14949

Айдың табиғатқа және тіршілікке тигізетін маңызы

Доклад

Естествознание и природоведение

ӘОЖ 526 Ш67 АЙДЫҢ ТАБИҒАТҚА ЖӘНЕ ТІРШІЛІККЕ ТИГІЗЕТІН МАҢЫЗЫ Д.Ж. Шлмағанбетова Ақтөбе облыстық планетарий Ақтөбе қ. Ай жарығы әлемді тануда бірінші сәуле болды Бұл сәуле ғасырлар...

Казахский

2013-06-09

59.5 KB

0 чел.

ӘОЖ 526 Ш67

АЙДЫҢ ТАБИҒАТҚА ЖӘНЕ ТІРШІЛІККЕ ТИГІЗЕТІН МАҢЫЗЫ

Д.Ж. Шлмағанбетова

Ақтөбе облыстық планетарий, Ақтөбе қ.

                                   «Ай жарығы әлемді тануда бірінші сәуле болды

                                    Бұл сәуле ғасырлар ағымында барлық

                                    жұлдыздарды, шексіз әлемді өз билігіне

                                    алған ғылымның тууына  және танылуына

                                     әсер     еткен арайға  ұласты.

                                             Н.К.Фламмарион.

Ғарыш техникасының күнбе-күнгі дамып келуі, адамдарды бірнеше он жылдықтан кейін айды толық игеруге мүмкіндік береді. Алдымен ғарыш кемелері мен станциялары едәуір үлкен геостационарлы орбиталарға айналады да, одан соң ай маңындағы кеңістікке алмасады. Геостационарлыорбита дегеніміз  - бұл Жерден шамамен 35800 км биіктіктегі шеңберлер экваторлы орбита.

Әрине адамдарға Ай не үшін қажет, одан қандай пайда түседі деген сұрақтар  тууы мүмкін.

Адамдардың соңғы жылдардағы шаруашылық әрекеттерінде басты мақсаттардың бірі болып отыр. Бұның бәрі энергия көзінің, пайдалы қазбалардың, таза және тұщы судың жетіспеушілігінен шығып отыр. Біздің планетамызда жоқ заттардың орнын алмастыру қажет. Сол себепті адамдар Айға көз жүгіртеді. Бұл біздің ғарыш кеңістігіндегі көршіміз.

Айдың жерге жақындығы және жаңа ғарыш техникасына қолайлы болуы оны жердегі проблемаларды шешуге пайдалануға әкеліп соғады.

Ай ресурстарын мақсатқа сәйкес қолдану деген кезде, тек қана пайдалы қазбаларды іздеп, оларды өңдеу емес, табиғи серігімізді қажетті потенциалды ресурстарды ғарыш саласының дамуына сай қолдану.

Қазіргі заманғы жоғары дәрежелі өнеркәсіптің өркендетілуі жылма жыл бізді дүние жүзілік экологиялық апатқа әкелуде.

Ай бізге қалай көмектеспек, егер онда ауа да, су да болмаса?

Әрине, Айдан ешкім су мен ауа әкелейін деп жатқан жоқ. Бірақ та жердегі индустрияны, әсіресе зиянды реактивті және химиялық өндіріс орындарын Айға апаруға болады. Үлкен бұл жұмысты жүзеге асыру үшін қиын да, ауыр жолдардан өту қажет, міне, осы жолдың бастамасын ХХІ ғасырдың 1 жартысында қалау керек.

Айға қоныстандырудан бұрын, алдымен тұрғындарды қалай оттегімен және сумен қамтамасыз етуді ойлау қажет. Сонымен бірге тіршілікке қажетті заттарды жергілікті орында қайдан алуға болатынын қарастыру керек. Жерден бәрін тасу мүмкін емес қой!

Айдағы негізгі жыныс құрайтын минерадарда орташа алғанда 40% оттегі бар. Бұл минералдар пироксен, плагиоклаз, ильменит болып табылады. Осыларды оттегіні өндіруде қолдану қажет. Ай топырағынан оттегі ал технологиясы жердегі зертханаларда пайдаланылған. АҚШ-та Ай бетінде оттегіні өндіру өнеркәсібіне автоматтандырылған завод жобасы жасалған. Бұл заводтың өндіргіштігі - -жылына 1000т дейін оттегіні құрайды.

Негізгі тапсырмалардың бірі – бұл суды алу және қорландыру болып табылады. Ай бетінде жоғарғы мұз жамылғылары ретінде көп су құрамының болуы мүмкін жағдай. Соңғы ашылған «Ай күмбезі» деп аталатын аймақ түгелімен мұз басқан ай бетінің шыңдары. Олардың гидролакколит деп те атайды. Айдағы мол су қорлары мүмкін осылар шығар.

Негізінде күн желінің ағына мен галактикалық ғарыштық сәулелер гелиймен араласқан таза сутегін құрайды. Есептеулер нәтижесінде 1млрд жылда 1 см² ай бетіне корпускулярлы сәулелену түрінде 10г сутегіден түсу керек екендігі анықталды. Ай реголиті губка тәрізді суды өзіне сіңіріп алады. Ай пайда болғаннан бері оның бетіндегі реголиттің 1м³-де 1 литр су жинақталған.

Ай жыныстарынан суды алудың негізгі технологиялық процесі – бұл оларды жоғарғы температураға дейін қыздырып, оны құрамында оттегі, мысалы ильменит түсіп, нәтижесінде су буы түзіледі. Суды алу үшін буды салқындатады. Жердегі тәжірибе бойынша, 45 кг ильменитті өңдегенде 450г су шығатыны анықталды.

Тағы бір мысал келтірейік: 20кг ай жынысында, дәлірек тоқталсақ реголитте адамның бір тәулікте тыныс алатын оттегісі бар.

Ай топырағынан басқа да қажетті химиялық заттарды алуға болады. Бір сөзбен айтқанда, Айда минералды шикізат қоры мл, уақыт өте келе Жерден апару қажеттілігі болмайды. Сол себепті Айды ойдағыдай игеру және адамдарды қоныстандыру сенімін сақтау керек.

Айда адамдарды қоныстандыру проблемасы – бұл алдымен жердегі жағдайлары бар үй құрылыстарын жүргізу. Адамдар ауасыз ғарыш кеңістігінен, температураның кенет өзгеруінен, меториттермен зиянды сәулелерден берік оқшаулануы керек. Бұл үшін тұрғын үй бөліктерін арнайы тереңдіктерге орналастырып, үстінен ай топырағымен қалың етіп жабу керек.

Ғарыш әлемінен қорғалған ай үйлері ауа құбырлары арқылы, оның бетіне орналасқан оранжереялармен байланысады. Оранжереялар да әлем кеңістігінен жақсы қорғалуы керек. Күн сәулесін мол қабылдайтын оранжереядағы өсімдіктер жақсы өсіп, жасанды ауа қабатын көмірқышқыл газынан тазартып, оттегімен байыта бастайды. Өсімдіктердің еркін өсуі, уақыт өте азық-түлік өндірісінің дамуына ықпал жасайды.

Ендігі мәселе – бұл ай базаларына энергия көзін табу жолдары. Айдағы энергетиканы дамытудың басты бағыты, бұл күн энергиясын электр энергиясына өзгерту. Бұндай қондырғылардың келешектегі үлгісі – ғарыш аппараттарында кеңінен қолданылатын күн батареялары.

Энергияны алудың екінші көзі – ядролық электр қондырғыларын құру. Энергияны шешу проблемасы басқарылатын термоядролық реакцияларға негізделіп отыр. Осындай реакциялардың біреуі – дейтерия ядросын (ауыр суды) гелий изотопымен (гелий – 3) біріктіру. Аталған реакция аз шығынды талап етіп, радиоактивті ластану қаупі тумайды.

Жерде гелий изотопы өте сирек кездеседі. Бірақ оның есесінде 4млрд жыл ішінде, күн желімен келіп ай топырағына сіңіп кеткен. Ай топырағын лабораториялық анализден өткізген кездегі қорытындыдан реголиттік беткі қабатыда гелий-3   1 млн тоннаға жуық қоры жинақталғанын көрсетті. Ядролық отынның бұндай мөлшердегі қоры ай тұрғындарымен бірге бүкіл адамзатқа ондаған мың жылдарға жететіні сөзсіз.

Ай топырағының механикалық құрамы басқа құралдармен зерттелді. Конус тәрізді қондырғы топыраққа нығыздалып, өз білігінен айналу нәтижесінде, оның әрбір қозғалысы тіркеліп, талданып отырды.

«Луноход -1» аппараты рентген телескопымен жабдықталған еді, ол арқылы галактика аралық рентген сәулелерінің ұзындықтары өлшенді.

Зерттеу жұмысының нәтижесі бүкіл әлем рентген сәулелерімен жарқырайтынын көрсетті. Бұл жарқырау галактика аралық газдардың мыңдаған градустарға дейін қызуынан түзілген.

1973 жылдың 16 қантарында «Ай -21» автоматты станциясы «Луноход - 2» 2-ші өздігінен қозғалатын аппаратты Лемонье қазаншұңқырына жеткізді. 5 күн ішінде бұл аппарат 37км Ай бетін жүріп өтіп, ұсақ қазаншұңқырлар мен жарылған жерлерді зерттеді. Сонымен, Ай микрорельефінің негізгі пішіні – қазаншұңқырлар.

Ғарышкерлердің жеке бақылаулары метериттердің түсуінен түзілгенін айтты, бірақ жанартау қазаншұңқырларының бар екенін де растады.

Айдың ішкі құрылысын оқып үйренуге ай сілкіністерін зерттеудің нәтижесі көмектесті. Ай сілкіністерін Ай кабиналары қонған жерлерге ғарышкерлер сейсмометр қондырғыларын орнату арқылы тіркеді.

Ендігі маңызды тапсырма, Ай топырағының үлгісін жерге жеткізу. Үлгілердің лаборатоиялық анализдері келесі зерттеулерге мүмкіндік жасады:

  •  ай жыныстарының химиялық-минералдық құрамын анықтауға;
  •  айдағы тау жыныстарының пайда болуын анықтауға;
  •  айды жеке аспан денесі ретінде қарауға;
  •  айдың дамуының негізгі кезеңдерін анықтауға.

Бұл зерттеулердің нәтижесі Айда адамдардың тіршілік етіп, жұмыс жүргізе алатынын дәлелдеді. Оның үлкен практикалық маңызын көрсетті. Адамдардың Айды игеруі – бұл жүзеге асыратын іс екенін көрсетті.

Табиғи серігіміздің тіршілікке және табиғатқа тигізетін пайдасын қорытындылай келе, болашақ «Жер-Ай» жүйесін құру мақсаты ұсынылып отыр. Бұл жүйенің келешекте практикалық маңызы зор. Өйткені «Жер-Ай» жүйесінің келесі істерді жүзеге асыруда тигізетін ықпалы мол.

  1.  Айды игеру:

Болашақ уақытта, барлық елдердің индустрия саласы жылдам дамуының салдарынан, жердің пайдалы қазбалары мен минералды ресурстарының азайту процесі басталады. Осы уақытқа дейінгі айды зерттеу жұмыстарының нәтижесіне сүйенсек, жер серігі табиғи минералды ресурстарға бай. Осы адамзатқа керекті ресурстарды пайдалану, алдымызда тұрған үлкен мақсаттың бірі және де керекті ресурстарды айдан игеріп, жерге тасымалдау зор экономикалық пайдамен қатар, жер-анамыздың экологиялық ахуалына да жақсы ықпалын тигізеді.

  1.  Пайдалы ресурстардың көзін табу, іздестіру:

Осы күнге дейінгі айды зерттеу жұмыстарының нәтижелері, жер серігінің табиғи ресурстарға бай екенін көрсетіп отыр. Айдан әкелінген тас-топырақты зерттеу барысында, онда жер бетінде сирек кездесетін металдардың, пироксеннің, ильмениттің т.б. бай қоры бар екені анықталды. Осы жұмыс барысында, ай қойнауындағы байлықты игеру тақырыбы негізделіп қаралды, көрсетілген техникалық-экономикалық процесстер зерттеліп, адамзатқа келетін пайдасы дәлелденіп отыр.

  1.  Жердің экологиясын тазалау:

Қазіргі таңда, жер планетасында адам саны 5 миллиардтан асып отыр және де одан әрі көбейту процессі жүріп жатыр. Өнеркәсіп саласы, агрохимия, транспорт салалары осы адам санын қамтамасыз ету үшін жоғары қарқынмен дамуда. Бірақ осы даму процесі, жер бетінде қалдықтардың көлемінің, атмосфераға ластаушы зиянды заттардың шығу көлемінің ұлғаюына әкеліп соқтырып отыр. Осы тақырыпта, жер бетінде қайта өңдеуге жарамайтын аса зиянды қалдықтарды миллиондаған тонналар көлемінде жинамай, болашақта жер серігі айға апарып орналастыру жұмыстары қарастырылып отыр. Жерді аса зиянды қалдықтардан тазарту проблемасын шешу жолында, осы жұмыста көрсетілген бағыт, көңіл аударатындай ерекше болып отыр.

  1.  Жерді тек адамдардың көгалды мекеніне айналдыру:

Мындаған жылдар бұрын, жер бетінен алғаш рет мекендеген адамдар табиғатта өмір сүру үшін күресетін еді және табиғаттан қорқатын еді. Қазіргі дамыған заманда, керісінше, табиғат адам баласынан қорқады. Индустрия, транспорт, химия өнеркәсібі, атом энергетикасы мен транспорт – жердің экологиялық ахуалын ауыр жағдайға жеткізуде. Сондықтан, осы жұмыс барысында, жерді аса зиянды қалдықтардан тазарту, оларды айға орналастыру арқасында жер бетін тазалап, адамзаттың өмір сүріп отырған қоршаған ортасын көгалдандыру тақырыбы кеңінен қарастырылады. Осы көрсетілген тақырыптың, жерге деген жақсы әсері нақты ашылған.

Бар байлық жерден басталады, ал жер қамқорлықты ұнатады емес пе. Олай болса, «Жер-Ай» жүйесін құру жобасына сын көзбен қаралық.

Қолданылған әдебиеттер

  1.  К.Л. Баев, В.А. Шишаков. «Аспан төңірегіндегі шындық». Алматы, 1949ж. «ҚазОГИЗа»-27 бет.
  2.  Р.В.Куницкий. «Күн мен түн. Жыл мезгілдері». Алматы, 1955ж. «Қазақ мемлекеттік баспасы» - 10 бет.
  3.  Н.П.неклюкова. «Жалпы жер тану», Алматы, 1980ж. «Мектеп» - 216 бет.
  4.  П.Г.Куликовский. Справочник любителя астрономии. Москва, 1971г. «Наука» - 46 стр.
  5.  М.М.Дагаев, В.М.Чаруган. Астрофизика. Алматы, 1999 ж. «Рауан» - 71 бет.
  6.  О.Н.Коротцев. Астрономия для всех. Санкт-Петербург, 2004 г. «Азбука – классика» - 91 стр.
  7.  Большая школьная энциклопедия. Шон Коннали, Москва, 2002г.    «Махаон» - 17 стр.
  8.  А.Брагин. Всё обо всём Земля. Москва, 2001 г. «Махаон» - 93 стр.
  9.  Джон Фардон. Вопросы и ответы. Москва, 2003г. «Махаон» - 35 стр.

ТІРКЕУ ФОРМАСЫ

1.Тегі, аты-жөні Бөлеков Қорлан Шәкуұлы   - қонақ

2. Мекеме, лауазымы Ақтөбе облыстық Планетарий директоры

3. Мекен-жайы Облыстық Планетарий, Жанқожа батыр көшесі, 60 А,

                          Ақтөбе қ., Қазақстан Республикасы, 030006

4.Телефон (+7 3132) 211-322, +7 701431739

5. Е-mail

6. Факс (+7 3132) 211-322

7. Секция Астрономия және ғарыштық зерттеулер

8. Қонақ үй орындарын брондау қажеттігі ие

9. Мен Конференцияда тындаушы ретінде қатысуды қалаймын

1.Тегі, аты-жөні Шлмағанбетова Даража Жанқожақызы

2. Мекеме, лауазымы Ақтөбе облыстық Планетарийінің дәріскері

3. Мекен-жайы Облыстық Планетарий, Жанқожа батыр көшесі, 60 А,

                          Ақтөбе қ., Қазақстан Республикасы, 030006

4.Телефон (+7 3132) 211-322

5. Е-mail

6. Факс (+7 3132) 211-322

7. Макала тақырыбы «Астрономия және ғарыштық зерттеулер»

8. Секция Астрономия және ғарыштық зерттеулер

9. Қонақ үй орындарын брондау қажеттігі ие

10. Мен Секция мәжілісінде баяндамамен сөз сөйлеуді қалаймын.

1.Тегі, аты-жөні Мұстафина Бибігүл Танатқанқызы   - қонақ

2. Мекеме, лауазымы Ақтөбе облыстық Планетарийінің әдістемелік бөлім       меңгерушісі

3. Мекен-жайы Облыстық Планетарий, Жанқожа батыр көшесі, 60 А,

                          Ақтөбе қ., Қазақстан Республикасы, 030006

4.Телефон (+7 3132) 211-322 +7 705 7019964

5. Е-mail

6. Факс (+7 3132) 211-322

7. Секция Астрономия және ғарыштық зерттеулер

8. Қонақ үй орындарын брондау қажеттігі ие

9. Мен Конференцияда тындаушы ретінде қатысуды қалаймын


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

28981. Проблемы и противоречия современного периода развития российского общества 25 KB
  Основное противоречие современного этапа развития российского общества заключается в необходимости реформирования всех сфер деятельности переоценке традиционных ориентиров и ценностей открытости для контактов с другими государствами и одновременно сохранении национальной идентичности и этнической самобытности при соблюдении национальных интересов. Люди признают что роль государства в решении проблем региональной и национальной безопасности приоритетна. Для оптимизации государственного и общественного понимания проблем национальной...
28982. ИТ экспертных систем: назначение, структура, функционирование 28.5 KB
  Базы знаний содержат факты описывающие предметную область а так же качественную взаимосвязь между ними как правило в форме правил. Интерпретатор осуществляет обработку знаний в БЗ путем перебора правил правило за правилом. модуль создания системы служит для пополнения базы знаний а также для модернизации экспертной системы.
28983. Модели данных 28.5 KB
  Модель данных совокупность структур данных и операций их обработки отражает записи и взаимосвязи между ними. Модели данных: 1 иерархическая в виде иерархии в которой данные размещены по уровню подчиненности древовидная структура. Основные понятия: 1 таблица совокупность записей одной структуры представляет один объект БД; 2 запись совокупность логически связанных полей строка таблицы; 3 поле элементарная единица данных которая соответствует определённому реквизиту столбец.
28984. Понятие и структура СУБД 40.5 KB
  СУБД совокупность языковых и программных средств предназначенных для создания и ведение использование БД. Структура СУБД. При помощи отладчиков происходит объединение отдельных блоков СУБД.
28985. RDA модель 31 KB
  Коды компонента представления и прикладного компонента совмещены и выполняются на компьютере клиенте кот реализует как функции ввода и отображения данных так и прикладные функции т. Поддержка разного интерфейса компонента представления. Проблемы с администрированием приложений поэтому при необходимости изменения прикладного компонента необходимо переписывать всю программу целиком.
28986. DBS модель 31 KB
  На компьютере клиенте находится представительские прикладные функции которые реализует прикладной компонент реализуемый на компьютере сервере в виде хранящих процедур. Компонент доступа к информационным ресурсам связан с ядром БД так же находится на компьютере сервере совместно с прикладным. Пользователь через компонент представления вызывает необходимые процедуры из прикладного компонента. Прикладной компонент формируется внутри SQLзапрос компонента доступа извлекает необходимую информацию из БД обрабатывает ее и отправляет ее через...
28987. AS модель 32.5 KB
  Компонент представления расположен на ПКклиенте. Прикладной компонент выполняется на сервере приложений отдельный удаленный ПК. Доступ к информационным ресурсам необходимый для решения прикладных задач обеспечивается аналогично RDAмодели: SQL запрос к компоненту доступа обратно на сервере приложения обрабатываются данных где происходит их обработка и результат отправляется на ПКклиент. Отличия от RDA модели и от DBS модели заключаются в том что прикладной компонент вынесен на отдельный ПК группу ПК так называемое трехзвенная схема.
28988. FS модель 30.5 KB
  Суть: один из ПК сети является файлсервером ПК сервер содержит файлы с данными работает под управлением сетевой ОС. Пользователь забирает файл с данными с ПКсервера и обрабатывает в своем приложении. Файловый сервер обеспечивает доступ к файлом и БД предоставляет в общее пользование дисковое пространство для хранения информации и данных а так же сетевое оборудование. ограниченное колво операций с файлами; 3.
28989. Способы связи ПК и соответствующие виды компьютерных сетей. Виды взаимодействия (доступа) ПК в сети 23 KB
  Виды взаимодействия доступа ПК в сети. образуются распределенные корпоративные компьютерные сети соединённые каналами связи нескольких локальных сетей доступ из вне строго регламентирован; глобальные сети общего доступа совокупность ЛВС и индивидуальных ПК; специальные сети пример: сеть банкоматов сеть кассовых аппаратов сеть телеконференций. Сетевой ресурс ресурс одного компьютера доступный с другим ПК в сети информация программы сетевое оборудование. Сервер ПК сети который представляющий сетевой ресурс.