13190

Кәсіпорын балансы және оны талдау

Дипломная

Бухгалтерский учет и финансовый аудит

Мазмұны Кіріспе Кәсіпорынның жалпы шаруашылық қызметінің сипаттамасы. Кәсіпорын қызметінің мәні мақсаттары мен міндеттері. Кәсіпорынның бухгалтерлік есебінің ұйымдастырылуы және есеп саясаты. Кәсіпорынның техникалықэкономикалық көрсеткіштеріні...

Казахский

2013-05-11

387 KB

282 чел.

Мазмұны

Кіріспе

Кәсіпорынның жалпы шаруашылық қызметінің сипаттамасы

1.1.Кәсіпорын қызметінің мәні, мақсаттары мен міндеттері

 1.2.Кәсіпорынның бухгалтерлік есебінің ұйымдастырылуы және есеп саясаты

 1.3.Кәсіпорынның техникалық-экономикалық көрсеткіштерінің жалпы сипаттамасы

  1.  Бухгалтерлік баланстың мазмұны және оны талдау

2.1. Бухгалтерлік баланс, оның ролі мен мағынасы. Бухгалтерлік

        баланстың түрлері

2.2. Бухгалтерлік баланстың құрамы мен мазмұны

2.3. Баланс активтерінің құрамы мен құрылымының динамикасын

       талдау

2.4. Баланс активінің құрастырылу көздерінің құрамы мен құрылымының

      динамикасын талдау

2.5.Кәсіпорынның баланс өтімділігін талдау

  1.  Шет елдердің бухгалтерлік балансының нысандарын салыстырмалы

   талдау

3.1. Беларус және Ресей елдерінің бухгалтерлік балансының нысандарын

       салыстырмалы талдау -

3.2.Зерттеліп отырған кәсіпорынның бухгалтерлік есебінің жетілдіру

      жолдары   

Қорытынды

Қолданылған әдебиеттер тізімі


Қосымшалар

            Мен дипломдық жұмысымды «Кәсіпорын балансы және оны талдау» тақырыбына жаздым. Ол  «Жолаушыларды тасымалдау»  Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің   материалдарына  сүйеніп жазылған.

       Соңғы жылдары Ұлттық компания «Қазақстан темір жолының »   қаржылық-экономикалық қызметінде көптеген өзгерістер болды. Магистралды темір жол желісінің және эксплуатациялық- тасымалдау қызметінің және жүйелерді ұстауды жетілдірудің және техникалық құралдардың оптимизацилануына бағытталған іс-шаралар жүргізілді.

     Ұлттық темір жол компаниясының құрамында лакомотив және вагондардың оптимальді паркі сақталынған.  Құрылымдық бөлімшелер арасында ішкі өзара қызмет механизмі және қаржылық бөлулер  жасалынған және  темір жол тасымалдарының  қалыптасу жүйелері жетілдірілген.

     Республикалық мемлекеттік кәсіпорын «Қазақстан темір жолының» мүліктік базасында жекшелендіруге жатпайтын баланста ерте жасалынған заңды тұлғалардың мүліктеріне және де магистралды  темір жол желісіне пайдалануға берілетін жабық акционерлік қоғам «Қазақстан темір жолы ұлттық компаниясы» ашылған. Салаларды қайта құру бойынша жұмыстар жасалынған, бухгалтерлік есептің халықаралық стандарттары , шығындарды бюджеттеу жүйесі және жаңа салық заңдылығы енгізілген, жүк жіберуші және жүк алушы арасындағы өзара қатынастар жетілдірілуде, бухгалтерлік есеп және экономикалық , өндірістік қызметтерінің сфераларында автоматтандыру деңгейі көтерілуде. Мұның барлығы білімнің жүйелі жоғарлауын,теорияның терең оқытылуын және темір жол көлігінің мамандарымен және шаруашылық бөлімше басшыларымен жұмыс тәжірбиесін талап етеді.

       Есептің барлық мәліметтері шаруашылық субъектілерінің және олардың құрылымдық бөлімшелерінің  жұмыстарының оперативті басшылығына қолданылады, олардың негізінде ағымдағы жоспарлар және болжамдар жасалынады және де біздің еліміздің экономикасының дамуының барлық заңдылықтары зерттеледі және оқытылады.

   Техника және ғылымда үлкен өзгерістер болып жатқанда, біздің ғасырымызда жүйелі есеп беретін нақты және дамыған экономикалық ақпаратсыз шаруашылық субъектісінің күрделі экономикалық механизмімен басқару мүмкін емес. Есеп басқару жүйесінде басты орын алады. Ол өндірістің регионалды процесін, тарату және қайта таратуды көрсетеді, кәсіпорынның қаржылық жағдайын сипаттайды, оның қызметін жоспарлау үшін негіз болып табылады.

      Кәсіпорында еліміз соңғы нарықтық қатынастарға көшуіне байланысты бухгалтерлік есептің  әдістемесі және тәжірбиесі түбегейлі өзгерген.

 Қазіргі уақытта болып жатқан нарықтық қатынастар кәсіпорындардың шаруашылқты жүргізуші субъект ретінде құқық жағдайларын едәуір нығайтып, олардың көптеген өндірістік және қаржылық мәселелерді өз бетінше шешуге мол мүмкіншілік ашты. Атап айтқанда, ішкі және сыртқы нарықта білікті серікті таңдауға қол жетті, өйткені болашақта бірлескен іс-әрекеттің тиімділігі көбінесе осыған байланысты болады. Кәсіпорындар бұрынғыдай емес қазір контрагенттерді (жабдықтаушы, сатып алушы, мердігер, банк және тағы басқалары )  өзі таңдап алады. Басқаша сөзбен айтқанда, шаруашылықты жүргізуші субъектілердің қызметінің жетістіктері басқару деңгейіне, қабылданған шешімдердің объективтілігі, нақтылығы, шұғылдығы мен ғылыми негізделуіне тікелей тәуелді.

      Субъектінің қарамағындағы қаржылық ресурстары мен өзіне қабылдаған міндеттемелері туралы ақпаратарды қаржылық жағдай жөніндегі қорытынды есеп нысанында пайдаланушыларға ұдайы тапсырып отыру – бухгалтерлік есептің негізгі мақсаты бірі болып табылады. Мұндай қорытынды есеп баланс деп аталады. Ол активтердің, меншікті капиталдың, ақша қаражаттарының жағдайын бір мерзімге көрсетеді.  Қаржылық жағдай кәсіпорынның активтері және оның құралу көздерінің нақты барын айтады.

Ұсынылып отырған дипломдық жұмыстың мақсаты – кәсіпорынның бухгалтерлік есеп және  қаржылық есептілігі туралы мағұлмат беру, оны ұғыну,  

талдау жүргізу және талдау зерттеуіндегі дағдыларды меңгеруге көмектесу болып табылады. Бұл болашақ жас мамандарға талдау жұмысын біліктілікпен жургізуге, кәсіпорынның қаржы-шаруашылық қызметінің нәтижелері мен нарықтық тұрақтылығы туралы дұрыс,  ғылыми негізделген баға мен қорытынды беруге көмектеседі.        

 

 

1  Кәсіпорынның жалпы қаржы шаруашылық қызметінің сипаттамасы

  1.  Кәсіпорын қызметінің мәні, мақсаттары мен міндеттері

             Мен дипломдық алдындағы тәжірбиені “Жолаушыларды тасымалдау” Жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің Алматы регионалдық жолаушылар филиалында өткізгендіктен дипломдық жұмыс осы филиал материалдарына негізделіп жазылды.

“Жолаушыларды тасымалдау” Жауапкершілігі шектеулі серіктестік Алматы регионалдық жолаушылар филиалы қоғамының орналасу орнынан тыс жерде орналасқан және оның қызметін жүзеге асырушы жолаушыларды тасымалдау ашық акционерлік қоғамының негізделген құрылымдық бөлімшесі болып табылады.

Филиал Қазақстан Республикасының заңдылығына сәйкес құрылған және директорлар кеңесінің шешімі негізінде тіркелген. “Жолаушыларды тасымалдау” ашық акционерлік қоғамындағы Астана қаласы юстициясы басқармасында 2002жылы 21 мамырда тіркелінген.

Филиалдың жеке балансы бар. Оның мүлігі және құралы қоғамның жалпы балансында ескеріледі. Өз ісәрекетін жүргізу және ұйымдастыру үшін филиал құрылған заңды тәртіпте банкілерде ағымдағы шоттарын ашады.

Филиалда қоғамның атымен эмблемасы, тауар белгісі, мөрі, штампысы және бланкісі бар.

Филиал өздігінен қалыптасқан поездарда және вокзалдарда және     “Қазақстан темір жолы Республикалық мемлекеттік кәсіпорыны” қызмет ететін басқа да мемлекет шекараларындағы қалыптасқан теміржол әкімшілігінде  жолаушыларға қызмет көрсетуді  ұйымдастыруды қамтамасыз етеді.

Филиалдың кірісі орындаған жұмыс көлемінің ауқымынан және “Жолаушыларды тасымалдау” жауапкершілігі шектеулі серіктестіктің тағайындаған   есеп айрысу құнының деңгейіне байланысты қалыптасады.                                                                                             

Сондайақ Қазақстан Республикасының тыйым салынбайтын басқа да қызмет түрлерінің жүзеге асырылуына байланысты. Эксплуатациялық жұмыстың көрсеткіштерін орындау үшін есеп айпысу бағалары “Жолаушыларды тасымалдау”ашық акционерлік қоғамымымен белгіленеді. “Жолаушыларды тасымалдау” ашық акционерлік қоғамы және филиал арасында есептеулер жүргізу  және шоттарды көрсету ай сайын жүргізіледі. Есеп жағдайлары  ай сайынғы балансты құруда анықталады. “Жолаушыларды тасымалдау” жауапкершілігі шектеулі серіктестік әр қаржылық жылы филиалға белгілейді:

Мемлекеттік тапсырыс: жолаушыларды жөнелту;

Есептік көрсеткіштер: жұмысшылар саны, еңбек ақы қоры, қызмет және жұмыстың өзіндік құны, таза табыс және оның таратылуының бағыты.

Филиал өзінің құрамына тікелей бағынатын құрылымдық бөлімшелерге ие: вокзалдар, жолдық қауіпсіздікті ұйымдастырудың вокзалдық кешендері, сызықтық билеттік кассалар.

Филиалдың негізгі мақсаты болып:

- заңды және жеке тұлғалардың қажеттіліктерін жолаушылық теміржол тасымалдаулармен, жүктерді тасымалдаумен уақытылы және сапалы қамтамасыз ету;

- құпия және қызметтік анықтамаларды жойылудан сақтау бойынша шара кешендерін жүргізу;

- жолаушылардың қауіпсіздігін және поштамен жіберілген жүктің сақтылығын қамтамасыз ету табылады.   

Филиалдың негізгі есебі болып:

- Халықаралық және ішкі қатынастарда поштаны және жүктерді жолаушы теміржол тасымалдаулармен қамтамасыз ету және ұйымдастыру;

-  жолаушы  шаруашылық  объектілерін  түзу жағдайда ұстау;

- жолаушыларда сапалы және мәдени қызмет көрсетумен қамтамасыз ету.

      Филиал өзіне жүктелген міндеттеріне байланысты келесі қызметтерді орындайды:

-  жолаушы станцияларын,вокзалдарын, вокзалды кешендерін және сызықты             кассаларын жұмыспен қамтамасыз етеді;

- филиал балансындағы негізгі қорларды ағымдағы жөндеумен қамтиды;

- теміржол билеттерін сатумен қамтамасыз етеді;

- вокзалдардың бос аудандарын және жолаушы шаруашылығындағы басқа да      объектілердің тиімді қолданылуын, жолаушыларға қызметтерді өткізумен және өңдеу бойынша коммерциялық қызметті жүзеге асырады;

- жолаушы поездарының қозғалысын, жолаушылардың және жіберілген поштаның, ауыр жүктердің, жүктердің сақтылығын қамтамасыз етеді;

- жолаушыларға мәдени қызмет көрсетудің жоғарлауын қамтамасыз етеді;

- вокзалдардың, вокзалдық кешендердің жол қауіпсіздігін ұйымдастырудың, сызықтық билет кассалардың жұмысына және олардың ақша қаражаттарының сақтылығына бақылауды қамтамасыз етеді;

- жолаушы тасмалдарының рентаблділік және экономикалық тиімділікті қамтамасыз етуге бағытталған бағдарламаларды өткізуді және өңдеуді жүзеге асырады;

- жолаушыларды тасмалдаулардан жіне олармен байланысты жұмыстардан түскен кірістердің уақыттылығына және толықтығына бақылауды қамтамасыз етеді;

- қаржылық және жоспарлыэкономикалық жұмыстарды жетілдіреді;

- тарифтердің және бағалардың мемлекеттік тәртіпте сақталуын қамтамасыз етеді;

- зияндарды тоқтату бойынша шараларды қабылдайды, олардың пайда болу шарттарын және себептерін құқық  қорғау органдармен өздерінің жұмысын үйлестіре отырып жояды;

- салық салу бойынша заңдылықтарға сәйкес бюджетке және бюджеттен тыс қорларға уақытылы құралдардың енгізілуін  қамтамасыз етеді;

- маркетингтік қызметін дамытады;

- баланс жасайды, бекітілген тәртіпке бухгалтерлік, статистикалық есеп және қаржылық есептілік жіргізеді, олаодың дұрыстығын қамтамасыз етеді,     «Қазақстан темір жолы» республикалық мемлекеттік  кәсіпорынның әдісі бойынша шаралар өткізеді, қаржылық есептілікті дайындау және қолдану процесінде есептің жалпы тәртібін және негізгі принциптерін белгілейді;

-жолаушыларды, жүктерді, ауыр жүктерді, табыстарды, шығыстарды, қаржылық және экономикалық көрсеткіштердің жылдық және айлық тасымалдау көлемдерін белгілейді;

- жолаушы шаруашылық объектілерін қолдану арқылы жолаушылдарға қызмет өткізу және өңдеу бойынша коммерциялық қызметті жүзеге асырады.

          Филиал балансында  отыз алты  вокзал есептеледі, оның ішінде:

- класстан тыс  екі вокзал

- екінші класста екі  вокзал

- үшінші класста он вокзал

- төртінші, бесінші класста жиырма екі вокзал.

        Филиалмен жалпы басқаруды қоғам жүзеге асырады. Филиалды басқару бойынша қоғам компетенциясына кіретіндер:

-   ережелерге бекітулер, өзгертулер және қосымшалар енгізу;

- оның қызметіндегі негізгі бағытты анықтау, оларды орындауда есептерді және жоспарларды бекіту;

 филиал директорын, оның орынбасарларын, бас инженерін және бас бухгалтерін тағайындау және жұмыстан шығару;

 штат күнделігін бекіту және филиал құрылымын анықтау;

филиал бюджетін бекіту;

 филиалды материалдық құралдармен таратудың мөлшеоін, нысанын және тәртібін белгілеу;

 аудитор қорытындысы есеп қызметінің нәтижесі бойынша жылдық есептерді бекіту, зияндарды жабу және табыстарды бөлу тәртібін анықтау;

 Қазақстан Республикасының заңдылығы және жарлықта қарастырылған басқа да қызметтер.

       Филиал қызметі  қоғамның директорлар кеңесінің шешімі бойынша және Қазақстан Республикасының заңдылығында бекітілген басқа жағдайларда тоқтатылады. Филиалдың таратылуы белгіленген заңды тәртіппен жүргізіледі.

  1.  Кәсіпорындағы бухгалтерлік есебінің ұйымдастырылуы және есеп саясаты.

  2002 жылдың 24 маусымындағы «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есертілік туралы» Қазақстан Республикасының заңдылығына сәйкес есеп саясаты ұйымның қажеттілігі және оның қызметінің ерекшілігінің нәтижесінен Қазақстан Республикасының бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік, бухгалтерлік есеп стандарттары және бухгалтерлік есептің типтік жоспар шоттары заңдылығының талаптарына сәйкес бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілікті жасауды жүргізу үшін ұйыммен қабылданған тәжірбие және тәртіпті, шарттарды, негіздерді, қағидаларды көрсетеді.

  Есеп саясатын қалыптастыру үшін  негіз болып шаруашылық операциялардың, активтердің, капиталдың, міндеттемелердің, табыстардың және шығыстардың альтернативті әдісін көруге мүмкіндік беретін қаржылық еселтіліктің халықаралық стандарты табылады.

Есеп саясатының қалыптасуы қаржылық есептілікті жасау және бухгалтерлік есепті жүргізу үшін сапа негізінде қабылданған және ұйым қызметі шарттарының нәтижесі негізінде бір әдісті таңдаудан тұрады.

Сонымен есеп саясаты – бұл қаржылық есептілікті ашу және бухгалтерлік есепті жүргізу үшін ұйыммен қабылданған әдістер жиынтығы. Жолаушыларды тасмалдаудың бухгалтерлік қызметінің міндеті  болып бухгалтерлік есепті бухгалтерлік есеп стаендарттарына, Қазақстан Республикасының субъектілерінің қаржылық-шаруашылық қызметінің Бас шоттар жоспары және бухгалтерлік есеп бойынша Қазақстан Республикасының басқа да нормативті-құқықтық құжаттары және де есеп саясатымен, жұмыстық есеп шоттарына сәйкес жоғарыдағы құжаттарға қарама-қарсы келмейтін және кәсіпорын компетенциясы шегінде жасалынған бұйрықтар, үкімдер.

Бухгалтерлік қызметтің мақсаты болып:

- кәсіпорынның барлық меншік  түрлерінің сақтылығын қамтамасыз етілуін бақылау;

- табыс және кірістерді максималды алуды қамтамасыз ету және кәсіпорынның барлық құралдарын үнемді және рационалды шығындалуын бақылау;

-мемлекеттік бюджетпен, бюджеттен тыс қорлармен, кредитор және дебиторларменөз уақытындағы есеп айрысуларды қамтамасыз ету және бақылау.

Бухгалтерлік қызмет Бас шоттар жоспсрына сәйкес екі жақты жазу әдісімен, олармен жузеге асырылған шаруашылық операцияларын және кәсіпорын міндеттемелерін, меншікті капиталын, активтерінің бухгалтерлік есебін жүргізеді.

«Жолаушыларды тасымалдау» бухгалтериясы қызметтік белгілері бойынша ұйымдастырылған топтан тұрады:

- жұмысшылардың еңбек ақысы бойынша есес айрысу есебінің тобы;

-тауарлы-материалдық қорлар есебінің тобы;

-негізгі құралдар есебінің тобы;

- бухгалтерлік есепті автоматтандыру және әдістемелеу тобы.

Жолаушыларды тасымалдаудың бас бухгалтері барлық жүзеге асырылған шаруашылық операцияларды бухгалтерлік есеп шоттарында көрсетілуін, кәсіпорынның қаржылық жағдайы туралы оперативті ақпараттардың ұсынылуын, бухгалтерлік есептіліктің белгіленген уақытында жасалуының бақылауын қамтамасыз етеді.

Бухгалтерлік есеп тіркеулерінде жазба үшін негіз болып шаруашылық операциялардың іс-жүжінде жасалғанын көрсететін алғашқы құжаттар табылады.

Шаруашылық операцияларды безендіруде республикалық статистикалық және қаржылық органдармен белгіленген алғашқы бухгалтерлік құжаттардың типтік ішкі аралық нысандары қолданылады. Алғашқы бухгалтерлік құжаттардың типтік ішкі аралық нысандарымен қатар Жабық акйионерлік қоғамы ұлттық компаниясы «Қазақстан темір жолы» бекіткен арнайы теміржол көліктері үшін алғашқы құжаттардың бланкілері пайдаланылады. «Жолаушыларды тасымалдау» кәсіпорнында бухгалтерлік есепті ұйымдастырудың екі нысаны қолданылады:

- есептің журнал-ордерлік нысаны;

-есептің автоматтандырылған нысаны.

Есептің автоматтандырылған нысаны прогрессивті, персоналды компьютерлер және әр түрлі класстағы есептеуіш машиналарын пайдаланумен жузеге асырылады.

Бухгалтерлік есептің автоматтандырылған жүйесі келесі негізгі қызметтермен қамтамасыз етеді:

- алғашқы есептік ақпараттардың сақталуы, берілуі, дайындалуы,жиналуы;

- жоғары сенімділікпен және қысқа мерзімде кәсіпорынның қосымша бухгалтерлік құжаттарын алу және мәліметтердің нәтижесін машинамен өңдеу;

- кәсіпорынның экономикалық роцестерін басқару үшін қажетті есептік ақпараттарды кәсіпорындарға беру.

Жолаушыларды тасымалдаудың автоматтандырылған жүйесі төрт бөлімнен тұрады:

1 еңбек және еңбек ақы есебі

2 тауарлы-материалды қорлар есебі

3 негізгі құралдар есебі

4 аналитикалық және синтетикалық есеп.

1.3  Кәсіпорынның технико-экономикалық көрсеткіштерінің жалпы сипаттамасы.

            

              Кәсіпорынның балансын талдап зерттеуге көшпес бұрын ең алдымен оның технико-экономикалық көрсеткіштеріне, яғни мүлігінің және оның құралу көздерінің жағдайына, кәсіпорынның  олармен қамтамасыз етілуіне тоқтала кеткен жөн.

              Кәсіпорынның негізгі құралдарының қозғалысы туралы мәлімет 2003,2004 жылдар үшін бірінші кестеде көрсетілген.

1-ші  кесте

Кәсіпорынның негізгі құралдармен қамтамасыз етілуі.

   (мың теңге)

Негізгі құралдар атауы

2003 жыл

2004 жыл

Ауытқу

Өсу қарқыны

Үйлер мен ғимараттар

174662

498662

+324

2,85

Машиналар мен жабдықтар

9091

24859

+157,7

2,73

Көлік құралдары

445

2818

+2373

6,33

Басқадай негізгі құралдар

17074

38796

+217,2

2,27

Барлығы

201272

577053

375781

2,86

Кесте мәліметтерінен көріп отырғанымыздай негізгі құралдар 2003 жылға қарағанда 2004 жылы едәуір көбейіп отыр. Бұл кәсіпорынның тағы да қызметін жүзеге асыруға қажетті негізгі құралдар сатып алынғанын көрсетеді. Негізгі құралдар ішіндегі үлес салмағы жағынан үлкен орынды үйлер мен ғимараттар +324 мың тенге, немесе 2,85 пайызды алып отыр. Машиналар мен жабдықтар 2,73 пайызға, көлік құралдары 6,33 пайызға, басқадай негізгі құралдар 2,27 пайызға өскен.

Жалпы алғанда, кәсіпорында негізгі құралдардың өсуі оны сатып алумен байланысты болып отыр, яғни оларға машиналар мен жабдықтар, оның ішінде компьютерлер, ксерокс, факс, принтерлер және тағы басқалары жатады.

Кәсіпорынның 2003 және 2004 жылдар үшін дебиторлық қарызы екінші кестеде қарастырылған.

 

2-ші  кесте

Кәсіпорынның дебиторлық қарыздарына көз шолу. (мың теңге)

Дебиторлық қарыздар атауы

2003 жыл

2004 жыл

Ауытқу

Өсу қарқыны

АҚ “ҰҚ ҚТЖ” және ЖШС “Жолаушыларды тасымалдау”еншілестерінің арасындағы қарыздар

1095409

448440

+3353031

4,06

Жұмысшылардың қарыздары

325

3623

+3330

11,3

Басқа дебиторлық қарыздар

683

152

-531

0,22

Кесте мәліметтерінен көріп отырғанымыздай кәсіпорынның дебиторлық қарызы жал ішінде өсіп отыр, яғни еншілестер арасында 2004 жылы 4448440 мың тенге  немесе 4,06 пайызға өскен. Жұмыскерлер мен басқа да тұлғалардың қарыздары 2004 жылы  3653 мың тенгеге немесе 11,30 пайызға көбейген, яғни бұл өсу есеп беруге тиісті тұлғалардың қарыздарын өтемеуімен байланысты. 2004 жылы есеп беруге тиісті тұлғалардың қарыздары 3653 мың тенгені құрап отыр. Ал кәсіпорынның басқадай дебиторлық қарыздары 531 мың тенгеге немесе 0,22 пайызға азайғанын көрсетеді.

Жалпы алғанда кәсіпоынның дебиторлық қарызы 3355830 мың тенгеге немесе 4,06 пайызға өскен. Олардың ішінде үлкен үлес салмаққа еншілестердің қарыздары 2003 жылы 1095409  мың тенгеге , 2004 жылы  4448440 мың тенгені құрайды.

Кәсіпорынның тауарлы-материалдық босалқылармен қамтамасыз етілуі үшінші кестеде көрсетілген.

3-ші  кесте

Кәсіпорынның тауарлы-материалдық босалқылармен қамтамасыз етілуі

                                                                                                                          (мың теңге)

Тауарлы-материалдық босалқылар

2003 жыл

2004 жыл

Ауытқу

Өсу қарқыны

Материалдар

5330

47232

+41902

8,86

Барлығы

5330

47232

+41902

8,86

Үшінші кестеден көріп отырғанымыздай кәсіпорында материалдардың өсуі 2004 жылы 47232 мың тенгеге немесе 8,86 пайызға өскен. Материалдардың өсуі жақсы, себебі онымен де өнім өседі. Кәсіпоынның материалдары шикізаттан тұрады.

Кәсіпорынның 2003 және 2004 жылдар үшін кредиторлық борыштары  туралы мәлімет төртінші кестеде көрсетілген.

4-ші кесте

Кәсіпорынның кредиторлық борышына шолу   (мың теңге)

Кредиторлық борыштар

2003 жыл

2004 жыл

Ауытқу

Өсу қарқыны

Төленуге тиісті шоттар және вексельдер

1669

6101

+4432

365,5

Салықтар бойынша қарыздар

3208

4196

+988

130,7

Алынған аванстар

3309

2123

-1186

64,15

Еншілес серіктестіктерге борыш

1258905

4845572

+3586677

384,9

Төленуге тиісті есептелінген шығыстар

127734

2889

-9845

22,68

Басқалары

2387

2217

-170

92,8

Барлығы

1282212

4863098

+3580886

379,2

       Кесте мәліметтерінен көріп отырғанымыздай  кәсіпорынның кредиторлық борышы 3580886 мың теңгеге немесе 3,9 есе көбейіп отыр. Оның ішінде төленуге тиісті шоттар және вексельдер 4432 мың теңгеге немесе 3,6 есе өсіп отыр. Салықтар бойынша қарызда  988 мың теңгеге немесе 1,3 есе өсіп отыр, оның ішінде әлеуметтік салық 1500 мың теңгені, мүлік салығы 950 мың теңгені, 1746 мың теңгені басқадай салықтар құрайды. Еншілес серіктестіктерге борыш  3586677 мың теңгеге немесе 3,8 есе көбейген, ол бас кәсіпорынға қаржыландыру үшін қарызын құрайды. Алынған аванстар 1186 мың теңгеге немесе 6,4 есе азайған. Басқадай кредиторлық борыштары  170 мың теңгеге немесе 9,2 есе азайған, яғни ол зейнетақы қоры бойынша есептесулер және тағы басқа кредиторлық борыштарын білдіреді. Төленуге тиісті есептелінген шығыстар 9845 мың теңгеге немесе 2,2 есе азайған, оған кәсіпорынның еңбекақы бойынша қарыздары жатады.

Жалпы кәсіпорынның кредиторлық борыштары 3580886 мың теңгеге немесе 3,9 есе өскен. Бұл кәсіпорын үшін жақсы емес және кәсіпорының төлеуіне жататын қарыздарының өскенін көрсетеді.

 

2.  Бухгалтерлік баланстың мазмұны және оны талдау

2.1. Бухгалтерлік баланс, оның ролі мен мағынасы. Бухгалтерлік баланстың  түрлері.

                

                 Субъектінің қарамағындағы қаржылық ресурстар мен өзіне қабылдаған міндеттемелері  туралы ақпараттарды қаржылық жағдай жөніндегі қорытынды есептің нысанында пайдаланушыларға ұдайы (жүйелі түрде) тапсырып отыру – бухгалтерлік есептің негізгі мақсатының бірі болып табылады. Ондай қорытынды есеп дәстүрлі түрде «баланс» деп аталады.

Ол активтердің, меншікті капиталдың және міндеттемелердің жағдайын ақшалай өлшеммен белгілі бір мерзімге көрсетеді. Сөйтіп, бухгалтерлік баланс дербес есеп жүргізуші кез-келген шаруашылық жүргізуші субъектінің нақты бір уақыт сәтіндегі қаржылық жағдайын көрсетеді.

Қаржылық жағдай деп шаруашылық жүргізуші субъектіге қатысты активтердің нақты бары мен оларға қарама-қарсы қойылған олардың құралу көздерін (меншікті капитал мен міндеттемелерді) түсіну керек:

Төменде бухгалтерлік баланстың схемасы келтірілді.

А =МК +М                (1)

                        Жылдық баланс (қорытынды)- есеп беру мерзіміндегі кәсіпорынның қаржылық жағдайы жөніндегі ақпараттар көзі болып табылады. Ол есепті жылдың аяғында (есепті жылдан кейінгі жылдың бірінші күніне) құрылады. Есепті жылдың аяғына ең дұрыс баланс құрудың міндетті постулаты-бухгалтерлік есепте нәтижесін толық көрсете отырып, кәсіпорынның мүліктеріне және қаржылық міндеттемелеріне міндетті түрде түгелдеу жүргізу.

                       Жылдық бухгалтерлік баланс негізінен есеп регистрлерінің, Бас кітаптың мәліметтері негізінде құрылады.

                      Жойылу балансы- шаруашылық жүргізуші субъекті әртүрлі себептерге байланысты жойылған сәтте құрылатын баланс. Жойылу балансының кәдімгі баланстан негізгі айырмашылығы оның баптарының бағалануымен айқындалады.

                    Бағалу сатып- өткізу бағасы бойынша жүзеге асырылады, көп жағдайда ол баланстық құнынан әлдеқайда төмен болады. Әдетте қорытынды баланста болатын кейбір баптар, бюджеттік бөліп-таратушы «Алдағы кезеңнің есебіне жататын табыстар», «Алдағы кезеңнің есебіне жататын шығыстар», «Күмәнді борыштар бойынша резервтер», «Болашақ төлемдердің резерві» баптары жойылу балансында тіпті болмауы мүмкін. Басқа жағынан қарағанда жойылу балансында бұрын болмаған баптар пайда болуы мүмкін, мысалы, «фирма бағасы» (гудвилл). Кәсіпорынның меншікті капиталы жойылу балансында кейде жеке баптар бойынша көрсетілмейді. Себебі жойылу кезеңнің басында кәсіпорынның меншікті капиталы арнайы ашылған «жою» шотына аударылады. Бұл шотта мүліктік баптарды бағалудағы айырмашылық, сонымен бірге жоюға байланысты шығыстар көрсетіледі. Шоттың қалдық сомасы (сальдосы) жойылу балансының активінде немесе пассивінде көрсетіледі.

                   Брутто баланс- реттеуші баптар енгізілетін баланс. Реттеуші баптарға негізгі құралдардың тозуы, материалдық емес активтердің амортизациясы және тағы басқалары жатады.

                 Нетто баланс (немесе тазаланған баланс)- реттеуші баптар алынып тасталынған баланс. Оны кәсіпорынның қаржылық жағдайына талдау жасау кезінде пайдалану ыңғайлырақ. Бұндай баланстың мәліметтері кәсіпорынның қарамағындағы шаруашылық қаржыларының нақты сомасын сипаттайды.

               Бөлуші баланс- кәсіпорынның құрылымдық бөлімшесін өз алдына дербес кәсіпорын ретінде бөліп шығарған сәтте немесе кәсіпорында бір-бірінен тәуелсіз бірнеше кәсіпорындарға бөліп жіберген кезде құрылады.

              Ішкі баланс (мейлінше егжей- тегжейлі)- қаржылық талдау жасау, жоспарлау, басқару және кәсіпорын мен оның филиалдарының, құрылымдық бөлімдерінің   шаруашылық қызметіне бақылау жасау үшін пайдаланылады.

             Сыртқы баланс сыртқы пайдаланушылар үшін құрылады. Сыртқы пайдаланушылар үшін ең алдымен басты ақпарат көзі болып табылады. Ондай баланстың мазмұны құрылымы және сыртқы пайдаланушыларға тапсырылу тәртібі заңмен, шаруашылық жүргізуші субъектілердің есеп саясатымен, пайдаланушылардың талабымен айқындалады. Баланс салық органдарына, қор биржаларына тапсырылады, бұқаралық ақпарат құралдарына, арнайы анықтамаларда басылады.

       Қазақстан Р еспубликасының нарықтық қатынастарға өтуіне байланысты шоғырландырылған (консалидацияланған) баланстың ролі артып отыр.

     Ірі компаниялар салық төлеуде тиімдірек экономикалық қол жеткізу үшін немесе басқадай мақсаттармен еншілес кәсіпорындар құрады. Инвестор олардың бірінің акцияларын сатып ала отырып, барлық кәсіпорындар туралы түсінікті ақпараттар алғысы келеді.

       Шоғырландырылған (консалидацияланған) қаржылық қорытынды есепті құрудың негізгі мақсаты- бас кәсіпорын мен еншілес кәсіпорындардың қызметін бірегей шаруашылық ұйым ретінде көрсету. Бухгалтерлік есептің 13 «Шоғырландырылған қаржылық қорытынды есеп еншілес серіктестерге салынған инвестициялар есебі » деп аталатын ұлттық стандартына сәйкес шоғырландырылған қаржылық қорытыгды есеп дегеніміз- бір серіктестіктің қорытынды есебі ретінде тапсырылған топтың жекелеген қаржылық қорытынды есептері.

    Шоғырландырылған (консалидацияланған) қаржылық қорытынды есепті дайындау кезінде негізгі серіктестік пен оның еншілес серіктестіктерінің қаржылық қорытынды есептері активтер, міндеттемелер, меншікті капитал, табыстар және шығыстар туралы мәліметтерді қосу арқылы баптар және жолдар бойынша бірігеді. Бірқатар операциялар бойынша қайта есептеуді болдырмау мақсатында алып тастау (жою) әдісі қолданылады. Шоғырландырылған қаржылық қорытынды есептерде топ жөніндегі қаржылық ақпараттарды бірегей ұйымдар туралы ақпараттар ретінде көрсету үшін одан төмендегі көрсеткіштер алынып тасталынады:

 - негізгі серіктестіктің еншілес серіктестіктердің әрқайсысына салынған инвестицияларының  баланстық құны және негізгі серіктестіктің әрқайсысының меншікті капиталындағы үлесі;

- негізгі және еншілес серіктестіктер арасындағы өзара есеп айрысулар бойынша шоттардағы сальдо (қалдық).

- табыстар, шығыстар және девидендтер бойынша ішкі топтық операцияла сондай-ақ осы операциялардың нәтижесінде пайда болатын іске асырылған (жұмсалынбаған) табыс немесе зиян, орны толтырылмайтын зияндардан басқа.

2.2 Бухгалтерлік баланстың құрылымы мен мазмұны.

 

                  Өзінің  құрылымы  бойынша бухгалтерлік баланс жиынтығы әр уақытта                                    

     тең болатын екі қатар сандар болып табылады. Бұл тепе-теңдік баланстың

          маңызды белгісі болып табылады.   

        Екі жақты кесте түріндегі бухгалтерлік баланстың сол жақ бөлігінде субъектінің активтері (экономикалық ресурстары) көрсетіледі. Осы активтерге қатысты әр түрлі тұлғалардың талаптары «пассивтер» деп аталады. «Пассивтер» екі түрге бөлінеді:

  1.  Міндеттемелер, яғни кредиторлардың талаптары (басқаша айтқанда, субъектінің иесінен кез келген тұлғаның талаптары);
  2.  Кәсіпорын иелерінің капиталы, яғни кәсіпорын иелерінің талаптары.

               Егер кәсіпорынның барлық активтері оның иелерінің немесе кредиторлардың тарапынан талап етілетін болса және де осы талаптардың жалпы сомасы талап етілген активтердің құнынан аспайтын болса, онда ол актив пен пассивтің теңдігін көрсетеді. Бұл бухгалтерлік есептің екі жақтылық қағидасынан формальді түрде туындайтын негізгі бухгалтерлік теңдеу:

    Активтер = Міндеттемелер + Капитал.

            Бухгалтерлік есептің барлық процедуралары осы теңдіктен туындайды. Төменде екі жақты кесте түріндегі бухгалтерлік баланстың қысқартылған үлгісі (нысаны ) келтірілді.

5-ші  кесте

Бухгалтерлік баланс      (мың теңге)

Активтер

Есепті кезеңнің басына

Есепті кезеңнің аяғына

Меншікті капитал және міндеттемелер

Есепті кезеңнің басына

Есепті кезеңнің аяғына

1

2

3

4

5

6

1Ұзақ мерзімді активтер

1Меншікті капитал

Негізгі құралдар:

Жарғылық қор

Бастапқы құны

328039

579843

Қосымша төленген капитал

134581

Жинақталған тозу құны

126767

14748

Бөлінбеген табыс

-6358

101720

Қалдық құн

201272

565095

Аяқталмаған құрылыс

11958

11958

Жиынтығы

201272

565095

Жиынтығы

84858

101720

5-ші кесте жалғасы

ағымдағы  активтер

2Ұзақ мерзімді міндеттемелер

0

0

Тауарлы-материалдық қорлар

5330

47232

3 Ағымдағы міндеттемелер

Қысқа мерзімді дебиторлық борыш

1096415

4452245

Қысқа мерзімді кредиторлық борыштар

1278903

5002602

Ақша қаражаттары

48786

27792

Бюджетпен есеп айрысу

Кредиторлық борыштар

Басқа да кредиторлық борыштар

Барлығы

1363761

5104322

Барлығы

1363761

5104322

Субъектілердің бухгалтерлік балансына біртекті қаржы ресурстары (активтер) және олардың құралу көздері (меншікті капитал және міндеттемелер) біріңғай көрсетіледі. Баланс активтерінің, меншікті капиталдың және міндеттемелердің осындай біртекті көрсеткіштері «баптар» деп аталады.

Баланстың «активтер» бөлімінің баптары қаржылық ресурстардың жай-күйлерін бейнелейді, «меншікті капитал» және «міндеттемелер» бөлімдерінің баптары кәсіпорын активтерінің құралу көздерін бейнелейді.

Бухгалтерлік баланста активтер мен міндеттемелер «ұзақ мерзімді» және «ағымдағы» болып жіктелінеді.

Бухгалтерлік есептің 2 «Бухгалтерлік баланс және қаржылық қорытынды есептегі негізгі ашып көрсетулер» деп аталатын ұлттық стандартына сәйкес бухгалтерлік баланста    төменде кестеде келтірілген көрсеткіштер тұруға тиісті.

.

 

 6-шы  кесте

    

Бухгалтерлік баланс көрсеткіштері                                   (мың теңге)

Бөлім

Баптар тобы

Баптар

Ұзақ мерзімді активтер

Материалдық емес активтер

Гудвилл (фирма бағасы)

Патенттер

Тауар белгілері және басқалары

Материалдық емес активтердің амортизациясы

Негізгі құралдар

Жер

Ғимараттар мен жабдықтар

Негізгі құралдардың басқа да түрлері

Жинақталған тозу

Аяқталмаған күрделі құрылыс

Инвестициялар

Еншілес серіктестіктерге салынған инвестициялар

Тәуелді серіктестіктерге салынған инвестициялар

Басқадай инвестициялар

Дебиторлық борыштар

Алынуға тиісті борыштар

Алынған вексельдер

Негізгі шаруашылық серіктестігі мен оның еншілес серіктестіктері арасындағы ішкі топтық операциялар бойынша борыштар

Акционерлік қоғамның лауазымды тұлғаларының борыштары

Басқа да дебиторлық борыштар

Ағымдағы активтер

Тауарлы-материалдық босалқылар

Материалдар

Аяқталмаған құрылыс

Тауарлар

Дебиторлық борыштар

Алдағы кезеңнің есебіне жататын шығыстар

Аванстық төлемдер

Алынуға тиісті борыштар

Алынған вексельдер

Негігі шаруашылық серіктестік мен оның арасындағы ішкі топтық операциялар бойынша борыштар

Акционерлік қоғамның лауазымды тұлғаларының борыштары

Басқа да дебиторлық борыштар

Ақша қаражаттары

Қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар

Ақша қаражаттары

Меншікті капитал

Жарғылық капитал

Қосымша төленген капитал

Қайта бағалау сомасы

(қосымша төленбеген капитал)

Резервтік капитал

Бөлінбеген табыс

Ұзақ мерзімді міндеттемелер

Несиелер

Қамтамасыз етілген, етелмеген несиелер

Негізгі шаруашылық серіктестігі мен оның еншілес серіктестіктерінің бір-біріне берген несиелері

Кейінге қалдырылған салықтар

Ағымдағы міндеттемелер

Несиелер

Қысқа мерзімді несиелер және овердрафт

Ұзақ мерзімді несиелердің ағымдағы бөлігі

Кредиторлық борыштар

Төленуге тиісті шоттар және вексельдер

Алынған вексельдер

         Бухгалтерлік балансқа деген екі көзқарас.

Бухгалтерлік баланстың активтер жағын да пассивтер жағын да екі көзқараспен қарастыруға болады:

1 Ресурстар және талаптар, яғни жоғарыда айтылғандардың негізінде баланстың активтер жағының баптары бухгалтерлік баланс құрылған күнге кәсіпорынның экономикалық ресурстарын құрайды. Міндеттемелер мен капитал- бухгалтерлік баланс құрылған мерзімге кәсіпорынға қойылған талаптар. Міндеттемелер- үшіші жақтың талаптары, яғни кәсіпорынның банктерге, сатып-өткізушілерге, өздерінің қызметкерлеріне және де басқа кредиторларға қарыздарының сомасы. Капитал кәсіпорын иелерінің талаптарын көрсетеді.

Алайда бухгалтерлік балансқа қатысты бұл көзқарастың кемшіліктері де бар. Біріншіден, акционерлік капиталды талап ретінде түсіндіру өте күрделі. Себебі кәсіпорын иелері мен кредиторлар оған әр түрлі мағына береді. Екіншіден, қорлар көздері және оларды пайдалану бағыттары. Бұл көзқарас бойынша бухгалтерлік баланстың сол жағы кәсіпорынға берілген қаржыларды бухгалтерлік баланс құрылған мерзімге  пайдалану бағытын көрсетеді. Бұл салымдар кәсіпорынның алдына қойған мақсаттарына жетуіне, анығырақ айтқанда таза табысқа қол жеткізу үшін жүзеге асырылады. Оң жағында активтерге салынған қаржылардың құралу көздері көрсетіледі.

Бұл көзқарас бойынша негігі бухгалтерлік теңдеу –

Активтер = Міндеттемелер + Капитал   былайша түсіндіріледі: кәсіпорын активтеріне салынған әрбір теңгені не кредитор не кәсіпорын иесі алады және де әрбір берілген теңге активтердің жекелеген түрлеріне салынады.

Бухгалтерлік балансты түсіндірудің екі тәсілі де дұрыс және де бірін-бірі толықтырады.

2.3 Баланс активтерінің құрамы мен құрылымының динамикасын талдау.

Баланс активтерінің құрамы мен құрылымының динамикасын талдау – кәсіпорынның барлық мүліктерінің және оның жекелеген түрлерінің абсалютті және салыстырмалы арту немесе кему мөлшерін белгілеуге мумкіндік береді.

Қаржылық есептің маңызды элементі болып саналатын активтерді, талдау барысында, осы активтердің нақты қолда бары, құрамы, құрылымы және оларда болған өзгерістер зерттеледі. Активтердің жалпы құрылымын және топтарын талдау, олардың тиімді таратылуын талқылауға мүмкіндік береді.

Активтердің өсуі (артуы) кәсіпорынның болашақтағы дамуын көрсететін болғандықтан, ол осы кәсіпорын жұмысының оң нәтижесін сипаттайды.

Алайда, кәсіпорын мүлік құнының өсу себептерін талдағанда, жоғары деңгейі баланстық есептің номиналды көрсеткіштерінің нақты көрсеткіштерден айтарлықтай ауытқуына әкеліп соқтыратын инфляция әсерін ескеру қажет. Отандық тәжірбиеде инфляцияны есепке алу тек негізгі құралдардың баланстық құнын құру барысында жүргізіледі.

Отандық есептік-аналитикалық тәжірбиеде өндірістік қорлар, дайын өнім және тауарларды қайта бағалау жүргізілмейді. Сондықтан да олардың құнының өсуі, инфляциялық фактор әсірінен болатыны күмәнсіз.

Баланс мәліметтері бойынша активтердің құрамы мен олардың таратылуына талдау жасау үшін келесі төртінші аналитикалық кесте құрылады.

7-ші  кесте

      «Алматы регионалдық жолаушылар филиалының» «Жолаушыларды тасымалдау» акционерлік қоғамындағы баланс активтерінің құрамы мен құрылуы.                                                                                                   (мың теңге)

Көрсеткіштер

2003 жыл

2004 жыл

Жыл бойындағы өзгеріс

Құрылымның өзгеруі

Сомасы

мың теңге

Үлес салмағы

 %

Сомасы

мың теңге

Үлес салмағы

%

Мың теңге

(3 гр –1 гр)

%

(5 гр /1 гр* 100)

(4 гр-2 гр)

Активтер құны, барлығы соның ішінде:

1363761

100

5104322

100

+374057

274,3

  х

Ұзақ мерзімді активтер:

213230

15,64

577053

11,30

+363823

170,6

-4,34

Негізгі құралдар

201272

14,75

577053

11,30

+375781

186,7

-3,45

Аяқталмаған құрылыс

11958

0,776

11958

  -

 

-

-

Ағымдағы активтер

5330

0,390

4827269

94,6

+4821939

90467,8

+94,21

                                                                                                                             

                                                                                                                              7-ші кесте жалғасы

Кәсіпорынн-

-ның өндіріс-

-тік потен-

-циалы

213230

15,25

577053

11,30

363823

170,6

-4,33

Кесте мәліметтерінен  активтердің нақты құнын көрсететін баланс валютасының есепті жылы  3740561 мың теңгеге немесе 274,3 пайызға артқандығын көруге болады. Бұл кәсіпорынның әрі қарай дамуын көрсететіндіктен, оның жұмысының оң нәтижесін сипаттайды. Алайда активтерді талдай отырып, олардың қалай таратылатындығын және есепті жылы неге көбірек көңіл бөлінгенін, сондай-ақ кәсіпорынның өндірістік потенциалы мен оның негізгі құралдарының жағдайын және кәсіпорын мүлкінің мобильділігін (іске тартылу деңгейін)  анықтау қажет. Ол үшін ең алдымен кәсіпорынның өндірістік потенциалының көлемін анықтау қажет, ол туралы арнайы әдебиеттерде түрлі көзқарастар кездеседі. Бірінші әдістеме бойынша  оның құнына негізгі құралдардың, өндірістік қорлардың, аяқталмаған өндірістің, өнімдегі және бордақылаудағы малдар құнына қосылады.

Екінші әдістемеде кәсіпорынның өндірістік потенциалын анықтайтын активтер құрамына жоғарыда келтірілгендерге қосымша, аяқталмаған күрделі қаржылар және қондырылатын жабдықтар құны қосылады.Бұл әдістеме кәсіпоында болып жатқан даму процесін әлдеқайда дәл сипаттайды. “Шаруашылық тәжірбиесінің мәліметтері негізінде, өндірістік мақсаттағы мүлік коэффициентінің келесі шегі, яғни   кәсіпорыннның потенциалы 0,5- тен үлкен қалыпты болып есептеледі” – деп жазады А.Д.Шеремет және Р.С.Сайфулин.

Көрсеткіштердің мәні ең төменгі мәннен аз болған жағдайда, кәсіпорынның есепті кезеңдегі қызметінің қаржылық нәтижелері активтерді меншікті қаражат есебінен толықтыруға мүмкіндік бермейтін болса, өндірістік мақсаттағы мүлікті арттыру үшін ұзақ мерзімді қарыз қаражаттарын тартқан жөн.

Екінші әдістеме бойынша анықталған өндірістік потенциал құны талдау жүргізіп отырған кәсіпорында 2003 жылы 213230 мың теңгені  2004 жылы 577053 мың теңгені құрайды, яғни  3633823  мың теңгеге немесе 170,6 пайызға өскен.

Жетінші кесте мәліметтері көрсеткендей қаражаттарды ұзақ мерзімді және ағымдағы активтер арасына тарату жыл аяғына соңғылардың пайдасына шешіледі. Егер ағымдағы активтердің үлесі 2003 жылы 15,25 пунктке аз болса (0,39-15,25), 2004 жылы ол мерзімді активтер үлесінен 83,3 (94,6-11,30) пунктке асып түсті. Ағымдағы активтердің өсуі ұзақ мерзімді активтердің өсуінен бес есеге артық (90167,8 / 170,6) болып отыр.

Осы көрсеткіштен кейін баланс валютасындағы ағымдағы активтер үлесін анықтау маңызды: ағымдағы активтер құнының кәсіпорынның барлық мүлкінің құнына қатынасымен анықталатын кәсіпорын активтерінің іске тартылу коэффициентінің өсуі.  Ол қарызды өтеуге арналған қаражат үлесін сипаттайды. Коэффициент мағынасы артқан сайын кәсіпоынның үздіксіз жұмысты қамту және кредиторлармен есеп айрысу мүмкіндігі де арта түседі.Қаржы тұрғысынан алғанда оның өсуі актив құрылымындағы жағымды өзгеріс болып табылады, яғни мүлік әлдеқайда  мобильді болады, бұл кәсіпорынның айналымдылығының жылдамдығын және оны пайдалану тиімділігінің өскендігін көрсетеді.

Талдау жүргізіп отырған кәсіпорында бұл коэффициенттің деңгейі 2003 жылы 0,004 (5330 / 1363761), ал 2004 жылы 0,941 (4827 / 5104322) мың теңгені құрады.

Кәсіпорын активтерін таратудың тиімділігін сипаттайтын келесі көрсеткіш – мобильді және иммобильді қаражаттар қатынасының коэффициенті. Ол ағымдағы активтер құнын ұзақ мерзімді активтер құрамына бөлу арқылы анықталады.

Бұл қатынастың қолайлы және қауіпті көлемі, кәсіпорынның салалық ерекшеліктеріне байланысты. Өндірістік кәсіпорында берілген көрсеткіштің деңгейі 0,5-тен төмен болмауы тиіс.

Талданып отырған кәсіпорында бұл көрсеткіштің деңгейі 2003 жылы 0,02 (5330 / 213230), ал 2004 жылы 8,36 (4827269 / 577053) құрайды. Бұл коэффициент деңгейі мобильді қаражаттардың өсу қарқыны иммобильді қаражаттардың өсу қарқынынан артуының нәтижесінде өсіп отыр. Есепті жылы бірішілер, яғни мобильді қаражаттар 9,5 (4827 / 5330) есеге, ал екіншілері 2,7 пайызға (577053 / 213230) ғана өскен.

Кәсіпорын ең төменгі қаржылық тұрақтылыққа, кәсіпорын міндеттемелері кепілдендірілген түрде ағымдағы активтермен өтелген жағдайда қол жеткізеді және келесі шарттың орындалуы осы тұрақтылықтың деңгейі болып табылады: ағымдағы және ұзақ мерзімді активтер қатынасының коэффициенті қарыз капиталы мен меншікті капитал қатынасының коэффициентінен артық болуы керек.

Әрі қарай кәсіпоынның мүліктік жай-күйінде қандай сапалық өзгерістер болғанын зерттеу қажет. Бұл кәсіпорынның материалды-техникалық базасын құрайтын және негізгі қорлары болып табылатын, оның өндірістік потенциалының маңызды элементінің жағдайын зерттеу қажет.

Кәсіпорын мүліктерінің жалпы құнындағы негізгі құралдардың нақты құнынының үлес салмағының өзгеруі, ерекше назар аударады. Өйткені бұл көрсеткіш кәсіпорынның кәсіпкерлік қызметінің көлемін анықтаудағы басты бағыт болып табылады. Кәсіпорын мүліктерінің жалпы жиынындағы негізгі құралдардың нақты құнының коэффициентінің мөлшері баланс активтерінің барлық сомасының елу пайызынан кем болмауы тиіс.

Кәсіпорынның баланс валютасындағы негізгі құралдардың қалдық құнының үлесі 2003 жылы 14,75 пайызды, ал 2004 жылы 11,30 пайызды құрайды, яғни бұл көрсеткіштің теориялық мәніне 38,7 пункт сәйкес келмейді.

Негізгі құралдардың техникалық жағдайын сипаттайтын маңызды көрсеткіш – бұл осы негізгіқұралдардың тозу сомасының оның белгілі бір кезеңдегі бастапқы құнына қатынасы арқылы анықталатын тозу коэффициенті. Біздің кәсіпорында негізгі құралдардың тозу коэффициенті 2003 жылы 0,38 (1267 / 328039), ал 2004 жылы 0,03 (14748 / 591801) құрайды, яғни 0,35 пунктке азайған.

Кейбір экономистердің бағалаулары бойынша елу пайыздан жоғары тозу коэффициенті жағымсыз құбылыс болып табылады. Осыған байланысты кәсіпорын басшылығы кәсіпорынның материалды-техникалық базасын нығайтуға және қатаң көңіл аударуы тиіс.

Әрі қарай келесі сегізінші аналитикалық кестені құрастыра отырып, ағымдағы активтердің құрамы мен құрылымын талдау қаж

8-ші  кесте

Кәсіпорынның ағымдағы активтерінің құрамы мен құрылымы.

                   (мың теңге)

Көрсеткіштер

      2003 жыл

       2004 жыл

Өсуі (+)

Кемуі (-)

Сомасы мың теңге

Үлес салмағы

   %

Сомасы мың теңге

%

Үлес салмағы

Ағымдағы активтер соның ішінде:

1150531

100

4527269

100

+239,5

Тауарлы-материалдық қорлар

5330

0,46

47232

1,04

+786,2

                                                                                                   8-ші кесте жалғасы

Дебиторлық борыш

1096415

95,3

4452245

98,4

+306,07

Ақша қаражаттары

48786

4,24

27792

0,62

-43,03

         Келтірілген мәліметтер кәсіпорын активтерінің жалпы алғанда жағымды динамикасын көрсетеді. Оларды жеке элементтер тұрғысынан зерттеу келесідей қорытындыларды жасауға мүмкіндік береді. Ең мобильді активтер – яғни ақша қаражаттары 20994 мың теңгеге немесе 43,03 пайызға азайған. Ағымдағы активтердің ең мобильді бөлігінің, олардың құнына қатынасы арқылы анықталатын айналым қаражаттарының мобильдік коэффициенттері (ағымдағы активтердің) 6,8 есеге азайған және 0,62 пайызды ғана құрайды.

       Бұл коэффициент, ағымдағы міндеттемелерді өтеуге бағытталатын қаражаттардың жалпы сомасындағы төлеуге дайын қаражаттардың үлесін көрсетеді. Ең мобильді қаражаттар сомасының азаюы және айналым қаражаттарының мобильдік коэффициентінің жылдам төмендеуі кәсіпорынның төлеу қабілетінің нашарлағанын көрсетеді деп айтуға болады. Алайда нарық жағдайында айналым  қаражаттарының төмен мобильділігі әрдайым теріс бағаланбайтындығын да ескерген жөн. Есеп айрысу шотында қаражаттар қалдығының аздаған сомасының бар болуы немесе олардың болмауы әлі де болса кәсіпорынның төлем қабілетсіздігін көрсетпейді.

Кәсіпорынның материалдық айналым қаражаттары  2003 жылы 786,2 пайызға өсті және ол 2004 жылы 47232 мың теңгені құрайды. Олардың үлесі 0,58 пунктке азайғанмен оның көлемі әлі де болса жоғары (1,04) болып отыр. Бұл жағдай, материалды айналым қаражаттарының құрамында сұранысы жоқ немесе шектеулі сұранысқа ие болатын және де сол себептен өтімділігі төмен болып табылатын басы артық және қалып қойған материалдық құндылықтар, дайын өнімдер, нормадан тыс шикізат қорлары, материалдар, аяқталмаған өндірістер жоқ па соны анықтау үшін олардың құрамы мен құрылымына тереңдетілген талдау жүргізуді қажет етеді.

Есепті жылы дебиторлық борыш та едәуір өскен. Егер оның көлемі 2003 жылы 1096415 мың теңгені құраса, 2004 жылы ол 4452245 мың теңгені құрайды немесе 306,07 пайызға өскен және ағымдағы активтер құрамында оның үлесі 3,1 пунктке көбейді (98,4 – 95,3).

Дебиторлық борыш неге мұнша өскенін және бұл бапты не үщін түсіндіру керектігін зерттеп, қарызды өтеудің болашағын бағалау және болған жағдайда олардың құрамындағы күмәнді қарыздарды анықтау қажет. Кейбір қолма-қол ақшалардың кемуі едәуір дебиторлық борыштың салдарынан болып табылады. Өтімді емес, өтімділігі төмен тауарлы-материалдық құндылықтардың бар болуы, дебиторлық борыштың әсіресе оның күмәнді бөлігінің үлкен мөлшерде болуы айналым қаражаттарының айналымдылығының бәсеңдеуіне әкеліп соқтырады және кәсіпорынның қаржылық жағдайына кері әсерін тигізеді.

Осылайша, мүліктің және ағымдағы активтердің мобильділігінің өскеніне қарамастан, кәсіпорын басшылығы оның құрамындағы өзгерістердің гнегізділігінен  және оның себептерін бағалауы қажет, сондай-ақ кәсіпорынның ағымдағы активтерінің жалпы сомасында маңызды көрсеткіштердің бірі болып саналатын және оның қаржылық тұрақтылығын сипаттайтын дебиторлық борышты талдауға басты назар аудару қажет. Айта кеткен жөн, кәсіпорынның қаржы жағдайына дебиторлық борыштың нақты бар болуы емес, оның көлемі, қозғалысы және түрі, яғни бұл борыштың пайда болу себебі әсер етеді. Дебиторлық борыштың пайда болуы кредиторлық борыш сияқты ақшаны аудару арқылы есеп айрысу жүйесі кезеңіндегі шаруашылық қызметтегі объективті процесс болып табылады. Дебиторлық борыш барлық уақытта есептеулер тәртібінің бұзылуы нәтижесінде туындап, барлық уақытта да қаржылық жағдайды нашарлатады деуге болмайды. Сондықтан да оны меншікті қаражатты толығымен айналымнан шығару деп есептеуге болмайды, өйткені оның бір бөлігі банктік несиелендірудің нысаны болып табылады да кәсіпорынның төлем қабілеттілігіне ешбір ықпал етпейді.

       Кәсіпорынның дебиторлық борышы қалыпты және өтелмеген болып екіге  бөлінеді. Өтелмеген дебиторлық борышқа, төлеу мерзімі өтіп кеткен есеп айырысу құжаттары бойынша тиеліп жіберілген тауарлар үшін қарыздар жатады. Өтелмеген дебиторлық борыш айналым қаражаттарының заңсыз бұрмалануын және қаржы тәртібінің бұзылуын көрсетеді. Осыған байланысты талдаушы оның құрылымын зерттеу негізінде өтелмеген дебиторлық борышты анықтауы тиіс.

      Дебиторлық борыштың құрамы мен құрылымымен толық танысып шыққаннан кейін оны нақты құны бойынша бағалау керек. Себебі дебиторлық борыштың барлығы бірден өндіріліп алмауы мүмкін. Оның  қайтарымдылығы өткен тәжірбиенің, сондай-ақ ағымдағы жағдайлардың негізінде анықталады. Бухгалтерлік тәуекелдің мәні, сол өткен кезең тәжірбиесі болашақтағы зиянға сай келмеуі мүмкін немесе ағымдағы жағдайлар толығымен ескерілмей қалуы мүмкін. Нәтижесінде зияндар елеулі дәрежеде болады. Талдаушы дебиторлық борыштың қайтарылу ықтималдылығын анықтаудың және оны дайындаудың дұрыстығы мен нақтылығын білу керек.

Дебиторлық борыштың өтімділік және сапалық көрсеткіштерін зерттеу маңызды болып табылады.

  Сапа дегеніміз – бұл осы қарызды толығымен қайтарып алу ықтималдылығы, ол қарыздың қалыптасу мерзіміне байланысты болады. Тәжірбие көрсеткендей, дебиторлық борыштың мерзімі қаншалықты ұзақ болса оны  қайтарып алу ықтималдылығы соншалықты төмен болады. Дебиторлық борыштың мөлшерлі мезгілін сипаттау үшін, оларды пайда болу мерзімі бойынша топтастыру керек.               

2.4   Баланс активінің құрастырылу көздерінің құрамы мен

құрлымының динамикасын талдау.

       

        Талдау жүргізушінің келесі әрекеті баланс активінің құрылу көздерін талдау болады. Бұл кезде кәсіпорын мүлкінің келіп түсуі,оны сатып алу және оның құрылуы да , кәсіпорынның өзінің де , қарызға алынған капиталдың да есебінен жүргізілуі мүмкін екендігін есте сақтау керек. Ал меншікті капитал мен қарызға алынған капиталдың арасындағы қатынас оның қаржылық тұрақтылығын көрсетеді.

        Нарық қатынасы жағдайында кәсіпорынның қызметі және оның дамуы көбіне өзін-өзі қаржыландырумен, яғни меншікті капиталдың көмегімен жүзеге асырылады. Тек ол капитал жетпегенде ғана шеттен капитал тартылады. Бұл кезде қиын болса да сырттан тартылған капиталдан қаржылық тәуелсіздік аса маңызды орын алады, бірақ онсыз әрине мүмкін емес. Сондықтан да қаржылық есеп беруі ағымдағы активтердің құрастырылу көздерін шектеу керек. Оның ең аз бөлігі өндірістік бағдарламаның қамтамасыз ету үшін өзінің кейбір кезеңдерінде ағымдағы активтерге әдеттегіден жоғары, яғни қосымша қажеттілік туғанда, ол банктердің қысқа мерзімді несиелерімен және коммерциялық несиелермен жабылады.

        Активтердің қорлану көздерін талдау кезде меншікті және қатыстырылған  капиталдың көрсетілген көлемі белгіленіп, есеп беру кезеңіндегі олардың өзгеру себептері анықталып, оларға баға беріледі. Бұл кезде өз меншігіндегі капиталға басты назар аударылады , себебі өз қаражаттарының қоры болуы оның каржылық тұрақтылығының барлығын көрсетеді.

        Меншікті капиталдың көлемін ғана анықтап қоймай , сонымен бірге капиталдың жалпы сомасындағы оның үлес салмағын да анықтау маңызды.Бұл көрсеткіш арнайы әдебиеттерде әр түрлі атпен берілген (тәуелсіздік коэфиценті ,автономдық коэфициенті ) бірақ оның мәні бір ғана бұл коэфициентке қарап кәсіпорын сырттан тартылған қаржының қаншалықты тәуелсіз екенін және өз қаражатын қаншалықты жұмсай алатынын көруге болады. Тәуелсіздік коэффицентін меншікті капиталды барлық авансталған капиталға бөлумен анықтайды:  

                    Ктс   =Мк  / Ак           (2)

Мұндағы : Ктс - тәуелсіздік коэффиценті;   

                  Мк  - меншікті капитал;

                  Ак – авансталған капитал (баланс валютасы жиыны, яғни қаржыландырудың жалпы сомасы).

        Бұл коэффиценттің өсуі кәсіпорынның қаржылық тәуелсіздігі жоғары екеніндігін көрсетсе ,алдағы уақытта қаржылық қиындықтарының азаятындығын көрсетеді.

         Батыс экономистері тәуелсіздік коэффицентінің неғұрлым жоғары деңгейде болғаны дұрыс деп санайды . Себебі бұл қаржы көздерінің тұрақты құрлымын сақтауға мүмкіндік береді. Инвесторлар, несие берушілер бұл осындай құрлымды таңдайды, себебі ол кәсіпорынға өздерінің міндеттемелерінң кепілдігін жоғарлатады. Неғұрлым кәсіпорынның қаражаты көп болса, соғұрлым үздіксіз жұмыс қамтамасыз етіліп, нарық жағдайында алға шығуға көмектеседі. Сондықтан кәсіпкерлер әр түрлі резервтерді құру жолымен және жарғылық қорға бөлінген табысты тікелей қосу арқылы өзіндік капиталды көбейтуге тырысады.

       АҚШ және Еуропа елдерінде тәуелсіздік коэффиценттерінің жоғары жетерлік деңгейі болып, 0,5-0,6 тең болатын меншікті капиталдың баланс валютасына қатынасы саналады. Бұл жағдайда несие берушілердің тәуелсіздігі төмен болады : өз қаражаттарынан қалыптастырылған мүлкінің жартысы кейбір себептермен құнсызданған болса да, өзінің қарыз міндеттемелерін жабуға болады.

        Жабдықтаушылар мен сатып алушылар арасындағы келісім-шарттың міндеттемелер қатаң сақталатын және фирманың атағына үлкен мән берілген нарықтық экономикасы дамыған елдерде тәуелсіздік коэффициентіне мұндай жоғары талаптарды қоймайды (Жапонияда оны 0,2-ге дейін төмендетуге болады).

        Жоғарыда келтірілген меншіктік коэффицент 0,5-0,6 деңгейінде шектеуді орындау, қарызға берушілер үшін ғана емес, кәсіпорынның өзіне де маңызды. Сондықтан талдаушыға, қаражат көздерін орналастырудың тиімділігін белгілеуге мүмкіндік беретін, құрлымына зерттеу жүргізіп баға беру қажет. Нарық жағдайында ол ақпарат ішкі және сыртқы пайдаланушылар, мысалы банктер, несие берушілер меншік капиталдың авансталған капиталдың жалпы сомасындағы үлесінің өзгеруін, келісім шарттарға отырған кездегі қаржылық үлесі төмендегенде тәуелсіздік өседі. Кәсіпорын капиталының құрылымын зерттеу оларға кәсіпорын қызметінің кеңейгені немесе қысқартылғаны жайлы айтуына мүмкіндік беріледі. Қысқа мерзімді несиенің төмендеуі және меншіктік капиталдың өсуі кәсіпорынның қызметінің қысқарғанын көреміз. Бірақ біріңғай мұндай кәсіпорынды жасауға болмайды, себебі бұл қаражаттың үлесі басқа факторлардың несие үшін және дивидентке пайыздық мөлшерлемелері дивиденттердің мөлшерлемелері әсерінен болуы мүмкін. Бұл несие үшін пайыздық мөлшерлемелер дивиденттердің мөлшерлемелерінен төмен болса, онда тартылған қаражатты өсірген дұрыс, ал егер керісінше болса, онда меншікті капиталды пайдаланған дұрыс. Әрине, авансталған капиталдың құрлымы жоғарыда қарастырылған жағдайларға тәуелді болады.

          Қаржылық есеп берудің активткрінің қалыптасу көздерінің құрлымын зерттеу үшін келесідей талдау кестесі құрылады.

 

9-шы кесте                                                                                                                       

“Акционерлік қоғамы Жолаушыларды тасымалдаудың” негізінде кәсіпорынның авансталған капиталының құрамы мен  құрылымы.                            (мың теңге)

Көрсеткіштер

    2003 жыл

    2004 жыл

Жыл бойындағы өзгеріс

Құрылым-ның өзгеруі

Сомасы мың теңге

Үлес сал-

мағы

  %

Сомасы мың теңге

 

%

Мың теңге

(3гр-1гр)

%

(5гр /1гр х 100)

(4гр-2гр)

Меншікті капитал

84858

6,22

236301

4,62

151443

178,5

-1,6

Қарыздық капитал

1278903

93,7

4868021

95,4

35889118

280,6

+1,7

Тәуелсіздік коэффици-

-енті

х

0,062

х

0,046

 х

 х

-0,016

Қаржылан-дыру коэффициенті

 х

1,067

 х

1,048

 х

 х

-1,019

Қатыстыры-лған капиталдың меншікті капиталға қатынасы

 х

15,06

 х

20,6

 х

 х

5,54

        Тоғызыншы кестеден кәсіпорынның есеп беру жылдамдығы активтердің қалыптасу көзі 3740561 мың теңгеге немесе 274,3 пайызға өскені көрініп тұр. Бұл өсу 2004 жылы 4868021 мың теңге болған, яғни 3589118 мың теңгеге өскен. Қатыстырылған капиталдың өсуімен болған бұл кезде тәуелсіздік коэффиценті 0,062-ден 0,046-ға дейін немесе 0,016 пунктке төмендеген. Алайда бұл кәсіпорынның қаржылық жағдайының тұрақтылығының төмендегенін көрсетеді.

      Бұны тәуелсіздік коэффициентіне кері болып табылатынын қатыстырылған капиталдың барлық авансталған капиталдағы үлес салмағы да дәлелдейді. Оны тәуелділік коэффициенті деуге де болады. Ол мына формуламен анықталады:

                  Кт=Қ к к   немесе Кт =1-Ктс (3)

Мұндағы : Кт-тәуелділік коэффиценті;

           Қк-қатыстырылған капитал;

           Ак-авансталған капитал; (баланс валютасы, жиыны);

           Ктс-тәуелсіздік коэффициенті.   

 Бұл коэффициент авансталған капиталдың жалпы салмағындағы қарыздың үлесін сипаттайды.

       Бұл үлес жоғары болған сайын , кәсіпорынның сыртқы қаржыландыру көздерін жоарылайды . Біздің кәсіпорынымызда оның деңгейі 2003 жылы 0,938 (1-0,062), ал 2004 жылы 0,954(1-0,046) болады. Бұл көрсеткіш біршама өскенін, талданып отырған кәсіпорын өзінің қаржылық тәуелсіздігін жоғалтты деп айтуға болмайды. Жвлдың басына және аяғына тәуелсіздік коэффициенті оның қалыпты мәнінен айтарлықтай жоғары. Келесі кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығын сипаттайтын меншікті капиталдың қатыстырылған капиталға қатынасын көрсететін қаржыландыру коэффициенті болып табылады.

                    Ккк / Қк            

Мұндағы: Қк- қаржыландыру коэффиценті;

                 Мк- меншікті капитал;

                 Қк- қатыстырылған капитал.  

Бұл коэффицент жоғары болатын сайын, соғұрлым банктер менинвесторлар қаржыландыруға соғұрлым сенімді кіред.

 Бұл коэффициент кәсіпорын қызметінің қандай бөлігі өз қаражатымен , ал қандай бөлігі қарыз қаражатымен қаржыландырылатынын көрсетеді. Қаржыландыру коэффициенті < 1 болатын жағдай (кәсіпорын мүлкінің көп бөлігі қаржы қаражатымен қалыптасқан) төлем қабілетінің өте қауіпті жағдайға жеткендігін және несие алуды қиындатқанын көрсетеді.

        Бұл көрсеткіш ұсынылып жатқан мәнді сөзбе-сөз түсінуден сақ болу керек.  Кейбір жағдайларда ,- деп жазады О.В.Ефимова –меншікті капиталдың оның жалпы көлеміндегі үлесі жартысынан да аз болуы мүмкін, бірақ сондада кәсіпорын айтарлықтай жоғары қаржылық тұрақтылығын сақтай алады. Бұл, бірінші кезекте , қызметі қызметі активінің жоғары айнамдылығымен, сатылатын өнімге тұрақты сұрансымен, тұрақты жабдықтау және өткізу арналары бар, шығындардың төменгі деңгейімен (мысалы, сауда және делдал ұйымдар) сипатталатын кәсіпорынға қатысты.

           Сонымен қатар мақсатты бағыттағы активтердің айтарлықтай үлес салмағы (мыалы машмна жасау өнеркәсібінің кәсіпорындары)қаражаттар айналымы ұзақ капиталды көп қажет ететін кәсіпорындар үшін қарыз қаражаттарының үлесі 40-50 пайыз болуы олардың қаржылық тұрақтылығына өте қауіпті болуы мүмкін.

     Батыс фирмаларында қаржыландыру коэффициентінің кері көрсеткіші кеңінен қолданылады,қатыстырылған капитталдың меншіктік капиталға қатынасымен анықталатын қарыз және менщікті қаражаттар қатынасының коэффициенті:

                       Кк /мкк

     Мұндағы: Кк/м-қарыз және меншікті қаражаттар қатынасының коэффициенті ;

                    Қк - қатыстырылған капитал;

                    Мк- меншікті капитал;

       Бұл коэффициент кәсіпорын активтеріне салыстырған меншікті қаражаттың әрбір теңгесіне қанша қарыз қаражаттың тартқанын көрсетеді. Біздің кәсіпорынымызда бұл көрсеткіш келесі берілгендермен сипатталады.

2003 жылы - 15,07 (1278903 / 84858)

2004 жылы – 20,60 (4868 / 236301)

      Бұның мәні кәсіпорын есеп беру кезеңінің басында активтерге салынған меншіктік қаражаттардың әрбір теңгесінен қарыз қаражаттың 15 тиынын тартқанын дәлелдейді. Есеп беру кезеңінің ішінде қарыз қаражаттарыменшіктік салымдардың әрбір теңгесінен 20 тиынға дейін көбейген. Демек, кәсіпорын қарыз қаражаттарын пайдалануға көп күш жұмсайды, бірақ өзінің қаржылық тұрақтылығын жоғалтпаған.

         Арнайы әдебиеттерде бұл көрсеткіш үшін қалыпты шектеу: Кк/м<1. Егер оның мәні бірден асып кетсе, онда кәсіпорынның қаржылық тәуелділігі мен тұрақтылығы қауіпті нүктеге (жағдайға) жетеді бірақ жауап әр уақытта бір жақты бола бермейді. Қарыз және меншікті қаражаттар қатынасның коэффициенті салалық ерекшеліктерге, кәсіпорынның салалық ерекшеліктерге, кәсіпорынның шаруашылық қызметінің сипатына және айналым көрсеткіштерінің  айналу жылдамдығына байланысты болады. Материалдық айналым қаражатының айналымдылығының жоғары көрсеткіштері және дебиторлық борыштың оданда жоғары айналымдылығы кезінде коэффициенттің қауіпті мәні бірден де асып кетуі мүмкін, ол сонда да кәсіпорының қаржылық дербестігіне ешқандай әсер бермейді.

        Кәсіпорынның ең төменгі қаржылық тұрақтылығын сақтау үшін бұл коэффициент ағымдағы және ұзақ мерзімді активтердің қатынс коэффициентінің мәнімен шектеуі қажет.

         Кәсіпорынның тәуелділсіздік (дербестік) дәрежесін сипаттайтын ең бір маңызды көрсеткіштердің бірі қаржылық тұрақтылық коэффициенті болып табылады. Немесе оны басқаша инвестицияларды жабу коэффициенті деп аталады. Ол меншікті және ұзақ мерзімді қарыз капиталының жалпы (аванствлған) капиталдағы үлесін сипаттайды және мына формуламен анықталады:

                    Ктқ=Мк+Ұм/Ак;  (6)

Мұндағы: Ктқ- қаржылық тұрақтылық коэффициенті;

                 Ұм- ұзақ мерзімді міндеттемелер;

                 Ак- авансталған капитал;

                  Мк- меншіті апитал.

       Бұл дербестік коэффициентімент салыстырғанда анағұрлым жұмсақ көрсеткіш. Батыс тәжірибесінде бұл коэффициенттің қалыпты мәні 0,9- ға  тең болуы керек ал оның 0,75-тен төмендеуі қауіпті.

        Жоғарыда келтірілген  көрсеткіштер арқылы кәсіпорые капиталының құрлымын сипаттай отырып , бөлек топтар мен көздердің құрлымының өзгеруіндегі әр түрлі тенденциялар көрсететін жеке көрсеткіштерді де пайдалану керек. Мұндай коэффициенттерге бірінші кезекте қарыз қаражаттарын ұзақ мерзімге тарту коэффициенті жатады. Ол ұзақ мерзімді міндеттемелердің меншктік капитал мен ұзақ мкрзімді міндеттемелердің сомасына қатынасымен анықталады. Көрсеткішті есептеу формуласы келесідей:

                       Кұ/м = Ұм к м

            Мұндағы: Кұ/ м- қарыз қаражаттарын ұзақ мерзімді тарту коэффициенті немесе ұзақ мерзімді міндеттемелер коэффициенті;

                       Мк - меншікті капитал;

                       Ұм -ұзақ мерзімді міндеттемелер.

       Бұл коэффициент қаржылық есеп берудің активтерін қржыландыру үшін меншікті капиталмен қатар тартылған ұзақ мерзімді несиелер мен қарыздардың үлесін көрсетеді, кәсіпорын өндірісті жаңарту мен кеңейту үшін қарыз қаражаттарын қаншалқты интенсивті пайдаланып жатқанына баға береді.

       Капиталдың құрылымын қалыптастырудың тиімділігін (қолайлығын) анықтау үшін жоғарыда келтірілген көрсеткіштермен қатар инвестициялар оэффициентін де қолдану ұсынылады. Ол батыс фирмаларында кеңінен қолданылады және меншікті капиталдың негізгі құралдарға қатынасымен анықталады. Біздің кәсіпорында  ол 2003 жылы 0,421-ге тең (84858 / 201272) ал 2004 жылы 0,0409 =(236301 / 577053) болады. Бұл берілгендерге қарап меншікті капитал тек қана негізгі құралдарды сатып алуға ғана емес, кәсіпорынның қаржылық есеп берудің басқа да активтерін,соның ішінде ағымдағы активтерін сатып алуға да пайдаланылады деуге болады.

        Активтерді құрудың ең дұрыс жолы болып,меншікті капитал барлық негізгі капиталды (айналымнан тыс активтер) және айналым капиталының бір бөлігін жабатын кездегі жол саналады. Кәсіпорын,барлық қарыз қаражаттары алынып қойылып жатса да өмір сүре беретін болады. Кәсіпорынның капиталын пайдалану туралы тағы бір қызық ой-меншікті капиталды тек қана негізгі құралдарды сатып алуға жұмсап, ал айналым қаражаттары (ағымдағы активтер ) келесі жолмен қалыптасу керек:1/4-ұзақ мерзімді қарыздар есебінен, ал ¾ -қысқа мерзімді қарыздар есебінен. Кәсіпкер, егер өзінің капитплы аз, ал басқанікі көп болса, жақсы жұмыс істейтін болады. Нарықтық қарым қатынас осы принцип (қағида) бойынша құрылған. Аз ғана капиталды бола тұра, көп табыс алуға болады.

        Меншікті, қарыз (қатыстырылған) және жалпы (авансталған) капиталдың қатынасын әр түрлі тұрғыдан сипаттайтын коэффициенттермен қалыптасқан жағдай, меншікті және қатыстырылған капиталдың (міндеттемелерінің)  құрлымын және оның есеп беру кезіндегі өзгерістерін зерттеуді қажет етеді.

       Меншікті капиталды талдау.

    Біздің отандық тәжірибеде кәсіпорынның меншікті капиталының құрылу көздері болып мыналар саналған: жарғылық капитал, резервтік қор, арнайы бағыттағы қорлар, мақсатты қаржыландыру мен салымдар (келіп түсулер), жалгерлік міндеттемелер, баланс пассивінің I

бөлімінде көрсетілген бөлінбеген табыс, сонымен қатар құрылтайшылармен есеп айырусылар, тұтыну қорлары, алдағы кезең шығындары мен төлемдер ркзервтері, күмәнді қарыздар бойыншарезервтер, 2004 құрылған баланс пассивінің II бөлімінде көрсетілген алдағы кезең табыстары. БЕС-2 сәйкес2004 жылдың балансында меншікті капитал және бөлінбеген табыс (жабылмаған зиян) кіреді.

       Меншікті капиталды зерттегенде өзіндік айналым қаражаттарындағы болған өзгерістерге ерекше назар аударылады, яғни меншікті капиталдың қандай бөлігі иммобмльдік сипаттағы құндылықтарда бекітіогенін жне осы қаражаттарды неғұрлым азды-көпті еркін жұмсауға мүмкіндік беретін нысанда тұрғандығы анықталады. Меншікті айналым қаражатының кқлемін анықтау үшін, меншікті капитал сомасын баланс активінің бірінші бөлігінің жалпы соммасын (қортындысын) алып тастау керек.

        Жыл басына меншікті айналым қаражаттарының көлемі 9138 мың теңге(27908-18770) құрады, жыл аяғында –12275 мың теңге(32276-20001), яғни 3137 мың теңге немесе 34.4%-ға көбейген.

          Тәжірибе жүзінде күрделі салымдары қаржыландыру және негізгі құралдарды сатып алу үшін, меншікті капитлға теңестіріліп қосылатын. Ұзақ мерзімді несиелер мен қарыздар пайдаланылады. Қаржыландырудың осы қатвстырылған көзі ескеріліп, алдағы көрсеткіштерінің мөлшері анықталады. Бұл көрскткіш абсолютті болып табылады, оның динамикадағы өсуі-оң, ал төмендеуі-теріс бағыты ретінде қарастырылады.

     Біздің кәсіпорынымызда бұл көрсеткіштің мөлшері меншікті айналым қаражаттарының мөлшеріне тең, себебі ұзақ мерзімді несиелерді кәсіпорын тартқан жоқ.

      Талдау кезінде меншікті айналым капиталының абсолюттік мөлшерін анықтаумен қатар, оның жалпы меншікті капиталдағы үлес салмағын да табу керек. Бұл көрсеткіш кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының әлдеқайда нақты сипаттамасы болып саналады. Арнайы әдебиеттерде оны іс жүзінде  жұмсау (маневрлық) коэффициенті деп аталады.

        Ол кәсіпорынның меншікті қаражаттарының қандай бөлігі, осы қаражаттарды еркін жұмсауға болатын, мобильді нысанда екеніндігін көрсетеді және келесі формуламен анықталады:

                     Кж ак  к .

Мұндағы:  Кж -жұмсау коэффициенті;

                  Мак -меншікті айналым капиталы;

                  Мк -меншікті капитал.

      Бұл коэффициентті А.Д.Шеремет, Р.С. Сайффулин, Е.В.Негашев осылай анықтайды. Ұзақ мерзімді қарыз қаражаттары негізгі құралдарды алуға және капитал салымдарына бағытталатын ескере отырып , В.В. Ковалев, Э.А.Маркарьян және Г.П.Герасименко бұл коэффициентті меншікті капиталға ұзақ мерзімді міндеттемелерді қосып есептейді. ПВ.Ф.Паллий бұны “дұрыс” десе  де біз оған қосыла алмаймыз, себебі сөз жұмыс капиталы жөнінде емес меншікті айналым капиталы жайында болып отыр. Жұмсау коэффициентінің төмен мәні кәсіпорынның меншікті қаражаттарының көп бөлігі иммобильді сипаттағы құндылықтарда бекітілгенін көрсетеді, ал олар тез айналатын қаражаттар емес, яғни ақшаға тез айнала алмацды.

       Қаржылық көз қараспен айтсақ оның өсуі және жоғары деңгейі кәсіпорынның қаржылық жағдайыын оңды деп сипаттайды: бұл кезде меншікті қаражаттар мобильді, олардың көп бөлігі негізгі құралдарға да, айналымнан тыс активтерге де емес, айналым қаражаттарына салынған. Сондықтан жұмсау коэффициентінің өсуі кәсіпорын мүлкінің нақты құрлымындағы мүмкінболатын шектрінде ғана тиімді. Егер коэффициент негізгі құралдардың құнының азаюын емес, негізгі құралдарға қарағанда меншікті қаражат көздерінің тез өсуіне баайланысты көбейсе, онда коэффициенттің жоғарлауы шынымен кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының артқанын дәлелдейді.

        Оптималды мөлшері ретінде жұмсау коэффициенті >0.5 деп алынуы мүмкін, бірақ іс жүзінде көрсеткіштің ұсынылып отырған деңгейі кәсіпорынның менеджері мен оның меншік иелері өз қаражаттарын мобильді және иммобильді активтерге салудың тепе-теңдік принциптерін сақтау керек екенін көрсетеді, бұл баланс өтімділігін қамтамассыз етеді.

       Жұмсау коэффициентінің мәні, кәсіпорынның қызметінің сипатына байланысты: оның әдеттегі деңгейі материял сиымдылығын жоғары өзгерістерге төмен болуы керек (себебі қор сиымдылығы жоғары өзгерістерге меншікті қаражаттың айтарлықтай бөлігі негізгі өндірістік қорларды жабудың көзі болып табылады).

       Кәсіпорынның тауарлы-материалдық қорлары мен шығындарының қалыптасу көздері мен қамтамассыз етілуінің абсолютті көрсеткіштері қаржылық тұрақтылықты талдау үшін бсты роль атқаратынына сәйкес, кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығының басты көрсеткіштерінің бірі болып қорларды қалыптастырудың өз көздері мен қамтамассыз етілуі коэффмциенті саналады,и ол меншікті айналым қаражаттарының тауарлы материалдық қорлар мен шығындардың құнына қатынасымен анықталады. Бұл көрсеткішті тауарлы- материалдық қорлармен шығындарды жабу коэффициенті деп аталады. Ол келесі формуламен есептеледі:

                         Кк /қақ  / Қтм . (8)

Мұндағы : Кк / қ -тауарлы-материалдық қорлардың қамтамассыз етілу коэффициенті;

                   Мак -меншікті айналым коэффициенті;

                   Қтм -тауарлы-материалдық қорлар.

        В.В.Ковалев, Э.А.маркарьян және Г.П. Герасименко оны меншікті айналым және ұзақ мерзімді қарыз қаражаттарының сомасын кәсіпорынның қорлары мен шығындарының құнына қатысуымен анықтайды.

       Материалды айналым қаражаттарының жабу коэффициенті қандай дәрежеде тауарлы-материалды қорлар мен шығындар меншікті қаражаттармен жабылғанын және қарыз қаражаттарын тартуды қажет етпейтінін көрсетпейді.

       “Шаруашылық тәжірибенің статистикалық орташаланған мәліметтердің негізіне алған оның қалыпты мәні,-деп жазады А.Д. Шеремет және Р.С.Сайффуллин,-келесі түрде болады”.

                Кк /қ > 0,6-0,8   (9)

    Қорлар мен щығындардң меншікті айналым қаражатымен қамтамассыз етілудің қалыпты коэффициенті, меншікті қаражаттар мен қамтамассыз етілудің қалыпты коэффициенті, меншікті қаражат көздерімен қажетті қорлармен шығындарын, қалғандарын қысқа мерзімді қаражаттармен жабу назарға алынып анықталад. Бірақ бұл кезде қорлар мен шығындардың көлемі, олардың айналу жылдамдығы жоғарлаған кезде негізделген қажеттілікке сәйкес болу керек. Егер олардың мөлшері негізгі қажеттіліктен асып кетсе, онда меншікті айналым қаражаты материалдық қорлардың бір бөлігін ғана жабаалады, яғни көрсеткіш <1 болады. Керісінше кәсіпорынның материалдық қорлары үздіксіз жұмыс жасауға жеткіліксіз болғанда көрсеткіш >1 болуы мүмкін бірақ бұл кәсіпорынның қаржылық жағдайы жақсы екендігін өрсетпейді. Сондықтан материалдық қорлардың меншікті айналым қаражаттарымен қамтамассыз нтілу көрсеткішінің деңгкйін ең бірінші материалдық қорлардың жағдайына байланысты болып қарастырылу керек.

        Кәсіпорыннынның қаржылық тұрақтылығын тек қана қаражат көздерінің тұрақтылығымен емес, сонымен бірге қажылық есеп берудің активтеріне салудың дұрыстығымен де сипатталады. Сонымен меншікті қаражаттардың құрлымын бағалаумен қатар кәсіпорынның қарыз қаражаттарының құрлымы да қарастырылады.

     

  Қатыстырылған капиталды талдау. 

Талдау жүргізөу үшін қарыз қаражатының әрбір баптарының есеп беретін көрсеткіштерін топтық қортындылар мен сәйкестендіру қажет, олардың базистік көрсеткіштерден ауытқуларын анықтап, қатысты өлшемдердің өзгерістерін көрсету керек. Біздің кәсіпорын есепті жылы ұзақ мерзімді ғана емес. Қысқа мерзімді несиелерді де қатыстырылған (тартпаған ). Басқа сөзбен айтқанда, қатыстырылған (қарыз) капитал кредиторлық борыштан тұрады, яғни ағымдағы міндеттемелер кредиторлық борышқа тең, ал оның көлемі 2003 жылы 1278903 мың теңге, 2004 жылы 9410  мың теңге болған, яғни 1269493  мың теңгеге , немесе 135,9  есеге өскен. Оның құрылымында сатып алушылар мен тапсырыс берушілерден алынған аванстар азайған . Егер 2003 жылы  оның мөлшері 3309  мың теңге болған болса, 2004 жылы 2123  мың теңге құраған, яғни 0,6 есеге аз. Бұдан кейін оны дебиторлық борышпен салыстырып талдау керек. Дебиторлық және кредиторлық борыштың қатынасы негізінен 2/1 болуы керек деп ұсынды. Егер кредиторлық борыш дебиторлық борышпен қамтамасыз етілмеген болса, онда бұндай жағдайды жағымсыз деп айтуға болады,себебі ол өзіндік қаражаттың әлде бір өтімді бөлігінің ақшаға айналуын бәсеңдетуі мүмкін. Егер кәсіпорынның коммерциалдық несиесі дамыған болса, онда дебиторлық борыш қатты өсіп кетуі мүмкін.

     Кәсіпорында кредиторлық борыш 2003 жылы дебиторлық борыштан 1,666 (1278903 / 1096415), 2004 жылы 0,002 (9410 / 4452245) аз болды.

Мұндай кредиторлық борыштың дебиторлық борыштан өте төмен дәрежеде қамтамасыз етілуі, дебиторлармен де, кредиторлармен де арақатынасы тиімсіз болуы да олардың өзара қарыздарын төлемеуінен болады.

Енді келесі маңызды жұмыстың бірі кәсіпорынның қаржылқ жағдайы, оның қаржылық тұрақтылығының дәрежесі бойынша топтауға мүмкіндік беретін абсалютті көрсеткіштерін зерттеу.

 Қаржылық тұрақтылықтың абсалютті көрсеткіштері тауарлы-материалдық қорлардың, олардың қалыптасу көздерімен қамтамасыз етілу дәрежесін көрсететін көрсеткіштер.

Тауарлы-материалдық қорлардың қалыптасу көздерін сипаттайтын үш негізгі көрсеткіш анықталады:

1 Меншікті айналым капиталының бар болуы (Мак). Бұл көрсеткіш меншікті капитал мен (баланс пассивінің 1 бөлімі) ұзақ мерзімді активтердің (баланс активінің 1 бөлімі) арасындағы айырма ретінде анықталады. Ол меншікті айналым қаражаттарын сипаттайды. Алдыңғы кезеңмен салыстырғанда оның көбеюі кәсіпорынның қызметінің болашақтағы дамуын көрсетеді. Құрылысына қарай меншікті айналым капиталының бар болуын былай жазуға болады:    

Мак  = Мк  – Ұа   =   1б П – 1а А  (10)

 Мұндағы:  1б П– баланс пассивінің бірінші бөлімі

                   1а  А –баланс активінің бірінші бөлімі

                   Мк – меншікті капитал

                   Ұа – ұзақ мерзімді активтер

                   Мак – меншікті айналым капиталы

Меншікті айналым капиталы көрсеткіші бірқатар маңызды талдау коэффициенттерін есептеп табу үшін пайдаланылады: кәсіпорынның ағымдағы активтерін жабу коэффициенті, тауарлы-материалдық қорлардың меншікті және ұзақ мерзімді қарыздың қалыптасу көздерінің бар болуы (Ма.к / ұз).

Бұл көрсеткіш алдындағы көрсеткішті, яғни  меншікті айналым капиталының   ұзаұ мерзімді міндеттемелер сомасына қосу жолымен мына формуламен анықталынады:

                  Мак / ұз  = Мак + Ұз  = Мак + 2б П  (11)

Мұндағы:  Ұз  – ұзақ мерзімді міндеттемелер

                  Мак – меншікті айналым капиталы

                  2б  П –баланс пассивінің екінші бөлімі

Тауарлы материалдық қорлардың негізгі қалыптасу көздерінің жалпы мөлшері алдыңғы көрсеткіштің қысқа мерзімді несиелерімен қарыздар сомасына қосу жолымен, мына формула арқылы анықталады:

                       НК= Мак / ұз нқ    (12)

        

Мұндағы: НК –негізгі көздер

                 Қнқ– қысқа мерзімді несиелер мен қарыздар

Тауарлы-материалдық босалқылардың бар болуының үш көрсеткішіне тауарлы-материалдық қорлармен шығындардың олардың қалыптасу көздерімен қамтамасыз етілуінің үш көрсеткіші сәйкес келеді:

1.Меншікті айналым капиталының артықтығы (+) немесе жетіспеушілігі (-)

                            Мак ак –Қш     

  Мұндағы: Қш- тауарлы материалдық қорлар мен шығындар

2.Тауарлы-материалдық босалқылардың меншікті және ұзақ мерзімді қалыптасу көздерінің артықтығы (+) немесе жетіспеушілігі (-) (Мак /ұз):

                          Мак / ұзак / ұз –Кш 

3.Қорлардың негізгі қалыптасу көздерінің жалпы мөлшерінің артықтығы немесе жетіспеушілігі

                         НК= НК - Кш

Тауарлы-материалдық қорлардың олардың қалыптасу көздерімен қамтамасыз етілуінің үш көрсеткішін есептеу кәсіпорынның қаржылық жағдайын оның тұрақтылық дәрежесі бойынша келесі төрт типке бөлуге мүмкіндік береді:

1 қаржылық жағдайдың абсалютті тұрақтылығы

2 қаржылық жағдайдың қалыпты тұрақтылығы

3 қаржылық жағдайдың тұрақсыз қаржылық жағдайы

4 қаржылық жағдайдың дағдарысты қаржылық жағдайы

  1.  Кәсіпорынның баланс өтімділігін талдау.

      Баланс өтімділігін талдау мәселесін қарастырар алдында, жалпы активтердің, баланстың және кәсіпорынның “өтімділігін” анықтап алу керек.

Өтімділіктің екі тұжырымдамасы белгілі. Бірінші тұжырымдама бойынша өтімділік: кәсіпорының өзінің қысқа мерзімді міндеттемелерін өтеу қабілеттілігі ұғынылады. Екінші тұжырымдама бойынша, өтімділік – бұл ағымдағы ақша қаражаттарына айналуға дайындығы мен жылдамдығы.

Баланс өтімділігін талдаудың мәні – активтегі өтімділік дәрежесі бойынша топталған қаражаттарды пассивтегі міндеттемелермен салыстыруда. Актив пен пассив баптары белгілі бір тәртіппен топталады, - өтімділігі жоғарылардан бастап өтімділігі төменділерге , яғни өтімділігінің төмендеу тәртібі бойынша қайтару уақыты ұзақтардан қайтару уақыты қысқаларға қарай, яғни қайтару уақытын жоғарлату тәртібі бойынша болады.

Кейде керісінше тәртіп болуы мүмкін, мысалы батыс европалық елдерде осыны қолданады. Өтімділік дәрежесіне қарай, яғни ақша қаражаттарына айналу жылдамдығына байланысты кәсіпорын активтері келесідей топтарға бөлінеді.

   Ең өтімді активтер. Әлемдік тәжірбие бойынша бұларға кәсіпорынның ақша қаражаттарының барлық баптары мен құнды қағаздары жатады.

   Ақша қаражаттары мен құнды қағаздар – айналым қаражатының ең мобильді бөлігі. Ақшамен бірден есеп айрысуға болады, ал құнды қағаздар қолма-қол ақшаға тез айналады.

Тез өткізілетін активтер.  Бұларға қысқа мерзімді дебиторлық борыш басқа да активтерді жатқызады. Дебиторлық борыш сомалары есеп айрысу шотына белгілі бір уақыттта келіп түсіп, бұлар да өз міндеттемелерін төлеуге жұмсалуы мүмкін. Есеп айырысу құжатары бойынша жіберілген, сатып алушылар уақытында төленбеген тауарлар бойынша, төлеу уақыты ұзарып кеткен борыштардың өтімділігі анағұрлым төмен, себебі төлемнің қашан келіп түскені белгісіз. Бірақ нарықтық экономикада уақытында қайтарылмайтын борыштар көбіне болмайды, себебі оны қайтарып алуға алдын ала шаралар қолданылады. Кез-келген дебитор айыппұл төлеу қаупінен тіпті банкрот болып жарияланудан қорқып, өзінің қарыздарын уақытында төлеуге тырысады. Сондықтан нарықтық экономика жағдайында жұмыс істеп жатқан кәсіпорынның өтімді қаражаттарын есептегенде ақша қаражаттарына қысқа мерзімді дебиторлық борышын да қосады. Бірақ әлі қалыптаспаған нарықтық экономика, инфляция, әріптестер арасында шаруашылық байланыстар бұзылған жағдайларда дебиторлық борыштың барлығы бірдей ақша қаражатына тез айнала алмайды.

Күмәнді дебиторлық борыштың үлесінің көп болуы кәсіпорынның қаржылық тұрақтылығына  қауіп төндіруі мүмкін. Сатуға арналған дайын өнім және материалдық құндылықтар қорының өтімділігі бұдан да төмен болады, олар негізінен келесі топты құрайды.

Баяу өткізілетін активтер.  Баланс активінің екінші бөлімінің “Тауарлы-материалдық қорлар”бабы және баланс активінің бірінші бөліміндегі “Ұзақ мерзімді инвестициялар” бабы.

Бірақ  бұл кезде “Алдағы кезең шығындары” бабы есепке алынбайды. Бұл топтың активтерін ақшаға айналдыру қиынырақ: бірінші сатып алушыны тауып алу қажет, ал бұл оңай емес және белгілі бір уақытты керек етеді. Әсіресе бұл аяқталмаған өндіріске тиісті.

Қиын өткізілетін активтер – баланс активінің бірінші бөлімінің алдындағы топтарға енгізілгенбаптарынан басқа барлық баптары. Бірінші бөлім жиынынан “Ұзақ мерзімді қаржылық инвестициялар” бабы бойынша соманың бір бөлігі ғана алынып тасталғандықтан, қиын өткізілетін активтер құрамында басқа кәсіпоындардың жарғылық капиталға салған салымдары ғана есепке алынады.

Баланс активінің  баптары оларды өтімділік дәрежесі бойынша топтағанда, басты орынды ең өтімді және әр жақты меншік нысаны алады – кассадағы, банктегі есеп айырысу, валюта және ағымдағы шоттардағы ақша  қаражаттары. Бұдан кейін бағалы қағаздарға салынған қысқа мерзімді қаржылық инвестициялар , дебиторлармен есеп айырысулар тұрады. Активтің бұл қарастырылған баптары негізіне кәсіпорынның “өтімділігін”, яғни активтің бірінші кезектегі міндеттемелерді төлеу үшін қаражатттар алынатын бөлігін көрсетеді. Өтімділігі бұдан төмен элементтер тауарлы-материалдық қорлар мен негізгі капиталдың баптарына топтастырылған. Баланс пассивтері оларды қайтару, төлеу уақытының мерзіміне байланысты топтастырылады.

Неғұрлым тезірек төленуге тиісті міндеттемелер – бұларға уақытында төленбеген кредиторлық борыш, қарыздар басқа да қысқа мерзімді міндеттемелер, жұмыскерлермен олардың алынған қарыздары бойынша есеп айырысу көлемінен асқан мөлшерде жұмыскерлерге берілген қарыздар жатады. Бұл берілген мөлшерден асу банктің мақсатты қарыздарын өз мақсаты бойынша пайдаланбағандығын білдіреді және сондықтан тезірек өтеу үшін неғұрлым өтімді активтермен қамтамасыз етілуі тиіс.

 Қысқа мерзімді міндеттемелер  - қысқа мерзімді несиелер мен заемдар және жұмыскерлерге алынған қарыздар.

Ұзақ мерзімді міндеттемелер – ұзақ мерзімді несиелер мен заемдар.

Тұрақты міндеттемелер – пассивтің бірінші бөлімінің “Меншікті капитал” баптары. Актив пен пассивтің балансын сақтау үшін бұл топтың жиыны баланс активінің “Алдағы кезең шығындары” бабы бойынша сомаға азайтылады.

Баланс өтімділігін  анықтау үшін актив пен пассив бойынша келтірілген топтар жиындарын салыстыру керек. Баланс толық өтімді деп келесідей қатынастарда саналады:

        А1       П1

        А2         П2

        А3         П3

        А4         П4              

Басқа сөзбен айтқанда, егер активтің сол алғашқы үш теңсіздігін әрбір тобы кәсіпорынның сәйкес міндеттемелер тобын жапса немесе оған тең болса баланс өтімді болады, кері жағдайда баланс өтімді емес.

Жоғарыда келтірілген жүйедегі алғашқы үш теңсіздіктің орындалуы төртінші теңсіздікті орындау қажеттілігін туғызады, сондықтан актив пен пассив бойынша алғашқы үш топтың жиындарын салыстыру маңызды орын алады. Төртінші теңсіздік  “баланстау” сипатын алады, сонымен қатар терең экономикалық мәні бар: оның орындалуын қаржылық тұрақтылықтың ең төменгі шарттарының сақталғандығын, кәсіпорынның меншікті айналым қаражатының барын дәлелдейді.

Егер бір жүйенің бір немесе бірнеше теңсіздігінің қолайлы варианттағыға қарама-қарсы мәні болса, онда баланс өтімділігінің абсалютті өтімділікпен азды-көпті айырмашылығы болады. Бұл кезде активтердің бір тобы бойынша қаражат жетіспеушілігі олардың басқа топ бойынша артылғанымен орны толтырылады, бірақ өтем тек құндық мөлшері бойынша жүзеге асырылады, өйткені нақты төлем жағдайында аз өтімді активтер неғұрлым өтімді активтердің орнын баса алмайды.

Баланстың топтастырылған баптарын кесте түрінде көрсету орынды болады.

“Жолаушыларды тасымалдау”акционерлік қоғамының ұзақ және қысқа мерзімді несиелері болмағандықтан, басқа “Өркен” біріккен өнеркәсіптік кәсіпорынның материалдарын пайдаланамыз.

11-ші  кесте

“Өркен” біріккен өнеркәсіптік кәсіпорынның мәліметтері негізінде баланс активінің өтімділік дәрежесі және оның пассивінің төлеу мерзімінің шұғылдығы бойынша баптарының тобы.  (мың теңге)

Актив

Сомасы мың теңге

Пассив

Сомасы мың теңге

Төлеу артықтығы (+), жетіспеушілігі (-)

2003 жыл

2004 жыл

2003 жыл

2004 жыл

2003 жыл

2004 жыл

Ең өтімді активтер

122

3751

Төлену-

-ге тиісті міндеттемелер

22352

26564

-22230

22813

Тез өткізілетін активтер

18448

10168

Қысқа мерзімді міндеттемелер

5750

2550

+12698

+7618

Баяу өткізілетін активтер

7100

11745

Ұзақ мерзімді міндеттемелер

735

735

+6365

+10740

Қиын өткізілетін активтер

64896

62944

Тұрақты міндеттемелер

61756

58489

+3140

+4455

Жиыны

90566

88338

Жиыны

90566

88338

    -

 -

Төлем қаражаттарының бірінші тобы ең өтімді активтер төлем міндеттемелерін айтарлықтай жауып тұрған жоқ, ал екінші бөлігі керісінше.

Актив пен пассив баптарының бірінші тобынының жиындарын салыстыру жақында келіп түскен кірістер мен төлемдердің (үш айға дейінгі) қатынасын көрсетеді.

Актив пен пассив баптарының екінші тобын салыстыру жақын уақытта күтілетін төлем тәртібінің (үш айдан алты айға дейін) жағдайының жақсаруы немесе нашарлауы туралы қорытынды жасауға мүмкіндік береді.  Жалпы алғанда баланс активі мен пассиві баптарының бірінші және екінші топтарын салыстыру ағымдағы өтімділікті анықтауға мүмкіндік береді. Ол қарастырылып отырған мерзімге жақын уақыттағы кәсіпорынның төлем қабілеттілігін (төлем қабілетсіздігін) көрсетеді. Талданып отырған кәсіпорында 2003 ,2004 жылдары баланс баптарының осы екі тобының мәліметтері бойынша төлем қабілеттігі болмаған. Ең өтімді және тез өткізілетін активтердің сомасы 2003 жылы 18750 мың теңгені (122+18448) құрады, ал тез қайтарылуға тиіс және қысқа мерзімді міндеттемелердің, яғни жалпы ағымдағы активтер – 28075 мың теңгені (22352+5750), бұл 9505 мың теңгеге немесе (22203+12698)төлем қаражатынан көп. 2004 жылы төлем жетіспеушілігі 15195 мың теңгені (3751+10168) – 26564+22550 = 13919 – 29114 немесе (-22813+7618) құрады.

Баяу өткізілетін активтерді ұзақ мерзімді міндеттемелермен малыстыру перспективалы өтімділікті бейнелейді және болашақ кірістер мен төлемдерді салыстыру негізінде төлем қабілеттілігін жобалауды көрсетеді, яғни кәсіпорынның бұдан да алаыс алдағы уақытқа қаржылық жағдайының жақсаруы немесе нашарлауын алдын ала біліп отыруға мүмкіндік береді.

Талданып тоырған кәсіпорында 2003,2004 жылдары төлем қаржаттарының айтарлықтай айырмашылығы болған . Егер 2003 жылы оның  мөлшері 6365 мың теңге болған болса, 2004 жылы 10740 мың теңгені құрады, немесе есепті жылы 1,7 есе өскен.

Баланс активі мен пассиві баптарының төртінші тобының жиындарын салыстыру кәсіпорынның оның иеленушілері алдындағы міндеттемелерін жаба алу мүмкіндігін көрсетеді. Бірақ бұл кәсіпорын жабылатын кезде ғана керек болады, ал үздіксіз принципін сақтау немесе жұмыс жасап жатқан кәсіпорын үшін шаруашылық субъектінің өз меншікті айналым капиталының бар болуын талап етіледі. Ол үшін жоғарыда келтірілген теңсіздік сақталуы тиіс: яғни меншікті қаражаттардың көзі иммобильді активтерден көп болу керек. Талданып отырған кәсіпорында бұл теңсіздік сақталмаған.

2003,2004 жылдары баланс активінің баптарының жиынынан сәйкес 3140 мың теңге және 4455 мың теңгеге көп болған, бұл кәсіпорынның қаржылық жағдайының нашарлағанын көрсетеді, себебі оның үздіксіз қызметін жүзеге асыру үшін меншікті айналым капиталы болмаған.

Берілген схема бойынша жүргізіліп жатқан талдау уақытылы есеп айырысу мүмкіндіктері бойынша қаржылық жағдайды толығымен көрсетеді. Алайда ол берілген кезеңдегі кәсіпорынның нақты нақты қаржылық жағдайын әрқашан дәл көрсете алмайды, оның себебі  - бухгалтерлік есеп берулер негізінде сыртқы талдау жүргізіп жатқан талдаушының ақпараттарының шектеулілігінде. Бұл жағдайдыа басты назарды дебиторлық борышқа аудару керек, себебі ол ақша қаражатына ең жақын тұр және қысқа мерзімді қарыздар бойынша борыштарды жабудың негізгі көздері болып табылады.  

3. Шет елдердің бухгалтерлік балансының нысандарын салыстырмалы талдау.

3.1 Беларус және Ресей елдерінің бухгалтерлік балансының нысандарын салыстыру.

       Беларус республикасының кәсіпорындарының балансындағы құралдар үш бөлімше бойынша топталады:

  1.  Ұзақ мерзімді активтер (негізгі құралдар, ұзақ мерзімді қаржылық салымдар, аяқталмаған капиталды құрылыс, девиденттер бойынша кәсіпорын мүшелерімен есеп айырусылар, жалға берушілермен есеп айырусылар).
  2.  Материалдық емес активтер (материалды-заттық негізге ие емес сатып алынған таенттер, лицензиялар, тауарлы белгілерге құқұқтар, фирма бағасы, гудвилл, ноу-хау және тағы басқа активтер).
  3.  Ағымдағы активтер (өндірістік қорлар, аяқталмаған өндіріс бойынша шығындар, дайын өнім, тауарлар, дебиторлармен есеп айырысулар, ақша қаражаттары және тағы басқа активтер).

Пассивте көрсетілетін кәсіпорын құралдарының көздері  де үш топқа бөлінеді:

  1.  Меншікті құралдарының көздері (жарғылық қор, қорлар және резервтер, бөлінбеген табыс).
  2.  Ұзақ мерзімді қаржылық міндеттемелер (банктердің ұзақ мерзімді несиелері облигациялары, заемдары).
  3.  Қысқа мерзімді қаржылық міндеттемелер (банктердің қысқа мерзімді несиелері, бюджет және бюджеттен тыс қорлар, еңбекақы  бойынша коммерциялық кредиторларға борыштар).

Нәтижесінде қарастырылып жатқан кәсіпорынның балансы келсесідей болады.

12-ші  кесте

Кәсіпорын балансы  (Беларус Республикасының сызбасы бойынша) 2002 жылдың бірінші қаңтарына.                                          (мың теңге)

        Актив

                       Сомасы

Ай басына

Ай аяғына

  1.  Ұзақ мерзімді

активтер

Негізгі құралдар

бастапқы құны

тозу

қалдық құны

12000

-200

11800

13500

-400

13100

1 бөлім бойынша қорытынды

11800

13100

2.Материалдық емес активтер

Материалдық емес активтер

бастапқы құны

тозу

қалдық құны

1500

-125

1375

1500

-250

1250

қорытынды

1375

1250

3. Ағымдағы активтер

1. Қорлар және шығындар

                                                                                                   12-ші кесте жалғасы

Өндірістік қорлар

500

3000

Аяқталмаған өндіріс

625

Ақша  құралдары:

есеп айырысу шоты

16380

17100

Қысқа мерзімді қаржылық салымдар

3500

Дебиторлармен есеп айырысулар:

Сатып алушы және тапсырыс берушілермен

3000

6000

2 топ бойынша қорытынды

19380

26600

3 бөлімше бойынша барлығы

19880

30225

Баланс

33055

44575

   Пассив

                     Сомасы

Ай басына

Ай аяғына

1.Меншікті құралдардың көздері

Жарғылық капитал

10000

10000

Арнайы құрылған қор

1500

Табыс:

есепті жылы

пайдаланылды

есепті жылдағы бөлінбеген табыс

3290

595

2695

10010

3313

6697

                                                                                                  12-ші кесте жалғасы

Есеп айырысулар және басқа пассивтер

Банктердің қысқа мерзімді несиелері

6600

5000

Кредиторлармен есеп айырысу:

тауарлар,жұмыстар және қызметтер үшін

бюджеттен тыс төлемдер бойынша

бюджет төлемдері бойынша

әлеуметтік сақтандыру және қамтамасыз ету бойынша

8000

592

2708

720

10000

1000

5198

1440

3 бөлім бойынша барлығы

20360

26378

Баланс

3305

44575

     

          Ресей Федерациясының балансының құрылымы басқаша болады.

Бірінші бөлімде “Айналымнан тыс активтерде” қалдық құны бойынша материалдық емес активтер және негізгі құралдар, соның ішінде жер учаскелері, аяқталмаған құрылыс, ұзақ мерзімді қаржылық салымдар және басқа айналымнан тыс активтер көрсетіледі. Беларус вариантына қарағанда мұнда мүшелермен және жалға алынған құралдар бойынша есеп айырысулар көрсетілмейді.Сонымен қатар онда материалдық емес активтер және негізгі құралдардың тозу сомасы және бастапқы құны туралы анықтамалық мәліметтер көрсетілмейді.Екінші бөлім “Айналым активтері” Беларус Республикасының  баланс активінің үшінші бөлімімен  толығымен сәйкес келеді. Онда қорлар және шығындар, дебиторлық борыштың барлық түрлері, қысқа мерзімді қаржылық салымдар және ақша құралдарының қалдығы көрсетіледі. Бірақ  бұл бөлімнің құрылу құрылымы ыңғайлылырақ, себебі құралдар жоғарылайтын өтімділік тәртібінде көрсетіледі,ол өтімділік көрсеткіштерін анықтауда баланста қайта топтастыруды талап етпейді.

Үшінші бөлімде  өткен және есепті жылдардағы жабылмаған зияндар қарастырылады, бұл біздің көзқарасымызша тиімді емес. Зияндар – бұл “өткен” капитал.Олардың  баланс активінде көрініс табуы кәсіпорынның капиталының нақты сомасын көтереді,бұл  баланс валютасын  талдауда түзетуді қажет етеді. Біздің көзқарасымызша Беларус елі зиянды  баланстың пассивінің бірінші бөлімінде   көрсетуі дұрысырақ болып табылады.

Ресей Федерациясының балансының пассиві бөлімдері (бірінші, екінші және үшінші) Беларус елінің баланс бөлімшелерінің құрылымы және мазмұны бойынша аз ерекшеленеді. Ерекшелігі Ресей Федерациясында ұзаұ мерзімді қаржылық салымдар оларды өтеу бойынша топтарға бөлінеді. Девиденттер бойынша есеп айырысулар, алдыңғы төлем және шығындардың резервтері және де меншікті көздер құрамынан пайдалану қоры қысқа мерзімді қаржылық міндеттемелер бөліміне көшірілген.

Көруімізше Беларус және Ресей елдерінің баланстарының активі мен пассивінің құрылымы және мазмұнында айырмашылықтар аз. Бірінші және екінші вариант та кәсіпорынның қаржылық жағдайына сыртқы талдауда қажетті негізгі ақпаратты алуға мүмкіндік береді. Ішкі талдау баланстың көптеген  көрсеткіштерін ашуды талап етеді.

Кәсіпорынның қаржылық жағдайын болжамдау және бағалау үшін балансты оқи білу керек және оны талдаудың жақсы әдісін үйрену қажет.

Балансты оқи білу -  оның әрбір статьясының мазмұнын, баланстың басқа статьялармен өзара байланысын және оның бағалау әдістерін,  олардың кәсіпорынның қаржылық жағдайына әсер етуін және әрбір статья бойынша мүмкін болатын өзгерулердің мінезін, оның төлем қабілеттілігін білуді білдіреді.         

 

13-ші  кесте

Кәсіпорын балансы (Ресей Федерациясының сызбасы бойынша) 2002 жылдың бірінші қаңтарына.        (мың теңге)

        Актив

                          Сомасы

     Айдың  басына

     Айдың аяғына

1. Айналымнан тыс активтер

Материалдық емес активтер

1375

1250

Негізгі құралдар

11800

13100

1 бөлім бойынша қорытынды

13175

14350

2. Айналым активтері

Қорлар соның ішінде:

шикізат және материалдар

аяқталмаған құрылыста шығындар

дебиторлық борыш

ақша құралдары

500

500

3000

16380

3625

3000

6000

17100

2 бөлім бойынша қорытынды

19880

30225

Баланс

3305

44575

   Пассив

                           Сомасы

 Айдың басына

Айдың аяғына

                                                                                                     13-ші кесте жалғасы                        

1.Капитал және резервтер

Жарғылық қор

10000

10000

Есепті жылдың бөлінбеген табысы

2695

6697

3.Қысқа мерзімді пассивтер

Заемдық құралдар соның ішінде:

банк несиелері

6600

5000

Кредиторлық борыш соның ішінде:

жабдықтаушы және мердігерлер

еңбекақы бойынша

бюджет алдында

басқа кредиторлар

13760

8000

1740

3300

21378

10000

3438

6198

260

Баланс

33055

44575

3.2  Зерттеліп отырған кәсіпорынның бухгалтерлік есебін жетілдіру жолдары .

     Бүгінде бухгалтерлік есебі басқару жүйесінде ең басты орын алады. Ол кәсіпорынның қаржылық жағдайын сипаттап және басқарушылық шешімді қабылдау үшін негіз бола отырып, тұтынуды, таратуды, айналысты және басқа да өндіріс процесін шынайы көрсетіп береді. Кәсіпорынның бухгалтерлік есебі бухгалтерлік есеп Стандарттарында және субъектілердің қаржы-шаруашылық қызметіндегі бухгалтерлік есеп шоттарының Бас есеп жоспарында бекітілген жалпы қағидалары мен ережелерінің негізінде құрылады және ол бүкіл алынған ақпараттарды пайдаланушылардың талабына, қызметтің құрылымына, ұйымның нысанына, айрықша ерекшелігіне есептің сәйкес келуін  қамтамасыз етеді.

        Шаруашылық жүргізудің қазіргі жағдайында шаруашылық жүргізуші  субъектінің күрделі экономикалық тетігін нақты, жақсы жолға қоймайынша, сондай-ақ толық сенімді ақпаратсыз басқару жүйесін іс жүзінде жүзеге асыру мүмкін емес.

Экономиканың барлық саласындағы кәсіпорындардың иелері мен еңбек ұжымдары шикізат пен материалдарды ұқыпты жұмсауға, өндіріс қалдықтарын азайтуға, ысырапты жоюға, бәсеге жарамды өнімдерін өңдіруге, оның сапасын көтеруге, өзіндік құнын төмендетуге, қоршаған ортаны сақтауға мүдделі. Бұл орайда, кәсіпорынның материалдық құндылықтарын, ақша қаражаттарын және басқа да ресурстарын заңсыз және тиімсіз жұмсауға және тонауға қарсы күресте бухгалтерлік есептің маңызы мен мәнін айрықша бағаламауға болмайды.

Экономиканың саласындағы мамандар, оның ішінде, біріші кезекте, бухгалтерия қызметкерлері есепке алудың және есеп берудің барлық жүйесін жақсы білулері, оларды оңайлатуды қарастыру қажет, субъект қызметін бухгалтерлік және салықтық  есепке алуды ұйымдастырудың ережелерін, нұсқауларын және басқа нормативтік  актілерін қатаң сақтаулары керек.

   Қазіргі нарықтық экономикаға түбегейлі көшу кезеңінде бухгалтерлік есепке жуктелетін міндеттемелер қай кездегіден болмасын күрделі, ауқымды болып отыр. Өйткені қазіргі қоғамдық дамудың жаңа кезеңінде өндіріс құрал –жабдықтарының мемлекеттік меншіктен ұжымдық және жеке меншіктерге ауысуы кең етек алуда. Осыған орай қазіргі кезде мемлекет, субъекті және жеке тұлғалар арасындағы экономикалық және қоғамдық қарым-қатынастар саясаты           

жургізілуде.

Бүгінгі күнде бухгалтерлік есеп жылдан жылға дамып жетілуде. 2002 жылы «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» жаңа өзгертулермен заң қабылданды, шоттардың бас шоттар жоспары бекітілді.

  Қазіргі кезде біздің елімізде есептіліктің халықаралық стандарттарына көшуде, бірақ бұл осы уақытқа дейінгі қолданылған бухгалтерлік есеп стандарттары өз күшін жойды дегенді білдірмейді. Кәсіпорындар бухгалтерлік есепті Қазақстандық стандарттарға сәйкес жүргізеді және өз кезегінде қаржылық есептіліктің халықаралық стандарттарына сүйенеді.

Ешқандай ол толық стандартқа көше алмайтыны анық, ол әлеуметтік ортаның әсерімен, экономикалық дамудың кезеңімен, кәсіпкерлік қызметтің ерекшеліктерімен, мемлекеттік экономикалық қатынастарға, саясат жүйесіне білім беру жүйесіне, шетел инвестицияларының деңгейіне байланысты. Дегенмен, есепті біріктірудің пайдалы жақтары да кездеседі.

«Жолаушыларды тасымалдау» Ашық акционерлік қоғамы бухгалтерлік есептің халықаралық стандартына көшуді бастайды. Әрине бұл стандартқа тез көшу мүмкін емес, бірақ кәсіпорын бухгалтерлік есепті жүргізгенде және есептілікті қарастырғанда оларды басшылыққа алуы артық болмайды.

Қазақстанда нарықтық экономикаға көшу жаңа экономикалық институттардың  пайда болу қажеттілігін тудырды. Бұл институттардың арасында маңызды орын болып аудит институты табылады. Оның негізгі мақсаты бухгалтерлік және салық есебігде көрсетілетін ақпараттың дұрыстығын бақылауды қамтамасыз ету.

Кәсіпорында аудитті жүргізу маңызды болып табылады. Аудиторлардың тәуелсіз қызметінің дамуы кәсіпкерлік тәуеклдің азаюына және қаржылық есептілік  пен бухгалтерлік есептілікті жетілдіруге әкеледі.

Осыған байланысты мен «Жолаушыларды тасымалдау» Ашық акционерлік қоғамында қаржылық есептіліктің аудиторлық тексеруін жургізуді ұсынамын.     

Қорытынды

          Мен дипломдық жұмысты «Жолаушыларды тасымалдау» ашық акционерлік қоғамының материалдарының негізінде жаздым.

Дипломдық жұмыстың кіріспесінде бухгалтерлік есептің жаңа этаптағы мағынасы, магистралды темір жол желісінің және эксплуатациялық-тасымалдау қызметінің және техникалық құралдарды жөндеу және ұстау жүйесінің, жетілдірілудің  және  поездардың қозғалысын халықаралық талаптар және стандарттардың деңгейіне жеткізуді басқарудың оптимизациялау   және қайта құруларға бағытталған негізгі іс-шаралар    және де зерттеліп отырған объектінің негізгі мақсатары көрсетіліп , дипломдық жұмыстың тақырыбының актуалділігі  ашылып жазылған.

Бірінші бөлімде кәсіпорынның жалпы шаруашылық қызметінің мәні, мақсаттары мен міндеттері және «Жолаушыларды тасымалдаудың » бухгалтерлік есебін ұйымдастырудың ерекшеліктері мен есеп саясаты және кәсіпорынның негізгі  технико-экономикалық көрсеткіштері қарастырылған.

Кәсіпорынның негізгі нормативті құжаты  болып 2002 жылдың 24 маусымында қабылданған Қазақстан Республикасының «Бухгалтерлік есеп және қаржылық есептілік туралы» заңы болып табылады. Бұл құжатпен қатар арнайы темір жол көліктері үшін типтік ішкі аралық нысандары пайдаланылады.  Кәсіпорында бухгалтерлік есепті ұйымдастырудың екі нысаны   есептің журнал ордерлік  және автоматтандырылған нысандары қолданылады.

Есеп саясатын қалыптастыру үшін негіз болып шаруашылық операцияларды, активтердің, капиталдың, міндеттемелердің, табыстардың және шығыстардың альтернативті әдісін көруге мүмкіндік беретін қаржылық есептіліктің халықаралық стандарты табылады.

Екінші бөлімде бухгалтерлік баланстың мазмұны мен оның талдануы, яғни бухгалтерлік баланс, оның ролі мен мағынасы, түрлері, құрылымы,мазмұны, баланстың активі мен оның құралу көздерінің  2003,2004 жылдардағы жағдайының талдануы, баланс өтімділігі   келтірілген.

Бухгалтерлік баланс бұл кәсіпорынның қарамағындағы қаржылық ресурстары мен оның құралу көздері туралы ақпараттарды қаржылық жағдайды қорытынды есеп нысанында пайдаланушыларға тапсыратын екі жақты кесте.   Бухгалтерлік баланс субъектінің нақты бір уақыт кезеңіндегі  қаржылық жағдайын көрсетеді. Қаржылық жағдай бұл кәсіпорынға қатысты активтердің бары мен оларға  қарама-қарсы қойылған құралу көздері болып табылады.

Дипломдық жұмыстың үшінші бөлімінде екі шетелдің бухгалтерлік балансы салыстырылып талданған және кәсіпорынның бухгалтерлік есебін ұымдастырудың жетілдірі жолдары қарастырылған.  Мұнда екі елдің балансының нысандары, олардың әр бөлімшесінің мазмұны  және бухгалтерлік баланстың статьялары, бір-бірінен айырмашылығы түсіндірілген.  Көруімізше екі елдің де бухгалтерлік балансының құрылымы мен мазмұны бір-бірінен айтарлықтай ерекшеленбейді.

Бірінші және екінші вариант та кәсіпорынның қаржылық жағдайына сыртқы талдау үшін қажетті  негізгі ақпараттарды бере алады.

 

Қолданылған әдебиеттер тізімі

 

1. Қазақстан Республикасы Президентінің


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

77419. Имущество унитарных предприятий 21.98 KB
  299 ГК – право на имущество возникает с момента передачи такого имущества предприятия; п. На праве хозяйственного ведения – уставный фонд обязателен; казенные предприятия – уставный фонд не нужен так как субсидиарная ответственность государства. Предельный срок в течение которого уставный фонд должен быть сформирован = 3 месяца с момента регистрации предприятия. Крупная сделка Для контроля за деятельностью унитарного предприятия по аналогии с деятельностью хозяйственных обществ вводится данное понятие.
77425. Общая характеристика ООО 38 KB
  Участники не отвечают по его обязательствам и несут риск связанный с деятельностью общества и несут риск в размере долей внесенных в капитал. Общества должны иметь печать которая содержит полное фирменное наименование на русском языке и указание на место нахождения общества. В случае несостоятельности банкротства общества по вине его участников или по вине других лиц которые имеют право давать показания на указанных лиц может быть возложена субсидиарная ответственность по обязательствам. Место нахождения общества определяется местом его...
77426. Уставный капитал общества 34 KB
  Доля участника – условная величина представляющая собой стоимостную оценку вклада участника в уставной капитал общества. Вклад участника – реальное имущество вносимое участником в уставной капитал общества Согласно статье 15 ФЗ Об ООО в качества вклада участник может вносить деньги ценные бумаги другие вещи или имущественные права право пользования например либо иные права которые имеют денежную оценку право на объекты индивидуальной собственности. Законом или уставом общества может быть установлен запрет на внесение какоголибо...
77427. Увеличение и уменьшение уставного капитала 45.5 KB
  Иногда нужно увеличить уставный капитал общества не хватает оборотных средств у общества; требование для получения лицензии; размывка долей. Статья 17 предусматривает 3 способа увеличения уставного капитала: За счет имущества общества Данное увеличение происходит за счет стоимости чистых активов. Увеличение уставного капитала происходит за счет чистых активов общества размер чистых активов определяется на основании годовой отчетности общества за год предшествующий году в течение которого принято это решение.