13109

А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру

Автореферат

Педагогика и дидактика

СУЛТАНОВА НУРГУЛЬ КАМИЛЬЕВНА А.Құнанбаев Ш.Құдайбердиев М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқутәрбие үрдісіне ендіру 13.00.01 Жалпы педагогика педагогика және білім тарихы этнопедагогика Педагогика ғылымдарының кандидаты...

Казахский

2013-05-08

230.5 KB

12 чел.

СУЛТАНОВА  НУРГУЛЬ  КАМИЛЬЕВНА

А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы
педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие
үрдісіне ендіру

13.00.01 - Жалпы педагогика, педагогика және білім тарихы,
этнопедагогика

Педагогика ғылымдарының кандидаты ғылыми дәрежесін алу үшін
дайындаған диссертацияның

АВТОРЕФЕРАТЫ

Жұмыс Семей мемлекеттік педагогикалық институтында орындалды

Диссертация 2007 жылы “___” __________ сағат___ Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің педагогика ғылымдарының докторы ғылыми дәрежесін беру жөніндегі БД 14.50.05 біріккен диссертациялық Кеңесінің мәжілісінде қорғалады.

Мекен жайы: 100028, Қарағанды қаласы, Университет көшесі, 28, бас корпус, №1 дәрісхана.

Диссертациямен Е.А.Бөкетов атындағы Қарағанды мемлекеттік университетінің кітапханасында танысуға болады.

Автореферат “___”  _______________2007 жылы таратылды.

Біріккен диссертациялық

кеңестің ғалым хатшысы                                                    Мәлібекова М.С.


Кіріспе

Зерттеудің көкейкестілігі. Қазақ халқының басына тәуелсіздік бақытын сыйлаған, соңғы он бес шақты жылдың көлемінде рухани дамуымызға бірқатар оң өзгерістер дүниеге келді. Егемен ел болып дүние жүзіне танымал болдық. Алғашқы асуды алдық. Осы жемісті жетістікке жеткізу үшін Қазақстан халқының, соның ішінде  рухани және материалдық игіліктерін арттыру үшін атқарылар іс ауқымды. Сондықтан Республика халқының ақыл-ой мәдениетін, білімін, ұлттық сана-сезімін көтермейінше, ілгері баса алмаймыз. Себебі, бұл бұрынғы жақсы салт-дәстүр, көне мәдениет, тарих, халықтық педагогика мен ұлттық тәрбие, тарихи тұлғаларды қалпына келтіру арқылы жүзеге аспақ. Бұрын жоғалтқан асыл қазыналарымызды қайта таптық және өлгеніміз тіріліп өшкеніміз жанды. Қоғамның құрылымдық сипаты ғана емес, тұтастай ойлау жүйесі жаңғырды. Тәуелсіздік қазақ халқының ғасырлар бойы аңсаған асыл мұраты еді. Ата-бабаларымыз қанын да, жанын да аямай, қанша арпалысса да жете алмай кеткен осынау қастерлі мақсатқа біздің ұрпақ ХХ ғасырдың аяғында дау-дамайсыз қол жеткізді. Тәуелсіздік Алланың берген бас бостандығы. Әлем жұртшылығы халқымыздың дербес елдігін таныды. Мұның өзі қоғамдағы орнықты саяси ахуал жағдайында халықтың басым көпшілігінің рухани жаңаруы арқасында жүзеге асуы мүмкін. Адамдар санасының өзгеру, халықтың басым көпшілігінің әлемдік өркениет үлгісімен рухани жаңару процесінің күрделі сипатын ашып көрсете отырып, ел Президенті бұл процестің қазіргі таңда қалай жүріп жатқанына да баға берді. «Адамдардың ой-санасын бір сәтте өзгерту мемлекеттің қолынан келмейді, бірақ мемлекет өзгерістер процесін, маңызды ақпаратты халыққа жеткізу жолымен және де ең бастысы, өзіндік молшылыққа бағытталған әлеуметтік-экономикалық саясатты іске  асыру жолымен, жеделдетуге қабілетті. Адамдардың жаңа дүниетанымын қалыптасқанша ондаған жылдар қажет болады» - дейді Президент Н.Ә.Назарбаев.

Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мұхтар Әуезов мұрасы – халқымыздың ғасырлар бойы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасатын, маңызын жоймайтын зерттеудің қайнар көзі. Егер Абай мен Шәкәрім қазақ халқының өткен заманындағы зиялылығы мен кемеңгерлігінің асқар шыңы болса, бұл құдіретті бейнені романист қаламымен қайта тіріліткен Мұхтар Әуезовтің өзі жаңа замандағы жаңғырған қазақ мәдениетінің тарихында асқар шыңға айналды. Зеңгір аспандағы бір-бірімен біте қайнасқан ұлттың аса көрнекті үш алып тұлғасының, былайша ғажайып түрде тұтасып және тілдесіп кетуі – бүкіл дүниежүзілік әдебиет тарихындағы, көркем ойдағы өзіндік бір ерекше құбылыс.

А. Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезовты дүниеге келтірген қасиетті Шыңғыстау өңірі. Селеулі дала төсінде өскен самал өзі естіген жаңалықты дүниенің төрт бұрышына таратуға тырысып асыға соғады. Олар ХІХ ғасырдың аяғы және ХХ ғасырдың  бас кезінде өмір сүріп, қазақтың қоғамдық, әлеуметтік, рухани, мәдени, әдеби өміріне белсене араласып, гуманистік, адамгершілік, демократтық, педагогикалық идеяларды уағыздаған.

Жалпы Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мұхтар Әуезов шығармаларының философиялық, психологиялық, педагогикалық мүмкіндіктері мен әдебиеттанудағы маңызына байланысты З. Ахметов, Ж.Аймауытов, М.Әуезов, А.Байтұрсынов, Х.Досмұхамедұлы, Ғ.Есім, М.Жұмабаев, С.Қирабаев, С.Мұқанов, Қ.Мұхаметханов, М.Мырзахметов, К.Оразалин, М.Орынбеков, Х.Сүйіншәлиев,  Т.Тәжібаев, зерттеулерін т.б. айтуға болады. «Абайдың ақындық мектебі» деген ұғымға алғаш рет ғылыми түрде анықтама беріп кеңінен тоқталған М.Әуезов болатын. Бір пікірінде М.Әуезов былай дейді: «Қазақтың басқа ақындығымен салыстырғанда Абайдың үлгісін алған шәкірттері болуы – Абайдың әдебиеттік мектебін жасады. Абай шәкірттері өз ұстазына әр алуан жақтарынан еліктеді». 1950 жылдары Абай мектебі тақырыбы кандидаттық диссертация болып қорғалды (жетекші – М.Әуезов, қорғаушы – Қайым Мұхаметханов).

А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезовтың педагогикалық пікірлеріне, соның ішінде А.Құнанбаевқа ең алғаш 1934 жылы жазылған Ш.Әлжанұлы мақаласын, Шәкәрім Құдайбердіұлының мұраларына педагогикалық талдау жасау барысында, алғашқылардың бірі болып, педагогикалық көзқарасын, сонымен қатар ақынның дінге көзқарасын философиялық-психологиялық тұрғыда зерделеген А.М.Құдиярова еңбектерін, М.Әуезовтың ағартушылық-педагогикалық қызметі мен психологиялық көзқарастарын зерттеген А.Тайжановты, одан кейінгі кездерде Б.Р.Айтмамбетова, Б.Әбілғазиев, Г.З.Әбдрәсімова, А.Е.Дайрабаева, А.Елемесова, Қ.Ж.Жарықбаев, К.Ж. Ибраева, А.Көбесов, К.Қ.Құнантаева, А.Қартаева, З.Қабдол, Қ.Ж.Қожахметова, С.Қалиев, О.Р.Мұқажанова, Б.Майтанов, Р.Мұқажанова, А.Д.Мұханбетжанов, Ә.Нысанбаев, К.Сыздықов, Ж.Тұрсын, Г.И.Туретаева, С.Ізтілеуова, К.Шаймерденова, І.Р.Халитова т.б. ғылыми-зерттеу жұмыстары мен басқа да авторлардың жекелеген еңбектерін айтуға болады.

А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы дидактикалық ой-пікірлердің ерекшеліктеріне байланысты кейбір пікірлерді Н.Алдабек, А.Айтбаева, Н.Берікұлы, А.Бейсенбаева, Ә.Балтабай, А.Н.Ильясова, Ә.Қоңыратбаев, Ә.Молдаханов, А.Т. Тлеуханова, Ж.Б.Сәдірменов, І.Р.Халитовалардың ғылыми-зерттеулері мен т.б. жекелеген мақалаларынан табуға болады.

А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы әлеуметтік көзқарастар туралы және ғылыми-зерттеу жұмыстарында әлеуметтік педагогтарды даярлау, студенттер арасындағы әлеуметтік қызметті ұйымдастыру, қазіргі кездегі әлеуметтік педагогиканы зерттеу әдістеріне байланысты мәселелер жайында айтылған Н.С.Алғожаева, А.С.Елемесова, Д.Д.Кульбасова, Р.С.Қасымова, З.Қабдол, Б.И.Мұқанова К.М.Науанова, А.Тайжанов, Р.К. Төлеубекова, І.Р.Халитова, М.Хапач, т.б. еңбектеріне сүйендік.

Сонымен бірге зерттеу жұмысымызда ғұлама ойшылдар шығармаларындағы дидактикалық ойлардың психологиялық мүмкіндіктерін зерделеуде П.К.Анохин, Б.С.Блюм, Л.А.Венгер, В.В.Давыдов, В.П.Зинченко, А.В.Запорожец, А.Н.Леонтьев, А.Р.Лурия, Ж.Пиаже, кеңестік психолог ғалымдар И.П.Павлов, И.П.Подласый, П.И.Пидкасистый, С.Эриксон, оқу үрдісі және ондағы оқушы іс-әрекетін зерттеген Д.Б.Эльконин, В.Оконь, К.Д. Ушинский т.б. еңбектеріне сүйендік.

Тек тәуелсіздік пен егеменділік жағдайында ғана ғұлама ойшылдар мен гуманистер көзқарастары, қазақтың дәстүрлі дүниетанымы туралы бүкпесіз айтуға, айтып қана қоймай, жүйелі түрде зерттеуге халқымыздың бай рухани мұрасын игере отырып, ұлттық өзіндік сананы қалыптастыруға, еткен де жеке тұлғалар болған. Сол себепті біз диссертациялық жұмысымызда Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев және Мұхтар Әуезов, олардың педагогикалық көзқарастары, шығармаларындағы сабақтастық, педагогикадағы ұлттық тәлім-тәрбие тұрғысында қарастыруды мақсат ете отырып, олардың бүкіл мұрасын зерттеу объектісінің аясында тұтас қамтуға тырыстық. Бүгін біз олардың іс-әрекеттерін құрметпен еске аламыз. А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов есімдері екі мәдениеттің Шығыс пен Батыс келбетінің құрыш құймасын бейнелейді. Бұл күндері Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мұхтар Әуезов ұлттық сана сезімде мәңгі аталатын ұлы тұлғаларға айналды. Заман ілгері жылжып, адамзат санасы неғұрлым биікке иек артқан сайын оның алдындағы міндеттердің де мәртебесі биіктеп, ауқымы кеңейіп, мәні күрделене түспек. Халқымыздың ұлттық мақтанышына айналған үш тұлғаның педагогикалық көзқарастарына тоқталып, оларды біріктіретін ортақ күш бар екендігін: біріншіден, олардың бәрі де қазақ еліндегі ағартушылық кемелденген дәуірінің жемістері болатын, екіншіден, бәрінің де негізгі ой-армандары елін, халқын жетілдіру, сауаттарын ашу, басқа халықтармен терезесін тең ету еді.

Қазақтың қоғамдық ой алыптары А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов өміріндегі сабақтастық туған топырақ, кіндік қан тамырымен ұштасып жатыр. Олардың есімдері ылғи бірге аталады: аға және іні, рухани туысқандар, ұстаз және шәкірт, қоғамдық жұмыстағы идеалистік қызметтестер. Абай мені ағартушылық, ғылым жолына әкелгендер деп ағасы Халлиолланы, әжесі Зерені және орыс достарын атап кеткен, Шәкәрім өз шәкірттік ризалығын атасы Құнанбайға, ағасы Абайды айтса, ал Мұхтар Әуезов атасы Әуезді және ұлы адамның «Ақ батасын» алғанын жадында мәңгі сақтап, Абай мен Шәкәрімнің педагогикалық ықпалын бағалаған. Тақырып, мазмұны жақтарынан  ұстаз  бен шәкірттердің өлеңдері, қара сөздері ұштасып  жатады. Абайдың тәлімдік, таланты Шәкәрімнің сегіз қырлысында өз көрінісін тапса, Мұхтар Әуезов осы ғасырдағы Абай мен Шәкәрім армандарын жеткізуші жарық жұлдыз. Абайдың қара сөздері қазақ философиясының негізгі ой түрткісі болса, Шәкәрімнің «Үш анығы» - қазақ философиясының шыңы, ал Мұхтар Әуезовтің «Абай жолы» роман-эпопеясы бүкіл әлемге әйгілі. А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов біздің әдебиет, философия, педагогика тағы басқа салаларында көп зерттелген, солай болуы заңды да. Бірақ «А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық сабақтастық және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру» тақырыбы, шығармаларындағы сабақтастығы, педагогикалық идеяларының ұлттық тәлім-тәрбиесі, жан-жақты түбегейлі зерттелген жоқ. Осы кемеңгерлердің шығармаларындағы сабақтастық үндестігін, жас ұрпаққа берер өнегесі, ұлттық тәлім-тәрбиесі мол екендігін түбегейлі зерттеуді диссертацияның көкейкестілігі деп тұжырымдаймыз.

Біздіңше, бұл отандық педагогиканың теориясын, практикасын жаңа идея, тың пікірмен байытпақ. Осы тұрғыда жүргізген зерттеулеріміздің нәтижесінде Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мұхтар Әуезов шығармаларының педагогикалық идеяларының сабақтастығы ғылыми педагогикалық тұрғыдан білім беру аймағында қолдану мүмкіншіліктерінің қарастырылмауы және ұлы ойшылдардың мұралары өзара байланыстық, сабақтастық негізінде қазіргі жоғарғы мектептердің педагогикалық үрдісін жетілдіру сұраныстары, жаңа білім талаптарының арасындағы қарама-қайшылықтардың беті ашылды. Бұл қайшылықтарды шешу зерттеу жұмысымыздың тақырыбын “А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру ” деп айқындауға жол ашты.

Зерттеудің мақсаты: А. Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы тәлім-тәрбиелік ойларды ғылыми-педагогикалық тұрғыдан негіздеп, олардың сабақтастығын жүйелеп, педагогиканың үрдісіне ендіру.

Зерттеудің нысаны: жоғары оқу орындарындағы оқу-тәрбие үрдісі.

Зерттеудің пәні: А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру

Зерттеудің міндеттері:

- А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезовтың әлеуметтік-қоғамдық көзқарастары және шығармаларындағы рухани-адамгершілік құндылықтарын айқындау;

- А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы философиялық, педагогтық-ағартушылық, діни және гуманистік ой-жүйелеріне  талдау беріп, қазіргі жастарды рухани-адамгершілікке тәрбиелеу мүмкіндіктерін анықтау;

- А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеяларының сабақтастығын жүйелеу және мазмұнын құру;

- «Абай, Шәкәрім, Мұхтарлардың педагогикалық идеяларының сабақтастығы және оларды педагогикалық үрдіске ендіру» тақырыбында арнайы курс бағдарламасын түзіп, педагогикалық эксперименттен өткізіп, нәтижелерін қорыту, ғылыми әдістемелік ұсыныстар беру.

Зерттеудің ғылыми болжамы: егер А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы тәлім-тәрбиелік идеяларының сабақтастығы ғылыми-педагогикалық тұрғыдан негізделіп, оқу-тәрбие үрдісінде пайдаланудың әдістемелік кешені жасалып, жоғары оқу орындарының оқу-тәрбие үрдісіне енгізілсе, онда бұл үрдіс бүгінгі тәлім-тәрбие жұмыстарының тиімділігіне септігін тигізеді, өйткені дүниетанымы қалыптасқан, педагогикалық білімі терең және ой-өрісі кең жеке тұлғаны қалыптастыруға болады.

Зерттеудің жетекші идеясы: А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығын оқыту мен тәрбиелеу үрдісінде жүйелі түрде енгізілгенде, оқушы-жастардың патриоттық рухы артады.

Зерттеудің теориялық-әдіснамалық негізі: жеке тұлға, іс-әрекет теориясы, А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезовтың философиялық, психологиялық, педагогикалық ой-пікірлері, зерттеу мәселесіне қатысты отандық және шетел педагогтары мен әдіскер ғалымдарының іргелі еңбектері, Қазақстан Республикасы Білім туралы Заңы, білім беру тұжырымдары мен бағдарламалары.

Зерттеудің әдістері: Зерттеу мәселесіне байланысты философиялық, психологиялық, педагогикалық, әдістемелік әдебиеттерді тақырып бойынша теориялық талдау жасау, А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы рухани-идеялар оқу-тәрбие үрдісіне енгізудің әдістемесі және сауалнама, бақылау жүргізу, тескеру жұмысын ұйымдастыру және нәтижесіне баға беру, қорыту.

Зерттеудің көздері:

  •  мемлекеттік ресми материалдары (заңдар, қаулылар және т.б.). Білім министрлігінің құжаттары (тұжырымдамалар, бағдарламалар, т.б.);
  •  А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезовтың шығармашылық мұралары, еңбектері;
  •  зерттеліп отырған проблема бойынша философиялық, психологиялық, педагогикалық, әдеби, тарихи деректер, мерзімдік басылым ақпараттары;

- институтта жүргізілетін іс-шаралары: (конференция, кездесу, КВН, тәрбие жұмыстары т.б.)

Зерттеудің кезеңдері:

Бірінші кезеңде (2000-2003ж.ж.) тақырып анықталып, зерттеу проблемасына сәйкес философиялық, психологиялық, педагогикалық, еңбектерге талдау жасалынып, А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы сабақтастығының мүмкіндіктері туралы мәліметтер алынып жинақталды.

Екінші кезеңде (2003-2005 ж.ж) А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезовтың шығармаларындағы педагогикалық сабақтастығына қатысты арнайы курстың бағдарламасы түзіліп, жоғары оқу орнынының оқу-тәрбие үрдісіне енгізіліп, арнайы әдістеме бойынша педагогикалық эксперимент жұмысы жүргізілді.

Үшінші кезеңде (2005-2006 ж.ж.) ғылыми-зерттеу жұмысының қорытындылары шығарылып, нәтижелері анықталды, ғылыми-әдістемелік қорытынды ұсынылды.

Зерттеудің базасы:

Семей мемлекеттік педагогика институты мен Шәкәрім атындағы Семей мемлекеттік университетінің әлеуметтік-гуманитарлық ғылымдар факультеттері.

Диссертацияның ғылыми жаңалығы және теориялық мәнділігі:

- А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезовтың әлеуметтік-қоғамдық көзқарастары және шығармаларындағы рухани-адамгершілік құндылықтары айқындалды;

- А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы философиялық, ағартушылық, діни және гуманистік ой-тұжырымдары талданып, жастарды рухани-адамгершілікке тәрбиелеудің мүмкіндіктері анықталды;

- А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеяларының сабақтастығы жүйеленіп, мазмұны жаңа сипатта құрылды;

- «Абай, Шәкәрім, Мұхтарлардың педагогикалық идеяларының сабақтастығы және оларды педагогикалық үрдіске ендіру» тақырыбында арнайы курс бағдарламасы түзіліп, педагогикалық эксперименттен өткізіліп, ғылыми-әдістемелік ұсыныстар берілді.

Зерттеудің практикалық мәнділігі:

- А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы тәлім-тәрбиелік идеяларының сабақтастығындағы ой-пікірлерін педагогика тарихында ендіруге болады;

- А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезовтың гуманистік көзқарастарымен, діни көзқарастарымен мектепте және жоғары оқу орындарда тәлім-тәрбиелік үрдісіне ендіру мүмкіндіктері бар;

-   жоғары оқу орындарындағы болашақ мамандар үшін тақырыбында «Абай, Шәкәрім, Мұхтарлардың педагогикалық идеяларының сабақтастығы және оларды педагогикалық үрдіске ендіру» арнайы курс бағдарламасы әзірленіп, оқу-тәрбие үрдісіне енгізілді;

- Зерттеу материалдарын жоғары оқу орындарында, педагогика және психология, филология, тарих пәндерін оқытуда, педагог кадрлардың біліктілігін жетілдіру институттарында, осы саладан білім, іскерлік, дағдыларын жетілдіру мақсатында пайдалануға болады.

Қорғауға ұсынылған қағидалар:

  •  А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық сабақтастығы  ғылыми-теориялық тұрғыдан негізделуі;
  •  Үш ғұламаның педагогикалық мұраларын және тәлім-тәрбиелік ой-пікірлерінің сабақтастық жүйесін, жоғары оқу орны оқу-тәрбие үрдісінде пайдаланудың мазмұнына сипаттамасы;
  •  «Абай, Шәкәрім, Мұхтарлардың педагогикалық идеяларының сабақтастығы және оларды педагогикалық үрдіске ендіру» тақырыбындағы арнайы курстың бағдарламасы;

- Тәжірбиелік-эксперимент жұмысын қорыту, ғылыми-әдістемелік ұсыныстар беру.

Зерттеу нәтижелерінің дәлелділігі мен  негізділігі: диссертациялық зерттеудің теориялық, ғылыми-әдістемелік міндеттеріне сай орындалуымен, зерттеу мазмұнының ғылыми аппаратқа сәйкестілігімен, тәжірибе-эксперимент жұмыстарының жоспарлы және жүйелі іске асуымен, алынған нәтижелердің нақтылығы мен тиімділігі дәлелденді. Ұсынылған әдістемені жоғары оқу орны оқытушыларының іс-тәжірибесіне енгізілумен қамтамасыз етілді.

Зерттеу нәтижелерін сынақтан өткізу мен іс-тәжірибеге енгізу: зерттеу жұмысының барысы халықаралық, республикалық, аймақтық көлемдегі ғылыми-практикалық конференцияларында (Семей, 2004ж., 2005ж., 2006 ж., Астана, 2005ж., Алматы, 2006ж.) талқыланды.

Зерттеуге қатысты мәселелер бойынша арнайы курс бағдарламасы, 13 мақала жарық көрді. Республикалық мерзімді баспа беттерінде («Бастауыш мектеп», «Қазақстан мекетебі», «Қазақстан орта мектебі», «Білім берудегі менеджмент» журналдарында) жарияланды.

Жұмыстың құрылымы. Зерттеу жұмысы кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан, әдебиеттер тізімінен және қосымшадан тұрады.

Кіріспеде зерттеудің көкейкестілігі, нысаны, пәні, мақсаты, міндеттері, әдіснамалық негізі, жетекші пікір, зерттеу әдістері мен кезеңдері, ғылыми жаңалығы, практикалық мәні анықталып, зерттеу нәтижелерінің сынақтан өтуі көрсетілді.

“А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы  педагогикалық идеялардың сабақтастығы” тақырыбындағы бірінші бөлімінде үш ғұламаның шығармаларындағы педагогикалық ойларының сабақтастығы осы уақытқа дейін толық зерттелмей, оқу үрдісіне ендірілмеуі, сонымен бірге олардың педагогикалық идеялардың сабақтастығы педагогика, психология оқулықтарынан толық орын ала алмай келе жатқаны дәлелденді. Осы бөлімде, эстетикалық, экологиялық, экономикалық, еңбек, отбасы, ақыл-ой тәрбиелеріне қатысты ойлары, олардың өзара сабақтастығы зерделенді. А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов мұраларын зерттеу арқылы оның педагогикалық ой-пікірлерінің сабақтастығы оқу-тәрбие үрдісінен алатын орны мен маңызы ашып көрсетіліп, отандық педагогика ғылымын дамытудағы мүмкіндіктері дәлелденді.

“А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезовтің педагогикалық идеяларын өзара сабақтастықта жоғары мектептің оқу-тәрбие үрдісіне ендіру” тақырыбындағы екінші бөлімінде А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық ой-пікірлер сараланып, білім, ғылым, оқыту теориясына қатысты талдау беріліп, оның оқу-тәрбие үрдісіне ұйымдастырудағы алатын орны айқындалды. Сонымен бірге, оқулықтар мен оқу-әдістемелік құралдарға және білім беру үрдісіне ендіру қарастырылды. Осы бөлімде “ Абай, Шәкәрім, Мұхтар Әуезовтың педагогикалық идеяларының сабақтастығы және оларды педагогикалық үрдіске ендіру” тақырыбындағы арнайы курсқа сипаттама беріліп, тәжірбиелік экспериментте тексерілді.

Зерттеу жұмысының қорытындысында А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық ойларға қатысты идеялар сабақтастығы қарастырылып, ұсыныстар берілді.

Негізгі бөлім

ХХІ ғасырға аяқ басқан Қазақстан күрделі тарихи бетбұрыстар мен қоғамдық жаңғырулар тұсында тұр. Қоғам дамуының тарихи жаңа кезеңі қоғамның барлық саласындағы уақыт тудырған күрделі әлеуметтік өзгерістермен айқындалады. Тәуелсіздікке ие болған он бес жыл ішінде Қазақстан мемлекеті жаңа сапалық деңгейге көтеріліп, өзгермелі әлеуметтік-жағдайда жаңа Қазақстандық қоғам дүниеге келді.

Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мұхтар Әуезовты дүниеге келтірген қасиетті Шыңғыстау өңірі. Селеулі дала төсінде өскен самал өзі естіген жаңалықты дүниенің төрт бұрышына таратуға тырысып асыға соғады. Олар ХІХ ғасырдың аяғы мен ХХ ғасырдың бас кезінде өмір сүріп, қазақтың қоғамдық, әлеуметтік, рухани, мәдени, әдеби өміріне белсене араласып, гуманистік, адамгершілік, демократтық, педагогикалық идеяларды уағыздаған.              Үш алыптың қайсысы болсын елінің бүгіні мен келешегіне қатты алаң болатыны сөзсіз еді. Олар келешек ұрпағының кісілік санатында жүруі үшін қазіргі өздеріне үстемдік тұрған жұрттың өз тілінде білім алуы қажет деп білген.

Ұлы ғұламалар қарапайым халықтың ауыр да қараңғы өміріне немқұрайлы қарай алмады. Жоқшылық пен аш-жалаңаштыққа душар болған ауыл кедейлері тұрмыс-тіршілігінің соншалықты ауыр екенін өз шығармаларында бейнелеген. Ертедегі грек ойшылдары Платон, Сократ, Аристотельден бастап, Батыс Европа мен Шығыстың ғұлама білімпаздарының еңбектерінен сусындай жүріп, ойларын дамытып, қиялдарын шарықтаған, сонымен қоса, орыстың өздерінен бұрынғы ағартушы ойшылдарының, соның ішінде Л.Н.Толстой мен К.Д.Ушинский т.б. шығармаларымен танысып, көзқарастарын, идеяларын көп оқып, оны зерттеп жалғастыра білгендері туралы зерттеу жұмысында аталған.

Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мұхтар Әуезов халықты бүгінмен ғана өмір сүруге болмайды деп үйретеді, өткен қиыншылықтардан сабақ алу арқылы бүгінгі күн мәселелерін шешуге тиістіміз, өткен шақ пен бүгінгі шақ келер шақтың мүмкін болатын қиыншылықтарын жеңетін жолды көрсетеді.

Зерттеуіміздің барысында философия, педагогика-психологиялық әдебиеттердегі «әлеумет», «тәрбие», «оқу», «сабақтастық», «үрдіс» ұғымдарына берілген анықтамалар жүйеге келтіріліп, мазмұнды сипаттама берілді.

Үздіксіз әлеуметтік білім беру бала-бақшадан бастап, жоғары оқу орындарына дейін белгілі бір идеяға бағытталып, жалғасын тауып отырса оң нәтиже береді. Біздің алға қойған мақсатымызда осы. Қазіргі заманғы жастар өзінің болашағын өзі жасаушы, өзінің күнделікті алып жүрген білімін ерік-жігерімен, шығармашылық белсенділігін іс-әрекеттің белгілі бір түрін меңгеруге жұмылдырып, өмір ағымына икемделе білетін, өз болашағына сеніммен қарайтын жеке тұлға деп айтуға болады.

Педагогикалық тарихымыздағы ақтаңдақ парақтарды ақтаруға бағыт алған осынау үрдіс үздіксіз жалғасын тауып, монографиялық зерттеу еңбектерін дүниеге әкелді. Ж.Аймауытов, А.Байтұрсыноав, М.Базарбаев, Ә.Дербісәлин, М.Дулатов, Ш.Елеукенов, М.Жұмабаев жөнінде ой толғаған С.Қирабаев, Ш. Құдайбердиев, М.Мағауин, Қ.Мұхаметханов, Р.Нұрғалиев, Ш.Сатбаева, Ә.Тәжібаев, Ж.Ысмағұлов т.б. еңбектері осынау алып қаламгерлердің шын мәніндегі шығармашылық қуатын айқындап, лайықты бағасын берген зерттеулер болды. Жекеленген ақын-жазушылармен қатар сондай-ақ бұрыннан белгілі мұраларымызды бүгінгі күннің талаптары тұрғысынан қайта қарап, бағалау міндеті де зерттеуші ғалымдарымыздың назарынан тыс қалған жоқ. Бұл орайда Ә.Балтабай, Ғ.Есімов, З.Қабдолов, Х.Сүйіншалиев, С.Ізтілеуова тағы басқа ғалымдар еңбектерінде әртүрлі көкейкесті мәселелері мен жанрларына қатысты жаңаша пайымдаулар тұжырымдалды.

Бұдан соң Абай Құнанбаевтың педагогикалық көзқарастарына қатысы бар бір топ еңбектер жарық көрді. З.Ахметов, Қ. Бейсенбаев, А.Дайрабаева, К.А.Дюсенбаев, А.Есенжанов, Қ.Б.Жарықбаев, К.Құнантаева, Қ.Мұхаметханов, Қ.Өмірәлиев, Х.Сүйіншәлиев т.б. ағартушылық көзқарастарына қатысты пікірлер XIX ғасырдың екінші жартысын қарастырған көпшілік еңбектерден орын алды. Абай мұрасын кейінгі кезде зерттеушілердің көпшілігі осы М.О.Әуезов белгілеп кеткен ізімен жүрген. Мысалы: З.Ахметов, А.Бейсембаева, Т.Әлімқұлов, Ғ.Есімов, Ә.Жиреншин, К.Құнантаева, А.Қартаева, М.Мырзахметов, С.Мұқанов, Қ.Өміралиев, Х.Сүйіншалиев, Р.Сыздықова, Т .Тәжібаев, Г.Төретаева, І.Халитова. Атап кеткен ғалымдар және басқада ақын мұрасын зерттеушілер өз еңбектерінде ол көрсеткен мәселелерді жан-жақты қарастырды.

Дана Абайды қазақ халқының рухани ұстазы ретінде тануымыз ұлы ақынның өз мұрасы ғана емес, сонымен бірге әлемдік көркем ойдың алтын қазынасына айналған Мұхтар Әуезовтың тарихи эпопеясы арқылы жүзеге асты. Ғылыми зерттеудің басты методологиялық принципі – Мұхтар Әуезов әлемінің ұлы Абай әлемімен, Шәкәрімнің ұлы ұстазы Абай өмірімен сабақтастығы жайлы зерттеу жұмысында айтылған.

Абай қазақ поэзиясына бірінші болып пейзажды енгізіп, табиғатты өлеңдерінде жеке кейіпкер етіп көрсетіп, адам мен табиғат мәселесін көтерген. Бірінші дүниежүзілік соғыстың куәгері болған Шәкәрім экологиялық тәрбие негіздерін салып, адам құлқы және табиғат, табиғатты сақтауға ғалымдардың жауапкершілігі туралы ойларын жариялаған. Ал Мұхтар Әуезов өз шығармаларында Абайды жете таныған биіктен көрінеді, Абай ойларын өзіндік бағытта жалғастырды. Ел мұңын шертіп, ел тағдырына қайғырған Абайдың әуендерін Шәкәрім қайта жаңғыртты... « Әуезов – екінші Абай» деген ұғым Абайды қайталау деген сөз емес, Әуезов – Абайдың ізін басушы емес, өнер жолын жалғастырушы.

Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мұхтар Әуезов қызметтерінде үндестері мол, үшеуі де  ағартушылық қызмет атқарған, әділ шешімдер қабылдаған. Үш алып та ғылым, білім жолына түскен, әдебиетпен шұғылданған. Ел тану, жер тану ортақ арман болған. Абай қазақтың өзіне дейінгі сөз өнерін су жаңа соны арнаға салып, өз кезіндегі өнер атаулының тың биігі сыншыл реализм шоқтығына өрлетіп әкеткен болса, Шәкәрім Абайдың алғашқы ғұмырнамашысы, Мұхтар Әуезов жалпы шыншылдық пен шынайылық атаулының жуыр арада асу бермес асқар шыңы болып қалып отыр

Ш. Құдайбердиев пен М.Әуезов Абайға дана, данышпан ретінде де өз ортасынан бөлініп кеп, дара тоғысады да дәстүрін жалғастырып, ілгері дамытады. Ш.Құдайбердиев пен М.Әуезов - екінші Абай деген дәйектеменің бірін-бірі қайталау емес, бірінің ойын бірі жалғастырып, толықтырып отырады, міне, ұлы ғұламалардың шығармаларындағы сабақтастығы да осында екендігін анықтадық.

Абайдың қай ойларын дамытса да Шәкәрім мен Мұхтар оны міндетті түрде педагогика саласына, білім беру жүйесіне алып келеді.

Үш ұлы ғұламаның шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастықтығын 1 – кестеден көруге болады.

Адам баласының еңбекке, кәсіпке үйрету және оның еңбегін өнімді, жемісті ету – адамзат қоғамы тарихымен бірге жасасып келе жатқан тәрбие нысанасы. Халық педагогикасының тәлім-тәрбиелік  негізінің көздер мақсаты – өзінің бай табиғатына сүйене отырып, келер ұрпақты еңбекке, өнер-білім машықтарын меңгеруге, жанұя, ауыл-аймақтың, Отанның, Қазақстан Республикасының ар-намысын қорғауға және тағы басқа ізгі адамгершілік қасиеттерге баулу. Кішіпейілдік, сыпайлық, ата-ананы құрметтеу, үлкенді сыйлау халықтық тәрбиеден ерекше орын алған.

Дүниежүзі ғалымдары да бұл мәселені жете зерттеген. Атап айтқанда, E.Erikcon, W.Okon, L.Pye, Д.Равич тағы басқалары оқытудың дәстүрлі ұстанымдарына сәйкес өткен заман мәдениетін жүйелеп, академиялық дәрістер жиынтығын қалыптастыруды маңызды деп түсінген. Ал П.Блум, А.Маслау,  T.Nowika, R.Comer секілді ғалымдар білім берудің тиімді үлгісін қолданған. Н.Хмель, В.Якунин сияқты ғалымдарға салсақ, оқыту мен тәрбие беру үрдісінің өзегі – баланың психикасына әсер етуде Н. Ахатұлы, А.М.Амребаев, С.Ғаббасов, Ш. Құдайбердіұлы, К.Ж. Қожахметова, С.Қ.Қалиев, Б.С.Өтемұратова, Ә.Т.Табылдиев т.б. зерттеген. Олардың ішінен педагогика ғылымдарының докторлары: Г.Н.Волковтың «Чуваш халқының этнопедагогикасы», В.Ф.Афанасьевтың «Қиыр Шығыс және Сібір халықтарының этнопедагогикасы», сондай-ақ Дағыстан университетінің доценті З.М.Тамбиеваның «Бүгінгі жастарды тәрбиелеуде халық педагогикасы дәстүрінің маңызы» сияқты монографияларды атап көрсетуге болады. Бұл еңбектерде Қиыр Шығыс және Сібір, кавказдық тау халықтарының бала тәрбиелеудегі халықтық принциптері мен дәстүрлері ауыз әдебиет туындыларына сүйеніп зерттелген.

Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мұхтар Әуезовтің бай рухани қазынасының халық мұраларына, халық өнері мен дәстүрлеріне, тіліне байланысты тұстарын түгелдей шолып өту мүмкін емес, сондықтан біз олардың педагогикадағы ұлттық тәрбиеге қатысты жақтарын ғана сөз еттік, ол туралы зерттеу жұмысымызда аталған. Ал оны жетістіре жазып, ұрпақтар жадына салу жастар тәрбиесіне қатысы бар әрбір саналы адамның абыройлы борышы.


Кесте - 1 Абай, Шәкәрім, Мұхтар мұраларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы

Тәлім-тәрбиелік бағыттар

Абай Құнанбаев шығармалары

Шәкәрім Құдайбердиев шығармалары

Мұхтар Әуезов шығармалары

1 Білім-ғылымға қатысты ақыл-ой тәрбиесі

Қалың елім, қазағым, қайран жұртым”,”Интернатта оқып жүр”,”Ғылым таппай мақтанба”, “Бірінші қара сөзі”т.б.

Қазағым қам ойлан, Сенде адам едің ғой. “Жасымнан жетік білдім түрік тілін”,”Талап пен ақыл”,”Жер жүзі жабылғанда ғалым жаққа...”, ”Насихат”т.б.

“Абай Құнанбаев”; “Әдебиет тарихы”; “Әр жылдар ойлар”, “Уақыт және әдебиет”т.б.

2. Адамгершілік тәрбиесі

“Қартайдық, қайғы ойладық, ұйқы сергек”,”Қартайдық, қайрат қайтты, ұлғайды арман”,”Жігіттер, ойын арзан, күлкі қымбат,””Өлең-сөздің патшасы, сөз сарасы, “Адамның кейбір кездері””7,13,17,19”қара сөздері т.б.

Ашу мен ынсап”,”Мақтау мен сөгіс”,”Өмір”,”Шыннан өзге құдай жоқ”,”Кісіге адамшылдық неге керек?”т.б.

“Қараш-Қараш оқиғасы”, “Қилы заман”, “Еңлік-Кебек”, “Қарагөз”, “Түнгі сарын” пьесалары, т.б.

3. Эстетикалық тәрбие

“Жүрегім нені сезесің”, “Не іздейсің көңілім, не іздейсің”, “Жүрегім ойбай соқпа енді”, “Көзімнің қарасы”, “Сегіз аяқ”, т.б.

“Бұл ән бұрынғы әннен өзгерек”, “Бостандық таңы атты”, “Адмадық борышың -  халқыңа еңбек қыл”, т.б.

“Айман-Шолпан", ”Абай” опералары, “Отелла” аудармасы, “Ревизор”, “Любовь Яроваясы”, т.б.

4. Еңбек, экология тәрбиелері

“Сабырсыз, арсыз, еріншек”, “Шегіртке мен құмырсқа”, “Желсіз түнде жарық ай”, “Күз”, “Жаз”, “Жазғытұры”, “Қыс”,”2,6,”қара сөзері т.б.

“Адам немене?”,”Епті тышқан”,”Қош жұртым””Жаз келер, қысты күнгі қысым өтіп”.”Бояулы суыр””Ақылшы торғай”,”Қасқыр, түлкі бөдене”т.б.

“Қыр суреттері”, “Іздер”, “Бүркітші”, “Көксерек” т.б.

5. Отбасы тәрбиесі

“Тұтқындағы батыр”, “Туғызатын ата-ана жоқ”, “Адамның кейбір кездері”, “кешегі Оспан ағасы”, “кешегі өткен ер Әбіш”,”Қара қатынға” “Ата-анаға көз қуаныш”т.б.

“Көңіл”, “Жиырма үш жасымда”,”Жастық туралы”,”Кәрілік туралы”, “Өзіме”т.б.        

“Жетім”. “Кім кінәлі?”,”Бес дос”, “Кінамшыл бойжеткен”, “Асыл нәсілдер”, “Ел ағасы”, “Дос – Бедел дос”, “Бәйібше тоқал” т.б.


Өйткені, біз аға ұрпақтар, тіл, дәстүр, ұлттық өнер, жалпы таным мен түсінікке қатысты нәрселердің барлығы адам бойына есейгенде емес, нақ ана сүтімен бірге дарығанда ғана көктеп, жапырақ жаятындығын түсінуге тиіспіз.

Қорыта келе айтарымыз, Абай, Шәкәрім, Мұхтар шығармаларындағы тәлім-тәрбие, ұлттық мінез-құлықты байқататын ой-пікірлерінің өзара ықпалдастығын байқадық (Сурет 1).

Қазіргі кезде оқыту мен білім беру, тәрбие мәселелерінде айтарлықтай үлкен өзгерістер болып жатыр. Осыған орай қоғам өмірінің жаңа сапасының негізін құрайтын қазіргі білім беру жүйесі және тәрбие болып табылады.

Ең алғаш тәрбие мен оқыту идеясы И.Г.Песталоцийдің педагогикалық тәжірбиесінде жарық көрген, кейіннен И.Ф. Гербарттың еңбектерінде оқыту теориясының тәрбиелік мәні көрсетілген. «Педагогикалық энциклопедияның» авторы В.Е.Гурман педагогикалық үрдіс туралы ұғымға мынандай анықтама берді: Бұл терминнен ұйымдастырылған тұтас оқу-тәрбие үрдісін, ұстаздар мен тәрбиеленушілердің, оқытушылар мен студенттердің іс-әрекеттері ретінде қарастырды. Ал, А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы өзара сабақтастықты оқу-тәрбие үрдісіне ендірілмеуі, тек жекелей пәндерде ұлы ғұламалардың шығармалары арқылы яғни, қара сөз, әңгіме, өлең, роман, дастан, аудармаларында жеткізгендігі туралы зерттеу жұмысымызда қарастырдық.

А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы өзара сабақтастықты оқу-тәрбие үрдісіне оқыту мен тәрбиелеу мақсаты: шәкірттердің ойлануына, толғануына, пікір таластыруына ықпал ету, дүниеге деген көзқарасын қалыптастыру, эстетикалық талғамын тәрбиелеу, адамгершілік әлеміне жетелеу, сабақты қызу еңбекке құру, оларды құр тыңдаушыдан еңбек етуші, білімді өз еңбегімен алушы, ізденуші дәрежесіне жеткізу деп түсінген.

Біз А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы сабақтастықты зерттей келе, олардың «толық адам» болуға ұмтылу идеясын алсақ, оған жету жолдарын білім, ғылым іздеу, өнер үйрену, еңбектенуді әдетке айналдыру, өзін-өзі жетілдіріп отыру, Аллаға, ақиқатқа, адамға сүйіспеншілікпен қарау, осылардың барлығы табылса «сонда толық боласың елден бөлек», ұлы ғұламалардың өмірбаянын оқытуда бірізділікті, жүйелілікті көздеумен бірге, біртіндеп өсу жолдарын көрсеттік.

Біздің жасаған қорытындымыз бойынша Абай, Шәкәрім, Мұхтар Әуезов шығармаларындағы педагогикалық ойларының сабақтастығығындағы студенттердің белсенділігінің көрінісін: олардың тақырыпты меңгеруге ынтасы, білуге ұмтылуы, өз қабілетіне сенімі, жұмыс істеуге құлшынуы мен құштарлығы, тапсырманы сенімді түрде қабылдауы, алған білімдері мен біліктерін практикада нәтижелі қолдана білуі, әрекеттенуі, дербестігі деп түсінуге болады. Жалпы А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезовтің педагогикалық идеяларын өзара сабақтастықта жоғары мектептің оқу-тәрбие үрдісіне ендіру студенттердің өзін-өзі көрсете білу және алынған білімді іс жүзінде жүзеге асыра алу дәрежесімен өлшенеді.

Демек, бұдан шығатын қорытынды: А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезовтің педагогикалық идеяларын өзара сабақтастықта жоғары мектептің


Сурет 1 – А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы тәлім-тәрбие, ұлттық мінез-құлықты байқататын ой-пікірлерінің өзара ықпалдастығы


оқу-тәрбие үрдісіне ендіруден туындайтын мотивациялық, мазмұндық, бағалау-нәтижелік компоненттерін құрайды. Бұның бәрі нақты деңгейлермен студенттердің белсенділік сипатының көмегімен шешімін табады. Абай, Шәкәрім, Мұхтарлардың педагогикалық ойларының сабақтастығындағы студенттердің белсенділігінің даму деңгейлерін 2-кестеден көруге болады.

Мотивациялық компонент - Абай, Шәкәрім, Мұхтар шығармаларын оқып-үйренуге деген ынта-ықылас қою, қажетсіну, жаңа білім алуға студенттердің бағыттылығы, тәлім-тәрбиелік сезімге деген дұрыс сезімімен қамтамасыз етеді.

Мазмұндық компонент - оқытушының тікелей немесе жанама түрде қатысуымен ұйымдастырылған жұмыс барысында игерілетін білім мен әрекет тәсілдерінің жүйесін қамтиды. Оны іске асыруда бұрыннан меңгерген біліміне сүйене отырып, ғылым негіздерін игеруі, практикалық тапсырмаларды өздігінен шешуі, ой дербестігі, шығармашылық әрекеті қалыптаспақ.

Бағалау-нәтижелік компонент – оқудың нақты міндеттерін шешу барысында студенттердің жұмыстың мәні мен пайдасын ұғынуы, өз жұмысының сапасын бағалауы, өздігінен бақылау, өз жұмысының кемшіліктерін дер кезінде анықтап, оны түзетуі, өзін-өзі бағалауы. Оқыту үрдісінде студенттердің білім, білік, дағдыларын есепке алу, бақылау және бағалау оның аса құрамадас бөлігі болып есептеледі.

А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығындағы студенттердің белсенділігін дамытуға арналған зерттеулердің нәтижелерінің көрсеткіштері төмендегідей белгілерді алуға мүмкіндік берді:

- тәлім-тәрбиелік үрдісіндегі белсенділігі;

- өздігінен шығармашылық әрекет жасауға ынтасы;

- орындалатын жұмыстың мақсаты мен мәнін анықтай білуі

- игерілген білімді практикады қолдана білуі

- өз іс-әрекетіне баға беруі, өзіндік бақылауы.

Осы келтірілген көрсеткіштің негізінде Абай, Шәкәрім, Мұхтар Әуезов шығармаларының педагогикалық идеяларының сабақтастығы арқылы студенттердің белсенділігін дамытуды мынадай өлшемдер арқылы анықтадық:

- білімге қызығушылығы, жаңа білімді игеруге бағытталуы;

- шығармашылық әс-әрекеті;

- білімді тәжірбие жүзінде пайдалана білуі.

Студенттердің ең жоғары деңгейі тәлім-тәрбиелік міндеттерді шешуде тиімді жолдарды пайдалана білуімен, ынта-ықыластың жоғары болуымен және өз әрекеттерін бақылап, өзіндік баға берумен сипатталады. Орта деңгейде студент тәлім-тәрбиелік әрекет деңгейін өз бетінше орындауда оқытушының көмегінің қажет етуімен сипатталады. Төменгі деңгейде студент тапсырманы үлгі бойынша оқытушының нұсқауымен орындайды.

Студенттер арасында жүргізілген сауалнама, сұхбат, арнайы дайындалған сұрақтарға жауап алу барысында Абай, Шәкәрім, М.Әуезов мұраларындағы тәлім-тәрбиелік ойлар сабақтастығын қаншалықты деңгейде меңгергені анықталды. Ол студенттердің білім сапасын мына деңгейлерде көрсетуге мүмкіндік берді.

Төменгі деңгей. А.Құанабаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық ойлар жүйесін және тәлім-тәрбиелік мүмкіндігін анықтай білмеуі, түсінбеуі.

Ортаңғы деңгей. Абай, Шәкәрім, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық иедялардың сабақтастығын анықтағанымен, жұмыс практикасында қолдана алмауы, оларға еркін сипаттама бере алмайды, тәлім-тәрбиелік ерекшеліктерін меңгеруге талпынысы үстірт, өз бетімен жұмыс істеуге қиналады.

Жеткілікті деңгей. Абай, Шәкәрім, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық ойлар жүйесін және тәлім-тәрбиелік мүмкіндігін білгенімен, оларға еркін сипаттама беруде қиналады, материалдарыд оқытушының көмегімен пайдаланады.

Жоғарғы деңгей. Студенттердің ғылыми педагогикадағы тәлім-тәрбиелік ойлар жүйесіне сүйене отырып, Абай, Шәкәрім, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығын анықтай алуы және оны жұмыс практикасында қолдану мүмкіндіктерін: мазмұны, әдіс-тәсілдері, формаларын нақты өлшемдер арқылы сұрыптай біледі, құралдарды, көрнекіліктерді іс-тәжірбиесінде шығармашылық ізденіспен, еркін пайдаланады.

Тәжірбиелік-эксперимент үш кезеңде (анықтау, қалыптастыру, бақылау) жүргізілді.

Бірініші - кезең. Тәжірбиелік-эксперимент жұмыстардың ұйымдастырудың анықтау кезеңінде өткізілген сабақтардың нәтижесі анықталып, сабақ кезінде оқылған

шығармалардың педагогикалық мазмұнын толық түсінбеуі, оны игеруге деген қызығушылығының төмен деңгейде болуы, өздерінің педагогикалық ойларын  дұрыс жеткізе алмауы, өз беттерімен педагогикалық шығармалардың көзқарастарын іздестіріп, жұмыс істеуге талпынбауы, шығармашылықа аса көңіл бөлмейтіндіктерін байқадық.

Анықтау экспериментінің нәтижесінде төмендегідей қорытынды шығардық:

  •  студенттердің сабақтағы белсенділігі төмен;
  •  өздігінен шығармашылық әрекет жасауға дайын емес;

орындаған жұмыстың мақсаты мен мәнін анықтай алмайды, игерілген білімді практикада қолдануға әрекет жасамайды; өз іс-әрекетіне баға беруі, өзіндік бағалауы нашар. Сондықтан осы олқылықтарды толтыру мақсатында жоғары оқу орындарының, әсіресе, педагогика мамандығы бойынша арнайы курс ендірілуі керек деп ұйғарып, оның бағдарламасын түзіп, іс жүзінде тексеру жұмысын жүргіздік, оны екінші кезеңде қарастырамыз.

Екінші - кезең. Қалыптастыру кезеңінде  тәжірбиелік жұмысымыз үш ғұламаның шығармаларын студенттерге тапсырмаларды орындату, оны оқу үрдісіне тексеру, өздігінен және дербес орындайтын тапсырмалар арқылы белсенділігін дамытып,  білім деңгейлерін жетілдіру негізінде өтті. Сонымен қоса арнайы бағдарламалары жасалып, оқу үрдісінде сынақтан өткізілді, нәтижелері, қорытындылары кафедра мәжілісінде, әдістемелік бірлестіктің отырысында талқыланды.

Кесте 2 - Абай, Шәкәрім, Мұхтарлардың тәлім-тәрбиелік ойларының сабақтастығындағы студенттердің белсенділігінің даму деңгейлеріы

 

      Компоненттері

        Деңгейлері

Студенттердің оқу белсенділігінің сипаты

      Мотивациялық

Жоғары

Білімдерге қол жеткізу тәсілдерін ұдайы жетілдіруге бағытталуымен ерекшеленеді

Орта

Білімді игеруге ынталы жұмыс істейді, қиындықты жеңуге белсенділік танытады

Төменгі

Қызығушылығы төмен, тапсырманы орындауға ынта қоймайды, жаңа білімді бағытталуы төмен

        Мазмұндық

Жоғары

Шығарманы оқығанда тақырыптың ең басты идеясын түсініп, жаңғыртады, мақсаттары мен міндеттерді анықтай біледі, жұмыстың толық жоспарын жасайды, шығармашылық жұмыстарды жоғары дәрежеде атқарады

Орта

Тақырыптың жалпы мазмұнын түсініп, осы негізде мақсат қояды, бірақ оны міндеттерде нақтыламайды, игерілген материалдың ерекшелігін әрқашанда ескере бермейді, өзін-өзі бақылауға ішінара белсенділік көрсетеді

Төменгі

Оқылатын материалдың ерекшелігін және оның мақсатын ескермейді, жоспарлау алға қойылған мақсатсыз іске асырылады, өзін-өзі бақылауға көңіл бөлмейді

Бақылау-  

Нәтижелік

Жоғары

Студент өзінің оқу-тәрбие әрекетінің мақсатын өз бетінше айқындайды, үнемі өз бетінше білім алады, жұмыстың мақсаттыры мен міндеттеріне байланысты өзін-өзі бақылайды

Орта

Оқу-тәрбие әрекетті оқытушының көмегімен жүзеге асырады, осы негізде тапсырманың мақсатын өзі айқындайды, өз бетінше білім алуға талпынады

Төменгі

Оқу-тәрбие әрекет мақсатын ат үсті қабылдайды, өз бетінше жұмыс істеуге, өз бетінше білім алуға талпынбайды

Арнайы курс бағдарламасы: Тақырыбы:  “Абай, Шәкәрім, Мұхтарлардың педагогикалық идеяларының сабақтастығы және оларды педагогикалық үрдіске ендіру”

Бұл курсты педагог емес мамандықтар үшін де оқуға болады. Арнайы курс психология, педагогиканың теориясы, тәрбиелеу әдістемесі, философия, тарих пәндерімен тығыз байланысты. Сондықтан, осы пәндермен қатар не болмаса олардан соң оқыту тиімді нәтижелер беруі күмәнсіз.

Курс бойынша оқылатын дәріс, семинар жұмыстармен бірге реферат жазу, өзіндік жұмыстар астарласып қатар жүреді. Қазіргі кезде барлық жоғары оқу орындарында кредиттік оқыту жүйесі ендірілуде. Осыған орай, арнайы курстың тақырыптары бойынша өзіндік жұмыс орындауға болады.

Арнайы курстың мақсаты педагогика тарихында алған білімдерін тереңдетіп, А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М. Әуезовтың шығармаларындағы педагогикалық ойлардың сабақтастығын талдау арқылы бүгінгі тәлім-тәрбие проблемаларын шешудегі маңызын ашып көрсету.

Арнайы курстың мақсатына қарай мынадай міндеттері белгіленді:

1. Абай, Шәкәрім, Әуезовтың қазақ халқының қоғамдық өміріндегі және тарихи даму кезеңдеріндегі алатын орнын ағартушылық қызметі тұсынан сабақтастығына сипаттама беру.

2. Абай, Шәкәрім, Әуезов мұраларындағы тәлім-тәрбиелік ой-пікірлерінің сабақтастығын ашып көрсету;

3. Абай, Шәкәрім, Әуезовтың тәлім-тәрбиелік идеяларын бүгінгі педагог мамандарды даярлауда пайдалану мүмкіндіктерін көрсету.

Бағдарламада арнайы курстың негізгі сабақ формаларын өткізудің тақырыптаық жоспары зерттеу жұмысымызда берілді. Арнайы курстың тақырыптық жоспарын 4-кестеден көруге болады:

3-кезең. Бақылау эксперименті барысында А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеяларын өзара сабақтастықта жоғары мектептің оқу-тәрбие үрдісіне ендірілудің қандай деңгейде қалыптасқанын анықтау мақсатымен ауызша сұраулар мен тексеру жұмыстары жүргізілді.

Аузыша сұраулар негізінде студенттерде болашақ мамандықтарына сәйкес арнайы білім, білік және дағдының меңгерілгені  анықталды.

Тексеру жұмыстары әрбір кезеңде жүргізілген бақылау қиықтарынан тұрды. Бақылау қиықтарына ұсынылған тапсырмалар жүйесі А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығын, тәлім-тәрбиелік ойларын сезіммен қабылдауы, қызығушылықтың басым болуы, өздігінен шығармашылық әрекет жасауға ынта ықыласының жоғарлауы, орындалатын жұмыстың педагогикалық мақсаты мен мәндерін анықтай білулері, ғұламалардың шығармаларындағы негізгі педагогикалық ойды ажырата білулері, өз беттерімен мүмкіндіктерін білуі, орындаған жұмысты жүйелеу, нәтижесін шығару білімдерінің әлдеқайда дамығандығы айқындалды, олардың теориялық білімдерінің деңгейін анықтау және сол білімдерін практикамен ұштастыру жақтарын есепке алу негізінде құрылды.

Кесте 4 - Абай, Шәкәрім, Мұхтарлардың педагогикалық идеяларының сабақтастығы және оларды педагогикалық үрдіске ендіру

Тақырыптар

Оқу формасы

Дәріс

Семинар

1 Абай, Шәкәрім, Мұхтардың педагогикалық ойларындағы сабақтастық

2

2

2 Абай, Шәкәрім, Мұхтардың оқу, білім-ғылымға қатысты ой-пікірлерінің сабақтастығы және ақыл-ой тәрбиесі

2

2

3 Абай, Шәкәрім, Мұхтардың эстетикалық тәрбиеге байланысты ой-пікірлерінің сабақтастығы

2

2

4 Абай, Шәкәрім, Мұхтардың адамгершілік тәрбиеге қатысты ойларындағы сабақтастық

2

2

5 Абай, Шәкәрім, Мұхтардың еңбек тәрбиесіне байланысты ой-пікірлері және экологиялық тәрбие.

2

2

6 Абай, Шәкәрім, Мұхтардың отбасы қарым-қатынасы жайлы ойлар сабақтастығы.

2

2

7 Абай, Шәкәрім, Мұхтарлардың  этнопедагогика мен этнопсихологияға  байланысты ой-пікірлері 

2

2

Барлығы

14

14

Алынған нәтижелерді талдау және оларды анықтау эксперименті барысындағы және бақылау тобындағы көрсеткіштермен салыстыру эксперименттік жұмыстың А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеяларын өзара сабақтастықта жоғары мектептің оқу-тәрбие үрдісіне ендірілуі тиімді ықпал екенін аңғартты, оны 5 кестеден аңғаруға болады.

Кестеде келтірілген мәліметтер біз ұсынған педагогикалық жүйе бойынша даярлаған студенттердің жоғары нәтижелерге қол жеткізгендігін дәлелдейді. Егер анықтау эксперименті барысында төмен деңгейді көрсеткен студенттер саны 52,76% болса, эксперимент соңында 7,11%, орта деңгейдегі 29,13% болса, соңында 18,11%, жеткілікті деңгейде алғашында 18,89% көрсетсе, соңында олардың саны 46,45% жетті, жоғары деңгейді алғаш ешбір студент көрсетпесе, соңында олардың саны 27,55% көрсетті. Бақылау тобында айтарлықтай өзгеріс бола қойған жоқ.


Кесте 7 - А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеяларының сабақтастығының салыстырмалы деңгейлері

Деңгейі

Эксперимент тобы

Бақылау тобы

Экспериментке дейін

Эксперименттен

Кейін

Экспериментке дейін

Эксперименттен кейін

Төмен

52,76

7,11

52,80

48,0

Орта

29,13

18,89

29,60

22,0

Жеткілікті

18,11

46,45

17,60

30,0

Жоғары

-

27,55

-

-

А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармалаырндағ педагогикалық идеялардың сабақтастығының анықтау кезеңі мен бақылау кезеңінің салыстырмалы деңгейлер  нәтижесін 2 суреттен диаграммасын көруге болады.

Тәжірбиелік эксперименттік жұмыстың анықтау және бақылау кезеңдерінің нәтижелері 2-суреттен көреміз.

Сурет 2 – Анықтау мен бақылау деңгейлерінің салыстырмалы көрсеткіштері

Сонымен жүргізілген тәжірбиелік-эксперименттік жұмыстың нәтижелерін талдау А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеяларын өзара сабақтастықта жоғары мектептің оқу-тәрбие үрдісіне ендірілудің тиімділігін көрсетіп, біздің зерттеуіміздің ғылыми болжамының дұрыстығын дәлелдеп берді.

Қорытынды

Егемен Қазақстан  елінің өркениетті дамуында жас ұрпаққа тәрбие мен білім берудің мазмұнын ұлттық рухани мұра негізінде  қайта қарап, оны қоғам талабына сай жоғары сапалық деңгейге көтеру – бүгінгі таңдағы көкейкесті мәселенің бірі.

Қазіргі бетбұрыс кезінде әдебиет пен өнер аясында осы күнге дейін белгісіз болып келген қаншама жұлдыздар жарқырай түсті! Қандай асыл жандарды жасырған біздерден. Таңқалған жас ұрпақтың көз алдында қазақ жерінде өніп-өскен бәйтерек пен арыстар айқын болды. Сол арыстардың бірі Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мұхтар Әуезов. Олар орыс және шығыс классиктерімен қазақ жастарын таныстырған шебер аудармашылар, бармағынан өнер тамған сегіз қырлы өнерпаз, үлкен мәдениет қайраткерлері, ағартушы, ғалымдар еді.

Сонымен зерттеу барысында қол жеткен нәтижелер мынадай қорытындылар жасауға мүмкіндік береді:

1. Үш тұлғаның әлеуметтік ойының тереңдігі оның қазақ қоғамының шындықтарыман тамырластығында. Олар халықты бүгінмен ғана өмір сүруге болмайды деп үйретеді, өткен қиыншылықтардан сабақ алу арқылы бүгінгі күн мәселелерін шешуге тиістіміз, өткен шақ пен бүгінгі шақ келер шақтың мүмкін болатын қиыншылықтарын жеңетін жолды көрсетеді. Осы мәселелермен айналысатын кәсіби әлеуметтікті ұйымдастыру – педагогикалық іс-әрекет екендігін айқындадық.

2. Абайдың қара сөздері қазақ философиясының негізгі ой-түрткісі, олай дейтін себебіміз: әрбір қара сөздерінде жас ұрпақты тәрбиелеуде құндылығы жоғары тәлімдік ой-пікірлер – еңбек сүйгіштік, отанын қорғау, жамандықтан аулақ болу, өнер-білім мен ғылымға құштарлық, отбасы тәрбиесінің ықпалы, имандылық, адамгершілік, мейірімділік, қайырымдылық сияқты қасиеттер жан-жақты ашылып, адам өміріндегі басты мәселе екендігі паш етілген. Ал, Шәкәрімнің «Үш анығы» – қазақ философиясының шыңы, өйткені “Үш анық” философиялық еңбектің де өзіндік ерекшеліктері осы жоғарыда айтылған тәлім-тәрбиелік идеяларды жалғастырып, олардың өміршеңдігін дәлелдей түседі. Мұхтар Әуезовтың «Абай жолы» роман-эпопеясы арқылы бүкіл әлем қазақ халқының философиялық жүйесін, педагогикалық көзқарастарын, сол кездегі әртүрлі әлеуметтік-тарихи жағдайларды суреттей отырып, тарихи кезеңдерге бөліп, ұрпақ тәрбиелеуде отансүйгіштік, еңбекқорлық, намысшылдық, имандылық, ар-ұяттың болуы қажетті екендігін анықтадық .

3. Жалпы Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мұхтар Әуезов шығармаларында  әлеуметтік, педагогикалық, тәлім-тәрбиелік мәндерін анықтай отырып, ғылыми-педагогикалық зерттеулерге талдау жасау барысында тақырыбымызға негіз болған “Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мұхтар Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеялардың сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру” атты арнайы зерттеу нысанасы болмағанына көзіміз жетті.

4. Зерттеу жұмысымызда Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мұхтар Әуезов шығармаларында педагогикалық ой-пікірлерінің сабақтастығын бар екенін айқындап, тәлім-тәрбиелік маңызын ашып көрсетуге ұмтылдық.

5. Сонымен біздің зерттеу жұмысымыздың  “Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мұхтар Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеяларының сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру” тақырыбына байланысты педагогика, жалпы педагогика, педагогика тарихы, этнопедагогика пәндерінің білім беру мемлекттік стандартқа сай оқу құралдарында, Қазақстан Республикасы Білім және Ғылым министрлігінің ұсынған типтік оқу бағдарламасын және педагогика оқулықтарының мазмұнын қарастыра отырып, педагогика саласында Абай Құнанбаев, Шәкәрім Құдайбердиев, Мұхтар Әуезов шығармаларындағы педагогикалық идеяларының сабақтастығы және оны оқу-тәрбие үрдісіне ендіру бұрын-соңды жүйелі қарастырылмағанын дәлелдедік.

6. Зерттеу жұмысымыздың нәтижесінде біз Абай, Шәкәрім, Мұхтарлардың шығармаларындағы сабақтастықтың тәрбиелік қызметін: танымдық, тәрбиелік, дамытушылық және іс-әрекеттік деп анықтадық;

7. Біздің жасаған қорытындымыз бойынша Абай, Шәкәрім, Мұхтардың тәлім-тәрбиелік ойларының сабақтастығығындағы студенттердің белсенділігін дамытудың компонентін үшке бөліп қарастырдық: мотивациялық, мазмұндық, бағалау-нәтижелік және студенттерге арналған “Абай, Шәкәрім, Мұхтарлардың педагогикалық идеяларының сабақтастығы және оларды педагогикалық үрдіске ендіру” тақырыбындағы арнайы курс бағдарламасы жасалынып, сынақтан өткізілді.

Біз өз зерттеуімізде А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы тәлім-тәрбиелік идеялардың және педагогикалық ой-пікірлерінің  сабақтастықтарын жан-жақты толық қарастырдық деп айта алмаймыз. Сондықтан ұрпақ тәрбиелеуде бұл мәселелер бойынша болашақ зерттеулер ретінде төмендегідей ұсыныстар жасауға болады:

- бір жарым ғасырға созылған өзіндік бай дәстүрі бар, кешегі ұлы Абай, Шәкәрім, М.Әуезов сынды әлем таныған алыптар оқыған Абай орта мектебінің өмір жолын;

- А.Құнанбаев, Ш.Құдайбердиев, М.Әуезов шығармаларындағы педагогикалық ой-пікірлердің оқу-тәрбие үрдісіне енгізудің педагогикалық негіздерін;

-  Абай, Шәкәрім, Мұхтар мұрасындағы діни-адамгершілік көзқарастар сабақтастығын;

-  Абай, Шәкәрім, Мұхтар шығармаларындағы рухани құндылықтарда имандылық ұғымы т.б. оқу-тәрбие жұмысының мазмұнын арнайы зерттесе, бүгінгі қазақ педагогика тарихына үлес қосарлық диссертацияға арқау боларлық мол материалдың табылатыны даусыз.

Диссертацияның негізгі мазмұны мынадай басылымдарда жарияланды:

  1.  . Абайдың адамгершілік ойларындағы философиялық түйіндер // Жоғары оқу орындары мен мектептердің бірлесе әрекет ету тәжірбиесі - жаңа сатыдағы мұғалімдерді сапалы даярлау негізі. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. - Семей, 2005. - Б. 359-362.
  2.  Оқытудың тәрбиелік жүйесіндегі теориялық, әдіснамалық негізінің қолдануы және қазақ халық әндерінің педагогикалық потенциалы // Жоғары оқу орындары мен мектептердің бірлесе әрекет ету тәжірбиесі - жаңа сатыдағы мұғалімдерді сапалы даярлау негізі. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. - Семей, 2005. - Б. 362-365.
  3.  Шәкәрімнің педагогикалық көзқарастары // Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығын зерттеудің өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. - Семей, 2006. - Б.112-115. (М.О.Әбдікәрімовпен авторлық бірлестікте).
  4.  Ұлттық тәлім-тәрбие мазмұны Абай мен Мұхтар Әуезовтың педагогикалық идеяларында // Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылығын зерттеудің өзекті мәселелері. Республикалық ғылыми-теориялық конференция материалдары. - Семей, 2006. -Б.126-128 (М.О.Әбдікәрімовпен авторлық бірлестікте).
  5.   Бала тәрбиесі-еліміздің болашағы // Президенттің Қазақстан халқына жолдауын жүзеге асырудағы мектепке дейінгі және бастауыш мектептегі тәрбиелеу мен оқытуды ұйымдастырудың қазіргі бағыттары. Республикалық ғылыми-практикалық конференция материалдары. - Семей, 2006. – Б. 218-222.
  6.  Абай, Шәкәрім, Мұхтарлардың рухани сабақтастығы // Абай мен Пушкин шығармашылығындағы үндестік. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары.- Семей, 2006. – Б.376-379.
  7.  Абай, Шәкәрім, Мұхтар шығармаларындағы әлеуметтік-рухани көзқарастар //Қазақстан Республикасының білім беру жүйесін жетілдірудің теория-методологиялық контексіндегі көпмәдениеттілік принциптерін іске асыру. Халықаралық ғылыми-практикалық конференция материалдары. - Семей, 2006. - Б.439-443. (М.О.Әбдікәрімовпен авторлық бірлестікте).
  8.   Семей өңірінен шыққан әнші-композиторлар // Республикалық студенттік ғылыми-конференция. Алматы: Т.Жүргенов атындағы ұлттық өнер академиясы, 2006.- Б.56-61.
  9.  Ұстаздың бала тәрбиесіндегі қасиеттері // Бастауыш мектеп.  - 2006. - №4. - Б.34-36.
  10.  Абай көзқарасындағы адамгершілік негізі // Қазақстан орта мектебі. - 2006. - №6. - Б.14-18.
  11.   Абай Құнанбаев қазақ халқының музыка ағартушылығында атқарған ролі қандай? // Қазақстан мектебі. - 2006. - №8.  - Б.37-39.
  12.   Шәкәрімнің музыкалық-шығармашылық мұрасы // Білім берудегі менеджмент. - 2007. - №1. –Б.25-29.
  13.  Абай, Шәкәрім, Мұхтарлардың тәлім-тәрбиелік идеяларының сабақтастығы және оларды педагогикалық үрдіске ендіру. Арнайы курс бағдарламасы. – Семей: СМПИ, 2006. - 36 б.


Резюме

Султанова Нургуль Камильевна

 

Преемственность педагогических идей А. Кунанбаева, Ш.Кудайбердиева, М.Ауэзова и внедрение их в

учебно-воспитательный процесс

13.00.01 – Общая педагогика, педагогика и история образования, этнопедагогика

 

Актуальность исследования. Завоевание независимости Республики Казахстан выдвигает перед педагогической наукой и практикой новые задачи, направленные на формирование личности. В условиях глобализационных процессов актуализируются задачи воспитания подрастающего поколения на основе единых национальных ценностей. Поэтому изучение и использование педагогического наследия великих сыновей казахского народа приобретает особую актуальность. В ходе проведенного исследования мы обозночили следующие противоречия, которые вызваны недостаточным использованием в научно-педагогической практике педагогические наследия Абая Кунанбаева, Шакарима Кудайбердиева, Мухтара Ауэзова и между возможностью, потребностью и необходимостью внедрения в учебно-воспитательный процесс высших учебных заведений через изучение наследий великих мыслителей в единстве, органичной связи и преемственности. Такой подход позволяет не только более глубоко изучить проблему, но и шире, всесторонне использовать педагогические идеи гуманистов в педагогической практике. Исходя из актуальности темы, задач, поставленных нами в диссертациионной работе была определена следующая формулировка темы «Преемственность педагогических идей А. Кунанбаева, Ш.Кудайбердиева, М.Ауэзова и внедрение их в учебно-воспитательный процесс».

Цель исследования: научно-теоретическая характеристика педагогического наследия Абая Кунанбаева, Шакарима Кудайбердиева, Мухтара Ауэзова в их органическом единстве, взаимосвязи, преемственности и определении возможностей использования в учебно-воспитательном процессе.

Объект исследования: учебно-воспитательный процесс высших учебных заведений.

Методы исследования:

- систематизация и научно-теоретическое изучение педагогических идей Абая Кунанбаева, Шакарима Кудайбердиева, Мухтара Ауэзова широко представленных в их сочинениях;

- выявление педагогических идей в их взаимосвязи и единстве;

- определение возможностей философских, педагогических, религиозных и социальных воззрений великих мыслителей для использования в современной педагогической практике;

- разработка, апробация спецкурса  «Преемственность педагогических идей Абая, Шакарима, Мухтара и внедрение их в педагогический процесс». Изучение и коррекция полученных результатов;

- представить методические рекомендации по изучению и использованию педагогического наследия великих мыслителей.

Методологическая основа исследования: Закон «Об образовании» РК,  концепции и нормативные документы об образовании, теория развития личности, деятельности; философские, психологические, педагогические мнения Абая Кунанбаева, Шакарима Кудайбердиева, Мухтара Ауэзова; научные труды отечественных и зарубежных исследователей.

Результаты работы:

- изучены  педагогические идеи Абая Кунанбаева, Шакарима Кудайбердиева, Мухтара Ауэзова представленные в их сочинениях;

- дана научно-педагогическая характеристика педагогических воззрений великих мыслителей в их взаимосвязи и единстве;

- разработан и представлен спецкурс  «Преемственность педагогических идей Абая, Шакарима, Мухтара и внедрение их в педагогический процесс».

- представлен практический опыт внедрения педагогических идей Абая Кунанбаева, Шакарима Кудайбердиева, Мухтара Ауэзова в практику, методические рекомендации по их использоавнию.

Степень внедрения заключается в том, что разработаны и внедрены в учебный процесс Семипалатинского государственного педагогического института, социально-гуманитарный факультет Семипалатинского государственного университета им. Шакарима.

Область применения:

Результаты проведенного исследования могут быть применены в образовательном процессе высших, средних специальных учебных заведениях, а также для использования в воспитании подрастающего поколения педагогам в системе общего средного образования.

Рекомендации по внедрению или итоги внедрения научно-исследовательской работы: 

- теоретические основы педагогических воззрений Абая Кунанбаева, Шакарима Кудайбердиева, Мухтара Ауэзова в их единстве;

- внедрение содержания педагогических идей великих мыслителей в практику деятельности высших учебных заведений.

- программа спецкурса «Преемственность педагогических идей Абая, Шакарима, Мухтара и внедрение их в педагогический процесс».

- научно-теоретические рекомендации и указания по изучению педагогического наследия Абая Кунанбаева, Шакарима Кудайбердиева, Мухтара Ауэзова.

Resume

Sultanova Nurgul Kamilyevna

Succession of A. Kunanbaev, Sh. Kudariberdiev and M. Auezov’s pedagogical ideas and introduction of them into the teaching and educational process.

13.00.01. – The Common pedagogics, pedagogics and the history of education, ethnopedagogics.

Research actuality. The Kazakhstan Republic Independence demands to develop new aims and goals concerned with personality upbringing from the pedagogical science and practice.  In the conditions of global processes the upbringing aims of growing up generation are actualized on the basis of common national values. Therefore the study and use of Kazakh Great sons’ pedagogical heritage is of peculiar importance. It should be noticed that researchers studied A. Kunanbaev, Sh. Kudariberdiev and M. Auezov’s pedagogical heritage at various times. However, a special attention of this thesis is directed study the great writers’ heritage in the unity, organic connection and succession. This approach allows not only to investigate the problem deeply but to use comprehensively humanist pedagogical ideas in the pedagogical practice. Resulting from the theme actuality and thesis aims the following formulation was defined: “Succession of A. Kunanbaev, Sh. Kudariberdiev and M. Auezov’s pedagogical ideas and introduction of them into the teaching and educational process”                                          

Research aim: the scientific and theoretical characteristics of A. Kunanbaev, Sh. Kudariberdiev and M. Auezov’s pedagogical heritage in their organic unity, correlation, succession and determination of possible use in the teaching and educational process.

Research object: the teaching and educational process of higher educational institutions.

Research methods: 

- systematization and  scientific-theoretical study of A. Kunanbaev, Sh. Kudariberdiev and M. Auezov’s pedagogical ideas represented in their compositions;

- revealing the pedagogical ideas in their correlation and unity;

- determining the possibilities of great thinkers’ philosophical, pedagogical, religious and social views for the use in a modern pedadodical practice;

  - working out and approbation of a special course “Succession of A. Kunanbaev, Sh. Kudariberdiev and M. Auezov’s pedagogical ideas and introduction of them into the teaching and educational process”. Studying and correction of the received results;

-  methodological recommendations for the great thinkers’ pedagogical heritage studying and use.

Methodological base of the research:

- conceptions and normative documents  on education, theory of personal development and activity;

- A. Kunanbaev, Sh. Kudariberdiev and M. Auezov’s philosophical, pedagogical opinions

- scientific works of our country and foreign  researchers;

     Research results:

- systematical study of A. Kunanbaev, Sh. Kudariberdiev and M. Auezov’s pedagogical ideas represented in their composition;

- scientific and pedagogical characteristics of great thinkers’ pedagogical views in their correlation and unity;

- a special course “Succession of A. Kunanbaev, Sh. Kudariberdiev and M. Auezov’s pedagogical ideas and introduction of them into the teaching and educational process” is worked out and represented;

- a practical experience  introducing  A. Kunanbaev, Sh. Kudariberdiev and M. Auezov’s pedagogical ideas into practice, methodical recommendations for their use.

Introduction Degree lies in the fact that the program of a special course “Succession of A. Kunanbaev, Sh. Kudariberdiev and M. Auezov’s pedagogical ideas and introduction of them into the teaching and educational process” is worked out and introduced into the educational process.

Introduction recommendations or thesis introduction recommendations:

- a theoretical bases of pedagogical views of Abai, Shakharim, M.Auezov in their unity;

-  introduction of great thinkers’ pedagogical ideas into the higher educational institution activity practice;.

- the program of a special course “Succession of A. Kunanbaev, Sh. Kudariberdiev and M. Auezov’s pedagogical ideas and introduction of them into the teaching and educational process”;

- a scientific and theoretical recommendations and instructions for studying A. Kunanbaev, Sh. Kudariberdiev and M. Auezov’s pedagogical heritage.


Басуға 23.04.2007 ж. қол қойылды. Пішімі 6084 1/16. Офсеттік қағазы.
Көлемі 1,5 ес.-б.т. Таралымы 100 дана. Тапсырыс № 149.

Е.А.Бөкетов атындағы ҚарМУ баспасының баспаханасында басылып шықты
100012, Қарағанды қ., Гоголь к-сі, 38

PAGE 23


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

39058. Браузерная анимация 79 KB
  Это тот же принцип что и в кино: для непрерывной анимации достаточно 24 или больше вызовов таймера в секунду. Псевдокод для анимации выглядит так: У анимации есть три основных параметра: dely время между кадрами в миллисекундах т. stepprogress функция stepprogress занимается отрисовкой состояния анимации соответствующего времени progress. Значение progress меняется от 0 в начале анимации до 1 в конце.
39059. Обработка изображений в математическом пакете MATLAB с использованием расширения Image processing toolbox 150.5 KB
  Например диагностика различных заболеваний по изображениям внутренних органов человека обнаружение лесных пожаров поиск перспективных для ловли рыбы акваторий оценка экологического состояния регионов навигационные задачи и т. матрицы в котором каждый элемент соответствует одному пикселю отображаемого изображения. Некоторые изображения например полноцветные представляются в виде трехмерных массивов где представлены соответственно красная зеленая и синяя составляющие.