14863

Киiз туырлықты, ағаш уықты

Доклад

Культурология и искусствоведение

Киiз туырлықты ағаш уықты Қазақы бала бала емес өзбекi мал мал емес деген мақал қазақтар мен өзбек сарттардың араласқұралас отырған аймағында пайда болған деп түсiндiредi ғалым Ә.Қайдар. Ташкенттiң базарына базарлауға барған қазақтардың астыүстiне түсiп қызмет iсте

Казахский

2013-06-09

36 KB

0 чел.

Киiз туырлықты, ағаш уықты

Қазақы бала бала емес, өзбекi мал мал емес деген мақал қазақтар мен өзбек сарттардың аралас-құралас отырған аймағында пайда болған, — деп түсiндiредi ғалым Ә.Қайдар. Ташкенттiң базарына базарлауға барған қазақтардың асты-үстiне түсiп қызмет iстейтiн өзбектiң жас балаларына риза болып қайтатын қазақтар, өз ауылдарына келiп олардай «пысық емес» балаларына риза болмай айтылған бұл мақалдың мәнi — қазақ балалары, аяғынан тiк тұрып базарлап барғандарды күтiп алатын, сауда-саттығына жәрдемдесiп, малының басын ұстап, қызмет көрсететiн өзбек балаларындай емес дегендi, ал өзбектен сатып алған тұрмыстық заттар бұйым сияғы жоқ, сапасы нашар дүниелер дегендi аңғартып, мақалға айналып кеткен. Кейiнiрек Кеңес үкiметi кезiнде ауылдан келiп орыс тiлiн нашар бiлiп, қала жағдайындағы өмiр-тiршiлiк ыңғайын бiлмей, кейiншектеп тұратын балаларға немесе ынжықтау балалардың iсiне көңiлi толмағанда қазақы бала бала емес деген бiрiншi бөлiгi айтылатын. Қала балаларына тән қақаң-соқаңды бiлмей өскен ауыл баласына қойылар бiр кемшiлiк — осы деп санаудан туған пiкiр.

Қазақ мал танымас, сарт шай танымас. Мақалдың бiрiншi бөлiгi қазақтың жыл он екi ай бағып-қағып, ыстығына күйiп, суығына тоңған малын топырлатып Тәшкенттiң базарына айдап апарып, оны қаншаға сату керектiгiн бiлмей, яғни сауда нарқын, сауда заңын бiлмей, өзбек делдалдың қолына бере салатындығынан, екiншi бөлiгi қызыл күрең шайды ұнататын қазақтың, өзбек ағайындардың сүйiп iшетiн көк шайын менсiнбегендiгiнен туған.

Қазақ байыса қатын алады, өзбек байыса там салады. Қазақтың ертеден келе жатқан көне салты бойынша, байлығы асып, дәулетi таси бастаса болды үйленiп, көп әйел алуға талпынатын, ал саудамен айналысатын өзбектердiң үй-ауласын кеңейтуге талпынатын әдетiн сынаудан туған. Қазақтың бұл салтын Ы.Алтынсарин өзiнiң «Қазақтың үйлену тойы» атты еңбегiнде былай түсiндiредi: «Бай қазақтарда «бiр еркектiң төрт әйел алуына болады» дейтiн ислам шариатын негiз етiп көп әйел алушылық салты бар. Оған дiннiң жол беруiн былай қойғанда, басқадай не себептерi болды. Әйелiн өзi сүйiп алмай, ата-аналарының қосуымен алған қазақтар мұндай әйелiнен өзi сүйетiн қасиеттердi әрқашан таба бермейдi, содан кейiн күйi көтерсе екiншi әйел алады. Егер екiншi әйел жөнiнен де қателескен болса, онда үшiншi әйел алады. Көп әйел алуға қазақтың ойынша, мысалы, әйелiнiң мұрагер болатын ұл таппауы сияқты себептер болады. Қазақтарда өздерiнiң көп әйел алуының мақсатын айтпай-ақ түсiндiретiн бiр мақал бар — Байтал көп болса, құлын да көп болады, — дейдi қазақтар». Әйтсе де мақалдың мазмұнында байқалатын кекесiн, елдiң бәрiне солай iстей беруге болмайтынын ескертiп тұрған секiлдi. Мақал-мәтел жинақтарында бұл мақалдың Қазақ байыса қатын алады, орыс байыса там салады деген варианты да кездеседi.

Қазақ, қалмақ бiр кiсi, ноғай, қазақ бiр кiсi деген нақыл сөз бар деп жазады Құрбанғали Халид «Тауарих Хамса» атты еңбегiнде. Ертедегi Алынша хан заманында қазақ, қалмақ, ноғай бәрi бiр тақтың иелегiнде болған, бәрi «Алынша ханның елi» деп аталған. Ол ел Тоқтамыс хан мен Ақсақ Темiр дәуiрiнен кейiн ыдыраған, нақыл сөз сол заманнан қалған деп түсiндiредi. Қазақ домбырашыларында «Ноғай-қазақ айырылған күн» деген сол заманда шыққан өте зарлы күй бар. Ш.Уәлиханов ауыз әдебиетi туралы ойларын ортаға сала келiп «Ноғайлы жырлары» деп аталатын эпикалық аңыздауларға ерекше көңiл бөледi. Ол кезде «ноғай» деген атау Орта Азияның түркi және моңғол тектес руларының жалпы есiмi болған деп пайымдайды. Бұл жәй Шәкәрiм шежiресiнде де айтылады: «Әз Жәнiбек қазақты алып ауарда, Ноғай аталған туысқандарымыздың жақсылары қазақтың жақсыларымен көрiсiп, амандасып жылапты. Соны бiздiң қазақ домбырашылары ноғай-қазақ айырылғандағы жылау күй деп, домбырамен «Ел айрылған» атты зарлы күй тартады. Жыршылар:

Орманбет хан өлген күн,

он сан ноғай бүлген күн,

Қазақ пен Ноғай айрылды,

қазақ сартқа қайырылды —

деп басталатын жыр айтады. М. Тынышбаев та бұл тарихи жағдай жайлы мәлiмет берiп, «маңғыт руынан шыққан атақты би Орманбет Едiгенiң алтыншы ұрпағы Дiнахмет баласының өлiмiмен жарты ғасырға созылған Едiге ұрпақтарының арасындағы билiк таласы аяқталды», — деп жазады. Бұдан бес ғасыр бұрын iргесi ажырамай, бiр Орда астында бiр жұртты жайлап, кейiн бөлiнген ноғай, қазақ халықтарына ортақ рухани жәдiгерлер де көп.

Қазақ жаманы сарт болар, сарт жаманы порт болар деп сауда-саттықпен айналыса бастаған қазақтарға арнап айтылған мақал. Сауда-саттықты қазақтар аса ұнатпай, төмен қол жұмыс деп, саудагерлер алдау-арбаумен, арам ақша табумен айналысады деп есептеген. Саудамен айналыса бастаған қазақтарды саудагер, сарт деп келемеждеп, ал сарттардың айтқан бағасынан түспей, айтқанға көнбей тұрып алатын мiнезiн «порт» болар деп айтса керек.

Жолдасың қазақ болса, жолдан адаспайсың (Өзбек мақалы). Қазақ жерiнен напақа iздеп келген өзбектерден өзiн қондырып, ат-көлiгiн жемдегенi үшiн ақы-пұл алып көрмеген, оның ақ тiлек батасын артық деп бағалағандығынан, яғни қазақтың дархан көңiлiнен көп жақсылық көрген өзбек ағайындар — достыққа, жолдастыққа берiк қазақтың алдау, қулық жасау дегенге жолай қоймайтынын мойындап, бағалағанының айғағы.

Балаң сұлу болсын десең, әйелдi сарттан ал, балаң батыр болсын десең, әйелдi қазақтан ал. (Түркмен мақалы). Қазақтың батыр, рухы жоғары халық екенiн, қазақтардың ел қамын ойлаған батырларының көп болғанын көршi халықтардың да мойындағанын осы мақалдан көремiз. Қазақтың атақты батырлары түркмен халқымен жер үшiн көп шайқасқан, батырлығын мойындатқан.

Қазақ-қырғыз бiр туған, өзбек сартты кiм туған. Қазақ пен қырғыз халықтарының тiлдерiнде бар мақал ертерек саудамен айналысқан өзбек ағайынның өз пайдасын көбiрек ойлап, тауарын өткiзу үшiн жылпостанатын мiнезiн жақтырмайтынын, сонымен қатар қойы қоралас, ауылы аралас тату өмiр сүрген, Тiрiде базары бiр, өлiде мазары бiр, қырғыз-қазақтар бiрiн-бiрi өзбектерден гөрi жақынырақ тұтатынын бiлдiрiп тұр. Қырғыздар мен қазақтар кәсiптес (көшпендi малшылар) болғандықтан да ортақ ерекшелiктерi сақталған. Ал өзбектердiң қонысы, кәсiбi бөлектенiп, (отырықшы дихандар) ирандықтар мәдениетiн бойына көбiрек сiңiрген. Сондықтан қазақ пен қырғыздың арасында, тiлiндегi болмашы айырма болмаса, еш бөтендiк жоқ. Сарт сөзi бiр кезде өзбектiң жанама аты ретiнде айтылып келдi.

Қазақ, қырғыз, қатаған — бiр атадан тараған (Қырғыз мақалы). Қырғыздарда қазақты құрамында бар көптеген рулар кездеседi. Қырғыздардың мақтанышы болып саналатын «Манас» жырында да қыпшақ, қаңлы, арғын, қаракесек, алшын, алаша, тама, үйсiн, қаңлы, найман, керей т.б. рулар туралы айтылады.

Қазақ қайың сауғанда — қырғыз Ғиссар ауғанда — мәтелiнiң шығуына белгiлi тарихи оқиға себеп болды. ХVII-XVIII ғасырлардағы жоңғар шапқыншлыығы кезiнде елiнен, жерiнен ауып, қуғын көрiп ашыққан «Ақтабан шұбырынды, Алқа көл сұлама» деген қасiреттi атпен енген нәубетте, қазақтар қайың қабығын сорған, қырғыздардың тәжiк тауларын паналап, Ғиссар қаласына қарай ауған кездерiнде туған. Көш жөнекей iшерге сусын, жерге ас таппай ашыққан жұрт: «Қайыңды қақтай шауып сауушы едiк. Қара нар қанын сорып алушы едiк», — деп сол заманның күн көрiсiн жыр еткен. Бұл мақалдың ауыспалы мағынасы «қиын қыстау кезең туғанда» дегендi бiлдiредi.

Еттi турауды қырғыздарға бер, жеудi қазақтарға бер. Қазақ, қырғыздың сүйiктi асы еттi қырғыздардың майдалап нарын етiп турайтыны жұртқа мәлiм. Ал ет жегеннен қазақтан ешкiм аса алмас. Сүйiктi ұлттық асымыз ет жеу туралы да ел арасында мәтелдер бар. Албанша турап, адамша жеймiз бе? Қызайша турап, құмайша жеймiз бе? Керей жапырақтап, әлемтапырық жеймiз бе? Әзiл болса да негiзi бар бұл мәтелдер ет турауда да әр жерде әр түрлi салт бар екенiне дәлел болады.

Қазақ олжалы болса қырғызға байлайды, қырғыз олжалы болса қазаққа байлайды. Атақты Ноғайбай бидiң дуалы аузынан шыққан осы сөз қазақ-қырғыздардың айта жүретiн мақалына айналып, екi халықтың достығын көрсетедi. Тауасар ұрпағы Ноғайбай Дәулетбақұлы шешен, халық қамын ойлайтын, жастардың мәдениетке, бiлiмге ұмтылуына ықпал еткен адам. Ерен шешен бидiң қырғыз, қазақ, орыс және өзбектер арасында да ықпалы зор болған. Оның атасы Малдыбай би де Жетiсудағы қырғыз-қазақ елiне ұран болған. Төсекте басы қосылған, төскейде малы қосылған көршiлерiмен сыйластықты насихаттау үшiн айтылған оның бұл сөзiн қазақ пен қырғыз жүрегiмен қабылдағаны көрiнiп тұр.

Райхан Атаханова,

Филология ғылымдарының кандидаты


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

74807. Работа переменной силы. Кинетическая, потенциальная энергии 144.5 KB
  Кинетической энергией называют механическую энергию всякого свободно движущегося тела и измеряют ее той работой, которую могло бы совершить тело при его торможении до полной остановки.
74808. Закон сохранения энергии в механике. Консервативные, диссипативные системы. Примеры 26 KB
  В замкнутой системе тел, силы взаимодействия между которыми консервативны (потенциальны), отсутствуют взаимные превращения механической энергии в другие виды энергии. Такие системы называются замкнутыми консервативными и для них справедлив закон сохранения энергии...
74809. Динамика вращательного движения абсолютно твердого тела. Центр массы. Момент инерции. Кинетическая энергия 57.5 KB
  Неподвижная ось вращения z может проходить как через центр инерции тела (ось вращения маховика, ротора турбины и т.п.), так и вне его (например, ось вращения самолета, выполняющего мертвую петлю). Если известен момент инерции тела относительно оси, проходящей через его центр масс...
74810. Основной закон динамики вращательного движения. Закон сохранения момента импульса. Примеры 87 KB
  Векторная сумма моментов всех внешних сил приложенных к телу называется результирующим или главным моментом внешних сил относительно точки О: Векторная сумма моментов импульса всех материальных точек тела называется моментом импульса тела относительно точки...
74811. Элементы теории поля. Потенциал, градиент потенциала и напряженность поля. (Пример - гравитационное поле) 66 KB
  Потенциал градиент потенциала и напряженность поля. Гравитационное взаимодействие между телами осуществляется с помощью поля тяготения или гравитационного поля. Основное свойство поля тяготения заключается в том что на всякое тело массой т внесенное в это поле действует сила тяготения...
74812. Закон всемирного тяготения. Движение в поле тяготения. Центральные силы. Гравитационное поле и его напряженность 38.5 KB
  Если материальная точка совершает движение под действием центральной силы с центром O, то момент количества движения точки сохраняется, а она сама совершает движение в плоскости, перпендикулярной вектору момента количества движения относительно точки O и проходящей через эту точку O.
74813. Особенности творческого пути А.С. Грибоедова. История создания и публикации «Горя от ума». Чацкий как герой эпохи 1810 –1820-х годов и «вечный» конфликт «старого и нового». Элементы классицизма, романтизма и реализма в комедии 15.67 KB
  Элементы классицизма романтизма и реализма в комедии. Замысел комедии возник в 1820 году по некотором данным уже в 1816 но активная работа над текстом начинается в Тифлисе после возвращения Грибоедова из Персии. В 1825 году с большими цензурными сокращениями были напечатаны отрывки из I и III актов комедии но разрешение на её постановку получить не удалось. Роль Чацкого главная роль без которой не было бы комедии а была бы пожалуй картина нравов.
74814. А.С. Пушкин и начало «золотого века» русской литературы. Периодизация творчества писателя и его структура 15.17 KB
  Золотой век русской литературы – это плеяда гениев искусства слова, прозаиков и поэтов, которые благодаря своему изысканному и непревзойденному творческому мастерству, определили дальнейшее развитие русской культуры. Без сомнений, одним из ярчайших представителем Золотого века русской литературы является знаменитый поэт, отец русского литературного языка А. С. Пушкин.
74815. Полемика о творчестве А.С. Пушкина и литературно-эстетическое самосознание писателя. Значимость наследия А.С. Пушкина в истории русской и мировой культуры и опыт его осмысления 15.66 KB
  Пушкина и литературно-эстетическое самосознание писателя. Пушкина в истории русской и мировой культуры и опыт его осмысления. Пушкин был певцом и вдохновителем освободительного движения своего времени: как поэт свою заслугу перед народом он видел в том что будил чувства добрые и в свой жестокий век восславил свободу. Пушкин самый яркий выразитель чувств дум и стремлений своего времени.