12342

Құқық әлеуметтануының атқаратын функциялары

Реферат

Социология, социальная работа и статистика

10дәріс. Құқық әлеуметтануының атқаратын функциялары. 1сағат. 1. Құқықтың әлеуметтік қызметтері 2. Құқықтың реттеушілік қорғаушылық және коммуникативті қызметтері. 3. Құқықтық жүйенің атқаратын қызметін зерттеу. 1. Құқықтың қоғамдағы атқаратын міндетті әлеуметт

Казахский

2013-04-25

76.5 KB

41 чел.

10-дәріс. Құқық әлеуметтануының атқаратын функциялары. 1-сағат.

1. Құқықтың әлеуметтік қызметтері

2. Құқықтың реттеушілік, қорғаушылық және коммуникативті қызметтері.

3. Құқықтық жүйенің атқаратын қызметін зерттеу.

1. Құқықтың қоғамдағы атқаратын міндетті әлеуметтік қызметін түсіну үшін бастапқы бағыттарына көңіл бөлу керек. Қоғамдық қатынастар жүйесіндегі құқықтың алатын орнын, құқықтың әрекет ету тетігін, құқықтық қатынастарға қатысушылардың құқықтық мәдениетін, құқықтың маңызын және әлеуметтік құндылығын тануды, құқықтық жүйенің табиғаты мен атқаратын қызметінің мәселесін және т.б. білуді қажет етеді. Бұлар құқықты мөлшердің, құқықты институттардың және құқықтың жалпы өзінің әлеуметтік мақсаттарға жетудегі тиімділігі,  құқықтың әлеуметтік болмысқа ықпал тигізуімен тығыз байланысты.

Әдетте “функция” түсінігінің көп мағыналары “міндетті қызметті атқаруға” саяды және зерттеу объектісінің аясында болып жатқан үдерістер жиынтығын білдіреді. Әділет министрлігінде салаларының атқаратын міндетті қызметтері осының мысалы болады: оның бір саласындағы олқылығы бүкіл жүйенің қалыпты қызмет атқаруын бұзады. Сонымен қатар “функция” әлдебір әлеуметтік әрекеттің, үдерістің, құбылыстың қажетті нәтижесін, күтілген жанама түрде, қатар пайда болған әрекеттің, үдерістің, құбылыстың барлық жиынтығының салдарларын көрсетеді.

Құқық әлеуметтануында міндетті қызметтері деп әлеуметтік жүйе үшін жетекші, маңызды, бүкіл жүйе үшін орындалатын анықтаушы үдерістерді атайды. Ал құқықтық жүйенің мақсаты - дара тұлғаның құқықтары мен қоғам мүддесін қорғау, бекіту, қамтамасыз ету, қоғамдық құрылымның, әлеуметтік топтардың, ұжымдардың, таптардың, жалпы қоғамның барлық деңгейлерінде әлеуметтік, саяси және экономикалық дамуды реттеу болып табылады.

Ал батыстың құқық әлеуметтануында дәлелденіп келген көзқарас бойынша,  құқықтың мемлекеттік іс-әрекеттің нысаны ретінде сипатталуы оның әлеуметтік құндылығын кемітеді және жүріс-тұрысына ықпал ету қасиеттерімен (ұйғарымдарының мөлшерлігі, міндеттілігі, анықтылығы) адамзат әрекетінің әр түрлі салаларына тікелей әсер етеді, нормалық-құқықтық реттеу нәтижесінде адамның, кәсіпкерліктің еркін дамуына жол ашады, әлеуметтік пайдалы мақсатқа жетуге көмек береді.

Бұған қоса, құқық пен азаматтарға ғана қатысты ұйымдастырушы пәрмені болып қалмай, сонымен қатар мемлекеттің өзіне, оның билік жүргізуші орындары мен лауазымды тұлғаларына да қатысты болуы тиіс. Бұл құқықтық мемлекет пен азаматгық қоғамның маңызды қағидасы - мемлекет пен азаматтың бір-біріне деген жауаптылығынан шығады. Міне, осының барлығының құқық мемлекетпен тығыз байланыста бола тұрып, ол әлеуметтік құндылық болып табылады және қоғамда дербес қызмет атқарады деуімізге негізі бар.

Кұқықтың атқаратын міндетті қызметінің құрамын және топтастырылуын сипаттау үшін төмендегі алғышарттарға сүйену қажет:

    1. Құқықтың атқаратын міндетгі қызметтері құқықтың пайда болуына ықпал жасайтын қоғам өмірінің материалдық жағдайларының өзгеруінен туындайды. Бұл мағынада кұқықтың атқаратын кызметтері кұкықтық нысанмен өлшенетін қоғамдық қатынастар жүйесінен шығады, дегенмен олар құкықтың өзгешелік қасиеті мен мазмұнына тәуелді.

   2. Құқық - дара адамды, әлеуметтік топтар мен таптарды қамтамасыз етуге және қорғауға, әлеуметгік дамудың жалпы мақсатына жетуге бағытталған адамдардың саналы әрекетінің өнімі. Бұл мағынада қоғамдық қатынастарды құқықтың реттелуі тарихи дамудың әр кезеңінде қоғам өмірінің оның алдына қойып отырған мәселелерін шешумен байланысты.

   3.  Құқық әлеуметгік жүйенің барлық құрамдас бөліктерін әсер ететін оның бір бөлшегі болып табылады.

Міне, сондықтан да құқықтың атқаратын қызметін әлеуметтік басқарудың біртұтас жүйесінде және оның қоғам дамуының идеологиялық, саяси, әлеуметтік пен экономикалық қозғаушы себептерімен үздіксіз байланыста қарастыруымыз қажет. Құқықтың атқаратын қызметтерін жіктеудің объективті белгісі коғамның құрылымын анықтайтын қоғамдық қатынастардың негізгі түрлері болуы мүмкін.

2. Сонымен құқықтың негізгі атқаратын міндетті қызметтеріне интегративті (біріктіруші), реттеуші, қорғаушы, коммуникативгі (мәлімет беруші) түрлері жатады. Ең негізгі, басты және айқындаушы қызметі интегративті болып табылады, яғни әлеуметтік құрылымдарды - топтарды, ұлттар мен ұлыстарды, бүкіл қоғамды біріктіруге бағытталуы.

Құқықтың біріктіруші міндетті қызметі деп құқықтың тәртіпті нығайтатын және мінез-құлықты қалыптастыратын, мөлшерді сақтауға қолайлы дамытушы жайттарды нығайтатын, ал теріс қозғаушы себептердің жойылуына мүмкіндік туғызатын үдерісті жүзеге асырылуына қолғабыс жасалуын айтады.                   Т. Парсонстың пайымдауынша, құқықтың бастапқы атқаратын қызметі біріктірушілік қасиетімен сипатталады, болуы мүмкін даулардың бөлшектерінің санын азайтуға, қоғамдық түйісулердің барысының, жүруінің тетіктерін жақсартуға бағытталады. Құқық өзінің біріктіруші міндетті қызметін дауларды шешіп беру арқылы жүзеге асырады, яғни қоғамдық үйлесімділікгі қамтамасыз етеді.

Алғашқы қауымда дау-дамайды шешудің қоғамдық қажеттілігінен пайда болған саяси реттеу құқықтық мөлшерлер мен институттарды өмірге әкелді және қалыптастырды. Яғни басынан құқықтың қызметіне әлеуметтік жүйенің орнықты тепе-теңдігін және тұрақтылығын қамтамасыз етуі тән еді. Бұл біріктіруші қызметінің мәніне жатады. Таптық қоғамға көшудің басында-ақ жеке адамға кек алу рұқсат етілгенімен өкіметтің, мемлекеттің өкілі - іс жүргізуші сот пайда болады. Батыс Еуропада бұл үрдіс ҮІІІ-ХІІІ ғғ„ Қазақстанда XIX ғ. орын алды.

Құқықтық жүйе шектес әлеуметтік жүйелермен - экономикалық, саяси, мәдени және тағы басқалармен өзара әрекеттесу жолымен негізгі мақсатқа - әлеуметтік және ұлттық татулыққа, адамдардың мүддесін қорғау және қамтамасыз етудің орындалуына қызметт енеді. Ол адамдардың жүріс-тұрысын және іс-әрекетін прогрессивті жалпы адамзаттық демократиялық мөлшерлерге үндесетін, үйлесетін түрде ұйымдастырады және ынталандырады.

Құқықтық жүйе саяси жүйенің бөлшектерін біріктіруге, олардың араларындағы байланыстарды нығайтудың, қоғамдық ұйымдардың қызметінің, еңбек ұжымдарының әрекет етуінің, тікелей демократияның заңдық негізі болу үшін қызмет етуі тиіс. Міне, дәл осы тұрғыдан құқықтың әлеуметтік маңыздылығына және тұрпатының тиімділігіне, бұл қоғамдық қатынастар кешенін реттейтін әлдебір амалының басқаларынан артықтығына баға беру керек. Құқықтық жүйе тек қана қоғамдағы құқықтық үстем тәртіпті нығайтып қана қоймайды, сонымен қатар әлеуметтік бірігуді және адамдардың жүріс-тұрысын бақылауды қамтамасыз етеді.

Құқықтың осы басты, негізгі атқаратын қызметіне қарағанда қалған міндетті қызметтері көмекші, қосымша болып бағаланады. Құқықтық жүйенің реттеушілік қызметі құқықтық қатынастардың субъектілерінің бір-біріне, мемлекет пен оның органдарына да қатысты белгілі құқықтар мен міндеттерді үлестіріп беруінде көрініс табады.

Құқықтың атқаратын реттеушілік қызметі әкімшілдік-әміршілдік жүйенің дәуірінде үстемдік етіп, мемлекет қоғамдық және рухани өмірдің барлық салаларына қатал араласып, идеологияны, білім беруді, мәдениетті реттеп отырды. Оны ресми түрде ұраншылдықпен бүркемелеп, жасыруға тырысты және нандыруды алға тартты, бірақ күшке сүйеніп орындатты. Құқықтың атқаратын қызметі жоғарыдағы сипаттаумен бітпейді: ол тек қалыптасып келе жатқан қоғамдық қатынастардың нығайтылуына ғана емес, сол уақытта олардың дамуына, қорғалуына әсерін тигізеді, меншіктің, бөлудің, айырбастың жаңа нысандарын ынталандыруға арналады.

Ерекше бөліп көрсететін жағдай, ол құқықтық жүйенің қоғамдық қатынастарды реттеуін тек міндеттемелер, тыйым салумен рұқсат беру арқылы ғана қамтамасыз етпейтіндігі. Оның орындалуын құқықтық жүйе қоғамдық-пайдалы қызметтерге оңтайлы жағдайлар мен ынталандырулар және азаматтық-кұқықтык белсенділіктің дамуының алғышарттарын, яғни жеке дербестікке, мамандықты таңдауға еркіндік беруді жасау жолымен қамтамасыз етуді бірінші кезекте ұйғарады. Осы тұрғыдан алғанда, құқықтың атқаратын реттеушілік қызметін қабылдайтын саяси шешімдеріне тән және кұқықтық тұрпатында жүзеге асырылатын біртұтас ұйымдастырушы негізі ең толық түрде көрсетіледі.

Реттеудің негізін мемлекеттің заң шығарушылық іс-әрекеті құрайды. Алайда күші бар заңдар қаншалықты жетілген болса да, ол барлық қоғамдық катынастардың әр алуандығын ешқашан қамтуы мүмкін емес. Адамдар қызметінің түрлі саласындағы реттелуінде әр кезде ақаулары, қарама-қайшылықтар болады. Сондықтан атқаратын реттеуші қызметті іске асыруда құқықты қолдану жүйесі елеулі орын алады.

Құқықтық жүйенің коммуникативті (мәлімет беруші, хабардар етуші) міндетті қызметі қоғамдағы ақпараттық-себептілік байланыстарды көрсетеді. Ал бұның қазіргі қоғамдық дамуды басқару жағынан алып қарағанда маңызы зор, өйткені жеке адамның әлеуметтік тіршілік әрекеті әлеуметтік мағлұматты қабылдау, түйсіну, меңгеру, сақтау және қолданумен етене байланысты. Құқықтық ақпарат әлеуметтік мәліметтің бір түрі ретінде бұйрықтық, ұйғарымды сипатқа ие. Оның мәні заң мөлшерлерін азаматтарға жіктеу арқылы керекті, еркін берілген не тыйым салынған жүріс-тұрысы туралы мемлекеттің талаптарымен таныстыру. Осылайша қоғамдық қатынастардың қатысушыларына өздерінің іс-әрекеттерін керекті нәтижелерге жетудің заңды әдістері мен құралдарын таңдауына бағыттайды және ұйғарымдарды бұзу салдары жөнінде хабардар етеді.

Құқықтық жүйенің атқаратын қорғаушы қызметі қоғамдық қатынастарды сақтаудың, азаматтардың, әлеуметтік топтың, бүкіл қоғамның мүддесін қорғаудың қажеттілігімен анықталады. Қорғаушы міндетті қызмет, реттеуші қызмет тәрізді құқықтық нормалардың бүкіл кешеніне сүйенеді, сондықтан кез келген тәртіп ережесін белгілеу бір уақытта қоғамдық қатынастарға қатысушылардан осы ережелерге сай әрекет етуді талап етеді. Құқықтық норманың көпшілігінде оның қорғаушылық қыры тура көрінбейді, өйткені олардың басты мақсаты тыйым салу емес, қоғамдық мүдделер үшін қолдау табатын әрекеттердің нұсқаларын көрсету. Құқықтың қорғаушы қызметінің негізгі атқаратын міндеті - құқық бұзушылықтардың алдын алу. Бұл мақсатқа жетуде мынадай құқықтық құралдар қолданылады: азаматтың, қоғамдық ұйымдардың және мемлекеттің құқығын бұзатын әрекеттерді жасауға тыйым салу, құқық бұзушылықтардың құрамын тұжырымдау, жазалауларды тағайындау т.с.с. Сонымен қалыпты қоғамдық қатынастардың дамуы үшін заңның жағдайлары мен алғышарттары нормның жасалынуының және қабылдануының өзінен басталады.

Қорғаушы құкықтык қатынастардың ерекше сипаты ретінде олардың шеңберінде мемлекеттік мәжбүрлеу шараларын қолдану заңдық жауапкершіліктің жүзеге асырылуы болып табылады. Қорғаушы міндетті қызметтің әрекет етуінің негізінде күштеу жатқанымен оның мазмұны құқықты бұзу үшін белгілейтін тыйым салу мен жазалаулардан кеңірек.

Қорғаушы қызметі бұзылған құқықты қалпына келтіруін заң шеңберінде және мүмкіндік шегінде қамтамасыз етеді. Сондықтан да санкцияның мазмұндық маңызы кылмыстық және әкімшілік жаза түрінде ғана шектелмейді. Мәселе тікелей зиян келтіруші — азамат, лауазымды тұлға немесе ұйымды мәжбүрлеу арқылы құқықты қалпына келтіру әрекеттерінің жүйесі туралы және мемлекет пен оның органдары өздерінің ынталануымен жүзеге асыратын қолғабыс шараларының жүйесі туралы болуы мүмкін. Осылайша қылмыстық-процессуалдық қатынастар саласында құқықтың атқаратын қызметі жауапкершілікті іске асырушы күш түрінде көрініс тапқан. Олар: құқықты қамтамасыз ету, қорғау және қалпына келтіру шаралары, нақтылай атасақ, орнын толтыру, әділеттілікті қалпына келтіру, т.с.с. жатады.

Субъективтік құқық пен заңдық міндеттердің сипатына байланысты нормалар үш түрге бөлінеді: міндеттейтін, тыйым салушы және құқық беруші. Құқықтық қатынастардың қатысушылардың жүріс-тұрысына әсер ету нысаны мен сипатына байланысты бөлінуі тарихи себептелген. Ежелгі Рим заңгерлерінің дәстүрлі түсініктері бойынша құқықтың міндеті, оның әрекеттілігі “бұйыру, тыйым салу, рұқсат ету, жазалау” болып табылады.

Құқықтық норманың жазалық әсері оның функционалдық сипаты болғанымен, міндеттеуші және тыйым салушы нормалардың орындалуы немесе олардың қиянатпен пайдаланылуы жағдайларында альтернатива ретінде туындылық мағынасы бар. Жазалаудың екінші дәрежедегі, туындылық маңызы онды құқықтың реттеуімен салыстырғанда әлі де біздің теориялық, әсіресе заңды қолдану тәжірибесінде айқын көрінісін тапқан жоқ.

3. Құқықтың қоғам өмірінде дербес маңызы бар және ол өзінің міндетті кызметтерін қоғамдық кұрылымда алатын орнына және қасиеттеріне сай әдістері және кұралдарымен орындайды. Сол себепті құқықтық жүйенің атқаратын қызметін зерттеу, сонымен бірге оның әлеуметтік әрекетін талдаудың бір бағыты болып табылады. Бұлай деудің негізі бар, өйткені:

1. Құқықтық жүйенің міндетті қызметтерін зерттеу, мәні бойынша құқықтың салалары және оның институттарының олар реттейтін қоғамдық қатынастармен араларындағы заңдылықты байланыстарын білу болып табылады.

2. Құқықтың атқаратын қызметін зерттеп білу көбінесе құқықтың әлеуметтік әрекетінің сапалық талдауы болып саналады.

3. Құқықтық жүйенің атқаратын қызметтері салалар мен институтарға жеке-дара қолданылмай, тек қана тұтас алып зерттелуі қажет.

     4. Құқықтық мөлшерлердің мақсаттарын олардың әрекет етуінің нәтижесімен салыстыруында пайда болатын субъективтік көріністер, олардың қызметтерін зерттеу барысында жойылады.

Құқықтың әрекетін, қызметін, тиімділігін бағалауда мына мәселені ескеру қажет: әлеуметтік басқарудың өзін тек мақсатқа бағытталған әрекет деп сипаттауға болмайды. Шешім қабылдау және басқа да қоғамдық әрекеттер түрлері қозғалмалы арақатынас жүйелері жоспарланбаған, санасыз түрде қалыптасады. Құқықтық реттеу мен құқықтық нормалары жөнінде осыны қолдануға болады. Құқықтық нормалар бұл - бір жолғы басқарулық шешім емес, ол адамдардың іс-әрекетінің дәлелдеріне ықпал жасайтын ұзақ уақыт әрекет ететін ұйғарым.

Құқықтық норманы қабылдаудың көздейтіні тиянақты мақсатқа жету құралы болу емес, сонымен қатар адамдар әрекет ететін әлеуметтік жағдайларды өзгертіп беру, сондықтан құқықтың тиімділігін бағалауда мақсатқа жету тұрғысынан қарағанда шектеулі сипатқа ие болады. Құқықтың тиімділігін бағалаудың шектеулігін дендеу үшін құқықтың нақты атқаратын қызметтерін, оның салалары мен институттарын, мөлшерлердің әрекеттерінің жағымсыз салдарларын қосып зерттеу қажет.

Бақылау сұрақтары

1. Құқықтың әлеуметтік қызметтері қандай?

2. Құқықтың реттеушілік қызметін түсіндір?

3. Құқықтың қорғаушылық қызметі қандай?

4. Құқықтың коммуникативті қызметтерін қалай түсінесің?

5. Құқықтық жүйенің атқаратын қызметін зерттеудің әдістері қандай?

                      


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

25199. Поняття феномену в феноменологічній філософії 24 KB
  Він розрізняв даності зовнішнього досвіду фізичні феномени та безпосередньо очевидні психічні феномени які інтенційно містять у собі весь предмет. Феномени не подвоюють світ як деякі це вважають. Навпаки феномени показують виявляють себе як деяку цілісно схоплену одиницю.
25200. М. Вебер «Протестантська етика та дух капіталізму» 35 KB
  Вебер Протестантська етика та дух капіталізму М. Вебер – один з найвизначніших соціологів автор роботи Протестантська етика та дух капіталізму 1907 яка вважається однією з найкращих з аналізу причин виникнення сучасного капіталізму. Щодо духу капіталізму то під ним Вебер розуміє комплекс зв’язків що існують в історичній дійсності які ми розглядаємо як єдине ціле під кутом їх культурного значення. Риси капіталізму можна побачити ще в Древньому Китаї Індії Вавилоні.
25201. Суперечка між західниками та слов’янофілами 26.5 KB
  Суперечка між західниками та слов’янофілами західники – виступали за ліквідацію кріпосного права і розвиток Росії за західним взірцем Герцен Огарев розвиток ідей Просвітництва слов’янофіли – обґрунтування необхідності особливого порівняно з західноєвропейським самобутнього шляху розвитку Росії Киреевский Хомяков основою суспільного життя вважали релігію а саме православ’я Лише народи що сповідують православ’я і перш за все росіяни можуть розраховувати на прогрес а інші народи – лише тією мірою якою вони сприймуть православну...
25202. Емпіризм і Раціоналізм у філософії Нового часу 26.5 KB
  Емпіризм – філософський напрям що визнає чуттєвий досвід джерелом знань і вважає що зміст знання може бути представлен в досвіді або зводитись до нього. Емпіризм зіштовхнувся з труднощами виокремлення вихідних компонентів досвіду і реконструкції на цій основі усіх видів і форм знання. Його девізом було знання сила€ тому головними методами пізнання він вважав спостереження аналіз експеримент порівняння. Джерелом пізнання людини є враження відчуттів які виникають під впливом матеріальних об’єктів.
25203. Філософія неогегельянства 28.5 KB
  Центральний пункт гегелівської діалектики – вчення про протилежності оцінюється як хибне МакТаггарт. Абсолютний дух розглядається як сукупність індивідуальних свідомостей МакТаггарт як вища форма індивідуальності Бозанкет.
25204. І.Кант Пролегомени до всякої майбутньої метафізики 29.5 KB
  Сутність метафізики: розум займається виключно самим собою і знайомство з об’єктами які набуваються безпосередньо від роздумів над своїми власними поняттями не потребуючи для цього досвіду взагалі; таке пізнання не виводиться з досвіду. Кожний окремий досвід є тільки частина всієї сфери досвіду але саме абсолютне ціле всього досвіду не є досвід і тим не менш складає проблему для розуму. Поняття ж розуму мають повноту тобто збираючу єдність усього можливого досвіду і стають трансцендентними. Таким чином як розсудок потребує для досвіду...
25205. Постсруктуралізм як самокритика структуралізму 28 KB
  – критика авторасуб’єкта і літературного твору в якості його продукту. Якщо для структуралізму структура – це самодостатнє ціле яке не потребує ні адресата ні комунікативної ситуації ні автора автор – лише простий виконавець структурних приписів то з позиції П. проголошує війну на два фронти – і проти структури і проти автора які пригнічують будьяку різноманітність і різнобарв’я дійсності. протиставив принцип багатозначного прочитання твору; а структуралістському розчиненню автора в мові його роз’єднанню на множину дискурсивних...
25206. Жак Дерріда: людина і світ як текст 28.5 KB
  Жак Дерріда: людина і світ як текст Дерріда – ключова фігура постструктуралізму і деконструктивізму. Класична філософія вичерпала себе метод її подолання – деконструкція яка націлена на знищення метафізичних смислів що містяться в тексті. Мета – звільнення від метафізики присутності задля можливості розуміти текст як феномен який сам себе породжує.Відкриття того що говорить текст 2.
25207. Cубстанційна концепція моральних добра і зла 35 KB
  Добро і зло в цих системах мають субстанційну природу це два самостоятельних рівноправних початка світу. Боротьба цих двох початків визначає розвиток світу. Добро і зло в данному випадку онтологізуються це надлюдські сили які складають дуальну основу світу. Абсолютне Благо верховний принцип існування нерухомого світу ідей і матерія як косное неструктурированное начало составляют вместе рамки проявления добра и зла их онтологічна основа.