттандырмады. Әлеуметтанудың өзіндік ұғымдық аппараты болуы керек еді. Әлеуметтану қоғамды әлеуметтік философияға қарағанда өзінің ерекше категориялары мен ұғымдары арқылы қарастыруға тиіс болды. Сондай жалпы әлеуметтанулық теориялар ұғымдарына әлеуметтік құрылым және әлеуметтік институттар, мәдениет, әлеуметтік ұйымдар, әлеуметтік тап ретіндегі тұлға және индивидтерді әлеуметтендіру процестері, әлеуметтік өзара әрекет және әлеуметтік өзара байланыс категориялары жатқызылды.

Сонымен, 60-жылдары үш деңгейлік элеуметтану тұжырымдамасы жасалды: тарихи материализмді жалпы әлеуметтанулық теория ретінде қарау деңгейі, одан жеке әлеуметтанулық теориялар құру деңгейі, бұдан әлеуметтік фактілерді қорытындылау деңгейі шықты. Аталмыш концепция кеңестік әлеуметтанудың қалыптасуында белгілі бір рөл атқарды. Ол нақты әлеуметтанулық зерттеулердің статусын бекітті, бірақ отандық ғылымның дүниежүзілік әлеуметганудың даму процесіне енуі қиындықтарға шалдықты.

Батыс Еуропа мен Ресейдегі әлеуметтанушылардың идеялары қазақ-тың көзі ашық азаматтарына ықпалын тигізбей қоймады. Солардың арасында Ш. Уәлиханов, Ы. Алтынсарин, А. Құнанбаев, т.б. болды.

 ТӨРТШШІ ТАҚЫРЫП

ҚАЗАҚСТАНДА ӘЛЕУМЕТТАНУ ОЙ-ПІКІРІНІҢ ДАМУЫ (XIX ғасыр—XX ғасырдың бірінші жартысы)

1. Ш. Ш. Уәлихановтың әлеуметтану жөніндегі тұжырымдамалары

Ш.Уәлихановтың (1835—1865) ғылыми еңбектерінің бәрінде, атап айтқанда, "Қазақтардың өрісі мен қонысы туралы", "Сот реформасы жайлы жазбалар", "Баянауыл округі туралы", "Өлкенің үкімет басқару жүйесі мен саяси жағдайы", "Сахарадағы мұсылмандық туралы" және т.б. шығармаларында қазақ қоғамындағы көкейтесті әлеуметтік мәселелер зерттеледі.

Қазақтардың өмір сүрген патриархалды-феодалдық қоғамы барлық халықтардың басынан өткізген эволюциялық даму жолы екенін атап көрсетеді. Қазақ қоғамының эволюциялық дамуы өзге елдердегі сияқты елді өркендеудің биік сатысына көтереді деп түсіндірді. Оның әлеуметтік-экономикалық негіздері бар екенін дәлелдеді. Ол Ресей державасының "құрамына еніп отырған барлық бүратана тайпалардың ішінде халқының санының көптігінен, байлығы жөнінен біз бірінші орын аламыз. Меніңше, алдағы өркендеу де біздің — қазақтардың үлесіне тиеді" , — деген қорытындыға келеді.

Қазақ қоғамында орын алған жағымсыз құбылыстар тоқыраудың мотиві болғанын, қоғам дамуында жаңа бетбұрыс алған еркін ағымды тоқтатканын сынай отырып, қазақ елінің өркендеу болашағын реформамен тығыз байланыстырады, реформаға қалай әзірлену және оны қалай жүргізу қажеттігі жөнінде аса құнды ой-пікірлер тұжырымдады. Оның пікірінше, реформаға ғылыми тұрғыдан келу керек, нақты тарихи жағдайды есепке алу қажет. Сонда ғана реформа сотті орындалады, соның негізінде қоғамдық организмнің дамуы іске асады. Мұндай реформаны аяғына дейін жеткізуді маңызды процесс деп санайды.

Егерде қоғам мұқтаждығы мен құралдары белгілі болса, қоғамның әл-аукатын жақсарту мақсатын көздеген кез-келген реформа алға қойған мақсатына сол уақытта ғана жетеді.

Басқаша сөзбен айтқанда, реформаны жемісті жүргізу үшін өзгерістердің ішкі қайнар көздерін көре білу қажет болды. Сонымен қатар Шоқан қоғамдағы өзгерістерді жасау қажеттілігі қоғамның даму деңгейінен және бұқара халықтың өмір салтынан туындауы тиіс деп түйді. Ал бұның өзі дифференциялау принципі тұрғысынан қаралуы керек. Қазақ қоғамында жүргізілетін реформалардың ішіңде адамның тұрмысын жақсартуға ықпал ететін реформа ғана пайдалы, ал бұл максатқа жетуге кедергі келтіретін реформа "зиянды". Сондықтан ол бұл мақсатқа жете алмайтын кез-келген реформаторлықты жоққа шығарды. Қазақ еліне қоғамдық өмірдің "экономикалық және әлеуметтік" жақтарын қамтитын реформа қажет деп санады. Ш. Уәлихановтын тұжырымдауынша, қоғамда жасалатын бетбұрыстардың халыққа ұнамдысы, пайдалысы экономикалық және әлеумеітік реформа, олар "халықтың маңызды мұқтаждарына тікелей қатысы бар реформа деп саналады, ал саяси реформалар қажетті экономикалық реформаларды іске асырудың құралы ретінде қолданылуы тиіс, өйткені жеке алынған әрбір адам және барлық адамзат ұжымдаса отырып өзінің дамуында бір ғана түпкі мақсатқа - өзінің материалдық әл-ауқатын оңалтуға ұмтылады және осының өзі прогресс болып саналады .

Шоқанның пікірі бойынша, экономикалық және әлеуметтік рефор-малар шынайы қоғамдық прогреске жетуді мақсат етуі керек, ал қоғамдық професс өз кезегінде халықтың материалдық халін жақсартута қызмет етуі тиіс. Саяси реформа белгіленген экономикалық мақсатқа жетудің құралы қызметін атқарып, соған бағындырылады. Сол халықтың пайдасы үшін іске асырылатын қоғамдағы өзгерістер "материалдық қажеттілігіне" және "үлттық мазмұнына" орайластырылған бірнеше талаптарды қанағаттандыруы керек. Оның аталмыш мұқтаждықтар мен сипаттар деп отырғаны қазақтың ауылдық-рулық кауымдастығының жерді ұжымдасып пайдалануы, еңбекші жұрттын әлеуметтік қауымдастығы сияқты жақсы жақтары еді. Сонымен қатар оның өзара көмек, тұрмыста бір-біріне қол үшын беру және өзін-өзі басқару белгілерін де назардан тыс қалдырмай, олардың маңызды жақтарын ашып көрсетті. Шоқанның пікірі бойынша, бұлар "оқыған еуропалықтардың еліктеуіне" тұрарлық құбылыстар.

Ғұлама ғалымның бұл пікірінің бүгінгі таңда біздің елімізде жүріп жат