12337

Әлеуметтану ғылыми пән ретінде

Реферат

Политология и государственное регулирование

І тақырып. Әлеуметтану ғылыми пән ретінде 1. Қоғам туралы түсінік. 2. Әлеуметтанудың объектісі мен пәні. 3. Әлеуметтанудың категориялары мен заңдары. 4. Әлеуметтанудың құрылымы мен қызметі. 5. Әлеуметтанудың басқа гуманита...

Казахский

2013-04-25

592.5 KB

152 чел.

І тақырып.  Әлеуметтану ғылыми пән ретінде

1. «Қоғам» туралы түсінік.

     2. Әлеуметтанудың  объектісі мен пәні.

         3. Әлеуметтанудың категориялары мен заңдары.

         4. Әлеуметтанудың  құрылымы мен қызметі.

            5. Әлеуметтанудың басқа гуманитарлық ғылымдармен байланысы.

   1. Әлеуметтік өзара әрекеттестіктегі тұлға мен адамдардың әлеуметтік әлемі туралы ғылымды, яғни әлеуметтануды түсіну және игеру үшін ең бірінші «қоғам» категориясынының мәнін ашып алуымыз керек. Өйткені осы бір ұғымды күнделікті өмірде сан рет қайталасақ та, оның құдыретті мағынасына, адамзаттың дамуындағы айрықша рөліне жеткілікті көңіл бөле бермейміз.

      Қоғам – адамзат дамуының белгілі бір тарихи кезеңінде өз қажеттерін канағаттандыру мақсатында тұрақты және біртұтас қалыптасқан, әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде өзара байланысқа, қарымқатынасқа түскен, өзінөзі басқарып, өзінөзі жетілдіріп отыратын, әлеуметтенген адамдардың жиынтығы. Бұл анықтамада бірнеше принципті мәселелер бар. Олар  қоғамның тарихи құбылыс екендігі, адамдардың өз қажеттіліктерін қанағаттандыратын қауымдастығы, белгілі әлеуметтік нормалар мен ережелер негізінде өзара байланыс, қарымқатынасқа түсетіндігі, қоғамның өзінөзі басқарып, өзінөзі жетілдіріп отыратындығы және бұл адамдардың ынтымақты, еркін бірлестігі екендігі. Бұл қоғам туралы түсінікті баянды ете түседі. 

  Қоғам әлеуметтік философия, тарих, антропология, этнография, әлеуметтану, саясаттану,  дінтану, демография және т.б. қоғамдық ғылымдардың барлығының зерттеу объектісі болып табылады. Ал  қоғамдық ғылымдардың зерттелетін объектісінің  объективті ерекшеліктері, белгілері мен үдерістері және солардың кешенді ойластырылуының диалектикалық бірлігі оның пәнін айқындайды. Мысалы, әлеуметтік философия  әлеуметтік құрылым мен дамудың жалпы теориясын зерттейтін болса, әлеуметтану осы дамудың нақты көріністерін зерттейді. Саяси экономика қоғамның бір саласын – экономикалық қатынастарының жүйесін, психология – психологиялық құбылыстарды, құқықтану  - заңның қоғамдағы орнын, рөлін зерттесе, әлеуметтану қоғамның бір ерекше қасиетін - әлеуметтілігін зерттейді. Тарих адамзат қоғамының өткен оқиғаларын зерттесе, саясаттану саяси үдерістер мен құбылыстарды, демография – халық санағының негізгі тенденцияларын, яғни туылым мен өлімжітімнің сандық көрсеткіштерін зерттейді.

    Күнделікті өмірде «қоғамдық» және «әлеуметтік» ұғымдарды қатар немесе бірінің орнына бірін пайдалану бар. Ғылыми тұрғыда бұлай ету дұрыс болмайды, өйткені бұл екі ұғым бірдей емес, өзіндік ерекшеліктері бар. Әлеуметтік   бұл жеке адамдар немесе әлеуметтік топтар арасындағы өзара әрекеттің нәтижесінде пайда болатын құбылыстар мен үдерістер. Ал «қоғамдық» кеңірек ұғым, бұл қоғамдық өмірдің экономикалық, саяси, мәдени, идеологиялық және т.б. салаларындағы қатынастарды қамтиды.

    2. Әлеуметтану ғылымының зерттейтін объектісі мен пәнін айқындамай,  оны толық танып, білу мүмкін емес. Бұл екі ұғым біріменбірі тығыз байланысты, бірінсіз бірі жоқ, дегенмен  олардың өзіндік ерекшеліктерін айқындай отырып қана оларды бірін бірінен ажыратуға болады. Әлеуметтанудың обьектісі дегеніміз  бізді қоршаған объективті нақты өмір, ол адам, оның алуан түрлі бірліктері (отбасы, әлеуметтік топ, ұйымдар мен институттар, т.б.) мен барлық іс-әрекеті, қызметі, санасы, тәртібі, мінезқұлқы т.б.

   Жалпы ғылымның пәні не дегенге тоқтай кеткен артық болмас. Ол, бір жағынан,  зерттеу объектісінің  өзіндік өзгешіліктері, белгілері  мен үдерістерінің диалектикалық синтезі болса, екінші жағынан,  оларды тұжырымдамалық тұрғыдан пайымдау  болып саналады. Олай болса, әлеуметтанудың пәні деп адамдардың немесе әлеуметтік ұйымдардың бірігіп, еңбек етуін,  жалпы материалдық, рухани іс-әрекеттерін, олардың арасындағы алуан түрлі қатынастарды, бір-бірімен әрекетін, түрлерін жан-жақты, терең танып, білуді айтамыз.

    Әлеуметтанудың пәні туралы алуан пікірлер бар. Мысалы, О.Конт әлеуметтанудың пәні адамзат мағынасындағы қоғам десе, Г.Спенсер әлеуметтанудың пәнін  адамдардың қарымқатынастарының туындысы ретіндегі әлеуметтік топтың құрылуы, дамуы, құрылымы және функциясы дейді. М.Вебердің пікірінше, әлеуметтанудың пәні – адамдардың әлеуметтік әрекет үстіндегі әлеуметтік  мінезқұлқы дей отырып, ол әлеуметтануды әлеуметтік әрекетті түсіндіретін ғылым деп санады. Ал Э.Дюркгейім  әлеуметтанудың пәні  әлеуметтік институттар, ол әлеуметтік фактыларды зерттейді дейді. Бұл арада жоғарыдағы атақты әлеуметтанушылардың әлеуметтану пәніне нақты анықтама беруді мақсат етпегенін, әр қайсысы  оның негізгі қырларын атағанын ескеруіміз керек. Сондықтан әлеуметтану пәнінің басты міндетін әлеуметтік жүйелерді өзіндік ортақ белгілеріне қарай жіктеу, топтау, олардың іс-әрекет, қызмет ету тәсілдерін анықтау, әрбір әлеуметтік объектінің байланысы мен қатынастарын, бірбіріне әсер етуін  зерттеу деп тұжырымдауға болады.

 3. Енді "Әлеуметтану" ұғымының шығу төркініне зер салайық. Ол латын тілінің "Soсіеtаs" қоғам және гректің 1оgоs — ілім, ұғым деген сөздерінің қосындысы «Социологиядан» шыққан. Бұл ұғымды XIX гасырдың ортасында атақты француз әлеуметтанушысы Огюст Конт енгізді. Осы жерде «Социология» сөзіне қарағанда «Әлеуметтану» ұғымының өз пәніне әлде қайда жақын екенін, қазақтың «әлеумет» деген сөзі қашаннан ел, жұрт, халық деген мағыналарды  білдіретінін ескерте кеткен артық болмас. Бұлай деуіміздің себебі осы кезге дейін қазақша қолданыста «Социология» дегеннен арыла алмай келеміз.

     Әлеуметтану ғылымында "әлеуметтік" ұғымның орны бөлек. Ол (әлеуметтік қатынас, әлеуметтік сала) адамдардың күнделікті өмірлік қажеттерін ( тамақ, киім, тұрғын үй, қауіпсіздік, ұрпақ жалғастығы, рухани өсу және т.б.) қанағаттандыру мақсатындағы өзара әрекеттің нәтижесінде пайда болады. Осы қарымқатынастың барысында әлеуметтік мәртебелер мен рөлдер айқындалады және нығаяды, құндылықтар, нормалар мен ережелер, жасалады, әлеуметтік институттар құрылады, сөйтіп қоғамның әлеуметтік жүйесі қалыптасады.        

    Сонымен әлеуметтік дегеніміз қоғамдағы жеке тұлғалар мен олардың белгілі бір тобының белгілі бір кеңістік пен уақыттағы қатынастары мен іс-әрекеттерінің жиынтығы. Осындай бір немесе бірнеше әлеуметтік белгілермен бірлескен адамдар жиынтығын әлеуметтік топ дейді. Мысалы, жұмысшы, шаруа, зиялылар, студенттер, зейнеткерлер, ауыл адамдары, қазақтар, орыстар, немістер және т. с. с. Өзінің қоғамдағы орнына байланысты олар бір уақытта әртүрлі әлеуметтік топтардың мүшесі бола алды. Мысалы, студент, ол қазақ, ол астана тұрғыны т. б.

   Әлеуметтану ғылымының негізін салушы Огюст Конт тұңғыш рет қоғамды әлеуметтік жүйе ретінде қарастырды. Ол жүйенің тұтас, бөлінбейтін сипатын және оның бөліктерінің өзара тәуелділігін атап көрсете отырып, әлеуметтік жүйенің кез келген сан алуан бөліктерінің бір-біріне үздіксіз оң және кері ықпал ететінін атап көрсетті.   

  Енді қоғамның әлеуметтік жүйесінің элеметтеріне арнайы көңіл бөле кетелік. Мұны білу  маңызды мәселе. Әлеуметтік жүйенің негізгі элементтері адамдар, ұйымдар, мекемелер, институттар, әлеуметтік құбылыстар, үдерістер, әлеуметтік нормалар мен ережелер, оларға  негізделген өзара байланыстар мен қарым-қатынастар, өзара ықпалдасу. Бұларды жете ұғынбай, жалпы әлеуметтану ғылымын терең түсінуге болмайды.     

  Әлеуметтанушылардың әлеуметтік жүйе адамдардан тұрмайды, олардың қарымқатынастарынан тұрады дегенін басшылыққа ала отырып,  әлеуметтік жүйенің маңызды деген жеке компонеттеріне арнайы тоқтай кеткен жөн.

   Әлеуметтік байланыстарбелгілі бір адамдар немесе адамдар тобының арасында нақты бір уақытта пен кеңістікте бірлесе қызмет етуді білдірсе, әлеуметтік қарым-қатынастар деп адамдар және топтар арасында болатын салыстырмалы түрдегі біршама тұрақты байланыстарды айтамыз. Кез келген адам өз өмірінде сан қилы байланыс, қатынастарға түседі, мәселен, ол өзінің отбасымен, туысқандарымен – туыстық қарым-қатынаста болса, құрбыларымен    достық, жолдастық, өндірісте — еңбек; билік орындарымен  саяси қарымқатынас болады.  Ал әлеуметтік өзара ықпалдасу жеке адамдар мен адам топтарының бір-біріне әсер немесе ықпал ету болып табылады. Саналы адам бірбірімен байланыс, қарымқатынаста, өзара ықпалдастықта әлеуметтік жүйенің аса маңызды компоненттері – әлеуметтік нормалар мен ережелер, яғни конституцияға, заңдарға, қаулықарарларға, әдетғұрыптарға т.б. сүйенбей отыра алмайды.

   Әлеуметтік жүйенің маңызды компоненттерін, әсіресе практикалық сабақтарда  нақты мысалдар келтіре отырып, жанжақты түсіндірген орынды.

  4. Әлеуметтанудың ғылыми пән ретіндегі қалыптасуында оның категориялары шешуші рөл атқарады. Категориялар, яғни, жалпы ұғымдар әлеуметтік өмірдің нақты шыңдығын, әлеуметтік құрылымдардың дамуындағы қатынастарды,  байланыстарды және өзара ықпалдастықты бейнелейді, әлеуметтік құбылыстар мен үдерістердің өзара іс-қимылын, әрекетін көрсетеді.

  Әлеуметтанудың категориялары алуан түрлі, бірақ бірбірімен тығыз байланыста  болады. Олар әлеуметтік әрекеттің, яғни объектінің мәнді жақтарын,  өзіндік белгілері мен  қасиеттерінің бәрін қамтиды: "әлеуметтік жүйе", "әлеуметтік байланыс", "әлеуметтік қатынас", "әлеуметтік үдеріс", "әлеуметтік тұлға", "әлеуметтік бірлік", "әлеуметтік құрылым", "әлеуметтік ұйым", "әлеуметтік институт", "әлеуметтік бақылау", "әлеуметтік басқару"; "әлеуметтік ережелер" (бұған құқықтық ережелер, оның жартылай бөлігі); "әлеуметтік стратификация", "әлеуметтік рөл", "әлеуметтік мәртебе", "әлеуметтік тәртіп", "әлеуметтік сана", "әлеуметтік талап-тілек", "әлеуметтік топ", "әлеуметтік мүдде", "әлеуметтік тұтыну", "әлеуметтік қауіпсіздік", "әлеуметтік қорғау", "әлеуметтік белсенділік", т.б. Осылардың көмегімен нақтылы өмірдің үлгілері мен әлеуметтік мәні айқындалады.  

   Әлеуметтану басқа қоғамдық ғылымдардың категорияларын да пайдалана береді. Мысалы, әлеуметтік философиядан, театр өнерінен, құқықтық ғылымнан  қоғам, адам, индивид, прогресс, құбылыс, үдеріс,  мәртебе, рөл, құқық т.б. ұғымдарды алуға болады.  

   Категориялар әлеуметтанудың заңдарына қызмет етеді де, соларды  қалыптастырады. Әлеуметтануда әлеуметтік жүйенің ісәрекетінің, қарымқатынастарының мәнмағынасын, белгілі бағытбағдарын көрсететін бес негізгі заңы тұжырымдалған:

    1. Әлеуметтік құбылыстардың бірімен-бірі байланыста, қатар өмір сүретінін анықтаушы заңдар. Мысалы, өнеркәсіптің дамуы қаланың халқын көбейтіп, ауыл шаруашылығын қысқартуға әкеледі, ал қала халқында бала саны азаяды, ажырасу көбейеді. Егер "А" құбылысы болса, ол әр уақытта "Б" құбылысын қажет етеді.

     2. Әлеуметтік құбылыстардың арасындағы алуан түрлі байланыстар мен  қарым-қатынастардың себепсалдарларын анықтайтын заң. Мысалы, әлеуметтік қауымдастық қоғамдық және жеке мүдделерді сәйкестендіру, үйлестіру негізінде жүзеге асады, өмір сүреді.

     3. Әлеуметтік құбылыстардың даму тенденцияларын (яғни, бағыттарын) анықтайтын заң. Мысалы, өндіргіш күштердің өзгеруі өндірістік қатынастардың жаңаруын талап етсе, өндірістік қатынастардың дамуы өндіргіш күштердің артуына алып келеді.

    4. Әлеуметтік құбылыстардың арасындағы алуан түрлі ықпалдастықты, әсер етуші күштерді анықтайтын заңдар.

    5. Әлеуметтік құбылыстардың арасында болуы мүмкін ықтимал байланыстар мен қатынастарды анықтайтын заңдар. Мысалы, атомның бөлшектелуі туралы заңның адамзат баласына келтірер пайдасы мен зияны туралы пікірлер.

   5. Қазіргі әлеуметтану әлеуметтік құрылымның  әртүрлі фрагменттерінің (тұтас қоғамнан бастап топтар мен ұйымдарға дейін)  қарымқатынастарын зерттеу үшін танымның толып жатқан әдістәсілдерін пайдаланатын теориялық және қолданбалы болып екіге бөлінеді.

    Теориялық әлеуметтану негізінен академиялық сипатта болады. Өйткені ол әлеуметтанудың теориялық жағын зерттей отырып, әлеуметтанулық білімнің өзін дамытады, оның әлеуметтік шындықты танытатын негізгі прнициптері мен категорияларын жасайды, әлеуметтанулық танымның әдістемелік жағын байытады, әлеуметтік дамудың үдерістерін байыптауды. Теориялық әлеуметтану жаңа білім, сипаттама, түсініктеме бере отырып, әлеуметтік шындықты танытады,  жаңартуға ықпал етеді.

  Теориялық әлеуметтанудың зерттелетін объектінің көлеміне қарай үш деңгейі бар:

  •  іргелі, жалпы әлеуметтанулық теория болмаса макроәлеуметтану;

   орта деңгейдегі теория, яғни  әлеуметтанудың салалары (отбасы, білім, дін, мәдениет т.б, әлеуметтануы);

    микродеңгейдегі әлеуметтану болмаса микроәлеуметтану (кіші топтардың, топтық қатынастардың, жеке тұлғалардың  әлеуметтанулық теориясы).

    Қолданбалы, яғни эмперикалық әлеуметтану тікелей нақты әлеуметтік объектілерді зерттеумен, эмперикалық мәліметтер мен фактыларды жинаумен,  соның негізінде практикалық ұсыныстар мен академиялық сипаттағы кең көлемде теориялық тұжырымдар  жасаумен байланысты. Ол қоғам дамуының реалды үдерістері туралы түсінік береді, әлеуметтік саясатты болжаумен, жобалаумен, қалыптастырумен айналысады, әлеуметтік басқарудың тәжірибесі үшін ұсыныстар дайындай отырып, әлеуметтік шындыққа, әлеуметтік қауымдастыққа әсер етеді.     

   Әлеуметтану ғылымының маңызы оның функцияларымен айқындалады. Басқа ғылымдар сияқты, ол да ең алдымен танымдық қызмет атқарады. Әлеуметтану қандай да бір деңгейде болмасын, ол әр уақытта әлеуметтік шындық туралы жаңа білімнің көкжиегін кеңейтіп, қоғамның, оның құрылымының фактылары мен дамуының, қызметі мен өзгерістерінің заңдылықтарын танытады.

   Әлеуметтану әлеуметтік құбылыстар мен үдерістерді бақылау қызметін атқарады. Ол болмаса әлеуметтік қысым, әлеуметтік дағдарыс және катаклизмдер көбейіп кетуі мүмкін. Көптеген елдерде атқарушы мекемелер мен билік өкілдері, саяси партиялар және алуан түрлі бірліктер өздерінің мақсатты саясаттарын жүргізуде әлеуметтанудың   барлық мүмкіншіліктерін пайдаланып отырады.  

  Әлеуметтану әртүрлі әлеуметтік құрылымдар мен құбылыстардың даму болашағын, бағытын анықтайды, яғни ғылымға негізделген болжау қызметін атқарады. Еліміздің жаңа, нарықтық қатынастарға көшуіне байланысты болуы мүмкін оң және кері құбылыстарды болжап шешуде әлеуметтанудың  маңызы зор. Мысалы, нарықтық қатынастардың еңбекші бұқара халыққа беретін мүмкіншілігінің ауқымы, әлеуметтік құбылыс пен үдерістердің дамуындағы баламалы түрлер, оң және теріс жақтарының  арасалмағы мен арақатынастары және т.б.

    Әлеуметтану қоғамның экономика, саяси, рухани және т.б. салаларында әлеуметтік даму жоспарын жасау қызметін атқарады. Аймақтық, аудандық, тіпті еңбек ұжымдарының әлеуметтік жоспарларын жасағанда әлеуметтік зерттеуден алынған жаңа деректерді, фактілерді, кеңес-ұсыныстарды, т.б. кеңінен пайдаланады.

    Әлеуметтану әрбір әлеуметтік объектілерді басқару қызметінде  практикалық мақсаттарды шешу үшін пайдаланатын әлеуметтік ұсыныстар, жобалар мен жаңа технологиялар дайындайды.  

  Әлеуметтану қоғамда тәрбиелік  идеологиялық функция да атқарады. Ол адамдардың арасындағы қарым-қатынастарды, байланыстарды одан әрі жетілдіру мақсатында әлеуметтіксаяси, адамгершілік, діни сипаттағы әртүрлі идеяларды насихаттайды, олардың сана-сезімдерін, мінез-құлықтарын, тәртібін жақсартады. Сөйтіп ол қоғамдық қатынастарды жетілдіріп, гуманистік (адамгершілік)  функцияны да атқарады.

  5. Әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар қоғамды нақтылы зерттеу объектісі тұрғысынан алып қарайды. Олардың әрқайсысы қоғамды объект ретінде зерттейді. Алайда, олардың өзара айырмашылықтарын зерттейтін пәні арқылы анықтауға болады. Мысалы, саяси экономика қоғамның бір саласын – экономикалық жүйесін, саясаттану  - қоғамның саяси қатынастарын, психология – психологиялық құбылыстарды, құқықтану  - заңның қоғамдағы орнын, рөлін зерттесе, әлеуметтану – қоғамның әлеуметтік қырларын, оның әр түрлі салаларының қызметтерін ашып береді.

   Қоғамды бір тұтас жүйе ретінде алып қарайтын ғылымдар жалпы ғылымдар деп аталады (оған тарих пен әлеуметтану жатады), ал қалғандары жеке қоғамдық ғылымдарға жатады, себебі олар жеке қоғамдық құбылыстар мен үдерістердің зерттеуін жүргізеді. Осы қоғамдық ғылымдардың әрқайсысының объектісі, оқитын заты – қоғам, ал пәні сол қоғамның әр түрлі жақтары, салалары болып табылады. Мысалы, әлеуметтану қоғамның бір ерекше қасиетін - әлеуметтілігін, экономиканың, саясаттың, құқықтың, мәдениеттің және тәрбиенің әлеуметтік қырларын анықтап береді.

          Бақылау сұрақтары.

  1.  «Қоғам» ұғымын қалай түсінесің?
  2.  Қоғамдық ғылымдардың басты зерттеу объектісі не?

   3. Әлеуметтану ғылымының зерттеу объектісі мен пәні не болып табылады?

  4. «Әлеуметтік» және «әлеуметтік топ» деген ұғымдарды түсіндірші? 

  5. Қоғамның әлеуметтік жүйесі дегеніміз не?

  6.   Әлеуметтік жүйе дегеніміз не және оның негізгі элементтерін атаңыз? 

  7. Әлеуметтік байланыстарды қалай түсінесің?

  8. Әлеуметтік өзара ықпалдасуды қалай түсінесң?

  9. Әлеуметтік қарым-қатынастар дегеніміз не?

  10. Әлеуметтік қатынастардың саяси, экономикалық және басқа қатынастардан айырмашылығы неде?

  11. Әлеуметтанудың категориялары мен заңдарының байланысы қандай?

  12. Әлеуметтанудың құрылымы мен фунцияларын атаңыз?

   13. Әлеуметтанудың басқа гуманитарлық ғылымдармен байланысы туралы не айтасың?

ІІ тақырып. Әлемдік әлеуметтанулық ойлардың даму тарихынан

   1. Антикалық және Ортағасыр дәуіріндегі әлеуметтік ойлар.

   2. Жаңа заман мен  Ағартушылар дәуіріндегі әлеуметтік тұжырымдамалар.

   3. Әлеуметтану ғылымының дамуындағы классикалық кезең.

   а). Огюст Конт – әлеуметтану ғылымының негізін салушы.

   ә). Герберт Спенсердің әлеуметтану ғылымына қосқан үлесі.

   б). К.Маркстің негізгі әлеуметтанулық ілімдері.

   в). Э.Дюркгейм мен М.Вебердің әлеуметтанулық тұжырымдары.    

   1. Қандай ғылым болса да қоғамдық қажеттіліктен туатыны белгілі. Әлеуметтанудың да пайда болуының, дамуының, қалыптасуының өзіндік алғышарттары тікелей қоғам туралы ойтұжырымдармен байланысты болды.

   Алғашқы қауымдық құрылыста қоғамдық құбылыстар мен үдерістерді түсіндіру көбіне мифтік сипатта болды да, әлеуметтік қатынастарды философиялық тәсілдермен талдаудың алғашқы элементтері Ежелгі Египетте, Қытайда, Индияда, антикалық Грекияда және т.б. ертедегі мемлекеттерде басталды.

   Ғылымдар атасы философия тарихында әлеуметтанудың бастауын танытатын толып жатқан әлеуметтанулық ойлар дүниеге келді. Оларды  дамытуға елеулі үлес қосқан сол кездің Конфуций, Сократ, Платон, Аристотель сияқты ғалымдардың әлеуметтік философиясы туралы ойлары  теориялық әлеуметтанудың тууына алғышарт дайындады.

    Қытайдың ұлы фиолсофы және алғашқы әлеуметтік утопиялық жобаның авторы Конфуцийше (б.з.б.552 – 479 ж.),  мемлекет ізгілікті,  үлкен жақсы отбасы іспеттес құрылуы керек, ал басқарушы әкей сияқты азаматтар жөнінде қамқорлық жасауы, сол сияқты азаматтар да оны құрметтеп, туысқанындай бірін бірі жақсы көруі қажет. Ол қоғамда әлеуметтік үйлесімділік принципін ұсынды, мемлекетті тірі организм санады.

   Біздің жыл санауымыздан бұрынғы ІV ғасырда өмір сүрген гректің ұлы ойшылдары Платонның «Мемлекет» және Аристотельдің «Саясат»,  кейін Гоббстің «Левиафан», Монтескьенің «Заңдар рухы» және Гегельдің «Құқық фиолософия» сияқты еңбектерінде әлеуметтік құрылым, азаматтық қоғам, мемлекет пен құқық, басқару формалары,  жеке меншік, өндіріс пен сауда, құқық пен тұлғалардың типтері туралы мәселелер және т.б. күн тәртібіне қойылып, белгілі шешімдерін тауып, әдет-ғұрып, салт-дәстүрлер, адамдардың өзара карым-қатынастары зерттеліп, олар қорытылып, қоғамды (мемлекет ретінде түсінді), оның әлеуметтік саласын одан әрі жетілдіруге бағытталған практикалық ұсыныстар жасалды. Шындығына келгенде осылар кейін теориялық әлеуметтанудың негізгі мәселелері болды.   

    Платонның «Мемлекет туралы» еңбегінде «Қоғам басшысынан бастап бұзылады» деп, ол зиялылардан адамгершілік тазалықты талап етті. «Қоғамды билеудің негізгі құралы билік жасау емес, бедел» деді. Оның ойынша, адамдар бірігіп қана өз қажеттіліктерін өтей алады. Бұл үшін олардың біреулері егіншілікпен, екіншілері тігіншілікпен, үшіншілері құрылыспен, төртіншілері етікшілікпен және т. с. с. айналысады. Осы бірігудің арқасында қоғам, мемлекет пайда болады. Платон мемлекет адамдардың бәріне әділ болуы керек деп көрсетті.

   Ал Аристотель мемлекетті - қауымның дамыған түрі, ал кауымды — отбасының дамыған түрі санады. Оның пікірінше, адамдар мемлекетке белгілі бір игілікке жету үшін бірігеді, сондықтан мемлекеттің негізгі мақсаты қоғамда көптің бәріне ортақ игіліктер мен әлеуметтік әділеттікке жету болып табылады. Аристотель мемлекеттің дұрыс түріне әкімдер халық, ел пайдасын ойлаған, билік қоғамға қызмет істеген мемлекеттерді алды. Ол қоғамдық игілікті көздеген мемлекетті дұрыс мемлекет деп саналады.

  Орта ғасырда әлеуметтанулық ойлар дінмен тығыз байланыста, өзара әрекеттістікте дамыды. Сондықтан әлеуметтік өмір діни догмалармен түсіндірілді. Дегенмен кейбір ойшылдар өз кезіндегі қоғамның құрылуын, әлеуметтік құбылыстар мен үдерістерді түсіндіруде қалыптасқан діни таным ауқымынан шыға алды. Мысалы, италияның монахы Фома Аквинский (1225-1274) әлеуметтік теңсіздік пен қоғамның әлеуметтік құрылымының күрделенуін қол өнер кәсібі өндірісінің және сауда, алысберістің дамуымен  түсіндірді. Ал араб философы ИбнХалдун (1332-1406) өзінің еңбектерінде өндірістің, сауданың, қалалардың өсуімен қоғамның әлеуметтік құрылымы өзгеретінін атап көрсетті.

   2. Әлеуметтану ғылымының алғышарттары ретінде адамзат өркениеті дамуының бет бұрыс кезеңі феодализмнің ыдырауы және жаңа буржуазиялық қарымқатынастың дамуы болды. Бұл кезең әлеуметтік тұжырымдардың жаңа деңгейге көтерілуімен сипатталады. 1651 жылы жарық көрген өзінің «Левиафан...» атты кітабында белгілі ағылшын философы Томас Гоббс (1588-1679) «қоғамдық келісім» тұжырымдамасын баяндайды. Бұған байланысты мемлекет құдайдың  құдіреті емес, адамдардың (қоғамның) туындысы. Қоғам бейбітшілік пен тәртіпте өмір сүруді қамтамасыз ету мақсатындағы  адамдардың өзара келісімінің нәтижесінде пайда болған. Сонымен қоғам мен мемлекет ұғымдарының ара жігін ашуға алғашқы қадам жасалды.

    Әлеуметтанулық ойлардың дами түсуінде Ағартушылар заманы мен Ұлы француз революциясының тарихи орны бөлек. Тамаша ойшыл, либерализмнің негізін салушы Джон Локк (1632-1704) қоғамдық келісім туралы тұжырымдаманы ары қарай дамыта отырып, тұлға, қоғам және мемлекет сияқты ұғымдарды алғаш рет жекежеке қарастырды, тұлғаның қоғам мен мемлекеттен басымдығын көрсетті.

    Француздың атақты ғалымы  Шарль Луи Монтескьенің де қоғам туралы ойларының жаңа ғылымның, яғни әлеуметтану ғылымының  қалыптасуындағы рөлі ерекше. Оның «Заңдар рухы туралы» (1748) басты еңбегі шын мәнісіндегі әлеуметтанулық еңбек  болды. Сол себепті замандастары Монтескьені әлеуметтану ғылымы жоқ кездегі әлеуметтанушы деп атаған. Ол тарихты үдеріс ретінде танып, қоғамдық құбылыстардың заңдылығын айқындағысы келді. Монтескье қоғам заңдары оған сырттан келмейді, оны ешкім де алып келмейді, олар оның өзінің ішінде болып жататын  жеке әлеуметтік құбылыстар деп түсінді. Әлеуметтанулық  көзқарас тұрғысынан Монтескье ұсынған биліктің бөліну принципі туралы идеялар маңызды болды. Ал басқарудың үш түрі  демократия, аристократия, деспотия буржуазиялық-демократиялық мемлекеттердің саяси құрылымының негізіне алынды.

    Әлеуметтанулық ойпікір ары қарай Ф.Бэкон,Ж.Ж. Руссо, А.Гельвеций, Э. Кант, СенСимон және т.б. еңбектерінде дами түсті. Мысалы, СенСимон (1760-1825)  өзінің ғылыми еңбектерінде өнеркәсіп өндірісі мен қоғамның әлеуметтік құрылымын зерттеуге ерекше көңіл бөлді. Ол саясат – физика сияқты позитивті ғылым, сондықтан оны табиғи және ғылыми әдістермен  зерттеуге болады. СенСимон пікірінше, халықтың ахуалы саяси тәртіппен қатар меншіктің нысанына, өндіріс тәсілі мен қоғамның (таптық құрлымына) жағдайына қатысты.      

  3. Әлеуметтану әлеуметтік философия қойнауында жетіліп, өз алдына дербес ғылым ретінде XIX ғасырдың 30-40-жылдары бөлініп шықты. Ол теориялық жағынан толысып, тәжірибелік жағынан ілгері дамыды. Сөйтіп әлеуметтану ғылымының дамуында клссикалық  кезең басталды.

    Бұл кезеңнің ірі өкілі, әлеуметтану ғылымының негізін салған атақты француз философы Огюст Конт болды. Ол өзінің ұстазы Сен-Симонмен бірге «Қоғамды қайта құру үшін қажетті ғылыми жұмыстар жоспарын» жасай отырып, объективті  бақылаулар мен жаратылыстану ғылымының, оның ішінде физиканың әдістеріне негізделген қоғам туралы жаңа ғылым жасауды мақсат етті. Конт қоғам туралы ғылым жаратылыс ғылымдары сияқты позитивті фактыларға негізделуі керек, ал механика заңдарын қоғамды зерттеуде пайдалануға болады деп есептеді. Ол жаңа ғылымды алдымен әлеуметтік физика деп атады.  Кейін 1839 жылы 6 томдық "Позитивтік философия курсы" атты еңбектің ескертпесінде Конт әлеуметтік құбылыстарды зерделеуге қатысты жаңа терминді пайдалануға тәуекел ететінін туралы жазды. Ол термин «Социология» (Әлеуметтану) деген атқа ие болады.   

    Огюст Конт алғашқылардың бірі болып, қоғамды организм сияқты жүйе ретінде қарастырды. Ол жүйенің тұтас, бөлінбейтін сипатын және оның бөліктерінің өзара бағыныштылығын, бір-бірімен тұрақты байланыста, қарымқатынаста болып, үздіксіз оң және кері ықпал ететінін атап көрсетті.

    О. Конт пікірінше, жалпы адамзат танымы өзінің дамуында міндетті түрде үш сатыдан өтеді. Мұны ол адамдардың интеллектуалды ақыл-ойының, санасының дамуының теологиялық, метафизикалық (ойлау әдісі, құбылыстарды өзгермейді, бірі-бірімен байланысы жоқ деп есептейді) және позитивистік (оң, жағымды) кезеңдерін тұжырымдаумен түсіндіреді.     

   Бірінші теологиялық немесе жалған сатыда (адамзаттың пайда болуынан бастап біздің заманымыздың 1300 жылына дейін) адам санасы құбылыстардың бастапқы немесе соңғы себептерін табуға тырысады, ол "абсолюттік білімге ұмтылады".

   Екінші метафизикалық немесе абстрактілі сатыда (1300 - 1800) адам санасы құбылыстардың ішкі табиғатын, олардың мән-мағынасын, қалыптасуының басты амалдарын абстракциялар  жолымен  түсіндіруге тырысты. Сөйтіп бұл үшінші кезеңді (1800 жылдан бастап), адамның интеллектуалды дамуының ғылыми түрін,  яғни позитивистік кезеңді дайындады. Ал үшінші кезеңнің  негізгі белгісі - мұнда ақыл-ой заңдарды қарапайым зерттеуге жүгінеді.

    О.Конт қоғамның ілгері дамуының негізінде адамзаттың ақыл-ойының дамуы жатыр деп санады. Сондайақ ол ақыл-ойдың дамуы – адамзаттың дамуының басты принципі деп есептеді.

   Әлеуметтік құбылыстарды зерттеуде О. Конт бірнеше әдістәсілдерді ұсынды. Ол әлеуметтік фактілерді бақылау әдісіне үлкен мән берген, өйткені бақылау ғылымға объективтілік сипат береді. Оның еңбектерінде "бақылау" сөзінің екі мағынасы (кең және тар) байқалады. Кең мағынада ("жалпы бақылау өнері») бақылау позитивті әдіснаманы сипаттап, еркін құрылымға қарсы тұратын әмбебап амал болып табылады. Тар мағынада бақылау әлеуметтануда қолданылатын ғылымның басты үш әдісінің (таза байқау, тәжірибе, салыстырмалы әдіс) бірі болып табылады. Белгілі бір мағынада әлеуметтанудың барлық әдістері осы бақылаудың түрлері болып есептеледі.

   Конттың ойынша, адамзат дамуы эволюциясының барысын, «қоғамның түрлі жүйелерінің шынайы сабақтастығын" анықтауға мүмкіндік беретін әлеуметтанулық салыстыру бірнеше әдістәсілдерден тұрады. Біріншісі - адамдар мен жануарлар қауымдастықтарын салыстыру. Бұл әдістің құндылығы әлеуметтік ынтымақтастықтың неғүрлым қарапайым және әмбебап зандарын анықтауға мүмкіндік беретіндігінде. Екіншісі - жер шарының әртүрлі аймақтарындағы адамзат қоғамының өмір сүру жағдайларын салыстыру. Бұл әдіс қазіргі халықтар арасындағы неғүрлым өркениетті ұлттардың бұдан бұрынғы жай-күйлерін анықтап, "адамзаттың іргелі дамуының қажетті және тұрақты тепе-теңдігін" негіздейді. Конт салыстырудың үшінші түрін "адамзаттың әртүрлі жүйелік жай-күйін тарихи салыстыру" немесе "тарихи әдіс" деп атаған. Әлеуметтік ғылымның "нағыз негізін" құрайтын бұл әдістің мәні адамзат эволюциясының әр кезеңін салыстыруда және адамзаттың әртүрлі жай-күйіне дәйекті баға беруінде жатыр.

    Зерттеудің үшінші "объективті" әдісі - тәжірибе. Конт әлеуметтануда, физикадағы сияқты, құбылыстарды жасанды ету арқылы тікелей тәжірибе жасау мүмкін емес деп есептеген. Бірақ мұнда "жанама" тәжірибе бар, оның мәні қоғамдағы жалпы даму нормаларының бұзылуында жатыр. Әлеуметтануда, биологиядағы сияқты патологиялық (тірі организмдегі ауру үдерісі мен жағдайын) құбылыстарды талдау нағыз тәжірибе болып табылады.          

   Огюст Конт шартты түрде әлеуметтануды әлеуметтік статика және динамика деп екіге бөлді. Біріншісінің объектісі - "тыныштық қалпындағы" қоғам, екіншісінікі - "қозғалыс күйіндегі" қоғам болып табылады. Бұл екі түсінік биологиядан алынған. Әлеуметтік статика - әлеуметтік организмнің құрылымын зерттейтін әлеуметтік анатомия болса, әлеуметтік серпін - әлеуметтік организмнің үдерісін, оның дамуын қарастыратын әлеуметтік физиология. Осы әлеуметтік динамикада қоғамның ілгері дамуы туралы теория одан әрі жетілдіреді.

   Конт өзінің талдауларында алғашқы кезекте негізгі қоғамдық өмірдің тұтаса түсуі үшін қызмет ететін қоғамдық институттарға  - отбасына, мемлекетке, дінге ерекше көңіл бөлді.

  4. Әлеуметтанудың отаны Франция болғанымен, мұнда бұл ғылым ары қарай дами алмады. О. Конттың «позитивті» әлеуметтануы одан әрі  ағылшын әлеуметтанушысы Герберт Спенсер (1820—1903 ж.ж.) ілімінде дамыды. Бұған Ч. Дарвиннің биологиялық түрлердің пайда болу теориясы ғылыми негіз болды. Осыны басшылыққа ала отырып, Г.Спенсер,  біріншіден,  қоғамды биологиялық организм ретіңде қарастырды, екіншіден, эволюция заңын әлеуметтік даму үдерісіне пайдаланды.

    Ағылшын әлеуметтанушысының ойынша, адам қоғамы тірі организмге ұқсас, соңдықтан оған биологиялық заңдар тән бола алады. Сол себепті ол өзінің барлық әлеуметтанулық ой-тұжырымдарына осыны негізге алу арқылы қоғамның эволюциясын және оның әлеуметтік құрылымын тануды мақсат етті. Ол эволюция мәнін қарапайым нәрседен күрделіге, бір тектіден әр тектіге өзгеру,  үдемелі қозғалыс ретінде қарастырды.  Бұл қоғам дамуының әр кезеңін зерттеуге мүмкіндік берді.

   Спенсер эволюция деп аталған үдеріске мынадай жалпы анықтама береді. Эволюция дегеніміз - қозғалыстың барысында зат белгісіз, байланыссыз әртектілік күйінен белгілі, өзара байланысқан әртекті күйге өтетін заттар интеграциясы (қалпына келу). Кез келген эволюция материяны соның алдындағы тепе-теңдік, біртекті күйінен шығарып, әртекті бөлшектердің жиынтығына айналдырудан басталады.

    Г. Спенсер қоғамның әлеуметтік құрылымын зерттей келе, әлеуметтік институттардың 6 түрін атап, оларға туыстық, білім, саяси, шіркеу, кәсіби және өндірістік түрлерін жатқызды. Ол әлеуметтанушылардың ішінен алғаш рет осы ғылымға  әлеуметтік өсу, әлеуметтік институт, әлеуметтік құрылым және функция және т.б жаңа ұғым, терминдерді қосты.

   Спенсер әлеуметтануының негізгі ерекшеліктері мыналар: біріншіден, зерттеуде тарихи-салыстырмалы әдісті кеңінен пайдалану; екіншіден, қоғамды организм ретінде түсіндіру; үшіншіден, қоғамдық өмірдің эволюциялық заңдылығы идеясы. Оның пікірінше, қоғамның өндірістік типіндегі экономикалық бәсекелестік табиғи таңдау рөлін атқарады, соның нәтижесінде қабілеттілер мен дарындылар  ғана ары өмір сүру алады. Ол әлеуметтік революцияны әлеуметтік   жүйенің бірлігін бұзатын, құбылыс, кесел ретінде қарастырды.

     5. Әлеуметтану ғылымының қалыптасуы мен дамуына елеулі үлес қосқан, бұл танымда айырықша тұжырымдама жасаған Карл Маркс (1818—1883) болды. Кейбір батыс зерттеушілері К.Марксты ХХ ғасырдың әлеуметтік ойының кіндік шешесі деп атаған. Бұлай атауға негіз болған оның қоғамның формациялары туралы ілімі болды. Ол алғаш немістің ұлы философы Гегельдің диалектикалық әдісін қоғамды зерттеуге қолданды. Ол өз кезіндегі капитализмнің әлеуметтік құрылымын жанжақты зерттей отырып, әлеуметтіксаяси қатынастың дамуында экономикалық факторда,  барлық тарихи оқиғалардың негізгі себебі мен шешуші  күші материалдық өндірісте, қоғамның экономикалық дамуының сипатында жатыр деп атап көрсетті. Содан қоғамның әртүрлі таптарға  бөлінуі және олардың өзара күресі туындайды. Бұл қоғамдық-экономикалық формациялардың пайда болу, даму және ауысу заңын, прогресс заңын қалыптастырады.

   К.Маркс өзінің әлеуметтанулық тұжырымдамасын «Саяси экономикаға сын» деген еңбегінің алғы сөзінде қысқаша баяндады. Маркстің қоғам туралы ілімі тек өндіріс қатынастармен, сондай-ақ бүкіл қоғамдық қатынастардың өндірістік сипатымен ғана шектелмейді. Маркс қоғамның мемлекеттік құрылымына қатысты әлеуметтік, саяси аспектілерін айқындай отырып, оның кең құрылымын, сондайақ өмірдің рухани жағын да көрсетеді. Ол әртүрлі элементтерден тұратын жүйе ретіндегі қоғамды адамдардың өзара әрекетінің туындысы деп түсінді.

   К.Маркстің әлеуметтану теориясында көптеген бағалы ой-пікірлері мен  тұжырымдарын былай жинақтауға болады: біріншіден, қоғамның объективтік-материалистік теориясы жасалды, оның дамуы "формация", яғни ерекше бір құбылыс ретінде қарастырылды; екіншіден,  қоғамның даму заңдарын түсіндірілгенде, әр уақытта экономика (яғни, өңдіріс тәсілі, оның ішінде өндіргіш күштер, оларға сәйкес өндірістік қатынастар) ең басты, қозғаушы, шешуші күш деп саналды; үшіншіден, алғаш әлеуметтік құрылым (яғни, қоғамды таптарға, топтарға, жікке бөлу) теориясы жасады. Жікке, топқа бөлудің негізгі, басты белгісі өндірістік құрал-жабдыктарына меншік нысанына  байланысты екенін көрсетілді.

   К. Маркс қоғамның әлеуметтік құрылымы таптардың экономикалық қатынастары арқылы анықталады деді.  Осыған орай ол жеке тұлғаны зерттеудің қажеттілігін айтып, оны қоғамдық қатынастардың жиынтығы деп түсіндірді.

   Маркстің әлеуметтану теориясы XIX және XX ғасырдағы әлеуметтанушыларға, әсіресе Э. Дюркгеймге, М. Веберге және т.б. зор әсер етті. Олар Маркстіқ теорияның көптеген бағалы, құнды идеяларын өз тұжырымдамаларында кең қолданды.

   Қазіргі әлеуметтану бұл саланың классикалық өкілдерінің бірі, әрі өте беделдісі, француз әлеуметтану  мектебінің негізін салушы Эмиль Дюркгейм (1858—1917) мұрасына сүйенеді. Еуропада әлеуметтанудың институттену үдерісі, оның өз алдына пән ретінде болуы Дюркгейм атымен тығыз байланысты. Ол «Әлеуметтану әдісінің ережелері» және «Өзінөзі өлтіру. Әлеуметтанулық әдіс» деген іргелі еңбектерінде әлеуметтанулық ғылымның негізіне эмпирикалық зерттеулер мен әлеуметтанудың қолданбалы сипатына назар аударып, әлеуметтанулық зерттеудің әдістемесін жасады. Оның тұжырымдамасында әлеуметтану қоғамдық ғылымдардың ішінде ең басты орынды алады. Ол тек қана әлеуметтік фактілерді зерттеумен шектелмей, басқа қоғамдық ғылымдарды әртүрлі ғылыми әдістемелер, теорияларымен қаруландырады.

   Э. Дюркгейм өзінің ең басты "Қоғамдық еңбектің бөлінуі" еңбегінде әлеуметтік келісім мен ынтымақтастық (теория солидарности) теориясын зерттеуге арнады. Бұл оның әлеуметтанулық теориясының өзегін құрады. Ол әлеуметтанудың басты міңдеті - әлеуметтік байланыстар мен қатынастардың табиғатын, негізін анықтау деп атап көрсетті.   

   Э. Дюркгейм қоғамда әлеуметтік проблемалар мен шиеленістердің болатынын білді, алайда оларды үстем таптар арасындағы қатынастарды реттеудің жетіспеушілігінен болатын нормадан  ауытқушылық деп санады. Осы бағытта ол қоғамдық келісімді нығайтуға ықпал ететін маманданған топ құру идеясын дамытты. Мұндай топты ол әлеуметтік құрылымның басты элементі деп санады.

   Қоғам дамуының XІХ ғ. аяғы мен XX ғ. басындағы өзгерістерге талдау жасай келе, Э. Дюркгейм қоғамның тұтастығының негізі — ұжымдық сана деп санады. Оның түсінігінше, әр қоғамда тарихи қалыптасқан салт-дәстүрдің, көзқарастардың, моральдық ережелердің жиынтығы болады. Қоғам мүшелерінің көпшілігі осы аталғаңдарды өздерінің күнделікті өмірлеріңде, іс-әрекеттері мен қызметтерінде басшылыққа алып отырады.

   Э. Дюркгейм әдеттегі көне, архаикалық қоғамнан қазіргі индустриалды қоғамға өту жолын талдай отырып, осы өтпелі кезеңде аномия (яғни, қоғамда адамдардың тәртібін, адамгершілік қасиеттерін басқарудың төмендеп кетуі) құбылысының объективті орын алатынын атап көрсетеді. Оның пікірінше, аномия қоғамның белгілі бір кезеңіңде адамның мінез-құлқының төмендеп, моральдық, яғни адамгершілік тұрғыдан басқару қиынға соғуынан, қоғамдағы негізгі әлеуметтік институттардың (яғни, мекеме, ұйымдардың) іс-әрекетінің тиімсіздігінен және әлеуметтік қайшылықтардан байқалмақ.

    Э. Дюркгейм нақтылы әлеуметтік зерттеулер негізіңде адамдардың өзіне қол жұмсаудағы басты себепті анықтауға тырысады. Оның ойынша, адамның бұл  әрекеті қоршаған әлеуметтік ортаның сипатына (түріне) байланысты болмақ. Дюркгейм өзін-өзі өлтірушіліктің 4 типін (тұрпатын) анықтап берді, олар: эгоистік (өз құлқынын ойлаушылық),  альтуристік (басқа кісі туралы қалтқысыз қамқорлық), экономикалық және фаталистік (тағдырдың қайталанысына сенуге ыңғайлы адам).  Бұлардың әрқайсысының өзіне тән құпиясы бар, оның шешілу жолы жеке адам мен топтың қарым-қатынасына байланысты. Э. Дюркгеймнің бұл теориялық еңбегі қылмыстық істердің және девианттық (ауытқу) мінез-құлық әлеуметтануының негізін салуда маңызды болды.

   Қоғамдар өмірді зерттеу негізінде Э. Дюркгейм діннің ерекше рөлі туралы әлеуметтік тұжырым жасады. Ол діннің әлеуметтік бірлікте шешуші рөл атқаратынын атап көрсетті. Дін қоғамдағы ең құнды, бағалы қасиеттерді бейнелейді, сондықтан қоғам дінсіз өмір сүре алмайды.

   Дюркгейм әлеуметтануды теориялық және әдістемелік жағынан негіздеп оны өз алдына ғылым болу мүмкіндігіне ие етті. Оның әлеуметтануы әлеуметтік өмірдің қызметіне байланысты  негізінен үш салаға бөлінеді: әлеуметтік морфология, әлеуметтік филиология және жалпы әлеуметтану.

  Әлеуметтік морфология анатомия сияқты, ол қоғамның негізін, оның құрылымын, материалдық формасын зерттейді. Оның саласына әлеуметтік ұйымымен байланысты халықтар өмірінің географиялық негізін зерттеу, халықтың орналасуы, оның көлемі, тығыздығы, аймақтарға бөлінуі кіреді.

  Әлеуметтік филиология қоғамның өмірлік көріністерін, жеке әлеуметтік ғылымдарды қамтиды. Олар: дін әлеуметтануы, мораль әлеуметтануы, құқық әлеуметтануы, экономика әлеуметтануы, лингвистикалық әлеуметтану, эстетика  әлеуметтануы.  

   Әлеуметтану дамуының сол тарихи кезеңдегі жемістілігін Дюркгейм төмендегідей қағидаларымен түсіндіреді:

  •  қоғамды өзін құрайтын индивидтерден бөлек объективті шындық деп мойындау;
  •  әлеуметтік ортаның индивидтердің санасы мен мінез-құлқына әсері;
  •  моральдің, діннің және таным үдерісінің әлеуметтік табиғатын негіздеу.  

7. Қазіргі әлеуметтану ғылымы Батыстың ірі әлеуметтанушысы Макс Вебердің (1864—1920) әлеуметтік таным әдістемесі мен идеалдық типтер, мәдениет, этика мен дін әлеуметтануы туралы ілімдері мен ой-тұжырымдарымен көп санасады. Ол  түсінік әлеуметтануы мен әлеуметтік әрекет теориясының негізін салушы.

   М. Вебердің пікірінше, әлеуметтанудың басты міндеті қоғамның әлеуметтік-тарихи құбылыстарының субъективтік (яғни, адамның санасына, ойлауына байланысты) жақтарын, нақтылы айтсақ, адамның іс-әрекетінің, қызметінің  мәнін, мағынасын, мазмұнын терең түсіне отырып, қоғамның даму заңдарының себебін ашуда болып табылады. Сондықтан әлеуметтану ең алдымен адамның немесе адамдар топтарының мінез-құлқын және әлеуметтік қызметін зерттеуі тиіс. Алайда адамның мінез-құлқы мен қызметі әлеуметтанудың зерттеу пәні болу үшін, біріншіден, адамның және әлеуметтік топтардың мақсаты және оған жетудің құралдары, екіншіден, басқа субъектілерге бағытталған, яғни өз әрекеттерінің оларға тигізетін ықпалын және олардың бұған жауап реакциясын есепке алу керек.

     Әлеуметтанулық ғылымның әдістемесі мен таным теориясына Вебердің қосқан үлесінің орны бөлек. Веберді әлеуметтік ойлау әдісінің данышпан реформаторы деп атауға толық негіз бар дейді әлеуметтанушылар. Себебі оның ғылыми танымы әлеуметтануды натурализм принциптері шегінен асырды, әлеуметтік шындықтың аса күрделі екенін көрсетті.

  Әлеуметтанулық зерттеуде алғашқы мәселе индивидтің мінезқұлқы болып саналады. Мінезқұлықты психология да зерттейді, алайда Вебердің ойынша, әлеуметтану тұлғаның мінезқұлқын оның әрекетінің белгілі бір мақсаттылығымен байланыстырады.

  М. Вебер саналы әрекет етуші индивид немесе индивидтер өз әрекетін субъективті мағынамен байланыстырса ғана әрекет бола алады дейді. Әлеуметтік   іс-қимыл, әрекет адамның мінез-құлқымен бірдей, өйткені әлеуметтік іс-әрекет өзінше жеке-дара өмір сүре алмайды,  ол әр уақытта басқа біреуге бағытталады. Мұнсыз қандай да бір болмасын  іс-әрекет, қимыл әлеуметтік болып саналмайды.

     Макс Вебер әрекеттің мүмкін болар төрт түрін көрсетеді. Олардың ең бастысы, мақсатқа сәйкес келетін іс-әрекет (целерациональное действие). Сондықтан, М. Вебердің пікірінше, мақсатқа сәйкес келетін әрекет, қимыл негізгі идеалдық тип болып саналады. Әлеуметтік іс-әрекеттің ақылдылығы, парасаттылығы, ақылға жеңдірушілігі — тарихи үдерістің басты бағыты.  Екінші құнды-ұтымды әрекет - белгілі бір абсолюттік құндылыққа (этикалық, эстетикалық, діни, т.б.) саналы түрде жетуге бағытталған әрекет; Мұның негізіне сөзсіз этикалық, діни немесе белгілі мінезқұлықтың кез келген басқа басымды құндылығына сенімділік жатады. Үшінші аффектілі әрекет, ол субъектінің көңіл-күйі мен сезімінен туындайды; Төртінші әрекет, бұл   көптен қалыптасқан әдет-дағдымен іске асатын әрекеттің түрі.          

   М. Вебер өзінің әлеуметтанулық зерттеулерінде түсіну, ұғыну әдістеріне көп көңіл аударады. Соған байланысты оның әлеуметтану теориясы "түсіну, ұғыну теориясы" деп аталып, әлеуметтану өзінің шығу көзін, қалыптасу негізін адамның немесе адамдар тобының мінез-құлқынан бастауы қажет. Адамның мінез-құлқын зерттеу әлеуметтанушыны әр уақытта қызықтырып отырады, өйткені әрбір адам өзінің тәртібіне, іс-әрекетіне белгілі бір мағына, мән береді, оны түсінуге тырысады. Осыған орай, әлеуметтану "түсіну" ғылымына айналады.

   М.Вебердің келесі маңызды тұжырымдамасы - идеалды типтер. Оның пікірінше, идеалды тип (яғни, адалдықтың үлгісі) шығармашылық қиял, елес жемісі. Идеалды  тип дегеніміз, ол  объективтік  эмпирикалық (яғни, тәжірибелік) шындықты бейнелеу емес, бұл зерттеуші ғалымның ойлануының, ой-пікірінің жемісінің теориялық құрылымы, идеясы.

   М. Вебер өзінің "Протестанттық этика және капитализм рухы" деген еңбегінде экономиканы дінмен байланыстырып, діни-этикалық нұсқаулардың экономикалық іс-әрекетке ықпалын түсіндіруге тырысты. Ол осы тұрғыдан діни сенімдердің, діни этиканың, әсіресе оның адамгершілік қырын экономика дамуының негізгі ынталаңдыру факторы және адамдардың еңбек сүйгіштігін, ұқыптылығын, әділеттілігін, белсенділігін және т.б қалыптасуын қамтамасыз етіп отыратын фактор ретіңде қарады.   

   Әлеуметтанудың даму жолындағы барлық теорияларды тұжырымдау негізінде барынша кеңірек әлеуметтік құрылымдарды талдау қажеттілігі туды. Бұл міндетті Американың атақты әлеуметтанушысы Толкот Парсонс атқарды. Ол әлеуметтік әрекет теориясын және құрылымдықфункционалдық талдаудың әдістемесін жасады. Т.Парсонстың ойынша, адамның әлеуметтік әрекеті рационалды, мақсатты  сипатқа ие. Оған бірбіріне тәуелді емес, төрт шартты әрекеттер жүйесі әсер етеді (биологиялық, мәдени, әлеуметтік және жекелік) және олардың әрқайсысы белгілі функциялар атқарады. Бұл жүйелердің қалыптасуын және олардың бірбіріне ықпалын Т.Парсонс институттену үдерісі  деп атады. Бұл әлеуметтік әрекет теориясы онан әрі дамытылып, қазіргі күні классикалық сипатқа ие болды.

   Т.Парсонстың құрылымдықфункционалдық талдаудың әдісі қазіргі әлеуметтану ғылымының негізгі әдістерінің бірі болып отыр. Оның негізіне бірібірімен байланысты жүйешіктерден тұратын тұтас жүйе ретіндегі қоғам туралы түсінік алынған. Әрбір жүйешік өзінің жүйеде ие болған орнына қарай өзіне тән функцияларды атқарады. Олар бірінбірі толықтыра және өзара әрекеттесе отырып, әлеуметтік жүйенің бірлігін қамтамасыз етеді.      

  Бақылау сұрақтары.

    1. Конфуций мемлекет туралы не деді? 

    2. Конфуций қоғамға қандай принцип ұсынды? 

  3. Конфуций мемлекетті қандай организм деп санады?

  4. Платонның қоғам басшысы жөніндег3 ойы қандай? 

  5. Платон мемлекет туралы не деді?

  6. Платон қоғамды билеудің негізгі құралы деп нені атады?

  7. Аристотель мемлекеттің негізгі мақсаты неде деп түсіндірді?

  8. Аристотельше дұрыс мемлекет қандай мемлекет? 

  9. О. Контты не себепті әлеуметтану ғылымының негізін қалаушы дейміз?

  10. О.Конт қоғамды қандай жүйе ретінде қарастырды?

  11. О. Конт  әлеуметтік құбылыстарды зерттегеңде қандай әдістерге жүгінді?

  12. Г.Спенсер өзінің әлеуметтанулық тұжырымдарын қандай теорияға негіздеді? 

  13. Г.Спенсер қоғамды қандай организм ретіңде қарастырды?

  14. Спенсердің  әлеуметтанулық  көзқарасы  қандай?

  15. Г. Спенсердің эволюция теориясын қалай түсінесің?               

  16.  К. Маркстің  негізгі  әлеуметтанулық  ілімдері.

  17.  Э. Дюркгеймнің әлеуметтану жөніндегі  ой-пікірлері.

  18. Э. Дюркгеймше қоғамның тұтастығының негізін құрайтын не?

  19.Э. Дюркгеймнің әлеуметтік теориясының өзегі не болып табылады?

  20.  М. Вебердің  әлеуметтанулық  тұжырымдары.

  21. Т.Парсонстың әлеуметтану ғылымына қосқан нақты үлесін аташы?

  

ІІІ тақырып. XIX ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басындағы Қазақстандағы әлеуметтік ойлар

   XIX ғасырдың екінші жартысы мен XX ғасырдың бірінші жартысында  өмір сүрген  Шоқан Уәлиханов (1837-1865), Ыбрай Алтынсарин (1841-1889), Абай Құнанбаев (1945-1904), Шәкәрім Құдайбердиев (1858-1931), Әлихан Бөкейхан (1870-1937), Ахмет Байтұрсынұлы (1873-1938) қазақ халқының әлеуметтік өміріне қатысты мол мұра қалдырды. Әлемдік әлеуметтану ғылымы да сонау ежелгі грек, қытай, үнді ойшылдарының әлеуметтік көзқарастарынан бастау алғанын ескерсек, ХІХ ғасырдың екінші жартысы мен ХХ ғасырдың басындағы қазақ даласының ойшылдарының да пікіртұжырымдары қазіргі отандық әлеуметтануға жақсы теориялық та тәжірибелік негіз болатыны шындық.  

   

       Ш.Уәлихановтың әлеуметтік көзқарастары

      1. Қазақ қоғамның прогрестік даму туралы.

      2. Халықтық реформаның жалынды жаршысы.

      3. Халық шығармашылығы - халықтың әлеуметтік айнасы.

      4. Дін туралы әлеуметтік ойпікірлер.

     1. Қазақ халқының тұңғыш ағартушысы,  ұлы ғалымы Шоқан Уәлиханов өзінің 30ға толмаған қысқа өмірінде Орта Азия мен Қазақстан халықтарының тарихына, географиясы мен этнографиясына қатысты, сондайақ бірсыпыра қоғамдықсаяси тақырыптарға арналған бірталай елеулі шығармалар жазды. Ол еңбектер орыс, ағылшын, неміс және француз тілдерінде жарияланды. Шоқан, шын мәнісінде, шығармалары осынша әлем тілдеріне аударылған, ғылымға сіңірген еңбегін дүниежүзі ғылымы мойындаған тұңғыш қазақ ғалымы болатын.

  Ш. Уәлихановтың қоғамдық-әлеуметтік және саяси мәселелерді сөз ететін «Қазақтардың өрісі мен қонысы туралы», «Сот реформасы жайында жазба», «Баянауыл округі туралы», «Өлкенің үкімет басқару жүйесі мен саяси жағдайы», "Жоңғар очерктері", "Сахарадағы мұсылмандық туралы», "Қазақтардағы шамандықтың қалдығы", "Тәңірі" сияқты еңбектерінде және достарына жазған хаттарында біз оның әлеуметтік көзқарастары көп жағдайда әлемдік озық идеялармен ұштасып, үңдесіп жатқанын байқай аламыз. Ол қазақты орыс мәдениетіне жақындату, орыс ғылымына үйрету идеясы арқылы ұлтының рухани және мәдени өркендеуіне ықпал етуді өзінің азаматтық мұраты деп білген.

    Шоқан Уәлиханов  қоғам дамуының прогресті жолын қолдаушы, демократиялық бағытты ұстанушы ғана емес, өз халқының артта қалғандығы туралы ойтолғаныстардың иесі. Ол Ресеймен экономикалық және мәдени байланысты нығайта түсу қазақ халқының дамуы үшін қажет деп санады, сондықтан ұлттық шектелушілік пен тұйықтықтың халық мүддесіне жұмыс істемейтінін жақсы түсінді. Сол себепті қазақ халқының алдыңғы қатарлы дамыған елдермен жанжақты байланыста болғанын қалады. Соның ішінде сан жылдар көрші ел – Ресейдің Қазақстан үшін ерекше маңызы барын ескере отырып, ол өз халқының ұлттық дербестігін сақтауын ойлады. Ол «Халықтың қалыпты түрде өсуі үшін ол халық дамудың қандай дәрежесінде тұрса да, өздігімен дамуы, өзін өзі қорғауы, өзін өзі билеуі қажет» деп жазды [1, ].  (Ш.Уәлиханов. Көп томдық шығармалар жинағы. Алматы: «Толағай групп». 2010. Т.4. - б.).   

  Шоқан Уәлиханов патшалық отаршыл өкіметті батыл сынады, оның қазақ даласына алып келген әділетсіздіктері мен заңсыздықтары жергілікті халықты қанап, ашықтанашық аямай сорып отырғанын ашына жазды.

    Шоқан Уәлиханов шығармаларының ішінде оның «Сот реформасы  туралы жазба» атты еңбегі ерекше қызыығушылық туғызады. Бұл, біріншіден, сол кездегі қазақтың саясиқұқықтық, әлеуметтікэкономикалық ойының теориялық және практикалық жағынан асқар шыңы.  Екіншіден, бұл   қазақтың ұлттық мұңмүддесін ойлаудың шынайы көрінісі. Үшіншіден, автордың жасынан орысша оқып, орыс ортасында өсіп, орысша тәрбиеленгенімен, еуропа мәдениетін ұстанғанымен өзінің қазақ халқының адал перзенті екенін жарқын дәлелдеген шығарма.

  Ұлы ғалым патша үкіметінің христиан дініндегі әрі отырықшы орыс тұрғындарына дайындалған сот реформасы жобасының көшпенді, діні бөлек халыққа түгелдей қолданылса, оның пайдадан гөрі зияны мол екенін, тіпті «тұрпайылылық» болатынын атап көрсетеді. Шоқан Уәлиханов реформаларды жүргізгенде қоғамдықтарихи үдерістердің ерекшеліктерін ескеруді қажет деп санайды. Сондайақ қандай бір реформа болмасын қоғамдық қажеттілік пен қаржы болғанда ғана жүзеге асатынын атап көрсетеді. Шоқан қоғамдық қажеттілік деген ұғымға адамдардың ақылқабілетін, өнегелілігін, саяси сана сезімінің жоғарылығын сиғызады.

  Ш. Уәлиханов реформаны іске асыру барысында халықтың ерекшелігін ескеруі жайлы пікірін тереңдете түсіп, реформалардың сәтті болуы халықтың тұрмыс-салты мен әдет-ғұрпын, заңдарын жан-жақты зерттеуге байланысты екенін айтады. Ал қазақтың еуропалық реформаны қабылдайтын қабілетін арттыру үшін қарапайым халыққа алдын ала білім беру арқылы ой қабілеттілігі мен жүйке жүйесін жетілдіру керектігін жақсы түсінген Шоқан Уәлиханов қоғамдықсаяси жаңарудың қозғаушы тетігі ретінде  экономикалық және әлеуметтік  факторларға  бірінші кезекте мән берді. Өйткені ол қоғамның алға басуының,  оның материалдық қажеттерін қамтамасыз ету шарты екенін жақсы білді. Қабылдағалы отырған реформа халықтың материалдық мұқтажына шақталуы, әрі сол қоғамның ұлттық мінезқұлқына  сай келуі қажеттігі қатаң ескертілді.

    2. Ш. Уәлиханов сол кездегі қазақ еліндегі тәртіпті өзгертудің, қоғамдық құрылысты жаңартудың жолдарын іздеді, қоғамның прогресті түрде алға дамуы материалдық әл-ауқатты жетілдіруге байланысты екенін терең түсінді. Ол былай деді: «Сондықтан халық реформасы жөніндегі мәселе сияқты соншалықты маңызды болатындай қоғамдық мәселе жоқ… Біздің қазіргі уақытымызда халыққа етене жақыны әрі ең маңыздысы болып, оның ең толғақты қажеттіліктеріне тікелей қатысты реформа экономикалық және әлеуметтік реформалар есептеледі, ал саяси реформалар экономикалық реформаларды жүргізу құралы ретінде орын алады, өйткені әрбір адам жекеше түрде және бүкіл адамзат ұжым болып өз дамуында бір ғана  соңғы мақсатқа  өзінің материалдық тұрмысын жақсартуға талпынады, осы тұрғыдан пргресс (ілгерілеушілік) аталатын нәрсе анықталады [1,84]. (Ш.Уәлиханов. Көп томдық шығармалар жинағы. Алматы: «Толағай групп». 2010. Т.4. - 496 б.). Бұл жерде ерекше бөліп айтар мәселе  Шоқан «прогресс» деген ұғымның мазмұнын адамдардың материалдық әлауқатын жақсартуға қатысты қарап, оны халықтың бостандығы және ағарту ісімен байланыстырады.

    Ш. Уәлиханов сол кездегі патрирхаттық-феодалдық қазақ қоғамын ең ірі екі әлеуметтік топқа: бір жағынан, сұлтандар мен билер, байлар мен қожалар болып, қазақ қоғамының мәртебелі тобына, екінші жағынан, «дала пролетариаты» деп атап, кедейлер тобына бөлді. Сонымен қатар Шоқан отарлаушы шенеуніктермен ауыз жаласқан кейбір жергілікті феодалдарды көре алды. Өзінің 1862 жылғы 6 желтоқсанда А.Н.Майковқа жазған хатында: «Жергілікті сұлтандармен  және қарадан шыққан байлармен де келісе алмай жүрмін, өйткені олар өздерінің бұрынғы құлдарын жаман ұстайды, бұл құлдар азат етілгенмен де қайда барарын білмей, сол бұрынғы қожаларының қолында жүр. Мен оларға еңбекақы төлеңдер және адам сияқты қылып ұстаңдар деп сұлтандар мен байларға талай рет айттым, өйтпесеңдер болмайды деп заңмен де қорқыттым. Олардың ат құйрығын кесістім, бірақ оның есесіне, мен қырғыз даласындағы пролетариатпен жақсы доспын және олармен опоңай үйлесе кетем» деп жазуы тегіннентегін емес. [2, 147-148] (Ш.Уәлиханов. Көп томдық шығармалар жинағы. Алматы: «Толағай групп». 2010. Т.5. - 528 б.)     

    Шоқан Уәлиханов қазақ халқын білімге, мәдениетке үндеді. Ол тек ақиқат білім ғана күмәннан арылатын рух береді, тек сол ғана өмір мен материалдық тұрмысты бағалауға үйретеді деді. Ол білімді адам қоғамда еркін болады дей отырып, бәрінен бұрын оқу қажет деп санады. Халқының сауатсыз болғанын жасырмай айтқан Шоқан оның қабілетті, өркениетті қабылдай алатын ел екенін дәлелдеді. "Атаның ұлы емес, адамның ұлы" болған Шоқан шығармаларынан халқына деген шексіз жанашырлығын, сүйіспеншілігін байқаймыз. Патша үкіметінің қазақтарға кемсітушілік саясатты қолданып отырғанына ол үзілді-кесілді қарсы шықты.

   3. Ш. Уәлихановтың философиялық көзқарастары, әсіресе адамдардың діни сенімі туралы ойлары сол кездегі замандастарынан ерекше. Оның негізгі себебін Шоқанның терең білімі және айрықша қабілетімен түсіндіруге болады. Ол табиғат пен қоршаған ақиқатшындық адамның санасынан тыс тіршілік етеді деген шешімге келген, әлемді мәңгілік және шексіз деп санаған. Оның діннің шығу себебін ғылыми түрде дәлелдемек болуының өзі өз дәуірі үшін бір адым ілгері басқандық болып саналады. Шоқан діни надандықтың қас жауы болды. Ол қазақтарға татар молдалары мен ортаазиялық өтірік әулиелердің зиянды әсерін бар ынта-жігерімен әшкереледі. Ол сол кездегі ислам дінін негізінен насихаттап жүрген шала сауатты татар, татарланған молдалардың тірлігінен де болуы мүмкін.

  Ш. Уәлихановтың діннің шығуын ғылыми түрде дәлелдемек болуы өз дәуірі үшін бір адым ілгері басқандық болып саналады. Қазақтың шамандығы негізін түсіндіруіне қарағанда ол философиялық негізгі мәселені  материя мен сананың ара қатынасын материалистік тұрғыдан шешкен. Бұл бағытта «Қырғыздардағы шамандықтың қалдықтары» деген мақаланың орны бөлек. Ұлы ғалым шамандықтың шығуын адамның табиғатты қадір тұтуымен, ерекше мәпелеуімен байланыстырды, болмысты коршап тұрған табиғат адам санасына тәуелді емес деп түсінеді. «Шаман адам күнге таң қалып, оған тағзым етіп, табынды; айды көріп оған да табынды; ол табиғаттағы барлық нәрсеге, осы түсіну қиын күш бар жердің бәріне, уақыт сияқты мәңгі, өзі көк аспан атаған көк тәңірге табынды» дей отырып, шамандықтың шығу тегін адамның қоршаған ортаны, табиғатты мәпелеуінен, қадір тұтуынан іздеді [1,54]. (Ш.Уәлиханов. Көп томдық шығармалар жинағы. Алматы: «Толағай групп». 2010. Т.4. – 496 б.)

   Оның пікірі бойынша, шамандық алғашқыда дүниеге тұрпайы табыну түрінде анықталды, жалпы көк идеясында оның барлық жеке бөліктері  күн мен ай, өзен мен таулары, керемет тастары мен ағаштары т.б. қадір тұтылады. Сондайақ діни сенім табиғат күшінің адамға еткен өктемдігінің әсерінен, адамның оның алдында әлсіздігінен пайда болғандығын дәлелдейді. Өзі қырсырын біле алмаған адам ортаны қадірлеу, құрметтеу, өзіне жылы жағдай жасауды ойлады. Өйткені адам табиғаттың ықпалымен әрекет етіп, өмір сүреді. Шоқан Уәлихановтың: «Табиғат пен адам, өмір мен өлім аса керемет табиғаттан тыс ғажайып пән болды және ол әрқашан зерттелмейтін құпия саналды. Айтыңыздаршы, табиғат пен адамнан ғажап, одан да құпия не болуы мүмкін? Бүкіл әлемді оның таңғажайыптарымен бірге тану қажеттігілі, өмір мен өлімнің және адамның табиғатқа қатынасы туралы сұрақтар шамандықты – бүкіл әлемді  немесе табиғатты  және өлген адамдарды шексіз қадірлеп, мәпелеу жағдайын тудырды. Сөйтіп аңғалдық кезеңіндегі адам табиғат не бүкіл әлем деп аталатын күн, ай, жұлдызды және басқа да шексіздікті, мәңгілік пен алуан түрлілікті қадір тұтуға алып келді» деп жазуы тегіннентегін емес еді [1,54]. (Ш.Уәлиханов. Көп томдық шығармалар жинағы. Алматы: «Толағай групп». 2010. Т.4.-496 б).

   Табиғат адамға, әсіресе оның аңғалдық кезеңінде ықпалы тым күшті, тым қуатты болды, тым құпия болды, сөйтіп адам өзі өмірінде  басшылыққа алатын табиғатқа  қатысты ережеқағидалар  тудырды.  Шамандық нанымсенім деп атайтын ырымсалттардың шығу тегі,  міне, осындай деп атап көрсетеді.          

    Ш. Уәлиханов «Даладағы мұсылмандық туралы» мақаласында мұсылмандық фанатизм мен діни реакционизмге батыл түрде қарсы тұрды, қазақ қауымының өркендеуіне бірден-бір тежеу, қырсық осыдан деп ұқты. Ол   «Біз қалайда татарлық кезеңді айналып өтуіміз керек» деді, өйткені олар ультрамұсылмандық бағыттың қанат жаюына ықпал етіп отыр деп атап көрсетті. «Тек ақиқат білім ғана күмәннан арылатын рух береді, тек сол ғана өмір мен материалдық тұрмысты бағалауға үйретеді» деп жазды [1,77]. (Ш.Уәлиханов. Көп томдық шығармалар жинағы. Алматы: «Толағай групп». 2010. Т.4. – 496 б.). Қырғыз даласын Орынбор мүфти ведомоствасынан бөліп, аймақтық ерекше ахун тағайындау, татар молдарының орнына  қазақтар мен қожаларды бекіту ұсынды.

      Ш. Уәлиханов басқа да ағартушылар сияқты дінге сенуді тек қараңғылық пен надандықтың, табиғаттың құпиясын шеше білмеудің нәтижесінен деп түйсініп, түсіндірді.

  Ш. Уәлихановтың алдыңғы қатарлы ағартушылық идеялары оның Орта Азия хандықтарының жағдайы туралы айтқан пікірлерінен айқын көрінеді. Хандар мен бектердің езуінде азап шегіп отырған Орта Азия халықтарының өмірін жақсы біле отырып, ол өзінің. еңбектерінде феодалдық тоқырау мен деспотизмді әшкерелеп, Орта Азия халықтарының азып-тозып, артта қалғандығын күйінішпен айтады.  Қазақтар мен Орта Азия халықтарының артта қалуының басты себебін ол монархиялық тәртіптен іздеді.

     Шоқан Уәлиханов қазақ халқының болашағы тек өркениет пен оқу-ағартудың табыстарына байланысты деп білді. Өзінің бұл талаптарын ол «Даладағы мұсылмандық туралы» деген мақаласында негіздеп,  «Біз қалайда татарлық кезеңді айналып өтуіміз керек, өйткені олар ультрамұсылмандық бағыттың қанат жаюына ықпал етіп отыр деп атап көрсетті. Ол сонымен қатар үкіметтің  қандай да бір білімге қарсы кез келген дінге қамқорлық танытпауын, қорқыту мен соққыға негізделген теологиялық заңдарды далаға зорлықпен енгізбеулерін талап етеді.

   Шоқанның әдебиет саласында қалдырған мұралары аса маңызды. Ол әр халықтың әдебиетін оның қоғамдық, әлеуметтік өмірімен тығыз байланыста қарайды. Әсіресе, оның қазақ поэзиясының халықтық сипаттары жайлы ойлары қызғылықты. Поэзияның халықтың рухани серігі болып келе жатқанын айтты. Ол: «бұл халықтың ертеден өзіне тән тұрмысында есте қалдырмаған бірдебір маңызды оқиғасы, бірдебір тамаша адамы жоқ деуге болады. Олардың бірін суырып салма ақындар не жыршылар жыр етсе, екінші біреулерінің атын кейінгі ұрпақ естерінде ұмытылмастай етіп белгілі бір сыбызғышы не қобызшы музыканттар тастап кеткен»,  деп жазды. Шоқан Уәлиханов «Оңтүстік Сібір руларының тарихы туралы ескертпелер» атты еңбегінде халық аңыздары мен ертегілердің негізін өмірмен, шындықпен байланыстырады. Бұған оның «Егер Гомердің поэтикалық шығармалары мен Геродоттың ел аузынан жинаған мәліметтері тарихи құнды мағлұматтар деуге тұрарлық болса; егер ауыздан ауызға тарап жеткен  кез келген  мысалдың негізінде  шындық оқиға  жатқан болса, онда қазақтардың көнеден келе жатқан  аңыз әңгімелері, тұрмыс тіршілігі, қазіргі күнгі өмір салты мен атабаба тұрмысының айнасы болған дәстүрі және салыстыра келгенде тарихи мәліметтермен барлық жағынан дәл келетін осының барлығы тарихи ақиқат деген сөз»,  деп жазуы айғақ [3,256]. (Ш.Уәлиханов. Көп томдық шығармалар жинағы. Алматы: «Толағай групп». 2010. Т.1. – 376 б.)

   Шынында да халық эпостары, ертегілер, аңызәңгімелер, поэзия, көркем және ғылыми әдебиеттерді әлеуметтік ақпарат көздері ретінде қарастыруға болады. Тіпті тастардағы жазудың өзі сол кездегі адамдар тұрмысы туралы әлеуметтік ақпарат екеніне дау жоқ. Әртүрлі ұлттар әртүрлі кезеңде өзінің әлеуметтік сезімкүйлерін осылайша көрсетті.

  Шоқан көшпелі елдердің мәдениеті жоқ деп санайтын және оны менсінбейтін кейбір Еуропа ғалымдарының пікіріне дау айтады.  Ол «Еуропада әлі күнге дейін көшпелі тайпалар  қатыгез тобыр және тәртіпсіз жабайылар деген қате түсінік басым,  жазды ол. – Көшпелі монғолдар мен қырғыз туралы түсінік дөрекі және мал сияқты варвар деген идеямен тығыз байланысты. Алайда, осы варварлардың көп бөлегінің өз әдебиеті мен жазбаша  және ауызша  ертегі аңыздары бар. Алғашқылардың қатарына монғолдар мен жоңғарлар, екіншісіне монғол түркі тектес көшпелі тайпалар жатады. Қыр қазағы өзінің арұятымен ақыл ой қабілеті жағынан отырықшы татар мен түріктен әлдеқайда жоғары. Поэзияға икемділігі, әсіресе суырып салып жанынан жыр шығару барлық көшпенділердің  ерекшелігі [3,257].   (Ш.Уәлиханов. Көп томдық шығармалар жинағы. Алматы: «Толағай групп». 2010. Т.1. – 376 б.).

   Халықтардың тұрмыс ұқсастығы олардың әдебиеттерінің ұқсастығын туғызатыны туралы тұжырымды Шоқан қазақ пен араб поэзиясын салыстыра отырып, көшпелі елдердің қайқайсысы болсын өлеңжырға бай, шебер,  мұндай қасиеттердің болуына көшпелілердің алаңсыз көшпелі өмірі,  ұшықиыры жоқ жасыл дала мен моншақтай  тізілген жұлдыздары көп ашық аспанды сұлу табиғат әсер еткен болуы мүмкін деп жазды. Жазуы жоқ елдердің өткен тарихы мен салтын тануымыз үшін ұзақ желіге құрылған, күрделі эпостардың үлкен мәні барлығын Шоқан қырғыз халқының «Манас», «Семетей» туралы дастандарының үлгісінде көрсетпек болды. «Бұл аса зор эпопеяда,  деп жазды Шоқан,  қырғыз халқының өмірі, әдетғұрпы, жағрафиясы, діни дәрігерлік ұғымдары, шетелдермен қарымқатынасы түгел қамтылған...».

   Шоқанның өз халқын айрықша сүюі, «...қазақ халқы ең бейбітшілікті сүйгіш халықтардың бірі» деуі оның шынайы да терең сезімнің көріністері еді. Жасынан орыс әскери ортада өскен, еуропа мәдениетін қабылдаған, тамаша орыс офицері Шоқанның орыстанып кетуге  барлық алғы шарттары бар еді. Алайда ол өз халқына адалдығын соңғы демі шыққанша сақтады. Ол таптық мүдделер мен соқыр сенімдерден биік тұрды. Саналы өмірін халқына қызмет етуге арнады. Ресей империясының құрамына еніп отырған барлық бұратана тайпалардың ішінде халқының санының көптігінен, байлығы жөнінен қазақ бірінші орын алатынын айта отырып, ол алдағы өркендеу де қазақтардың үлесіне тиесілі  деген оптимистік пікір танытады.

   Ш.Уәлихановтың өз халқын сүюі оның қадірқасиеті мен кемшіліктерін терең білуі халқының келешегіне шексіз сеніммен астасып жатты.  Ол: «Ресей империясының құрамына енетін барлық бұратана тайпалардың ішінде халқының санының көптігінен, байлығы жөнінен  біз бірінші орын аламыз. Меніңше алдағы өркендеу де бізге – қазақтардың үлесіне тиеді» деп жазды [1,87]. (Ш.Уәлиханов. Көп томдық шығармалар жинағы. Алматы: «Толағай групп». 2010. Т.4. - 496б.). Көшпенділерге нәсілшілдік  қатынасты әшкерелей отырып, Шоқан Уәлиханов қазақтардың өзіндік ерекшеліктерін, мәдениетін, ақылпарасатын, адамгершілік қасиеттерін жоғары бағалап, басқа кейбір отырықшы түркі халықтардан артық екенін батыл жақтады. Ол өзінің «Оңтүстік сібір тайпаларының тарихы туралы мақаласында» мақтанышпен былай деп жазды: «Еуропада әлі күнге дейін көшпенді тайпалар қатыгез  тобыр және тәртіпсіз жабайылар деген қате түсінік басым. Көшпенді монғолдар мен қырғыз туралы түсінік дөрекі және мал сияқты варвар деген идеямен тығыз байланысты. Алайда, осы варварлардың көп бөлігінің өз әдебиеті мен жазбаша және ауызша ертегі аңыздары бар... Қыр қазағы өзінің ұяты мен ақылой қабілеті жағынан отырықшы татар мен түріктен әлдеқайда жоғары. Поэзияға икемдігі, әсіресе суырып салып жанынан жыр шығару барлық  көшпенділердің ерекшелігі» [3, 257]. (Ш.Уәлиханов. Көп томдық шығармалар жинағы. Алматы: «Толағай групп». 2010. Т.1. – 376 б.).  

   Шоқанның әлеуметтанулық көзқарасының ең бір бағалысы — тарихты алып барушы күш — халық екенін дұрыс тануы болды. Шоқан шын мәнісінде тарихты ілгері бастырудағы халықтың рөлін дұрыс көрді. Ол қазақ халқының тағдырын орыс халқының тағдырымен байланысты қарады. Бірақ Шоқан өзінің еңбегі мен ісі кімге пайдалырақ болатынын да жақсы сезген. Оның көбірек сөз қылатыны қазақ халқы болды.  Шоқан өз еңбектерінде ең алдымен ұлттық мәселелерді алға қоюға тырысты.  

    Ш. Уәлиханов халықтың болашағы үшін күрескен, орыстың өнер-білімін үндеген,  қазақты орыс мәдениетіне жақындату, орыс ғылымына үйрету идеясын жақтаған адам. Ол қазақ халқының жаңаруын оқу-білім беру, ағарту ісінен іздеді. Сол арқылы қолынан келгенше ұлтының рухани және мәдени өркендеуіне ықпал жасау деп білді.  

      Шоқанның артыкшылығы да сонда - ол халық тұрмысына көз жіберді, өзінің талап-ойының барлығын халықтың атымен байланыстырды. Ол Ол «Ресей империясы құрамына енетін барлық бұратана тайпалардан саны жағынан, байлығы жағынан  және бәлкім, келешектегі дамуына сенімі жағынан бірінші орын бізге – қырғыздарға (қазақтарға –автор) тиесілі» дей отырып,  халымыздың, орыс қоғамы ойлағандай, соншалықты жабайы және тұрпайы еместігін, ақындық қасиеттен де құр емес, оның бай, тамаша  әдебиеті бар екенін атап көрсетеді [1,87].  (Ш.Уәлиханов. Көп томдық шығармалар жинағы. Алматы: «Толағай групп». 2010. Т.4. 496 б.). Шоқанның бұл сөзінен Россия басқа халықтардан гөрі қазақ халқын ең алдымен алға бастауы керек деген пікір көрінеді; бірақ бұдан басқа халықтар тұра тұрсын деген ұғым тумайды, қайта оның басқа халықтар туралы, мысалы, қырғыз, якут т. б. халықтар туралы да осындай пікірде болғаны мәлім.   

   Шоқан өз өмірінің негізгі мақсаты — халыққа қызмет ету, оны патша шенеуніктері мен жергілікті байлардың зорлық-зомбылығынан қорғау, қолынан келгенше оның рухани және мәдени өркендеуіне ықпал жасау деп білді. Ол қазақ жеріне өктемдік пен заңсыздық әкелген патшалық отаршыл үкіметті батыл сынады, билеп-төстеушілердің орынсыз баюына жол ашатын нәрсе - олардың қолындағы шексіз билік деп ұқты. Ол билікті халықтың еркімен шектеуді дұрыс деп санады. Сол кездегі қазақ еліндегі тәртіпті өзгертудің, қоғамдық құрылысты жаңартудың жолдарын іздеді.

  Сондай-ақ ұлы ғалымның адамгершілік қасиеттерін дамыту үшін адамдар еркін болуы шарт деген ойы бүгін де аса маңызды. Ал еркіндікті дұрыс пайдалана білу үшін халықтың сауаты жоғары болуы тиіс деп тұжырымдады.

 

  Бақылау сұрақтары

   1. Шоқанның әлеуметтік көзқарасының ең бір бағалысы неде?

   2. Шоқан халықтың қалыпты түрде өсуі үшін не қажет деп санады?

   3. Шоқан қоғамдық мәселеде халыққа не керек деп ойлады?

  4.  Шоқан саяси реформаны неге экономикалық істерді жүзеге асыратын құрал ретінде қарады?

   5. Шоқан экономикалық, әлеуметтік, саяси реформаларды іске асыру барысында халықтың қандай жағдайларын ескеруі керек деп санады?

  6. Шоқан билеп-төстеушілердің орынсыз баюына жол ашатын нәрсені қалай түсінді?  

  7. Шоқан неге билікті халықтың еркімен шектеу қажет деп санады?

  8. Ұлы ғалым адамдар өз қасиеттерін дамыту үшін не керек деп есептеді?

  9. Шоқан еркіндікті дұрыс пайдалана білу үшін халыққа не қажет деп ойлады?     

  10. Ш.Уәлихановтың дін туралы ойлары қандай?

  11. Ш.Уәлиханов тарихты алға алып барушы кім деп санады?  

  12. Ш.Уәлихановша халыққа етене жақын, ең маңызды қандай реформалар?  

  13 . Ш. Уәлиханов экономикалық істерді жүзеге асырудың құралы қандай реформа деп санады?  

 14. Неге Шо0ан Қазақтар арасында өз тілінде  өтетін, ертеден етене таныс билер сотының сақталуын талап еткен кім?  

  15. Билеп-төстеушілердің орынсыз баюына жол ашатын нәрсе - олардың қолындағы шексіз билік деп ұққан кім?  

  16. Еркіндікті дұрыс пайдалана білу үшін халықтың сауаты жоғары болуы тиіс деп тұжырымдаған кім?  

  17. Кім «Білімді адам қоғамда еркін болады» деген ғалым  кім?  

  18. Билікті халықтың еркімен шектеуді дұрыс деп санаған кім болатын?

Ы.Алтынсариннің әлеуметтік ойлары

     1. Мектеп, оқытушы туралы.

    2. Қоғамдағы ғылым мен білімнің әлеуметтік рөлі туралы.

    3. Жас ұрпақтың тәрбиесі жайында.

     1. Қазақтың тұңғыш кәсіби ағартушысы, ақын және ойшыл Ыбырай Алтынсарин (1841-1889) бүкіл өмірін халықты ағарту идеясына арнады, қазақ қоғамындағы ғылым мен білімнің жарқын жаршысы болды. Оның қоғамдық-саяси көзқарасының оянуына, демократиялық бағытта қалыптасуына, ағартушылық қызметіне орыстың алдыңғы қатарлы педагогтарының ортасы, олардың бостандық жолындағы ой-пікірлері мен іс-әрекеттері әсер етті.     

   Торғай облысының халық училищелерінің инспекторы болып оншақты жыл қызмет істеген, өз халқының даму бағытын да, шығар асуын да мұрат еткен өз  ұлтының адал перзенті Ы.Алтынсариннің өзінің ана тілінде жазған  тұңғыш "Қырғыз хрестоматиясының «Сөз басында»  «...қазақ халқы азбаған, табиғаты таза халық. Оның талабы біреу салып берген тар шеңбердің қыспағына сыя алмайды: ойпікірі еркін; оның келешегі үшін оған тек санасезім жағынан жалпы білім мен пайдалы өнерді үйрену керек болып отыр» деп  жазуын толық түсінуге болады. Ол қазақ халқының экономикалық және рухани дамуын тездетудің негізгі құралы ретінде барлық қазақ ауылдарында орыс-қырғыз мектептерін ашу міндетін қойды. Мұны қазақтарға білім беруді маңызды шаралардың біріне, дамудың негізгі құралына балады. Мектептерді халық арасында білім таратушы мәдениет ордалары деп санаған өзінің идеясын іске асыру үшін ол 1883-ші жылы Торғай қаласыңда қолөнер мектебін (ремесленная школа) ашты. Бұл мектептің ашылуын ағартушының өзі қазақ халқы өміріндегі "айрықша мәнді оқиға" деп атап, оны "қырғыздардың нақты білімінің бастамасы" деп санады.

      Ыбрайдың Ушинский жолымен жүргізген оқыту жүйесі бойынша: мектеп ең алдымен халықтық мектеп болуы керек, ол халықтың тұрмысына ыңғайлы, шаруашылығына қолайлы болып құрылуы керек. Мектептер халықтың қалың бұқарасын қамтуы үшін ауылдарда, болыстарда, уездерде ашылуы керек. Ауыл мектебі ауыл өміріне, болыстық мектеп — болыстағы жағдайға сай құрылуы керек. Ауыл мектептері үлгілі, тәртіпті, көрнекі, мәдениетті, ауылдағы бүкіл мәдени-ағарту жұмысының орталығы, «қазақтарды оқытудың негізгі буыны» болуға тиіс. Мектеп ішкі мазмұнымен ғана үлгілі болып қоймасын, сонымен бірге сыртқы формасымен де ауылға үлгі берсін. Қазақ шаруалары балаларын мектепке алып келгенде, балам білім алады деп қана қуанбасын, өзі де сол мектепті көріп, «өмірді осылай құру керек екен» деп, үлгі алып қайтатын болсын деп есептеді.

Ыбрай өзінің практикалық ісінде өзі ұйымдастырып, ашқан мектептерін мейлінше үлгілі етіп құрды, мектеп жастарын білімге, өнерге, тазалыққа, адалдыққа, халықты сүюге, оған қызмет етуге, шаруашылыққа болысып, ата-анасына жәрдем беруге, еңбекке баулыды. Мектепте арнаулы программалық сабақтармен қатар, қосымша сабақ ретінде, балаларды қол өнеріне баулыды. Балаларды еңбекке баулу үшін мектеп айналасында бақша, жеміс ағаштарын отырғызды, гүл ектірді, оны күтіп-баптаудың жолдарын үйретті.

    Ы. Алтынсарин  шығармаларымен де тарихи дамудың феодалдық-рулық сатысын сақтаған өз халқының болашағы, оның қандай жолмен алға басатыны туралы аса құнды, терең ой-пікірлер айтып, ісімен де дәлелдеген. Ол орыстың озық мәдениеті мен білімі қазақ халқының рухани дамуының жолы деп қараумен бірге жергілікті жерде орыс-қырғыз мектептерін ашу ісімен айналысты. Бұл мектептерде білім алудың өте пайдалылығын және қажеттілігін көпшілік бұқараға ұғындыру және жас балаларды білімге қызықтыруды Ы.Алтынсарин өзінің негізгі міндеттерінің бірінен санады. Қазақ балаларына арнап оқулықтар, оқу құралдарын және әдістемелік кітаптар жазды. Ол, әсіресе мұғалімдерге ерекше көңіл бөлді: «Халық мектептері үшін ең керектісі – оқытушы. Тамаша педагогика құралдары да, ең жақсы үкімет бұйрықтары да, әбден мұқият жүргізілетін инспектор бақылауы да жақсы оқытушыға тең келе алмайды. Сондықтан да мен жақсы оқытушыны дүниедегі заттың бәрінен де қымбат көремін» - деген болатын [1, ]. (Алтынсарин Ы. Таңдамалы шығармалары. – Алматы, «Ғылым», 1955,  217бет).  Ал өзінің мұрағатында сақталған 1882 жылдың 29 шілдесіндегі хатында: «дүниедегі ең қымбатты адам  халық мұғалімі, окытушы  мектептің шешуші күші» деп жазды.

    Ы.Алтынсарин өз сөзімен айтқанда, «пайдалы нәрсенің бәріне жаны құмар» қазақ халқының тарихында тұңғыш оқытушы-педагог болып құрметті орын алады. Ол қазақ сахарасында тұңғыш рет дүние тану мектебін ұйымдастырды. Мектептің оқыту, оқу жүйесін орыстың алдыңғы қатарлы педагогтерінің іліміне, халық тәжрибесінің негізіне сүйене отырып жасады. Ол ағартушылық жолға түскен күннен бастап казақ балаларын ана тілінде окыта алатын да кадрлар даярлау ісіне белсене кірісті. Патша үкіметі Ыбрайдың бұл тілегін қабылдамады. Керісінше, Ыбрайды қудалай бастады. Ыбрай өзінің тағы бір хатында оқытушылар даярлайтын училище ашуға талпынамын деп, басыма пәле іздеп алдым, өкімет орындары маған теріс қарай бастады, «жер аударылуға аз-ақ қалдым» деп күйініп жазды.

    2. Ы.Алтынсарин жастарды білімғылымға шақырды. Өйткені оқубілім бар жақсылықтың, материалдық және рухани игіліктердің бастауы, онсыз  байлық та, бақыт та, мұрат та жоқ. Сол себепті ол: «Сауатсыз, білімсіз адамдар — қараңғылықта адасушы, көзі жоқ соқыр, ақылы жоқ надан», - деп жазды. Оның ойынша, нағыз адамдар — ғылымды игерген, біліммен қаруланған, дүниенің игілігін өздерінің рухани өсулеріне пайдалана білетін кісілер. Ғылым мен білім адамды сол кездегі қазақ қоғамының жауы надаңдықтың бұғауынан босатып, оның ойын өрелі өріске жетелейді. Қазіргі мектеп көрген қауымға етене таныс «Кел, балалар, оқылық» деп басталатын өлеңнің мына жолдары ғылым мен білімнің бар құдыретін ашып тұрған сияқты:

 Оқысаңыз балалар,

Шамнан шырақ жағылар.

Тілегенің алдыңнан

Іздемей-ақ табылар.

  Болмаса

Мал дәулеттің байлығы

Бір жұтасаң жоқ болар,

Оқымыстының байлығы

Күнненкүнге     көп болар,

         Еш жұтамақ жоқ болар.

  Осылай жастарды ғылымды, техниканы білуді үгіттей отырып, Ы.Алтынсарин «Біз болмасақ сіз барсыз, Үміт еткен достарым...» деп, жас ұрпаққа зор сенім білдіреді. Ол:                                    

«Өнер-білім бар жұрттар

Тастан сарай салғызған,

Айшылық алыс жерлерден

Жылдам хабар алғызған.

Мың шакырым жерлерге

Күн жарымда барғызған.

Адамды құстай ұшырған

Мал істейтін жүмысты

От пен суға түсірді.

Отынсыз тамақ пісірді,

Сусыздан сусын ішірді,

Теңізде жүзді балыктай,

Дүниені кезген жалықпай,

Білгендерге осылар,

Бәрі дағы қанықтай,

Білмегенге танықтай.

Біздер бекер жатпалық,

Осыларға таныспай,

Ат өнері білінбес,

      Бәйгеге түсіп жарыспай... деп баланы ғылым мен техника дүниесіне тереңдеп кіруге, техниканы игеруге ұмтылдырады.

   Бұлардан қалай қарапайым әлі дәл айтуға болады! Осы жерде Ы.Алтынсариннің ақыл мен білімнің ара қатысына орай айтылған ойын да келтіре кеткен артық етпес. Ол былай деп атап көрсетті: «Табиғи ақыл айналадағы бізді қоршағанды ғана қамтуға қабілетті, ал, оны дамытып, біздің көрмегенімізді де білуге қабілетті ететін дүниелік (светский) білім ғана».  

  3. Ы. Алтынсарин демократиялық бағыттағы педагогикалық ғылымның негізіне сүйеніп, қазақ оқушылардың бойына ізгілік өрнегін егу үшін ана тілінде тұңғыш "Қырғыз хрестоматиясы" оқулығын дайындады. Ондағы көздеген мақсаты, қазақ оқушыларын орыс тіліндегі кітаптарды пайдалана білуге баулу, орыс мәдениетін түсінуге үйрету болатын. Өйткені ол оқушылардың көпшілігі өздерінің кейін болыс, ауылнай, сот болатынын жақсы білді. Келешекте қазақ ауылдарында демократиялық идеялардың таратушысы болу үшін, оларды әділдік, тазалық, шындық рухында тәрбиелеуге тырысты. Сондықтан ол хрестоматияға балаларға таныс, олардың өмірлеріне жақын, демократия және гуманизм рухында жазылған,  халықтық идеяларды тарататын әңгімелер, мысалдар, өлендер мен жырлар тандап алынды. Бұлардың негізгі идеялары жастарды тазалыққа, адалдыққа, еңбек сүюге, мейірбандыққа, қайырымдылыққа, достықка карай баулу еді. Олар  балалардың ой-өрісін кеңейтуге, жаратылыс ғылымдарынан мәлімет беруге арналған. Ыбрай оқушының ойын аздан  көпке, аласадан  биікке, төменнен   жоғарыға қарай дұрыс өрлетеді. Мысалы, жастарды әуелі өздерінің туған жерімен таныстырған, сонан соң алыстата-алыстата келе дүниежүзілік географиялық жағдайларды баяндаған.       

    Ислам дінін жетік меңгерген  Ы. Алтынсарин бұл діннің көшпелі қазақ елінің рухани тәрбиесіндегі рөліне ерекше көңіл бөлген. Осы бағытта оның артына қалдырған мұрасының ең маңыздысының бірі «Мұсылманшылықтың тұтқасы» атты оқу құралын  болып саналады. Автор осы еңбегінің жазылуы жайында былай дейді: «...біріншіден, қазақ жастарының дін жөніндегітүсініктері теріс бағытқа түсіп кетпеуі үшін, ал екіншіден, қазақтың жазба тілінде татар тілі орынсыз етек алуына жол бермеу үшін мен соңғы кезде Мұхаммед шариғатына үйрене бастап... осы оқу құралын құрастыруға кірістім». Еңбекте ол ислам туралы объективтік түсінік беруге ұмтылыс жасады, мұсылмандық құқық пен өсиеттің, діни жарлықтар мен салт-жораларының ережелерін объективті түрде баяндап берді. Сонан соң бұл кітапты жазудағы тағы бір мақсат – ислам дінін шала сауатты татар молдаларынын қорғау еді. Өйткені Ыбырай Алтынсарин ойынша, олар «бүгінгі таңда жағымсыз ықпал етіп отыр, ал келешекте одан да бетер әсер етуі мүмкін». Бұл ойлар Шоқан Уәлихановтың «Біз қалайда татарлық кезеңді айналып өтуіміз керек, өйткені олар ультрамұсылмандық бағыттың қанат жаюына ықпал етіп отыр деген ойларымен сабақтас болып жатыр.

   Ы. Алтынсарин қазақ қоғамындағы ертеден келе жатқан әдет-ғұрып, дәстүр нормаларының адамдар арасындағы байланыс пен қарым-қатынастарды нығайтудағы рөлін ашып көрсетеді. Ол, әсіресе, қазақтардың құда болу салтына ерекше мән беріп, одан қоғамды нығайтудың бірден-бір маңызды факторын байқады. Бұл бағытта Орынбор ведомствосы қазақтарының өлген адамды жерлеу және оған ас беру және құда түсу, қыз ұзату және той жасау дәстүрлеріне арнаған очерктерінде кеңінен сөз болған. Бұл очерктер қазақ халқының әртүрлі кезеңдегі өзінің әлеуметтік сезімкүйлерін танытуымен құнды.  

Халқымыздың ұлы ағартушысы, жазушы, ақын, қоғам қайраткері Ыбрай Алтынсарин халқына қызмет етуді «азаматтық борыш» санаған. Ол дүниенің кілті ғылымда деп түсінді, өз халқын, әсіресе жастарды оқытуды, оларға білімғылым нұрын шашуды арман етті. Осы үшін сәулетті  мектеп, оның шешуші күші – оқытушы, жақсы оқу құралы керек екенін терең түсінді, соны жүзеге асыру үшін күресті. Сол себепті де қараңғы қазақ жеріне білім мен ғылымның шам шырағын жаққан ұлы ұстаздың аты өзінің шексіз сүйген халқының жадында мәңгі қала бермек.  

Бақылау сұрақтары

 1. Ы.Алтынсарин халықтың дамуының негізгі құралын неге балады?

 2. Ы.Алтынсаринше, мектеп үшін ең керекті не?

 3. Ы. Алтынсарин «сауатсыз, білімсіз адамдар» туралы не айтты?

 4. Ы. Алтынсарин «нағыз адамдар» деп кімдерді атады?

 5. Ы.Алтынсарин: мектеп ең алдымен қандай болуы керек деді?

 6. Ы. Алтынсарин халық мұғалімін қалай бағалады?

 7. Ы. Алтынсарин казақ балаларын неге ана тілінде окытуды ұсынды?

 8. Мектеп, оқытушы туралы.

 9. Қоғамдағы ғылым мен білімнің әлеуметтік рөлі туралы.

     Абайдың әлеуметтанулық көзқарастары      

      1. Қоғам туралы ойлар.

     2. Адам болмысы, толық адам туралы.

     3. Ағартушылықгуманистік ойтұжырымдар.

     4. Діннің әлеуметтік қызметі туралы

     5. Адам тәрбиесіндегі еңбектің рөлі жөнінде.     

   1. Қазақ халқының ұлы ақыны және кемеңгер ойшылы Абай Құнанбаевтың (1845-1904) әлеуметтанулық ойпікірлерін әңгіме еткенде негізінен мынандай мәселелерді қарастырған жөн. Біріншіден, Абайдың қоғам туралы ойларына арнайы тоқтау қажет. Өйткені бұрынсонды қазақ ойшылдарының арасында Абайдан артық қоғам туралы іргелі ойтұжырымдар жасаған көп емес. Ол өз кезіндегі қазақ қоғамының басты мәселелеріне жауап беруге ұмтылды. Батыс әлеуметтанушыларының еңбектерімен жақсы таныс ол  қоғамның, әрине  адамзаттың даму  үдерісін үш  сатыға бөлді. Біріншісі – қоғамның төменгі сатысы, онда белгілі бір әлеуметтік тәртіп, өмірлік бағдарлар жоқ. Бұл  "жарым адамның" ауыр, ұзақ, бақытсыз өмірі.  Ондай адамды Абай жануарға теңейді.  Екінші  кезеңде  қоғам белгілі   бір   тәртіпке   ие   болады,   оны нығайтады, материалдық молшылыққа қол жетеді. Ақыл-ой арқылы рухани болмыс ретіндегі жалпы адамзаттың негізі танылады. Бұл деңгейде Абай жеке адамды "алаш" деп  атайды. Үшінші  деңгейде адам баласы рухани   даму жолмен кемелдікке жетуге тиіс. Бұл шынайы ілімге  және  мәңгілік қанағаттандыруға апарар жол, оған "толық адам" жетеді. Алайда, бұл деңгейге жалпы қоғам түгел қол жеткізе бермейді, оған тек жекелеген адамдар ғана  қол жеткізуі мүмкін, сондықтан да ол қайсы бір қоғам болмасын алдағы мақсаты бола береді. Оның жоғары сатысы әлеуметтік тәртіп пен жоғары парасатты тұлғаны қоса қамтиды.    

   Абайдың топшылауында дүниеде, оның ішінде қоғамда қозғалмайтын, өзгермейтін ешбір нәрсе жоқ. Ол өзінің 1894 жылғы жазған сөзінде: «Дүние бір қалыпта   тұрмайды», «адам да, адамның   көңілі де бір калыпта тұрмайды, өзгеріп тұрады» деп жазды. Ал өлең сөздерінің бірінде бұдан да ашық:

    Күн артынан күн туар,

   Бір күн дамыл еткізбес,

   Ой артынан ой туар,

   Желге мінсең жеткізбес,  дейді.

   Бұл мәселені Абай «Отыз сегізінші сөзінде» едәуір ашық койып және оған едәуір ғылыми астар береді. Ол: «Дүние үлкен көл, замана соққан жел, алдыңғы толқын ағалар, артқы толқын інілер, кезекпенен өлінер, баяғыдай көрінер» деп қоғамның тарихи құбылыс екенін айтады. «Жамандық та қайдан баяндап қалар дейсің? Қары қалың қатты қыстың артынан көгі қалың, көлі мол жақсы жаз келмеуші ме еді?» (II том, 214-бет) деп табиғатта болатын өзгерісті мысалға ала отырып, Абай қоғамның да  сондай өзгеретінін мойындады.

   Абай дүниені білуге, тануға болатындығын дұрыс топшылаған. «Дүниенің көрінген және көрінбеген сырын түгелдеп, ең болмаса денелеп білмесе, адамдықтың орны болмайды» дейді (II, 164). Бұған қарағанда Абай адамның санасынан тыс — объективтік дүние барлығын, демек дүниенің көрінбей тұрған сыры да барын мойындайды және оны адамның бес сезімі арқылы қабылдауға болатынын айтады. Адам сыртқы дүниені танығанда «Көзімен көріп, кұлақпен естіп, қолмен ұстап, тілмен татып, мұрынмен иіскеп тыстағы дүниеден хабар алады» деп келеді де, ол хабарлардың «ұнамдысын ұнамды қалпымен, ұнамсызын ұнамсыз қалыппен әр нешік, өз суретімен, ол көңілге түсіру бағанағы бес нәрседен (көз, құлақ, қол, тіл, мұрын – Ә.Б.) өткен соң, оларды жалғастырып, көңілде суреттемек» деп жазды. Міне, осылардың арқасында адам өседі, жетіледі. Сөйтіп «Он тоғызыншы сөзінде»:  «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы-жаманды таниды дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады»,  деп адамның қалыптасу, тәрбилену үдерісін аңғартады.

  3. Өз заманының асқар білімпазы, Мұхтар Әуезов ойымен айтқанда,  ұлттық рухани бұлақтан танымсусынын қандырған, Шығыс пен Батыстың озық мәдениетінен барынша нәр алған Абайды феодалдықпатриархалдық қазақ қоғамының басты проблемасы  адам тағдыры қатты ойлаңдырған. Адам баласының дүниеге жылап келіп, кейіп өлгенге дейінгі өмірі, оның ісәрекеті, мінезқұлқы, мұраты және т.б.  Абайдың барлық шығармаларының алтын арқауындай деуге  болады. Өзінің шығармашылық кредосын «Мақсатым тіл ұстартып өнер шашпақ, Наданның көзін қойып көңілін ашпақ...» деп айқындауы жайданжай емес. Сөйтіп алға нақты мақсат қояды. Ал «Қырық үшінші» нақыл сөзінде ол адамның жан азығы — білуге құмарлығы, бұл болмаса оның малдан айырмашылығы жоқ деп адамды білімге уағыздады. Білмекке құмарлықты қанағаттандыру — дүниенің көзге көрінген және көрінбеген қасиеттерін танып білу, іздену, сұрап білу, ғылымға ұмтылу, дүние сырын білу, бұлар көкірекке сәуле, көңілге сенім береді деп өмірдің мәнмағынасын айқындайды.  

 Абай адам болмысының өте күрделі үдеріс екенін өз замандастарының қайсысынан болса да жақсы білген. Сондықтан адамның өзі ақылойын, дарынқабілетін, танымтүсінігін, рухани өресін үнемі, тоқтаусыз жетілдіре түсуі, оған бойындағы бар күшжігерін  мақсатты түрде жұмсап отыруы қажет. Тек білім мен ғылым ғана адамға қоршаған ортаны, адамдармен күнделікті қарымқатынас үдерісінде байқалатын адамгершілік пен иамандылық қасиеттерді тереңірек танып, оны өз бойларына жұғысты етуге ұмтылуы керек. Абайдың айтуынша, адалды арамнан, шындықты өтіріктен, әділеттілікті әділетсіздіктен, жаманды жақсыдан, қайырымдылықты қатыгездіктен айыра біліп, өз мақсатмұратына жету үшін адам ең алдымен өзін, сонан соң қоршаған ортаны тани білуі айрықша қажет. Өйткені қоршаған ортаға, адамға деген ынтаықылас адамның, әсіресе жас ұрпақтың  біліміне білім, өмірлік тәжрибесіне біліктілік  қосады, ойөрісін байытады.

   Қазақ қоғамының қайшылықты көріністерін жақсы білген ақын "Өсек, өтірік, мақтаншақ, еріншек, бекер мал шашпақ" сияқты адам баласының бес дұшпанын атап көрсету арқылы халықты түзетуге тырысты, жаман қасиеттерден сақтандырды. Бұған "Талап, еңбек, терең ой, қанағат, рақым — ойлап қой" деп адамзатты биік мәртебелерге жеткізетін «асыл істерді» қарсы қойды. Жаманнан жиренуді, жақсыдан үйренуді насихаттады.

  Абай адамдардың ішкі жан дүниесін, оның қатпарқатпар астарын, қысқа ақыл, жай көзге таныта бермейтін жұмбақ сырларын шебер сөзбен өрнектеп береді. Мысал үшін «Сегіз аяқты» («Алыстан сермеп») атты өлеңін алайық.

                                                   Тасыса өсек,

Ысқыртса кесек,

                Құмардан әбден шыққаны.

Күпілдек мақтан.

Табытын қаққан,

     Андығаны, баққаны.

       Ынсап, ұят, терең ой,

                   Ойлаған жан жоқ, жауып қой.

    Абайдың "Болыс болдым мінеки", "Болды да партия", "Бөтен елде бар болса", "Мәз болады болысың" деген өлендерінен қоғамның әлеуметтік ауыр жағдайларына субъективтік факторлардың зардабы тиіп отырғанын байқаймыз. Сонымен қатар ел тізгінін ұстаушылардың шен құмарлыққа ұмтылып, соның жолында малын да, арын да сатып, мәз болуын қатты сынайды. Сол кездегі ел билеушілердің әлеуметтік портретін тамаша суреттейді:  

Болыс болдым мінеки,

Бар малымды шығындап.

Түйеде қом, атта жал,

Қалмады елге тығындап.

Сөйтсе-дағы елімді,

Ұстай алмадым мығымдап.

Күштілерім сөз айтса

Бас изеймін шыбындап.

Болмаса

Қайраттанып халқыма

Сөз айтып жүрмін күпілдеп:

«Құдай қосса, жұртымның

Ақтармын осы жол сүтін» деп,

Қайраттысып, қамқорсып,

Сайманымды бүтіндеп.

Оңашада оязға

Мақтамаймын елімді,

Өз еліме айтамын:

«Бергенім жоқ,- деп- белімді».

 Бұдан артық айту қиын. Бұл сөзбен кестеленген болыстың бет бейнесі, адами тезбен айтқанда «жарым адамның» бар жан дүниесі. Осы арада Абайдың қиянатшыл кісіні «жарым адам» дегенін еске сала кетейін.

  Абай ұлтының билік те, тіршіліктің көзі де жаттың қолында болып, олардың қолпаштауынсыз малынды малдап, жаныңды жандай алмайтын, ел-жұрты тәуелді күйге түскен халін "Қалың елім, қазағым, қайран жүртым, ұстарасыз аузыңа түсті мұртың" - деп бар болмысымен қынжыла айыптайды. Халқының дәрменсіздігін, ел тізгінін ұстаушылардың шенқұмарлыққа ұмтылып, соның жолында малын да, арын да сатып, өзара қырқысқанын көріп налиды.    

                       Мәз болады болысың,

 Арқаға ұлық қаққанға,

            Шелтірейіп орысың,

Шенді шекпен жапқанға, деп өз қандастарының  қылығына налып, шарасыздық хал кешеді.

     Өз ұлтын бұрынсонды Абайша сүйе білген де, қиыншылығына күйіне білген де ешкім болмағанына дау жоқ. Ұлының қуанышы да, реніші де ұсақ болмайды. Сондайақ ұлы адам ұлттық деңгейде де қала алмайды. Олай болса, ол ұлы да бола алмас еді. Сондықтан Абайдың күллі адам баласын қор қылатын үш нәрседен сақтандыруын түсіну қиын емес. Ол: «Әуелі – надандық, екінші – еріншектік, үшінші – залымдық» деп нақты атап береді.  «Надандық – білім-ғылымның жоқтығы, дүниеден ешнәрсені оларсыз біліп болмайды. Білімсіздік хайуандық болады. Еріншектік – күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талассыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік – бәрі осыдан шығады. Залымдық – адам баласының дұшпаны» дей отырып, ұлы ойшыл бұлардың басты емі білім, ғылым екендігіне назар аударады.

  Абай халықты адамгершілік қасиетті арттыруға жұмылдырды. Абайдың ойынша, елдің жақсы, жаман болуы оның ынтымақберекесіне байланысты. Ол ел берекелі болса — жақсы жайлау, ол бір — көл дейді. Сондайақ Абай:                    Біріңді, қазақ, бірің дос, Көрмесең істің бәрі бос,- деп, ұлттық бірлікке, ішкі татуластыққа, ынтымақтастыққа үндеді. Өз халқымыздың мүддесі  үшін достықтың, бірліктің керектігіне ерекше назар аударды.   Бұл - бір, екіншіден, Абай қазақ қоғамының қараңғылығынан шығар жолды іздеді. Оның "Ғылым таппай мақтанба" деуі әсте жайданжай емес.  Данышпан Абай өзінің «Он сегізінші» сөзінде: «Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озады. Онан басқа нәрселермен оздым ғой демектің бәрі де – ақымақшылдық» дегенде де ғылымды бүкіл адам баласының басты қасиеттерінің бірі ретінде атаған болатын [2, 453]. 

  3. Абай халықты ауыр тұрмыстан құтқарып және караңғылықтан алып шығып, жарық жолға салар ағартушылық  жолды қалады, соған халқын шақырды. Абайдың ағартушылық жолы орта ғасырлық схоластикаға мүлде қарама-қарсы дүние тану, адамдардың өмірін жақсы құрып, бақытты тұрмысқа жеткізу жолы еді. Ондай дұрыс жолды Абай орыс халқының озық мәдениетінен іздеді. Сондықтан «Жиырма бесінші сөзінде» «Орысша оқу керек, хикмет те, мал да, өнер де, ғылым да - орыста зор... Орыстың ғылымы, өнері — дүниенің кілті, оны білгенге дүние арзанырақ түседі» деді.

     Жалпы, Абай әлеуметтік мәселелерге моральдық тұрғыдан қарады. Ол  байлар мен кедейлердің арасыңдағы айырмашылықтарды, олардың жағдайын, қоғамдағы алар орындарын салыстырып, сауатсыздардың «көзін қойып, көңілін ашып» түсіндірмек болған.

     Абай ескіліктің кетіп, жаңаның келетініне сенді. Ескілікті тез жолдан алып тастап, жаңалыққа тез жол ашу үшін Абай бар күшімен қаратүнек ескілікке, жауыздыққа қарғыс айта, қарсы тұрды. Сол бір кездердегі жазған: «Базарға қарап тұрсам, әркім барар», «Ғылым таппай мақтанба», «Интернатта оқып жүр», «Өлең сөздің патшасы - сөз сарасы», «Мен жазбаймын өлеңді ермек үшін», «Білімдіден шыққан сөз», «Сәулең болса кеудеңде» т. т. осы сықылды өлендерді Абай халық ағарту тақырыбына арнап жазды.

   Абайдың қоғамдағы теңсіздердің теңелуі үшін, отаршылық қысымнан құтылу үшін халыққа ұсынған қару емес, ағартушылық жолы еді. Бірақ Абайдық ағартушылығы: тек оқу, хат тану ғана болмаған. Абайдың ағартушылығы кең көлемді, адамшылық қасиетті көксеген, демократиялық бағыттағы ағартушылық, өмір, тұрмысқа пайдалы ағартушылық болды. Ол «Отыз екінші сөзінде» «Білім-ғылым үйренбекке талап қылушыларға әуелі білмек керек» дей отырып, талаптың біраз шарттарының барлығын айтады. Әуелі – білім-ғылым табылса, оны мынадай іске жаратар едім деу керек; екінші – ғылымды үйренгенде, ақиқат мақсатпен білмек үшін үйренбек қажет; үшінші - әрбір ақиқатқа ыждағаттылықпен көзің жетсе, содан айрылмау керек; төртінші – ақыл кеселі – уайымсыз салғырттықтан қашық болу керек; бесінші – ғылымды, ақылды сақтайтұғын мінез деген сауыты болады. Сол мінез бұзылмасын.

Сонымен бірге Абайдың ағартушылығы адам баласына керекті игілікті істерді, рухани күшті, айтайық: адамгершілікті, мәдениеттілікті өркендетуге қажет болатын басқа да толып жатқан қасиетті қамтиды; мәдениеттілік, естілік, қайырымдылық, халықты сүюшілік, талаптылық, еңбек сүюшілік тағы-тағы сол сықылды адам өмірін асыл ететін жақсы қасиеттер. Міне, ұлы ұстаздың өз халқына ұсынар талаптары, игі адами қасиеттер.

 4. Абайдың дін туралы айтқандары аса маңызды әлеуметтік мәселелер. Өз заманының, арғыбергі өткен ғұламаларды тереңдей оқып, талдап тоқыған Абай он сегіз мың ғаламның жалғыз жаратушысы Алланың құдіретін өлеңмен де, қара сөзбен де жеткізе айтты:

                                  Алланың өзі де рас, сөзі де рас.

                                  Рас сөз еш уақытта жалған болмас.

                                  Көп кітап келді Алладан, оның төрті

                                  Алланы танытуға сөзі айырмас.

                                            Болмаса

                                   Махабатпен жаратқан адамзатты,

                                   Сен де сүй ол Алланы жаннан тәтті.

                                   Адамзаттың бәрін сүй бауырым деп,

                                   Және хақ жолы деп әділетті.

    Бүкіл адамзатты махаббатпен жаратқан Алланы да махаббатпен сүймеу мүмкін емес. Бұл өлең жолдарының құдіреті де осында.

   Абайдың  дін туралы бірсыпыра тұжырымды ойпікірлері өзінің «Отыз сегізінде сөзінде» баяндалған. Бұл жүрегінің қуаты перзенттеріне арнаған өсиет сөзі еді. Ұлы хакимнің өсиет еткен дүниелерінің  бірі  Алла жолының ақиқаттығын, оны танудың амалы ғылымбілім екендігін айта келе былай деп жазды: «Қашан бір бала ғылым, білімді махаббатпен көксерлік болса, сонда ғана оның аты адам болады. Сонан соң ғана Алла тағаланы танымақтық өзін танымақтық, дүниені танымақтық, өз адамдығын бұзбай ғана жәліб мәнфағат (пайдалыны алу  автор) дәфғы мұзарратларны (зарарлыдан қашу  автор) айырмақлық секілді ғылымбілімді үйренсе, білсе деп үміт қылмаққа болады» [469]. (Құнанбаев А. Шығармаларының толық жинағы. Алматы, Қазмемкөркемәдеббас, 19616 693 бет.) Одан әрі ойын өрбіте келе Абай: «Ғылым – Алланың бір сипаты, ол  хақиқат, оған ғашықтық өзі де хақлық һәм адамдық дүр. Болмаса мал таппақ, мақтан таппақ, ғиззатхұрмет (қадір, сый – автор) таппақ секілді нәрселердің маххабатыvtн ғылымбілімнің хақиқаты табылмайды»,  дейді [ 469-470]. (Құнанбаев А. Шығармаларының толық жинағы. Алматы, Қазмемкөркемәдеббас, 19616 693 бет.).

  Абай ислам жолына түскендер иманның ақиқатын білулері керек дейді де, ал иман дегенді Алла тағаланың бірлігіне, құран сөзі оның сөзі екендігіне, пайғамбарымыз Мұхаммед Мұстафа (с.ғ.у.) оның тарапынан елші екендігіне сену  деп түсіндіреді. Осы сенім ғана пайда береді, шынайы иман болады дейді. Сонан соң Алла тағала ешбір сипатқа мұқтаж емес, біздің ақылымыз мұқтаж, оны түгел білу мүмкін емес, Алла тағала  өлшеусіз, біздің ақылымыз өлшеулі. Алланың сөзі – қарыпсіз,   дауыссз, оның көрмегі де, естімегі де біз секілді көзбенен, құлақпен емес, көргендей, естігендей білетұғын ғылымның бір сипаты.

   Абай сонымен қатар өз заманының білімсіз молдаларын қатаң сынаған. Оларды хакимдердің дұшпаны санады. Ал осы молдалардың шәкірттерінің көбісі біршама араппарсы тілін үйреніп,  бірліжарым болымсыз сөз біліп, соған мәз болып, өздерін  артықшылықпен ұстайды. Олардан зиян болмаса пайда жоқ және осы мақтанымен қауымды адастырады деп ұлы ұстаз ойын түйіндейді

 Бұдан ары Абай перзенттеріне Алланың жолының шексіз екенін, оның шегіне ешкімнің жетпегенін, алайда сол жолмен жүруді кім өзіне шартқылып қадам басса, сол таза мұсылман, толық адам. Ал құдайдың жолы – біреуге дүниеңмен, ақылыңмен, малыңмен жақсылық етуді мақсат тұтқан жол. Және ол жол шексіз, бірақ сол жолға аяғыңды берік бассаң шексіз құдаға жақындық пайда болып, нағыз құлы болу үміттен артық не бар дейді Абай.  

 5. Еңбектің адамды тәрбиелейтінін, адамды-адам еткен енбек екенін жақсы білген Абай Құнанбаев көптеген шығармаларында халықты еңбекке шақырды. «Еріншектік – күллі дүниедегі өнердің дұшпаны. Талапсыздық, жігерсіздік, ұятсыздық, кедейлік   бәрі осыдан шығады» деп жазды Абай «Отыз сегізінші сөзінде». Ол қазақтың жаманшылыққа үйір бола беретінінің бір себебін оның жұмысының жоқтығынан көреді. Егер ол егін салса, саудамен айналысса,  мұндай жаманшылықпен айналысуға оның қолы тиер ме еді ойланады. Ол қоғамда болатын өзгерістерді тек адам еңбегімен байланыста  қарады. «Төртінші сөзінде» «Қулық саумақ, көз сүзіп, тіленіп, адам саумақ — өнерсіз иттің ісі. Әуелі құдайға сиынып, екінші өз қайратыңа сүйеніп, енбегіңді сау, еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды» деп адал еңбекке үндеді. Жанын қарманып, адал еңбекпен мал табуды арлы адамның ісіне санады. «Жиырма тоғызыншы сөзінде» малды не жерден сұрау керек, не аққан терден сұрау керек деді..

   «Сақалын сатқан кәріден, еңбегін сатқан бала артық» және «Өзің үшін еңбек қылсаң, өзі үшін оттаған хайуанның бірі боласың, адамшылықтың қарызы үшін еңбек кыл» деп еңбек еткен адамды айрықша бағалай келіп, еңбектің биік мәртебесін, оның адамгершілік қасиеттің көрінісі екенін атап көрсетеді.  

  Абай қоғам өміріндегі игілік пен дәулет біткеннің бәрін жасаған адам еңбегі, ал барлық жаманшылық, тіпті халықтың артта қалушылығы еңбексіздіктен деп санады. Оның пайымдауынша, ел еңбекпен көркейеді, елдің шырқын бұзатындар еңбек етпейтін арамтамақтар, еңбексіз жатып ішу адам баласын аздырады. «Тамағы жоқтық, жұмысы жоқтық, аздырар адам баласын", "Еңбек етсең ерінбей, тояды қарның тіленбей" дейді. Сонымен қазақ халқының ұлы ағартушысы Абай білуді, тіпті ілгері басу, жоғары өрлеу, жетілу сықылды қоғамдық қасиеттерді тек қозғалу арқылы, еңбек арқылы болатын іс деп таныды.

    Данышпан атамыз: "Түбінде баянды еңбек егін салған, Жасынан оқу оқып, білім алған ", - деп еңбек туралы ойын түйіндеп, адал еңбегін сауған қолөнер иесін  қазақтың әулиесі деп жоғары бағалады.

  Ғұлама-ойшыл ақын Абай Құнанбаев қазақ даласындағы барлық жақсылықтың, жаңалықтың жаршысы болды. Ол адамды "ақыл, білім, ар, мінез" арқылы жоғары дәрежеге көтеріп, асқақтататындай қоғамның прогрестік дамуын аңсады. Сондықтан ол барлық адамдарды өзіңді өмірде қалай ұстадың, игілікке, ақылға сыйымды іс істедім бе деп күніне немесе аптасына, тым болмаса, айына бір рет өз-өзіне есеп беруге шақырды.  

   Бақылау сұрақтары

  1. Абай қоғамды қандай құбылыс деп таныды?

  2. Абайдың: «Мақсатым тіл ұстартып өнер шашпақ, Наданның көзін қойып көңілін ашпақ...» дегенін қалай түсінесің?

  3. Абайдың: «Дүние үлкен көл, замана соққан жел, алдыңғы толқын ағалар, артқы толқын інілер, кезекпенен өлінер, баяғыдай көрінер» деген ойы нені білдіреді?

  4. Абайдың: «Адам ата-анадан туғанда есті болмайды: естіп, көріп, ұстап, татып ескерсе, дүниедегі жақсы-жаманды таниды дағы, сондайдан білгені, көргені көп болған адам білімді болады» деген ойы нешінші сөзінде?

  5. Абайдың «Қырық үшінші» нақыл сөзіндегі адамның жан азығы — білуге құмарлығы, бұл болмаса оның малдан айырмашылығы жоқ деген сөзін қалай түсінесің?

  6. Абайдың «Он сегізінші» сөзіндегі: «Тегінде адам баласы адам баласынан ақыл, ғылым, ар, мінез деген нәрселермен озады. Онан басқа нәрселермен оздым ғой демектің бәрі де – ақымақшылдық» дегенді тарқатып айтшы?

  7. Абайдың күллі адам баласын қор қылады деген  үш нәрсені ата?

  8. Абайдың: «Біріңді, қазақ, бірің дос, Көрмесең істің бәрі бос» дегенін түсіндірші?

  9. Абай қандай бес нәрседен қашық бол, бес нәрсеге асық бол деді?

 10. Абай қоғамда болатын өзгерістерді немен байланыстырды?

 11. Абай діннің әлеуметтік қызметі туралы не деді?

 12. «Қулық саумақ, көз сүзіп, тіленіп, адам саумақ — өнерсіз иттің ісі. Әуелі құдайға сиынып, екінші өз қайратыңа сүйеніп, енбегіңді сау, еңбек қылсаң, қара жер де береді, құр тастамайды» деген ойды Абай қай сөзінде айтты?

 

Әлихан Бөкейханның әлеуметтанулық көзқарастары

     1. Отарлық саясаттың әлеуметтік зардаптары туралы.

     2. Білім мен мәдениет - қазақ халқының бірден-бір өркениет жолы.

     3. Қазақ халқының әлеуметтік бірлігі жайлы.

     4. Қазақтың әлеуметтік мәселесінің өзегі - жер туралы.

     1. ХХ ғасырдың басында халқымыздың ұлттық санасының оянуына айрықша әсер еткен аса ірі қоғам және мемлекет қайраткері, ғұлама ғалым Әлихан Бөкейхан қазақтың тарихы, ұлттық ерекшеліктері мен тұрмыс салтын, әдет-ғұрпын, мәдениеті мен өнерін зерттеп, мол мұра қалдырған. Бұл бағытта "Қазақ өлкесінің тарихи тағдыры және оның мәдени жетістіктері" атты  монографиясы және  "Қазақтар" деген  еңбегінің орны бөлек.

   Бұл еңбектерде Дала өлкесінің сан ғасырлық тарихы, қазақ халқының этногенезі, жүздік, рулық құрылымы көрсетіліп, оның Ресейге қарағаннан кейінгі саяси-әлеуметтік, мәдени-рухани жағдайлары егжей-тегжейлі зерттеліп, экономикалық, әлеуметтік-саяси, мәдени жағдайларының себептері талданып, отарлау саясатының тууы, дамуы мен әлеуметтік зардаптары, патша үкіметінің соңғы кезде күшейе түскен отаршылдық саясатына қарсы жергілікті халықтың көзқарасы, оның  мақсат-мүддесі, тілі, діні, сөз бостандығы сияқты өзекті мәселелерді көтеріп, ұлт-азаттық қозғалыстың  бағытын айқындалып берілді. Орыс өкіметінің түпкі мақсаты – қазақ даласына біртіндеп кіріп, билік жүргізу реформасын сатылап жүргізе отырып, бұған халықтың санасын үйретіп, ел ішінде рушылдыққа дем беру арқылы қазақ мемлекеттілігін біржолата жою, тіл, дін, басқару жүйесін, әділ сот ісін орыстандыруға ұмтылу болатыны жан-жақты көрсетілді.   

    Орыстандыру саясатына тән нәрсе - әдепсіздік, озбырлық, жергілікті халықтың құндылықтарын құрайтынның баршасын дөрекілікпен кемсіту болды. Орыс басқарушылары жергілікті халықтың тілін білмеді, білгісі де келмеді. Олар тек шала сауатты тілмаштар арқылы ғана жұмыс істеді.  Далалық облыстарда, тіпті болыс кеңсесінде барлық хат алмасу, іс қағаздары орыс тілінде жүргізілді. Барлық болыс пен  болыстық басқарушы шала сауатты хатшы-пысықайдың қолында болды.

   Отарлау саясаты мұнымен шектелген жоқ. Қазақтардың мәдени-саяси жағдайында да кері өзгерістер пайда болды. Бұрын қазақтар арасында туысқандық  байланыс күшті болатын, олардың барлығына ортақ ұран – аңызға айналған тұлға Алаш еді. Алайда, бір жағынан, патшалық үкіметтің орыстандыру саясатына, екінші жағынан, қазақ халқының бұрынғы рулық бірігуі діни-саяси сипатқа ие болуына байланысты орыс әкімшілігі ислам насихатына тосқауыл қойды. Әкімшілік  қазақтың бастауыш  мектептеріндегі мұғалімдерден орыс тілін білуді талап етті. Мектеп ашу мен медресе салу үшін айрықша рұқсат қажет еді, сол себепті қазақ өз жерінде, өз елінде отырып, мектеп пен мешітті жасырып салып, жасырып ұстады. Бұл қазақ балаларының еркін білім алуына қиындық келтірді.

    Отарлау саясатының ең жиіркенішті көрінісі – 1907-ші  жылғы маусымда екінші Мемлекеттік Дума қуылғанан кейін шыққан «3-ші июнь Законы» еді. Осы заңға байланысты халқы надан, депутаттық олардың қолы емес деген желеумен бүкіл қазақ депутатсыз қалады. Сөйтіп, қазаққа қатысты мәселелер басқа депутаттардың үлесіне көшті.

     2. Әлихан Бөкейхан күшті патшалық Ресей  империясына ашықтан-ашық қарсы шығудың әзір ерте екенін түсініп, саяси ұстамдылық пен парасатты пайымдылыққа барып, халықты қараңғылықтан шығарудың жолын іздеді. Ол жол – қазақтың ұлттық ерекшеліктерін сақтай және сана-сезімін оята отырып, қазақ қоғамын Ресей мен Еуропаның  озық мәдениетіне  жеткізу, ортағасырлық әлеуметтік-экономикалық мешеуліктен алып шығатын батыстың буржуазиялық қатынас жолы еді. Ә. Бөкейханның 1905 жылдың қарашасында Мәскеуде өткен жергілікті және қала қайраткерлерінің съезінде қазақ халқына таяудағы басты қажеттілік – ана тіліне, діни, сайлауға бостандық туралы мәселелерді көтеруі жайданжай емес еді. Сондай-ақ қазаққа өнер-білім басқа жұртпен бірге теңдікке жету үшін керек екендігін жақсы білген Ә. Бөкейхан Г.Н. Потанинге арнаған мақаласында атақты этнограф ғалымның мына ойын тегіннен-тегін қайталаған жоқ болатын: «Қазақты автономия қылсақ, Қараөткел - Алаштың ортасы, сонда университет салып қазақ ұлын, қызын оқытсақ, «Қозы Көрпеш – Баянды» шығарған, Шоқан, Абай, Ахмет, Міржақыпты тапқан қазақтың кім екенін Европа сонда білер еді-ау. ...Қазақ жұрты келешекте кіммен болса да қатар отыруға ұялмайды».  

      Ә. Бөкейхан «Рухани мәдениет қарауылынан» деген мақаласында «Рухани мәдениеттің бір белгісі – жұрт баласына жалпы оқу, газета, кітап оқып, ғылым жолын тану, қол жеткені ғылым жолында ізденіп, адам баласына жақсылық жол ашу» деп жазды. Ол шын білімнің тәжірибеден туатынын, білім жолының негізі тәжірибе болатындығын жақсы білген. «Ақыл зерек тексеріп тергеп, терең бойлап тоқып, кестелеп көзбен көргеннен, қолмен ұстағаннан қорытынды шығарады. Бұл неше сыннан өтіп, таспадай сыдырылып, таяқтай жанылып, білім негізі болып шығады» - дейді ол [2, 256]. Ол «Білім күші» атты мақала да  білім құдіретіне, оның адам өміріндегі мәніне ерекше көңіл бөлді. «Көңіл жүйрік пе, көк дөнен жүйрік пе?» дейтін қазақ мақалын айта отырып, білімнің бәрінен жүйріктігін атап көрсетеді.  

    Ол кездері газет шығару мәселесінде Европа көш ілгері кетіп, онда газетке ерекше мән беріліп, газет – ғұмыр айнасы, ұлы патшалықтың бірі деп саналатын. Осыларды жаза отырып, Ә. Бөкейхан «Ашық хат» атты мақаласында қазақ қоғамындағы газеттің орны, оны шығарудың қиындықтары мен проблемаларын арнайы сөз етеді. Ол қазақта газет шығарудың шарты – оқушының барлығын атап көрсетеді. Маңызды, ғұмыр тілегіне тұратын, кестелі сөзді мақалалар  газет деңгейін көтеріп қана қоймай, оның қазынасын да молайтатыны, газеттің оқушысы көп болса, оның қазынасы да бай болатыны, газеттің жаны – мақала екендігін баса айтады. «Газетаны күйлеп, жаратып бәйгеге қосуға өз алдына шебер, білгіш, жүйрік керек... Газетаға басшы болу кім болса, соның қолынан келмейді. Газета ісі үй ағаш болса, басқарма мұның тезі болады... Тілші, хабаршы – газетаның отыны» - дейді автор.

  3. Қазақ тарихын терең біліп, оның өткен жолын сарапқа салған Ә.Бөкейхан қоғамдық мешеуліктің себеп-салдарын халықты билеушілердің надандығы және ел бірлігінің жоқтығымен түсіндірді. Ол «қазақтың бұрынғы басшыларында әділдік-береке болса, бұ күнде қазақ бұл күйде болар ма еді? Жұрттың берекесі кетуге түпкі себеп болған нәрсе – қазақта бірліктің жоқтығында» деп күйінеді.  Бірліктің жоқтығын «байлықты өнермен, шаруамен, қызметпен іздемей, жұртты тонап, момынды жылатып іздеген мырзалардан» көрді. Оның үстіне, Қазақстанның Ресейге қосылғаннан кейінгі «бөл де,  билей бер» отарлау саясатын қазақ қоғамының әлсіреуіне, қазақтардың руына, жүзіне қарсы бағытталды. Өйткені дәстүрлі қазақ қоғамының бірлігі рулық, жүздік факторларды да есепке алатын еді.  

  Әлихан Бөкейхан қазақ халқының бірлігімен қатар оның басқа халықтармен достығын да жете ойлаған. Отарлық жағдайда жергілікті халық пен Ресейдің ішкі аймағынан келгендердің арасында келіспес жағдайлар аз болмады. Оған көбіне-көп билеушілер кінәлі еді. Ал 1917 жылғы Ақпан революциясынан кейін ел ішінде біршама оң өзгерістер  болып, бұрынғы патшалық әкімшіліктің жергілікті құрылымдары жойылып, отаршылдық саясат әлсіреп, байырғы тұрғын қазақ пен кейін қоныстанған орыс арасында жаңаша қатынастың кейбір көріністері байқала бастаған болатын. Осыны жақсы байқаған, жалпы халықтардың достығын ұстанған Ә.Бөкейхан Торғай облысының мұжық-қазағының съезі жер туралы қаулысында «жер қазақ пен мұжықтікі, егін салған, мал баққан адамдікі, жер мәселесін Учредительное собрание шешсін, жер сатып пайдалану болмасын, барлық жер мемлекеттікі болсын» деген шешім шығарғанын атап көрсетеді. Съезде отырған «мұжық пен қазақ қол алысып, бауыр болып құшақтасып», жер мәселесіндегі таласты мәмлелесіп бітіруге келіседі. Бұрын үкіметтің саяси әдісінің салдарынан  қазақ пен мұжық біріне-бірі жау болса, енді жұрттың өзі бас қосып, әділ жолды тауып отырғанын байқаған Ә. Бөкейхан: «Қазақ-ау! Оян! Мұжық көші жүріп кеткенде жұртта қалып жүрме! Мұжық көрші отырып, бостандық, құрдастық, туысқандық шарапатын пайдаланғанда, ілгері басқанда, мүйізге ұрған сиырдай шыр айналып, кейін қайтып, көрші жұртқа балаңды жалшы, малшы құл қылып беріп, жұрағаттың обалына, Алаштың баласы қалып жүрме!» деп, қазаққа қатардан қалмауды  өсиет етеді.   

   Отарлық езгідегі қазақ халқына әлеуметтік жіктелуден гөрі ортақ мүдде жолында бірігу әлдеқайда тиімді еді. Алаш басшылары большевиктердің таптық жіктеу саясатына ұлттық тұтастық, бірлік саясатын қарсы қойды. 1917 жылғы ел ішіндегі саяси және әлеуметтік жағдайды жақсы байқаған Ә. Бөкейхан «Қазақ» газетінде: «Біз қарап отырсақ, қосақ арасында бос кетеміз. Қазақ жұрты болып бас қамын қылмасақ болатын емес. Есік алдынан дауыл, үй артынан жау  келді. Алаштың баласы, «ақтабан шұбырынды, алқакөл сұламадан» соң, 200 жылда, басыңа бір қиын іс келді. Ақсақал аға, азамат іні, отбасы араздықты, дауды қой, бірік, жұрт қызметіне кіріс! Алаштың басын қорғауға қам қыл!» деп жазып, халықты бірлікке шақырды. Бостандыққа апаратын жалғыз жол  - ұлттық ынтымақ қана деп түсіндірді.  

 4.  Әлихан Бөкейхан ерекше ынтамен қарастырғаны  жер мәселесі болды. Өзінің шәкірттеріне «Ұлтқа пайдалы адам болғыңыз келсе, бәрінен бұрын орыс өкіметінің атамекеніміздегі жер саясатын мұқият зерттеп, үйренуге тырысыңыз. Сізге не істеу керектігін осы саясаттың өзі-ақ көрсетіп береді» - деп  кеңес берген еді. Осы кеңестен кейін жастар жағы ең үрейлі қатердің қайдан келе жатқанын түсіне бастаған болатын.    

    Шынында да Ә. Бөкейхан патшалық Ресейдің жер жөніндегі министрлігінің 1896-1901 жылдары Ақмола, Семей және Торғай облыстарына қарасты 12 уезін қамтыған Ф.А. Щербина бастаған экспедициясы жұмысына қатысып, көшпелі шаруашылықтың жер пайдалану әдіс-тәсілдерінің заңдылықтарына көз жеткізіп, аймақты этникалық жағынан, жағрапиялық ерекшеліктері мен тарихи даму тұрғысынан зерттеген болатын. Бұл қазақ даласының шаруашылығын (отбасын, қора-қопсысын, жайлауы мен қыстауын, егіндік-шабындық жерлерін, орман-тоғай, жер-суын, т.б. есепке алу) жан-жақты зерттеуге, тиісті жерлерді картаға түсіріп, орыс шаруаларының қоныс аударуына байланысты ғылыми негіздемелер дайындап, практикалық ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік берді.

   Экспедиция қорытындылары белгілі бір ұстанымның қалыптасуына ықпал етті. Ә. Бөкейхан алдымен жер үлесін жергілікті халыққа беруді жақтады. Сонан соң ол жерді сатуға тыйым салуға, меншік есебінде үлестіріп беруге қарсы шықты, өйткені егіншілік мәдениетін толық меңгермеген қазақ шаруасы көрші қоныстанушыларға үлесін сатып, жерсіз қалуы мүмкін еді. Сол себепті жердің қауымға кесілуін, соның ішінде үлес белгілегенде жердің топырағын, жергілікті табиғатты ескеріп, әділдікпен пайдалану қажеттігін атап көрсетті.

    1909 жылғы 9 маусымда Ресей Министрлер Кеңесі Ақмола, Семей, Торғай және Орал облыстарындағы мемлекеттік жер қорын анықтау туралы нұсқау мен Түркістан өлкесін басқару туралы ереженің 270-бабына қосымша заң қабылдаған болатын. Бұл құжаттар бекітілісімен Қоныс аудару және жерге орналастыру басқармалары қазақ жерін тезірек әрі кең көлемде өз қарамағына алу мақсатында қазақ шаруаларына орыс қоныстанушылары сияқты 15 десятина жер үлесін беріп, кей жерлерде оны қорқытып-үркіту арқылы жүзеге асыруға тырысты. Отаршыл аппараттың мұндай зорлығын, жасап жатқан айла-шарғысын жан-жақты сынап, әшкерелеп, сол арқылы халықтың көзін ашып, бұл көкейкесті мәселені өз дәрежесінде түсінуге көмектесу Ресей империясының жер қатынастары мәселесін терең меңгерген Ә. Бөкейханның ғана қолынан келетін еді. Ол «Қазақ» газеті бетінде қазақ оқырманына патшалық Ресейдің жер туралы заңдарының отарлық сипатын, реакцияшыл мазмұнын, әлеуметтік салдарын барынша нақты деректермен ашып берді. Қоныс аудару мекемелері басшылыққа алған, 1909 жылғы 9 маусымдағы Министрлер Кеңесі бекіткен құжаттың заң еместігін, оған сүйеніп, патша шенеуніктерінің жергілікті халықты өз жерінен ығыстыруы заңсыздық, ал қоныс аудару мекемелері айтты деп, халықтың ығыса беруі жігерсіздік екендігін айтты. Газеттің 1913 жылғы 24, 28, 29, 36, 51-сандарында  жарық көрген «Ашық хат», «Жауап хат», «Айналма» атты мақалаларға қазаққа тиесілі жер мөлшері өзек болады. Егіншілікке көшудің қазақтар үшін жағымды жақтары атап көрсетілді, бұл үдерістің көп жылдарға созылатына байланысты ол күштеу арқылы емес, эволюциялық жолмен шешілуі дұрыс делін-ді.

   Шынында да, патша айтты деп, қазақ дереу 15 десятинадан жер алып, мал бағып, кәсіп етіп кете алмайтын. Бұл арада патшалық әкімшілік тарабынан болып отырған әділетсіздікті көріп-біліп отырған Ә. Бөкейхан: «Өстіп жұртты билеген патшалық бар ма екен?  Біздің патшалық конституциялы емес пе, біздің патша қол астындағы адамның бәріне бірдей әділ емес пе? Біздің қазақ жерінен күнде көшіретіндей не жазып еді?» деп ашына жазады. Екінші жағынан, қазақтың өзінің де заң-жобаны біле бермеуі көп кедергі келтіріп отыр еді.     

    Әлихан Бөкейхан қазақ жерін бөлудің мөлшері туралы жазған «Жауап хат» мақаласында көрші Оренбург және Уфа губернияларында ер басына 30 десятинадан қара топырақты жері бар халық қала болғанымен, мал бағу және егін егу шаруасын жөндей алмай отырғанын айта отырып, былай дейді: «Үкімет біздің қазақ халқының пайдасын ойласа, сен, қазақ, бір күнде мал шаруасын тастап, егінші бол демейді. Шаруа қиындықпен, зор шабындықпен өзгертіледі. Орыс мұжығының біздің қазақтың даласына қашып жатқаны мың жылдан бері ұстап келе жатқан жерді үшке бөліп егін салатын, мұнысы «трехполье» атанады, шаруаны өзгерте алмағанының азабы. Мемлекет қазақты өзінің баласының бірі қылса, қазақты осы тұрған шаруасын бұзбай орналастырар еді. Сонда қазақ неше жылда эволюция жолымен бірте-бірте отырықшы болар еді. Шаруасы мал бағу болса, 15-тен жер алғанмен, отырықшы мәдениетке жете алмайды».

   Әлихан Бөкейхан – ірі ғалым, көреген саясаткер ғана емес, қылышынан қан тамған большевиктік өктем саясатқа қасқиып қарсы тұрған, кеңестік шындыққа бетпе-бет келген бірден-бір қайсар тұлға.  Ол «найзаның ұшымен, айбалтаның жүзімен болған үкіметті» қабылдай алған жоқ. Оның: «1905 жылы 9 январьда астанадағы (Сакт-Петербург-автор) неше мың жұмысшылар бостандық бер деп Николайға барған. Николай бұларға пулемет бостандығын көрсеткен еді. Большевик Николайдың аяғын құшты. Николайдың да, мұның емшектес інісі большевиктің де пулеметтеп жатқаны, жалпы жұрт, екеуінің де сүйенгені қараңғы солдат» деп жазуы осы қайсарлықтың жарқын көрінісі еді.     

  Халқының бостандығы мен азаттығы, болашағы мен бақыты  жолында жан сала күрескен, сол жолда құрбан да болған Әлихан Бөкейханның сан салалы саяси қызметі мен рухани асыл мұралары қазақ өз елінің иесі болып тұрғанда мәңгі жасай бермек.    

     

   Бақылау сұрақтары

  1. Отарлық саясаттың әлеуметтік зардаптары туралы.

  2. Білім мен мәдениет - қазақ халқының бірден-бір өркениет жолы.

  3. Қазақ халқының әлеуметтік бірлігі жайлы.

  4. Қазақтың әлеуметтік мәселесінің өзегі - жер туралы

  5.  Ә.Бөкейханның: «Автономия болу - өз алдына мемлекет болу» дегенін  қалай түсінесің?

  6. Ә.Бөкейхан ұлттық мемлекеттілікті қалыптастыру идеясын немен байланыста қарастырды?

  7. Ә.Бөкейханның: «газеттің жаны – мақала» дегенін түсіндірші?

  8. Ә.Бөкейхан қоғамдық мешеуліктің себеп-салдарын немен түсіндірді?

  9. Ә.Бөкейханның кеңес өкіметін «Найзаның ұшымен, айбалтаның жүзімен болған» дегенін қалай түсінесің?

Ахмет Байтұрсынұлының әлеуметтік ойлары

  1. Адам тәрбиесіндегі білімғылымның рөлі туралы.

  2. Мектеп  әлеуметтік орта.

  3. Қазақ қоғамындағы жер мәселесі жайлы.

  4. Қазақтың әлеуметтік белсенділігі мен бірлігі хақында

      1. ХХ ғасырдың басында үркердей топтанып шыққан қазақтың зиялы қауымының аса көрнекті өкілі, Мұхтар Әуезовтың сөзімен айтқанда,  «оқыған азаматтардың тұңғыш көсемі» ретінде танылған Ахмет Байтұрсынов өзі өмір сүрген қоғамның көкейкесті әлеуметтік мәселелерін қозғаған, адамды рухани қалыптастырудағы оқу-білімнің құдіретін терең түсінген ойшыл болатын.       

    Білімді, білікті құрметтеу – шығыс халықтарының   ата заманнан келе жатқан құнды дәстүрі екені белгілі. Сонау ХІ ғасырда өмір сүрген Жүсіп Баласағұни тәрбие мен білім беру мәселелеріне ерекше көңіл бөле отырып, ол білім мен біліктілікті құтқа (берекеге) жетудің жолы, бүкіл ата-аналардың бірінші кезектегі міндеті, парызы деп түсінген. Ал кезінде екінші ұстаз атанған ұлы әлФарабиді алсақ, ол бақытқа тек қана білім, таным арқылы жетуге болады деп есептеді.

     Осы үрдісті бойына сіңірген, қазақтың ұлы ғалымы Ш. Уәлиханов, тұңғыш ағартушысы Ы. Алтынсарин, ұлы ақыны Абайдың тамаша дәстүрлерін жаңа кезеңде заңды жалғастырушы Ахмет Байтұрсынұлы болды. Ол халыққа білім беру, оқу саласы, мектеп жұмысын ұйымдастыруда қазақ тарихында өшпес мұра қалдырды.

     Ұлы ағартушы қазақты артқа тартып отырған аса қиын мәселенің бірі – ел  ішіндегі надандық пен жалқаулық екенін жақсы ұғынды. Ол өнер мен ғылымның қадіріне жеткен өзге елдерді өнеге ете отырып, өнер-білімнің теңдікке жеткізетінін, әлсіздерге күш беретінін, тұрмысты түзететінін, оған қол жеткізгендердің басқалардың аяқ астында жаншылмайтынын, олармен терезесі тең болатынын айтты. Ол: «Надандықтың кесепаты әр жерде-ақ маңдайымызға тисе де,  ата жолдасымыз болған соң, біз де қиып айрылмай келеміз. Олжалы жерде үлестен қағылғанымыз — бәрі надандық кесапаты. ... Дүниеде ерге теңдік, кемге кеңдік, азды көпке теңгеретін ғылым менен өнерді, елсізді елдіге теңгеретін, жоқты барға теңгеретін ғылым менен өнерді керек қылатын қазақ аз» деп налыды. Алайда, қазақ халқын қараңғы дегенде, әңгіме тек халықта емес, содан құтқаратын мүмкіндіктердің жоқ болып отырғандығында еді. Сол кездегі оқу іздеген талапкерлердің қырықтан біреуі ғана оқырлық орын тауып, басқалары далада қаңғырып жүргені шындықтан туған жай болатын.

   Батыс мәдениетінен  алшақ, білім-ғылымнан кенже қалған, күнделікті малын бағып, егінін еккеннен басқа тірлігі шамалы, бейқам, жым-жырт жатқан қазақ халқын, «баяғы қалпы мен салты,  ұйқыдан басқаны ойлай қоймайтын жұртты, қымызға қанып, қызарып жанып жүрген бай мен шалап ішіп мас болған кедейді» оятуды А. Байтұрсынов басты мақсат етті. Ол «малы қамауда, жаны талауда, ұйқысы әлі қанбаған» халқына  көзіңді аш, оян, ұйықтайтын не сиқың бар дей отырып, алға басып, жұрт қатарына кіру, басқадан кем болмаудың басты амалы білім мен ғылым деп білді.

   Ахмет Байтұрсынов Еуропада ғылым, өнер толық, қазақта олардың жұрнағы да жоқ деп, Еуропаны үлгі тұтты. Жастардың оқу-тәрбие жұмысы түзелмей, жұрт ісі түзелмейді деп санады. «Қазақша оқу жайынан», «Оқу жайы», «Білім жарысы» «Білім жарысы қақында», «Оқыту жайынан», «Жазу тәртібі», «Бастауыш мектеп», «Қазақ арасында оқу жұмыстарын қалай жүргізу керек»  және т. б. мақалаларында оқыту, оны ұйымдастыру мәселелерін қазақ қоғамындағы әлеуметтік-экономикалық және техникалық даму мәселелерімен тығыз байланыста қарады.

     Алаш жетекшілері қазаққа мұсылманша да, орысша да оқу керектігін жақсы сезінді. Оны даусыз мәселе деп қарады. Әңгіме мұсылманша қалай оқу, орысша қалай оқу, қандай мектеп, медреселер, школдар (әңгіме орыс мектебі туралы болып отыр – Ә.Б.) ашу керектігінде еді. Жалпы міндетті бастауыш оқудың аса қажеттігі және оның ана тілінде болуы, сонымен қатар жалпы халықтың сауатын ашу мәселесі де күн тәртібіне қойылды.

   Қазақ елі ғылым дамуынан кенже қалуы себепті зауыт-фабрика дегенді біле қоймады. Сондықтан А. Байтұрсынов ғылымсыз, өндіріс орындарынсыз қазақтың бар байлығы өзгелердің қолына көшетінін жақсы білді, халықты білімді болуға, бай және күшті болуға үндеді. Ол елді түзеуді бала оқыту ісін түзеуден бастауды ұсынады. «Қазақ керегінің көбі әркімге-ақ мағлұм ғой; біз кейін қалған халық, алға басып, жұрт қатарына кіру керек. Басқадан кем болмас үшін білімді, бай және күшті болуымыз керек. Білімді болуға оқу керек. Бай болуға кәсіп керек. Күшті болуға бірлік керек. Осы керектердің жолында жұмыс істеу керек» деп жазды ол.

    Халыққа білім беру мәселесімен қатар А. Байтұрсынов қазақ қоғамындағы ғылымның дамуына ерекше көңіл бөлді. Адамзат қоғамында жан таңырқарлық нәрсенің бәрі ғылыммен  табылғанын айта отырып, ол 1913 жылы жазылған «Орысша оқушылар» атты еңбегінде ғылымның құдіретін насихаттайды. Ол адам баласын көкте құстай ұшқызған да, суда балықтай жүздірген де, дүниенің бір шеті мен бір шетіне шапшаң хабар алғызған да, отарба, от кемелерді жүргізген де ғылым екенін айта отырып, басқа елдердің де қазақ еліндей болғанын, олардың бүгінгі күндерге тек ғылым арқылы жетіп отырғанын айтады. Одан әрі қазақ баласы тәуірірек оқырлық мектептерде қазыналық орындар аз, өз күшімен оқытуға әркімнің шамасы келе бермейтінін, ал патшалық Ресей қазаққа мектеп салып бермек түгіл, қазақтың қазақша оқуын тіпті тілемейтінін, мектептерді тәртіпке келтіру, қазақша оқуды  халыққа тарату - өз міндетіміз екенін атап көрсетеді. «Балам деген жұрт болмаса, жұртым дейтін бала қайдан шықсын. ...Баланы ұлша тәрбиелесең, ұл болмақшы, құлша тәрбиелесең, құл болмақшы» - деп жазды ұлы сағартушы.   

    Қазақ қоғамындағы оқыту үдерісінде, әсіресе қазақша оқуда кемшілік көп болатын. Сол себепті қазақ балаларын өз тілінде оқыту ісі кәсібилікті талап ететінін арнайы мәселе дәрежесінде көтерді. Сондықтан оның: «Бала оқытатындар бала оқытуын жақсы білерге керек. Бала оқытуын жақсы білейін деген адам әуелі балаларға  үйрететін нәрселерін өзі жақсы білерге керек, екінші, баланың табиғатын біліп, көңіл сарайын танитын адам боларға керек... Бұл күнгі ғылымды жұрттарда  бала оқыту  жұмысы бала оқыту ғылымын оқып шыққан адамдардың қолында» -  деп жазуы тегіннен-тегін емес еді.    

  2. 1912 жылы «Айқапта» басылған «Жазу тәртібі» атты мақаласында А. Байтұрсынов халықты сауаттандыру үшін сол кездегі оқуды реттеу, тәртіпке келтіру жөніндегі ойларын ортаға салады. «Қазаққа керегі екі түрлі оқу, оның бірі мұсылманша, екіншісі — орысша»  дей отырып, олардың ерекшеліктеріне тоқталады. Орысша оқуға уақыт және басқа жағынан мүмкіндіктер бола бермеуіне байланысты, «жалпақ жұрттың бәрінің қолы жете алмағандықтан», қазақша оқуды, тезірек сауат ашуды ұсынады. Қазақша оқу дегенде сол кездегі мұсылманша оқуды айтпайды, қазақтың тілінде оқуды айтады. Содан әрі автор оқу құралының қажеттігіне тоқталып, бала оқытатын кітаптың, балалар үшін жазу тәртібінің болуына баса көңіл аударады. Ғалым өзі жасаған әліпбидің негізгі мазмұнын түсіндіріп, араб таңбаларының қажеттігін дәлелдей отырып: «Араб әліппесі қазақ арасына дінменен бірге таралған, сіңген, дінменен бірге байласқан әліппені алып тастап, басқа әліппені алдыру қиын жұмыс. Бұлай болған соң араб қаріптерін қазақ дыбыстарына жеткізу амалын табу керек», - дейді. Ол қазақ тіліне сіңіп кеткен араб, парсы сөздерінің тілімізде сақталуын жақтайды.     

  Мақалада бастауыш мектепте қазақтың діні, тілі, жазуы таза болуы, оның миссионерлік пікірден, саясаттан  алыс болуы алға тартылады. Сонымен бірге қазақты дінінен, болмаса жазуынан айыруға болмайтыны, сол себепті үкімет мектеп арқылы қазақтың дінін, тілін, жазуын жоғалтып, орысшаға аударамын деген пікірден безіп, бастауыш мектеп екі жаққа да пайдалы болуы керектігі атап көрсетіледі.

   Ахмет Байтұрсынов бастауыш мектептерде оқу үшін 5 жылдықты ұсынады. Оның алғашқы үш жылында бірыңғай қазақша, екі жылында  орысша оқытуылуы тиіс. Бастауыш мектепте  кілең қазақ тілінде үйретілетін нәрселер: оқу, жазу, дін, ұлт тілі, ұлт тарихы, есеп, жағрапия, шаруа кәсіп, жаратылыс жайы. Ал бастауыш мектептің орысша оқытатын екі жылында үйретілетін білім гимназияның төменгі кластарына жарарлық болуы тиіс екеніне назар аударады.  Автор қазақша оқи, жаза білген соң, шама келсе, орысша да білу қажеттігіне тоқталады. Сонымен бірге қазақты орысқа аударамыз, орыс тіліне түсіреміз деген пікірдің бәрін бүлдіріп отырғанын атап көрсетеді.  

    Ол кездегі қазақ мектептерінде оқу құралдары, оқу бағдарламалары атымен жоқ, тіпті әліппенің өзі енді ғана шығып жатқан еді. Ана тілінде оқытудан басқа, педагогика, методикадан хабардар мұғалімдер тіпті жетімсіз болатын. Сол себепті «Мектеп керектері» деген мақалада мектепке керектіні, яғни білімді, педагогика мен методикадан хабардар, дұрыс оқыта білетін мұғалімді дайындау, табу негізгі міндет деп саналды. Ұлы ұстаз бала оқыту ғылымынан хабардар мұғалім – мектептің  жаны, мұғалім қандай болса, мектеп сондай болады деді.

    Ахмет Байтұрсыновтың мектеп жөніндегі ойлары бүгінгі күнге дейін мәнін әсте жойған жоқ. Ол мектептің тәуелсіздігін, оқу үдерісі мәселелерін өзі шешіп, өзін-өзі басқаруын қалады. Мұғалімдердің жоғарыдан тағайындалмай, сайлау жолымен орналасуын ұсынды. Сол уақытта оқу-тәрбие үдерісі  нәтижелі болмақ. Оның бастауыш мектептерде оқу ана тілінде жүргізілуі керек деген пікірі тіліміздің қазіргідей жағдайында аса өзекті мәселеге айналып отырғаны даусыз.

    Қазақ тіл білімінің негізін салушы ретінде А. Байтұрсынов өзінің «Қазақша сөз жазушыларға» атты мақаласында түркі тілінің тарихына, оның әлеуметтік рөліне зер салады. Оның әуелде бір тіл болып, сонан соң ел бұтақталып, өскенде оның да тарау-тарау жікке бөлінгенін айтады. Түрік тұқымынан неше бұтақ ел болса, сонша тіл барлығын, олардың тілдік айырмашылықтарының басқа жұрттармен араласып-құраласу нәтижесінде пайда болғанын атап көрсетеді. Ұлы тюркологтың: «20-шы ғасырға шейін түріктің тілін аздырмай, асыл қалпында алып келген, тіл турасындағы абырой мен алғыс қазаққа тиісті. Атаның аздырмай берген мүлкін қолымызға алып, быт-шытын шығарсақ, ол ұнамды іс болмас» деген сөзі бүгінгі жаһандану жағдайында зор мәнге ие болып отыр.

    3. ХХ ғасырдың басында қазақ қоғамында жер мәселесі ерекше дау туғызғаны белгілі.  Столыпин заңынан кейін жүйелі жүргізілген отарлау саясатына сәйкес қазақ өлкесіне Ресей шаруалары жаппай көшіріле бастады. Бұл қазақ мемлекеті үшін ең үрейлі әлеуметтік мәселеге айналды. Сондықтан да А. Байтұрсынов өзінің «Қазақтың өкпесі», «Қазақ жерін алу турасындағы низам», «Жер жалдау жайынан», «Көшпелі әм отырықшы норма» және т.б. мақалаларында қазақ жерінің тағдырына қатысты мәселелерді жан-жақты талқыға салды. Ол келушілер көп болып, бұл аймақтың бұрынғы тұрғыны сан жағынан азайса, онда көпшілік азшылықты жұтып жібереді деді. Ал жергілікті халықтың да, қоныстанушылардың да мәдениеттері жоғары болса, онда екеуі де тең жағдайда өмір сүріп, әрқайсысы өзінің ұлттық бейнелерін сақтай алатынын атап көрсетті.

   Алайда, қазақ даласындағы әлеуметтік-мәдени жағдай  Ресейдің орталық аудандарынан әлдеқайда төмен болатын. Сонымен қатар қоныс аударушылар қазақтың ортасына кірудің бар мүмкіндіктерін пайдаланды. Мұның жаман нышан екенін А. Байтұрсынов жақсы түсінді. Осылай жалғаса берсе,  қазақ тек тілінен айрылып қана қоймай, ұлт есебінде мәңгі  жойылады деп санады.

   1909 жылы патша өкіметінің жер-суды пайдалану туралы заңы шықты. Бірақ  қазақ жұртшылығы бұл заңның (низам), бұйрықтардың қайсысы қалай орындалып жатқанынан хабарсыз болатын. Жолсыз істерден орынсыз жәбір көріп, әуре болып, алдымен қыстайтын жаңа жерге орналастыруға міндетті мекемелердің ынтасыздығынан жергілікті халықтың көпшілігі қыстауларынан айрылып,  екі жыл, үш жыл, төрт жыл пішен шауып, егін сала алмай,  отырарға орын таппай, сандалып жүрген еді.  Сондықтан 1911 жылы жазылған «Қазақ жерін алу турасындағы низам» атты мақаласында А. Байтұрсынов патшалық Ресейдің низам, бұйрықтарының ең бастысы – Министрлер кеңесінің 1909 жылғы 9 маусымда жариялаған 22 тармақтан тұратын нұсқауына талдау жасап, қазақтың жерін алуды мақсат еткен патша өкіметінің жарлығына нақтылы түсініктеме береді. Ол бұл низам, бұйрықтарды жұрт білсе,  ел ішінде жәбір көрушілер азаяр еді деп ойлады. Заңды білгенде ғана жеке адам өз құқын қорғай алады дегенді басшылыққа ала отырып, ол  халықтың азаматтық-құқықтық санасын оятуға әрекеттенді. Осыған байланысты қазақтың жерін алу туралы низам, бұйрықтарды қазақшаға аударып, бірте-бірте жұрттың құлағына тигізудің керектігіне тоқталады.

   Ахмет Байтұрсынов 1913 жылы жазылған «Жер жалдау жайынан» атты мақаласында қазақтардың қоныс аударған орыстарға жерлерін сатып жатқанына, егер  жер сату тыйылмаса,  қазақтың күні қараң болып, жерден айрылатынына тоқталады. Қазақ жерінің тұтқасының екі ұшы екі қолда: бір ұшы қазақта, екінші ұшы орыста екенін, әдіс қылған жағы ауыстырып алып, бос ұстаған жағының жерден айрылып қалып жатқанын айтып, қазақтың әрекетсіздігін сынады. Ал қазақтың бас көтерер адамдарының жұрт пайдасынан гөрі өз пайдаларын жоғары қойып, жер сатып, баюды әдетке айналдырғанына налыды.

  «Көшпелі әм отырықшы норма» деген мақалада да А. Байтұрсынов ерекше дау туғызып отырған жер мәселесіне қайта оралып, бұл туралы баспасөз бетінде көтерілген пікір-таластарға талдау жасайды. Көшпелі және отырықшы нормалардың өзіндік ерекшеліктерін аша отырып, оны әр қазақтың тиімді пайдалана білуінің керектігін айтады. Осыған байланысты қазақтың бас көтерер адамдарына адаспауды, ол үшін ақылдасып, ойланып, ынтымақпен іс етуді, қазақтың байлары мен күштілеріне жарлы-жақыбайлар мен нашарларды жермен теңгеруді ұсынады. Алаштың аты шыққан адамдарына  көсемдіктерін адаспай жасауды ескертеді, себебі олар адасса, артынан ерген алаш та адасады деп санайды автор.

    4. Қазақ қоғамындағы бұқара халықтың әлеуметтік белсенділігі Ахмет Байтұрсыновтың тұрақты назарында болды. Бұрын газет жоқ кезде қазақ дүниеде не болып жатқанынан хабарсыз болса, ал газет бар жағдайда да қоғамда болып жатқан оқиғаларға үнсіздік бұрынғы күйінде қала берді. Газет бетінде дүркін-дүркін көтерілген даулы пікірлерге қазақ жұрты селт етпеді. Орыс билеушілері осыны жақсы пайдаланды. Сондықтан қазаққа олар ойына келгенін істеді. Мысалы, 1910-шы жылы бастауыш мектептер туралы Думада кеңес болып, Ресейге қараған басқа тілді ұлттар, жұрттар өз тілдерін ұмытып, орыс тіліне ауып, орысқа сіңуі туралы әңгімелер болып жатқанда, орыстан тілі басқа жұрттар бұған қарсылық білдіріп, әр халық бастауыш мектепте өзінің ана тілінде оқуы тиіс деп, тұс-тұсынан телеграмма жаудырған кезде, қазақтың дыбысы естіле қойған жоқ еді. Бұрын Думада не мәселе қаралып жатқанын қазақ газетінің жоқтығынан білмесе, газет бола тұра, қазақ көре, біле  отырып, еш әрекетке бара алмады. Осылардың барлығы «Қазақ әм түрлі мәселелер» атты мақалаға арқау болды.

  Қазақтың тұрмыс деңгейі, шаруа жағдайы оның денсаулығына да үлкен әсер еткені белгілі. Бұл қазақ қоғамындағы аса күрделі әлеуметтік мәселе еді. Ауылды жерлерде аурухана, маман дәрігерлер қасқалдақтың қанындай қат болатын. Сол себепті халық арасында әртүрлі аурулар көп болды. Бұл  мамандығы жағынан дәрігер болмаса да, табиғатында ағартушы А. Байтұрсыновтың назарынан тыс қала алмады. Осы тақырыпқа 1913 жылы жазған «Ауру жайынан» атты алғашқы мақаласында тығырықтан шығар жолды ол тәннің тазалығынан, бағымның жақсы болуынан іздейді. «Емнің асыл түбі – ауруды аздырып, тәнді күшейту, яғни ауру мен дененің алысқан жерінде дене жағына болысу, ауруды әлсіретіп, жеңе беру. Ол мақсат науқас адамды бағумен һәм дәрі берумен табылады» дейді. Бағымның жақсы болуына керек нәрселер деп: жағымды тамақ, жайлы орын, таза ауаны ұсынады. Ал «Тәні саудың жаны сау» (1922) мақаласында «Қайғысыз қара суға да семіреді», «Бір күн ашыққаннан қырық күн ақыл сұрама», «Мастық не дегізбейді, аштық не жегізбейді», «Бірінші байлық денсаулық...» сияқты қазақ мәтелдерінің философиялық мәні талданып, денсаулықтың қоғамдағы орнына тоқталады. Тән мен жан сабақтас, екеуі бірінен-бірі айырғысыз. Тәнсіз жан жоқ, жансыз тән тұра алмайды. Сондай біріне-бірі байлаулы, айырғысыз нәрсе болған соң, бірінің жайына бірі қарайды, біріне келген кемшілік екіншісіне білінбей қалмайды дейді автор. Ол тәні де, жаны да сау, яғни ауырмайтын, денсаулығы мықты халық қана жақсы еңбек етеді, ғылыммен, өнермен шұғылданады деп атап көрсетеді.

   Ахмет Байтұрсынов тән сұлулығын қазақтың бәрі де жақсы көретіндігін, бірақ оған керектіні қазақтың бәрі де істей бермейтіндігін айта отырып, тән саулығына не керек деген мәселелерге де тоқталады. Олардың  ауа, тамақ, сусын, тәнге зиян келтіретін нәрселерден қорғау сияқты басты-бастыларын атап көрсетеді. Қай заманда болсын, адам баласының өз еңбегімен күнелтіп, жан сақтағанын айтады. Ол ауру болған адамның күші, ісі, есі қандай болса, ауру қаптаған халықтың да күші, ісі, есі сондай болады дейді. Тән саулығының тамыры тазалықта, жан сұлулығының тамыры тән сұлулығында екенін ескертеді. Сол себепті бәрінен бұрын тазалықтың кадірін білуге шақырады.

  Қазақ халқының бірлігі А. Байтұрсыновтың да ерекше көңіл бөлген көкейкесті мәселелерінің бірі еді. «Партия әм кеңес құрылысындағы рушылық әсері» (1926) мақаласында ол қазақ халқының сол кездегі саяси-экономикалық жай-күйіне талдау жасап, партия және кеңес құрылысында  рушылдық бар ма деген сауалға нақты жауап береді. Ғылыми қағидаларға сүйене отырып, қазіргі қазақ қоғамында ру болып бөлінуге негіз жоқ екенін, бірақ кейбір атқамінерлердің тікелей әрекеттері арқылы ел арасында рушылдықты қоздырып, оны өздері қойған мақсатқа жету үшін пайдаланатынын қатаң сынға алады. Бұл мәселенің бір жағы. Екінші мәселе – орыс патшасының «бөл де, билей бер» принципіне негізделген отаршылдық саясаты. Бұл қазақ арасында рушылдықтың отына май құйды. Патша өкіметіне керегі – қазақты оңай билеу және олардың өзара егестерін тиімді пайдалану үшін бір болыстық жерге үш-төрт рудың басын қосып, оларды болыстыққа таластырып қою. «Олар жәрдемге руын шақырады, өздерін сол руды қорғаушы етіп көрсетеді. Бұған қарағанда, қазір қазақ ішінде ру талас жоқ. Елдің бұқараны алдап, ру тонына жапсырып жүрген атқа мінерлердің егестері бар» - дейді А. Байтұрсынов.           

    Ахмет Байтұрсынов - өзі өмір сүрген қоғамның ең өзекті деген әлеуметтік мәселелерін биік деңгейде көтеріп, оны шешудің де жолын көрсете алған. Ғұлама ғалымның: «Біз кейін қалған халық, алға басып, жұрт қатарына кіру керек. Басқадан кем болмас үшін біз білімді, бай һәм күшті болуымыз керек. Білімді болуға оқу керек. Бай болуға кәсіп керек. Күшті болуға бірлік керек. Осы керектердің жолында жұмыс істеу керек» деген сөздері ұлтымызға мәңгілік ұран болуға тиіс.

    

   Бақылау сұрақтары

  1. А.Байтұрсынұлы адам тәрбиесіндегі білімғылымның рөлі туралы не деді?

  2. Мектеп  әлеуметтік орта дегенді қалай түсінесің?

  3. А.Байтұрсынұлы қазақ қоғамындағы жер мәселесі жайлы не айтты?

  4. А.Байтұрсынұлы қазақтың әлеуметтік белсенділігі мен бірлігі хақындағы пікірі қандай?

  5. А. Байтұрсынұлы қазақты артқа тарқан мәселелер туралы не деді?

  6. А.Байтұрсынұлының: «Өнер-білім теңдікке жеткізеді, әлсіздерге күш береді, тұрмысты түзетеді, басқалармен терезесін тең етеді» дегенін түсіндір?

  7. А.Байтұрсынұлы неге халықты оятудың жолын оқу-білімнен іздеді?

  8. А.Байтұрсынұлы қазаққа Еуропаны қай мәселеде үлгі тұтты?

  9. А.Байтұрсынұлы неге мектепте қазақтың діні, тілі, жазуы таза болуын талап етті?

 10. Ұлы ұстаздың бала оқыту ғылымынан хабардар мұғалім – мектептің  жаны,  мектеп сондай болады дегенін қалай түсінесің?

 11. «Баланы ұлша тәрбиелесең, ұл болмақшы, құлша тәрбиелесең, құл болмақшы» дегенді қалай түсінесің?  

ІV тақырып. Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде

  1. Қоғам әлеуметтік жүйе ретінде

  2. Әлеуметтік жүйенің мәні мен түсінігі.

  3. Қоғамның әлеуметтік құрылымы мен қызметі.

  4. Қазіргі Қазақстан қоғамының әлеуметтік жүйесі.

  1. Адамзаттың қауымдастығы ретінде қоғам барлық қоғамдық ғылымдардың негізгі объектісі әрі басты категориясы екендігі белгілі. Соған байланысты ғылыми әдебиеттерде қоғамның 150-ден астам анықтамалары бар. Біз үшін қоғамның әлеуметтану ғылымының басты категориясы ретіндегі анықтамасы мәнді. Осы мағынада қоғам өзіөзінен дамитын әлеуметтік организм ретіндегі жүйелік құрылым.

   Қоғамның жүйелігі оның бөліктері  әлеуметтік институттардың, әлеуметтік топтардың, жеке индивидтердің өзара әрекеттілігі және өзара тәуелділігінің ерекше тәсілімен қамтамасыз етіледі. Француздың атақты философы Огюст Конт қоғамды әлеуметтік жүйе ретінде қарастыра отырып, әлеуметтану ғылымының негізін салғанын тағы еске сала кеткен артық емес. Енді қоғамның әлуметтанулық анықтамасының бірнешеуіне тоқтай кетейік.

   Әлеуметтанудың негізін қалаушы француз ғалымы Огюст Конт қоғамды белгілі бір қызмет атқаратын, ынтымақтастық пен қоғамдық еңбек бөлінісіне негізделген жүйе деп тұжырымдайды.  

  Көрнекті неміс ғалымы Макс Вебер: "Қоғам - адамдардың бір-біріне ықпал, әсер етуінен туындайтын әлеуметтік байланыстардың жиынтығы" деді.

  Американдық әлеуметтанушы Талконт Парсонстың пікірінше, қоғам - адамдар арасындағы қарым-қатынастардың жүйесі, ал ол қарым-қатынастардың негізі - ережелер (нормалар) мен құндылықтар болып табылады.

   Әлеуметтанудың кіндік шешесі атанған Карл Маркс қоғамды адамдардың бірлесіп қызмет етулерінің нәтижесінде пайда болып, тарихи дамып отыратын қатынастардың жиынтығы ретінде түсіндіреді.    

   Бұл анықтамалар қоғамның мәнін толық көрсете алады: 1) қоғамның белгілі қызмет атқаратындығы; 2) оның ынтымақтастық пен еңбек бөлінісіне негізделгені;   3) қоғам бір-біріне ықпал ететін әлеуметтік байланыстардың жиынтығы; 4) ол адамдар арасындағы қарым-қатынастардың жүйесі; 5) және ол қарым-қатынастардың негізі нормалар мен ережелер болып табылады. Студенттердің назарын мынандай аса мәнді мәселеге аудара кеткен жөн. Өйткені олардың көпшілігі әлеуметтану пәнінен бірнеше дәріс тыңдағанымен қоғам мен әлеуметтік ұғымдардың мәніне көңіл бөле бермейді. Әлеуметтану нені зерттейді деп сұрасаң, ойланбай «қоғамды» дей салады. Сол себепті пән ретінді әлеуметтанудың негізгі мәселесі әлеуметтік әрекет болып саналады. Сондықтан кейбір әлеуметанушылардың әлеуметтік жүйе адамдардан тұрмайды, олардың қарымқатынасына тұрады дегендерінің жөні бар.

   Осыларды ескере отырып, «қоғам» ұғымына мынадай әлеуметтанулық анықтама беруге болады: қоғам - адамзат дамуының белгілі бір тарихи кезеңінде өз қажеттерін канағаттандыру мақсатында тұрақты және біртұтас қалыптасқан, әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде өзара байланысқа, қарымқатынасқа түскен, өзінөзі басқарып, өзінөзі жетілдіріп отыратын,  әлеуметтенген адамдардың жиынтығы.       

     Қоғам - адамдардың кез келген механикалық жиынтығы емес, керісінше, ол санасы, ақыл-ойы бар адамдардың, олардың  арасындағы айтарлықтай тұрақты, орнықты және жеткілікті дәрежедегі тығыз өзара байланыс, ықпалдастық пен өзара әрекеттестіктің негізінде құрылған бірлестік.   

 2. Француз ғалымы Огюст Конт  алғашқылардың бірі болып қоғамды жүйе ретінде қарастырып, ол жүйенің тұтас, бөлінбейтін сипатын, оның бөліктерінің өзара байланыстылығы мен ықпалдастығын атап көрсеткен  болатын. Бұл қағидадан «жүйе» деген ұғымды айқындап алған жөн.

    Жүйе деп өзара бір-бірімен байланыста, қарым-қатынаста болатын, тәртіптелген және тұрақтылықты құрайтын, бірінің өзгерісі екіншісінің немесе басқаларының өзгерісіне әкелетін көптеген элементтердің тұтас жиынтығын айтады. Ал әлеуметтік жүйе деп әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде өзара қарым-қатынас пен байланыста, өзара ықпалдастықта болып,   тұтастықты қамтамасыз ететін жүйе элементтерінің  жиынтығын айтамыз. Ал қоғамның әлеуметтік жүйесінің  негізгі элементтерін  не құрайды? Олар: адамдар, әлеуметтік институттар мен ұйымдар, әлеуметтік топтар мен қауымдастықтар, әлеуметтік байланыстар мен қатынастар, әлеуметтік ықпалдастық, әлеуметтік нормалар мен ережелер және т.б.

   Жекелеген адамдар және адам топтарының арасында болатын байланыстар, қарым-қатынастар және өзара ықпалдасу әлеуметтік нормалар мен ережелер негізінде тұрақты сипатта болады және тарихи дамып, бір ұрпақтан екінші бір ұрпаққа ауысып отырады. Осы арада әлеуметтік жүйенің басты элементтеріне арнайы тоқтай кеткеннің артықтығы жоқ.  

   Әлеуметтік байланыстар  адамдар немесе адамдар тобының арасында белгілі кеңістік пен уақытта нақты мақсатқа жету үшін бірлесе қызмет ету үдерісі.

   Әлеуметтік өзара әрекеттестік — жеке адамдар мен адам топтарының бір-біріне әсер немесе ықпал етулерінің нәтижесінде пайда болатын үдерістер. Осының нәтижесінде шағын топтарда немесе тұтас қоғамда оң не теріс өзгерістер болып отырады.

    Әлеуметтік қарым-қатынастар — адамдар және топтар, әлеуметтік институттар арасындағы тұрақты өзара байланыстар. Кез келген адам өз өмірінде сан қилы қатынастарға түседі. Мәселен, өзінің отбасымен, туған-туысқандарымен — туыстық қарым-қатынаста болса, құрбыларымен — достық, жолдастық қатынаста; өндірісте — еңбек қатынасында; билік орындарымен — саяси қатынас орнатады.

    Әлеуметтік жүйедегі  әлеуметтік әрекеттестік үдерістері саналы, тіпті кейде санасыз түрде белгілі бір әлеуметтік нормалар мен ережелер негізінде жүзеге асады. Ал әлеуметтік нормалар мен ережелер конституция, заңдар, қаулықарарлар, әдетғұрыптар  мен салтсаналарды және т.б. қамтиды.       

   Сонымен қоғамның тұтастығын әлеуметтік нормалар мен ережелер негізіндегі әлеуметтік мәні бар байланыстар, қарым-қатынастар және адамдардың өзара әсерлесуі қамтамасыз етеді. Сондайақ әлеуметтік жүйедегі басты элементтердің (адамдардың) орналасуында белгілі бір тәртіп болады. Басқаша айтқанда, ол тәртіп белгілі координация (үйлестіру) мен субординациядан тұрады.

  3. Қоғамды әлеуметтік жүйе ретінде қарастырғаннан кейін, оның жүйешіктерін білген жөн. Адамдардың белгілі қызмет саласы немесе адамдардың белгілі саладағы қатынасын реттейтін, оның аса маңызды қоғамдық қажеттіліктерін қамтамасыз ету үшін пайда болған әлеуметтік институттар қоғамның жүйешіктерін құрайды. Т.Парсонс қоғамның төрт жүйешігін атап көрсетеді: әлеуметтік, мәдени, тұлғалық және мінезқұлықтық. Ал Ресей ғалымдары В.И.Добреньков және А.И.Кравченко негізгі институт ретінде саяси, экономикалық, білім институты, отбасы және неке, дін институтарын атайды. Тағы басқа пікірлер жоқ емес. Осыларды салыстыра және жинақтай келе мынандай негізгі жүйешіктерді атаған жөн.

   1. Әлеуметтік жүйешік – әлеуметтік байланыстар мен қарымқатынасты жалғастыру, социумды үйлестіру, өзара әрекет және интеграциясы.

   2. Отбасылықнекелік – отбасылықнекелік қарымқатынастарды реттеу, ұрпақтар жалғастығын қамтамасыз ету.

   3. Экономикалық – адамдардың өмірлік қызметіне қажетті азықтүлікті өндіру, бөлу және пайдалану.

   4. Саяси   қоғамда билік қатынастарын реттеу, оны саяси әдістермен басқару.

   5. Рухани – мәдени құндылықтар, идеологиялық бағдар, дәстүрлер, әдетғұрып, діни сенімдер жүйесі.

    Осылай әлеуметтік жүйешіктерді айқындап алғаннан кейін қоғамның әлеуметтік құрылымы мен жіктелуін оқып-білудің мәні зор. Құрылым дегеніміз не? Ол жүйенің әлеуметтік нормалар мен ережелер негізінде ретке келуі, ұйымдасуы, тәртіптелуі, институттенуі.  

    Қоғамның құрылымын айқындап, оның негізгі элементтерінің ғылыми классификациясын жасау және олардың арасындағы байланыстардың, қарым-қатынастардың, өзара ықпалдастықтың сырын, заңдылықтарын ашу - әлеуметтанудың негізгі объектісі ғана емес, аса маңызды міндеті де.

  Қоғамның құрылымы өте күрделі, ол қоғамның ішкі құрамы, оның элементтерінің жиынтығы мен олардың арасындағы әлеуметтік нормалар мен әдет-ғұрыптар негізінде қалыптасқан сан алуан байланыстар, қарым-қатынастар мен ықпалдастық. Құрылымның басты элементтеріне: а) өзара тығыз байланыста, қарым-қатынаста болатын индивидтер немесе адамдар жатады; ә) қоғам мүшелерінің бірігуі, топтасуы негізінде пайда болып, дамып отыратын әлеуметтік топтар мен қоғамдастықтар; б) сол қоғамда қалыптасқан, белгілі бір функцияларды атқаратын әлеуметтік институттар.    

   Адамның қоғамдағы орны көптеген әлеуметтік белгілерімен сипатталады. Оған ұлты, тұратын жері, қоғамдық өндіріске қатысуы (не қатыспауы), қоғамдық еңбек бөлісіндегі орны (өндіріс құралдарына меншік қатынасы, еңбекті қоғамдық жолмен ұйымдастырудағы рөлі, еңбектің мазмұны мен сипаты), кәсібі, білімі, табыс мөлшері, саяси билікті іске асыруға қатынасы және т. б. жатады. Осындай бір немесе бірнеше әлеуметтік белгілермен бірлескен адамдар жиынтығын әлеуметтік топ дейді. Мысалы, жұмысшы, шаруа, зиялылар, студенттер, зейнеткерлер, ауыл адамдары, қазақтар, орыстар, немістер және т. б. Өзінің қоғамдағы орнына байланысты олар бір уақытта әртүрлі әлеуметтік топтардың мүшесі бола алды. Мысалы, студент, ол қазақ, ол үлкен қаланың тұрғыны т. б.

   Сонымен еңбектің қоғамдық бөлінісіне негізделген әлеуметтік топтар мен олардың өзара қатынас жүйесінің жиынтығын  қоғамның әлеуметтік құрылымы дейді. Қоғамдық өмірді әртүрлі әлеуметтік топтардың өзара әрекеттестігінің нәтижесі деуге де болады. Адамның жеке белгілеріне қарай қоғам құрылымының негізгі түрлерін айқындауға, атауға болады. Оған әлеуметтік-демографиялық (жынысы мен жасына қарай әлеуметтік топқа бөлу), әлеуметтік-таптық, кәсіби және елді мекендік құрылым жатады.

     Марксистік қоғамтану әлеуметтік құрылымының негізгі түрі деп қоғамның таптық сипатын алды. В. И. Ленин "Ұлы бастама" деген еңбегінде таптарға мынандай анықтама береді: "Таптар деп адамдардың үлкен топтарын, қоғамдық өндірістің тарихи белгілі бір жүйесінде олардың алатын орнына қарай, өндіріс құрал-жабдықтарына олардың (көбінесе заңмен бекітіліп, қалыптасқан) қатынасына қарай, еңбекті қоғамдық жолмен ұйымдастырудағы олардың рөліне қарай, ал олай болса, қоғамдық байлықтан олардың алып отырған үлесінің мөлшеріне және ол үлесті алу әдістеріне қарай айырылатын топтарын айтады". (В. И. Ленин. Шығармалар толық жинағы, 39-том, 16-бет). Мұнда таптың негізгі белгісі ретінде өндіріс құрал-жабдықтарына қатынастың бірдей болмауы көрсетіледі. Ол адамның қоғамдық өндіріс жүйесіндегі орнын және оның жалпы әлеуметтік жағдайын айқындайды деп саналды. Қалған белгілердің бәрі соған байланысты. Әрине, қоғамдық жағдайда өндіріс құрал-жабдықтарына қатынастың бірдей болмауының мәні зор. Бірақ сонымен қатар қоғамдағы әлеуметтік жіктелуде басқа да, мысалы, адамның  билік құрылымындағы орны мен рөлі, табысының мөлшері, әлеуметтік мәртебесі, қабілет дәрежесі, білімбілігі және т.б. белгілер шешуші рөл атқарады.

   4. Қазіргі Қазақстан қоғамының әлеуметтік жүйесі, оның бағыттары мен болашағы туралы айтпай тұрып, біз қоғамның қай деңгейінде тұрмыз дегеннен бастаған жөн.

      Әлеуметтану ғылымында қоғамды сараптаудың көптеген тәсілдері калыптасқан. Маркстік теория бойынша қоғамның типін белгілеуде өндіріс тәсілін, яғни өндіріс құрал-жабдықтарына меншіктің түрі мен қоғамның таптық құрылымы алынады. Осы тұрғыдан талдай келе, марксизм қоғам дамуын 5 тарихи сатыға, қоғамдық - экономикалық формацияларға жіктейді: а) алғашқы қауымдық құрылыс; ә) құл иеленушілік қоғам; б) феодалдық қоғам; в) капиталистік қоғам; г) коммунистік қоғам.

   XX ғ. 50-60-жылдарыңда американдық және француз әлеуметтанушылары Даниел Белл, Уолт Ростоу және  Раймон Арон ұсынған қоғам дамуының үш сатысы туралы теория ұсынды. Бұл ғалымдар адамзат қоғамының дамуын әлемдік шеңберде үш кезеңге бөледі: 1) индустриалдық   сатыға   дейінгі   қоғамдар, оларды аграрлық немесе дәстүрлі қоғам деп те атайды; 2) индустриалдық қоғамдар; 3) постиндустриалдық қоғамдар. Алайда бұл үш сатыда да негізгі айқындаушы элемент - өндіріс тәсілі екенін ескеруіміз керек.

    Индустриалдық қоғам ең алдымен еңбек бөлінісінің дамуы және күрделі жүйесі арқылы сипатталады. Мұндай коғамда индивидтің еркіндігі мен мүддесін ортақ принциптермен үйлестіруге мүмкіндік туады. Екіншіден, индустриалды қоғамда рынокқа арнап кең көлемде жаппай тауар өндіру қалыптасады. Үшіншіден, ол өндірісті автоматтандыру мен механикаландыруға және басқаруға иелік етеді. Төртіншіден, индустриалды қоғам ғылыми-техникалық революциямен сипатталады.

   Бүгінгі жағдайымызды ескерсек, белгілі бір тұжырымда бізге индустриалдық қоғам дәрежесі сәйкес келеді деуге болады. Алайда индустриалдық қоғамға тән сипаттарға біз түгелдей ие емеспіз. Өйткені индустриалды қоғам теориясын жасаған ғалымдардың пікірінше, қоғам, біріншіден, еңбек бөлінісінің дамуы және күрделі жүйесі арқылы сипатталады, бұл өндірістің нақты салаларға мамандандырылуы мен басқару жүйелерінен байқалады. Бұл сипатты біздің қоғамнан да таба аламыз. Ал индустриалды қоғамға тән рынокқа арнап кең көлемде жаппай тауар өндіру және отандық тауар өндірісіне, ғылыми-техникалық прогреске көңіл бөлу бізде әлі жеткілікті деп айтуға әлі ерте сияқты.  

    Қазіргі жағдайда нарықтық экономикаға, әртүрлі меншіктің дамуына, саяси алуандыққа, көппартиялыққа өтуге байланысты әлеуметтік бөліну күшейе түсуде. Республикамызда бұрыннан белгілі жұмысшылар мен шаруалардан басқа фермерлер, жалгерлер, кооператив мүшелері, жеке және ұжымдық меншік иелері, жеке саудамен айналысатын құрылымдар, кәсіпкерлер және т.б. пайда болуда.

   Еліміз егемендік алғаннан кейінгі кезеңде қоғамда меншік иесі жоғарғы тап пайда болды. Оның негізін баяғы партиялық, кеңестік номенклатура қалады. Олар экономикалық реформа басталар кезде экономикада, саясатта, мәдениетте басты лауазымдарды атқарды. Сондықтан кәсіпорындарды жекешелендіру, жеке меншікке айналдыру олар үшін өте қолайлы болып шыға келді. Бұл тапқа солармен қатар көлеңкелі экономиканың пысықтары, алыпсатарлықпен айналысып кәсіпкерлер және т.б. кіреді. Бұл таптың өкілдері халықтың 1—3 пайызын құрайды.

Сонымен бірге меншік иелерінің арасында бұрын-сонды болмаған миллиардерлер мен байлар пайда болды. Олардың да, орта таптың да халқымыз арасындағы үлес салмағы туралы қолымызда мәліметтер жоқ болуына байланысты бірдеңе айту қиын. Ал қазіргі өркениетті елдерде орта тап 50-60 пайызды құраса, АҚШта жоғары тап бүкіл халықтың 1,5 пайызын құрайды.

   Қазіргі өркениетті елдердің тірегі, саяси тұрақтылығын қамтамасыз ететін — орташа тап. Өзінің білімділігі, іскерлігіне байланысты ол қоғамның демократиялық дамуына, нарықтық экономиканың қалыптасуына негіз болады. Сондықтан біздің басым бағытымыздын бірі — осы орташа тапты күшейту. Ол үшін ұсақ және орта кәсіпшілікті қолдау, халықтың кәсіптік білімін арттыру және кәсіптік кеңістікті деократияландыру және т.б. көптеген қомақты істерді жүзеге асыру керек.

  Қоғамның болашағын неден көруге болады? Қоғам дамуының постиндустриалдық сатысы туралы  тұжырымдамаға сүйенсек, болашақ - білімде,  ғылымда. Рухани институттардың ғылым, білім, тәрбие, моральдық ережелер және т. б. басты элементтерінің дамуына ерекше көңіл бөлу қажет болады.  Әсіресе, қоғамдағы демократиялық институттарды жетілдіре түсу аса маңызды болмақ.

Бақылау сұрақтары

  1. Огюст Конт қоғамды қандай жүйе ретінде қарастырды?

  2. М.Вебер қоғамды қандай әлеуметтік байланыстардың жиынтығы деп атады?

  3. Т.Парсонс адамдар арасындағы қарым-қатынастар жүйесін не деп атады?

 4. Т. Парсонстың адамдардың қарым-қатынастардың негізі - әлеуметтік ережелер (нормалар) мен құндылықтар дегенін түсіндірші?

  5. К. Маркс қоғамды адамдардың қандай қатынастарының жиынтығы санады?

  6. Әлеуметтік жүйе деп әлеуметтік тұтастықты қамтамасыз ететін қандай элементтердің  жиынтығын айтамыз?

  7. Әлеуметтік байланыстарды түсіндірші?

 8. Әлеуметтік өзара әрекеттестік дегеніміз не?

 9. Әлеуметтік қарым-қатынастар деген не?

 10. Әлеуметтік нормалар мен ережелерге не жатады?

 11. Әлеуметтік топ деп адамдардың қандай  бірлестігін айтамыз?

 12. Қоғамның әлеуметтік құрылымы дегеніміз не?

 13. Әлеуметтік топтарды жіктегендегі белгілерді (өлшемдерді) атаңыз?


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

49037. Экономическая теория. Особенности экономических процессов 957.34 KB
  Экономика – одна из древнейших наук, которая всегда привлекала внимание ученых и образованных людей. Объясняется это тем, что изучение экономической теории – это реализация объективной необходимости познания мотивов, действий людей в хозяйственной деятельности, законов хозяйствования во все времена.
49038. ПРАВА ГРОМАДЯН У СФЕРІ ВИКОНАВЧОЇ ВЛАДИ: АДМІНІСТРАТИВНО-ПРАВОВЕ ЗАБЕЗПЕЧЕННЯ РЕАЛІЗАЦІЇ ТА ЗАХИСТУ 798.5 KB
  Досліджуються актуальні проблеми адміністративно-правового забезпечення реалізації та захисту прав громадян у сфері виконавчої влади. Ґрунтовно розглядаються політико-правові аспекти взаємодії людини, держави і управління, розвиток демократичних засад державного управління у світлі сучасного європейського досвіду...
49039. Выполнение действия в виде функций с динамическим распределением памяти программным способом 365.5 KB
  Вывести результат сглаживания заданной вещественной матрицы размером 10 на 10. Соседями элемента Аij в матрице назовем элементы. Операция сглаживания матрицы дает новую матрицу того же размера, каждый элемент которой получается как среднее арифметическое имеющихся соседей соответствующего элемента исходной матрицы.
49040. Решение дифференциального уравнение с заданными начальными значениями 451 KB
  Данное уравнение необходимо решить методом Эйлера и Эйлера модифицированного а также сравнить результаты и сделать вывод об эффективности методов построить их графики.Метод Эйлера Данный метод одношаговый. Обобщим формулу для решения дифференциальных уравнений методом Эйлера: 3.Эйлер модифицированный Для уменьшения погрешности вычислений часто используется модифицированный метод Эйлера.
49041. WEB – СЕРВИС 1.21 MB
  Приходится разбираться с многочисленными параметрами конфигурации pche PHP и MySQL. Денвер это те же самые дистрибутивы pche PHP MySQL. Денвер создавался для того чтобы упростить настройку и установку свободно распространяемых программ pche PHP MySQL и т. Базовый пакет содержит большинство необходимых Webпрограммисту программ и утилит: pche с поддержкой SSI mod_rewrite mod_php.
49043. Расчёт и моделирование частотно-избирательного усилителя 712.5 KB
  Еще один буферный каскад должен согласовывать последний УК с входным сопротивлением RCфильтра и еще один – на полевом транзисторе – с высоким выходным сопротивлением датчика. Итого схема будет состоять из датчика трех буферных каскадов двух усилительных RCфильтра и нагрузки. Схема будет состоять из датчика 4х каскадов усиления одного буферного каскада для согласования с RCфильтром RCфильтра.
49044. Основные жизненные процессы 439.5 KB
  В организованной структуре ее элементы осуществляют только такую активность, которая не нарушает существования и функционирования органического целого. Поэтому повышение (или усложнение) организации означает уменьшение степени свободы частей целого. Жестко организованные объекты имеют нулевую степень свободы частей
49045. Прогнозирование курса доллара 198.5 KB
  Практическое применение нейронных сетей для прогнозирования курса доллара. Целью данной курсовой работы является прогнозирование курса доллара с использованием нейросетевых технологий. Основными задачами на пути достижения поставленной цели являются: Составление модели для прогнозирования курса доллара; Создание оптимально работающей нейросети для прогнозирования курсов доллара.