14877

Қазақтың зергерлік бұйымдары

Доклад

Культурология и искусствоведение

Қазақтың зергерлік бұйымдары Тұмарша Бойтұмар Бұл – ырымдық зат. Оған кезкелген бұйым ұлутас сүйек т. б. немесе арнайы жасалған қымбат заттар да алынған оларға жазу жазылып бедер суреттер түсірілген. Бойтұмарды алқаға кішкене қорапшаға әмиянға салатын болған. ...

Казахский

2013-06-09

135 KB

46 чел.

Қазақтың зергерлік бұйымдары

Тұмарша (Бойтұмар)

Бұл – ырымдық зат. Оған кез-келген бұйым (ұлутас, сүйек, т. б. ) немесе арнайы жасалған қымбат заттар да алынған, оларға жазу жазылып, бедер суреттер түсірілген. Бойтұмарды алқаға, кішкене қорапшаға, әмиянға салатын болған. Болмаса былғарыдан, шүберектен жасаған қалташаға тігеді. Үлкендігі мен пішіні әртүрлі болады. Ол көз тиюден, пәле-жаладан, апаттан қорғайды деп сенген.

Жүзік, сақина

Әйелдердің саусақтарына тағылатын зергерлік бұйымдардың бір түрі – жүзік немесе сақина деп аталады. Зергерлер алтыннан, күмістен құйып, қақтап, соғып, шекімелеп, қара ала жүргізіп шиыршық темірден торлап, небір тамаша өрнектер салып, асыл тас қондырып алуан түрлі жүзіктер жасаған. Олар жасалу түрі мен қолдану ретіне қарай отау жүзік,құс мұрын жүзік, тасбақа жүзік т. б. деп аталған.

Шолпы, шаш теңге

Бұл бұйымдарды қыз-келіншектер шаштарының ұшына тағады. Шаш теңгелер мен шолпылар әсем шиыршықталған күміс үзбе бауларға бекітілген тоғыз теңгеден тұрады. Тоғыз – қазақ ұғымында киелі сандардың бірі. Олар бір-бірімен ұзыннан ұзақ жалғасып, шаштың ұшына бірге өріледі.

Шашбау

Шашбау да бір-біріне сым үзбелер арқылы бекітіледі. Орталарына асыл тастардан көз қондырылған теңгелер тізбегінен құралады. Ұшы сәнді шашақпен, күміс әшекейлермен әсемделеді. Шашбау шаштың түбіне бекітіліп, бұрыммен бірге салбырай төгіліп тұрады.

Білезік

Білезік сыңар қолға да, қос қолға да тағыла береді. Бірнеше бөлшектен құралған, ашпалы-жаппалы, сом темірден тұтас құйылған жұмыр түрлері болады. Соған орай оларды сом білезік, жұмыр білезік, бес білезік т. б. деп әртүрлі атайды. Олардың ішінде шынжырмен жалғасып жататын бірнеше жүзігі бар білезіктер де кездеседі. Оларға неше түрлі өрнектер салып, тас қондырып, қарала жүргізіп, сіркелеп, бұрала ширатып әсемдеген. Олар көбіне күмістен соғылады.

Сырға

Қыз-келіншектердің аса сүйіп тағатын әсемдік бұйымдарының бірі – сырға. Қазақ зергерлері жасайтын ай сырға, тас көзді сырға, күмбез сырға, салпыншақ сырға, сабақты сырға,шашақты сырға деп әр өңірде алуантүрлі аталатын сырғалардың түрлері өте көп.

Қапсырма

Қапсырма – бір-біріне топса арқылы бекітілетін екі бөліктен тұрады. Олар үш бұрыш,сүйір,доға тәріздес әр түрлі пішінде болады. Қапсырманың бетіне аң-құстың, ай мен күннің,немесе өсімдік тектес өрнектер салынып, тастар қондырылып әсемделеді.
Алқа
Оны өңіржиек деп те атайды. Алқалар бір-біріне шығыршық арқылы жалғасады және бірнеше төрт бұрышты әшекейлерден құрастырылады. Әр әшекейдің ортасына, жиектеріне асыл тастар орнатады.

Ою-өрнек

Оюшы

Оюшы - әртүрлі өрнек үлгілерін жасаушы, қазақ ою-өрнегінің шебері.

Гүл, дөңгелек, мүйіз, таңба

Ою-өрнек түрлері: Қазақтың ою-өрнектері төрт түрге бөлінеді: өсімдік тектес, жануарлар, геометриялық формадаа, космогендік (астрологиялық).Бұлардың әрқайсысының өзінің белгілі бір мағынасы бар. Мүйіз – қазақ оюының негізі және ең көне мәнері. Ою-өрнектің бұл элементі мүйізді мегзеуден шыққан. «Мүйіз» ою-өрнегі кейде ұсақ, кейде ірі болып келеді. Ұсақ түрлері ағаш, сүйек, мүйіз сияқты нәзік қолөнер саласында пайдаланылады. Ірі түрлері сырмақ, текемет, алаша, кілем, сәулет өнерінде сан түрлі мәнерде қолданады. «Гүл» ою-өрнегі барлық гүл түрін тұспалдайды. Бұл өрнектің түрі қолөнер бұйымдарында үш жапырақтан басталып, он екі жапырақты ою-өрнекке дейін кездеседі Кесте тіккенде және киім-кешектердің жағасына, қалтасына, жиектеріне салады.

Арпабас, көбелек, су өрнегі
Қазақ қолөнерінде ғасырлар бойы қолданылып келе жатқан дәстүрлі бояу түрлері бар. Олар: қызыл, көк, жасыл, сары, ақ, қара. Бұл бояулардың сол сияқты символдық мәні де бар. Көк түс – аспанның, ақ түс – ақиқаттың, қуаныштың, сары түс – ақыл парасаттың, қайғы мұңның, жасыл түс – жастықтың, көктемнің символы. «Су өрнегі» деп әрбір өрнекті бөліп тұрған жолақты айтады. Су өрнегі екі қатар сызық аралығында ирек сызық жасай отырып, дөңгелек, төртбұрыш бейнелер жасайды.

Қошқармүйіз, ашатұяқ

«Қошқармүйіз» - ою-өрнегі қойдың төбесі мен екі жаққа иіріле түскен мүйіз бейнесінде келіп, оның қолтық тұсынан қойдың құлағын долбарлаытын тағы бір шолақ мүйіз тәрізді екі буын шығып тұрады. Одан байқаған адамға қошқардың тұмсық пішіні аңғарылады. Текеметте, сырмақта, басқұрда, алашада, кілемде, былғары, сүйек, ағаш, зергерлік бұйымдардың барлық түрінде кездеседі. «Ашатұяқ» өрнегі кейде «айыр» өрнегі деп те аталады. Пішен ашалайтын айырға ұқсас кледі.

Түйетабан

«Түйетабан» - түйенің басқан ізін долбарлайтын күрделі ою-өрнек. Ол кейде «қарта», «қарға», «қызылайыр» ою-өрнегіне ұқсайды. Қатар тұрған S тәрізді екі сызық қатарласыпқосылмайды, түйенің табанына ұқсас екі жарты сопақша дөңгеленіп келетін ою


Құсқанаты

«Құсқанаты» ою-өрнегі мүйіз оюымен не шахмат шақпақтарының ізімен бейнеленген құстың қанаты тәріздес ою-өрнек. Бұйымдарда көп қолданылатын бұл ою қанатын жайып ұшып келе жатқан құсты тұспалдайды.


Кемпірқосақ

«Кемпірқосақ» ою-өрнегі бірнеше түстерден жолақтар жасап алма-кезек орналасады. Қазақтарда кейбір түстердің символдық мәні бар. Көк түс – аспанның, ақ түс – ақиқаттың, қуаныштың, сары түс – ақыл парасаттың, қайғы мұңның, жасыл түс – жастықтың, көктемнің символы. Қолөнер бұйымдарын жасауда әрбір түсті белгілі тәртіппен кемпірқосақ көркіне лайықтап орналастырылады. Бұл өрнектер алаша, қоржын, басқұр тоқуда жиі пайдаланылады.

Өркеш

«Өркеш» ою-өрнегі түйенің қос өркешін бейнелейді. Сырмақ, текемет, тұскиіздерге салынатын ою-өрнек композициясында көбірек кездесетін элемент. Қазақ оюында мал мен аңның қос мүйізін, түйенің қос өркешін, биенің қос емшегін бейнелеу береке-бірліктің, көбеюдің символын білдіреді.

Құстұмсық

«Құстұмсық» - бұл өрнек құстың тұмсығын тұспалдаудан туған. «Құстұмсық» тармақты мүйіздер мен сызықтардан құралады. Ою-өрнекті қиғанда ою ортасындағы сызық ұшы құстың тұмсығына ұқсас етіп қиылады. «Құстұмсық» жүзік немесе «топсалы» жүзік сәлемдеме ретінде туыстар арасында дәнекер қызметін атқарған. Құс бейнесі халық түсінігінде азаттықтың белгісі.

Тұмарша
«Тұмарша» ою-өрнегі үшбұрыш үлгілес болып келеді. Үш гүл, үш бұрыш тәрізді тұмарлар тіл-көзден сақтау үшін адамдарға ғана емес, үй жануарларына да бойтұмар ретінде тағылады. Кілем бұйымдарының жиегінде киіз, кілем, текеметтің орта тұсын көмкеруде кездеседі.

Қазақтың балалар ойындары

Ат мінгізіп, шапан жабу

Құрметті қонаққа, ақынға, батырға, палуанға және сол сияқты елге еңбек сіңірген ардақты, айтулы азаматтарға ат мінгізіп, шапан жабу қазақ халқының ертеден келе жатқан аса лайықты, жарасымды ата салты, яғни бұл «батыр», «ақын», «палуан» деген құрметті атақтардан кейінгі берілетін құрметтеу, сый-сияпат, марапат, мадақ белгісінің айғағы, ең жоғары құрметі ретінде беріледі. Ат мінгізу, шапан жабу салты салты қазіргі күнде де жарасымды жалғасын тауып келеді.

Хан алшы

Ойынға 5-10 балаға дейін қатыса береді. Асық көп болу керек. Көп асықтың ішінен үлкенірек біреуін қызыл түске бояңдар. Осы асық « Хан» болады. Алдымен санамақ арқылы ойын бастаушыны тағайындап алыңдар. Осы бала асықтың бәрін уысына жиып алып, отырған балалардың алдына шашып жібереді.Сендер «ханның» қалай түскенін байқап отырыңдар. Егер «хан» бүк, шік, тәйкі түссе, ойын бастаушы бала « ханның» түсуіне қарай жақын асықтарды бас бармақтардың көмегі арқылы сұқ саусағымен итере- ыршытып біріне – бірін дәлдей отырып тигізеді.Тигізген асықтарды өзіне алады. Осы арада «ханды» тек ең соңғы өзі сияқты жатқан асықпен атып алуға болатынын ұмытпағандарың жөн.Ойын бастаушы басқа асықтарға қолымен не асықпен тиіп кетсе, ойынды келесі бала жүргізеді. Ал, егер «хан»алшысынан тұрса, «ханды» әрқайсысың өз қолдарыңа түсіруге әрекеттеніңдер. «Хан» кімнің қолына түссе, сол бала жеңіске жетеді. Ойынды да сол жеңген бала бастайды.

Омпы
Асықты мұртынан немесе жамбасынан тұрғызуды «Омпы» дейді. Омпы ойынына 2-10 балаға дейін қатыса берулеріңе болады. Ара қашықтығы 10-20 адым ( қалауларың бойынша) жерге екі көмбе сызыңдар. Әр қайсысың көмбенің тең ортасына белгіленген сызық бойындағы көнге екі асықтан тігіңдер. Ортасына бір асықты омпысынан тұрғызыңдар. Көмбедегі сызық бойына кезекке тұрып, қолдарыңдағы сақаларыңмен көнге тігілген асықтарды атып түсірулерің керек. Атып алған асықтарың өздеріңе қалады. Егер омпыға тигізсеңдер, көндегі барлық асықтарды аласыңдар.Неғұрлым көп асық ұтып алғандарың жеңіске жетесіңдер.

Атбақыл (Көтеріспек)

Ойынға екі бала қатысады. Біреуің сақаңды иіріп, екіншің сол сақаны атыңдар. Егер сақаға тигізсеңдер, атқан бала сол жерден сақасы жатқан жерге дейін екінші баланы көтеріп апарады. Біріңнің сақаңды бірің атып, екеуің алдыға қарай жылжи беріңдер. Ойынды қанша ойнасаңда өз еріктеріңде.


Көтермек
Ортаға екі бала шығыңдар. Бір- бірлеріңе арқаларыңды тіреп тұрып қолдарыңды шынтақтастырыңдар. Жүргізушінің белгісінен кейін жерден қайсысың бұрын екіншіңді көтеріп аласыңдар, ұтқан болып есептелесіңдер. Жеңіске жеткендерің ортада қалып, келесі баламен сайысқа түсесіңдер. Соңғы жеңімпаз анықталғанша, ойын осылай жалғаса береді.

Тақия тастамақ

Ойынға бірнеше бала қатысады. Балалар, шеңбер жасап отырыңдар. Жүргізуші шеңбердің сыртын айнала жүгіріп жүріп, біреулеріңнің артыңа білдіртпей тақияны тастап кетеді. Егер сезіп қойсаңдар, жүргізушіні қуып жетулерің керек. Ал, жүргізуші қуған баланың орнына келіп тұра қалуға тырысады. Жүргізушіге жете алмаған бала айыбын төлейді, өнер көрсетеді.

Түйілген орамал
Алдымен кез- келген орамалды түйіп- түйіп доп тәріздес етіп алыңдар. Бір бала ортада тұрады, қалғандарың оны қоршап тұрасыңдар. Сыртта тұрған біреуіңнің қолыңда түйілген орамал болады.Берілген белгіден кейін ортада тұрған бала осы орамалды сендердің қолдарыңнан алып қоюға әрекеттенеді. Ал, сендер бір- біріңе лақтырып, қашып, ортадағы балаға түйілген орамалды бермеуге тырысуларың керек. Орамалды беріп қойған бала ортада жүрген баламен орнын алмастырады.



 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

29451. Экономические отношения в системе всемирного хозяйства.Основные формы ЭО 15.16 KB
  Международные экономические отношения включают многоуровневый комплекс экономических отношений между отдельными странами их региональными объединениями и субъектами а также отдельными предприятиями транснациональными многонациональными корпорациями в системе мирового хозяйства. При рассмотрении международных экономических отношений с точки зрения науки объектом изучения становится не экономика зарубежныхстран а особенности их экономических отношений причем только наиболее часто повторяющиеся типичные характерные определяющие...
29452. Понятие критических точек инфляции. Инфляция в РБ. Степень развития инфляции 13.41 KB
  Понятие критических точек инфляции.Степень развития инфляции Крит.В условиях критической точки инфляции уменьшаются поступления в бюджет особенно прямых налогов так как они исчисляются с доходов и имущества имеющих оценку в предшествующий период.Следовательно на начальной стадии развития инфляции предприниматели и население выражают определенную веру в стабильность уровня цен.
29453. Потребление и сбережение, факторы на них влияющие 15.42 KB
  В условиях ее роста домашние хозяйства решают большую часть располагаемого дохода сберегать а меньшую – тратить на потребление. Кейнсианцы полагают что определяющим фактором сбереженийинвестиций является вовсе не процентная ставка а сама величина располагаемого дохода. При этом первоначально из дохода вычитается сумма на потребление как необходимое условие воспроизводства человека а оставшаяся сумма идет на осуществление сбережений. Функция потребления показывающая зависимость величины потребительских расходов С от нескольких...
29454. Инвестиционный спрос и факторы на него влияющие. Модель S-I 56.48 KB
  Среди них определяющим фактором является ставка процента. Если перед предпринимателем стоит вопрос об увеличении инвестиций или другой альтернативе – вложении свободных денег в банк для получения дохода то он не увеличит инвестиции если ставка процента в банке будет больше чем норма прибыли от инвестиций. Если ставка процента в банке высокая то возможность для получения кредита ограничена и инвестиции уменьшаются. Если ставка процента низкая то предприниматель может увеличить инвестиции.
29455. Модели равновесия в национальной экономике.Модель доходы-расходы. Инфляционный и рецессионный разрыв 44.95 KB
  Модель доходырасходы. Совокупные расходы включают в себя расходы всех хозяйствующих субъектов в том числе потребительские инвестиционные и государственные расходы а также чистый экспорт который мы считаем равным нулю.Модель национальный доход совокупные расходыиллюстрирует значение государственных расходов и поощрения частных инвестиций. совокупные расходы недостаточны для обеспечения полной занятости ресурсов хотя равновесие AD = AS достигнуто.
29456. Антициклическая политика и её инструменты 16.21 KB
  Особенности антициклической политики современных государств показаны на схеме Антициклическая политика государства Фазы цикла Спад Подъем Характер антициклической политики Экспансия Сдерживание Инструменты Фискальная политика Снижение налоговыхставокРост государственных расходовНалоговые льготы на новые инвестиции Повышение налоговСнижение государственных расходов Кредитноденежная политика Понижение ставки рефинансирования и уровня резервных требованийПокупка ценных бумаг Повышение ставок рефинансирования и уровня резервных...
29457. Цикличность экономики: причины, фазы и их специфика, типы циклов 14.19 KB
  Сторонники второй позиции утверждают что цикличность явление внутреннее присущее самой экономической системе и порождается: недостаточным потреблением по сравнению с производством; превышением производства средств производства над производством предметов потребления; нарушениями в области денежного обращения. Помимо уже упомянутых можно назвать еще ряд факторов и противоречий в экономику порождающих кризисы и циклы в частности: противоречие между четкой организацией современного производства и стихийным характером рынка; противоречие...
29458. Эффект храповика 25.09 KB
  Эффект храповика Начальное макроэкономическое равновесие наблюдается в точке Е1 при уровне цен P1 и реальном объеме производства Y1. Предположим что в этой ситуации правительство ставит задачу достичь макроэкономического равновесия на уровне Y2 и успешно справляется с поставленной задачей например осуществляя необходимые государственные расходы и тем самым стимулируя спрос до AD2. Новое макроэкономическое равновесие возникает при более высоком уровне цен Р2 но и при более высоком уровне реального объема производства Y2. Однако возможно что...
29459. Эффект бережливости в рыночной экономике 22.67 KB
  Эффект бережливости в рыночной экономике Парадокс бережливости это парадоксальное явление суть которого состоит в сокращении сбережений вследствие усиления стремления к сбережениям то есть роста бережливости. Парадокс бережливости Сдвиг вверх графика функции сбережений от S до S1 при неизменном уровне автономных инвестиций I приведет к тому что изза эффекта мультипликатора экономика будет функционировать на уровне более низкого выпуска. Таким образом парадокс бережливости означает что увеличение сбережений приводит к уменьшению дохода.