14960

Су қоры - халық байлығы

Доклад

Естествознание и природоведение

ӘОКС: 502.3 574 С 23 СУ ҚОРЫ ХАЛЫҚ БАЙЛЫҒЫ Н. Е.Нұрғалиева Е.Қ . Сатаева № 42 ағылшын тілін тереңдете оқытатын орта мектебі Тараз қ. Су жүргізер тіршіліктің тамырын Су жоқ болса тіршілік тамам бауырым Судың біздер біле тұра маңызын Көп болған соң ұмытамыз қад

Казахский

2013-06-09

52 KB

0 чел.

ӘОКС: 502.3 (574)

С 23

СУ ҚОРЫ – ХАЛЫҚ БАЙЛЫҒЫ

Н. Е.Нұрғалиева Е.Қ . Сатаева

№ 42 ағылшын тілін тереңдете оқытатын орта мектебі, Тараз қ.

Су жүргізер тіршіліктің тамырын,

Су жоқ болса тіршілік тамам бауырым

Судың біздер біле тұра маңызын,

Көп болған соң ұмытамыз қадірін.

Тұрсынзада Есімжанов. (1, 88 бет)

Тірі және өлі табиғатта жүретін түрлі процестер мен құбылыстардың адам тіршілігіне жұмсалатын заттардың ішінде судың маңызы зор. Мұздарды, батпақтарды қосып есептегенде, жер бетінің 77,5% - ын су алып жатыр. Су қорларына – мұхиттар, теңіз, өзен, көл, жер асты сулары, мұздықтар, атмосферадағы ылғал кіреді. Су адамдар мен жануарлардың организміне еніп, онда болатын зат және энергия айналымына тікелей қатысады. Көптеген процестер тек сулы ортада ғана жүре алады. Белок суда пайда болған және осы ортада дами алады, ал белок тірі клетканың негізі болып табылады. Жер бетіндегі биологиялық өнімдердің 43% - ын, ал оттегінің 50% - дан көбін мұхиттар мен теңіздер береді.

Су қоры – халық байлығы, өкінішке орай жер бетіндегі тұщы судың қоры өте аз. өзендер мен көлдердегі тұщы сулардың қоры, гидросфера ресурсының бір пайызына да жетпейді екен. Құрлық бетінің әр түрлі жерлеріндегі тұщы сулардың қорлары әр түрлі. Мысалы, Аляскада 1 адамға 2 миллион м3, Жаңа Зеландияда 100 мың м3, бұрыңғы Кеңестер Одағында 18,3 мың м3, ал Қазақстан Республикасы тұщы су қоры тапшы мемлекеттер қатарына жатады. Қазақстанда 1987 жылы халық шаруашылығына жұмсалған судың жалпы мөлшері 38 км3-ге жетті. [2]

Планетамыздағы адамзаттың тұщы суды пайдалануы жыл сайын өсіп келеді. Ал, мұхиттардың, теңіздердің тұзды сулары шаруашылықта мардымсыз болса да қолданылып жүр. Біздің республикамызда су тұщытқыш станциясы Ақтау қаласында ғана бар. Егер ерте кезде, бір адам басына шаққанда, тәулігіне 12-18 литр су пайдаланса, XX ғасырда мәдениеті дамыған елдерде оның шамасы орта есеппен 200-400 литрге жетіп отыр. [1]

Су ресурстарының “мұхит-атмосфера-жер-мұхит” системасындағы айналым процестерінде тамаша бір қасиеті - өздігінен қайта қалпына келу қабілеті. Сондықтан табиғатты қорғаудың аса маңызды міндеттерінің бірі табиғи сулардың осы қасиетін сақтап қалуға барынша мүмкіндік жасау.

Судың өздігінен тазару процесіне әсер ететін физикалық факторлардың ішінде ластаушы заттардың сұйылуы, еруі және араласуы негізгі рөл атқарады.

Қазіргі кезде адамзат қоғамында 1 жылда тұщы судың 3000 км3 шамасындайы жұмсалады. Суды ең көп пайдаланатын ауыл шаруашылығы. Ауыл шаруашылығында пайдаланылған судың төрттен үш бөлігі қайтарылмайды. Мысалы, 1 тонна бидай өсіру үшін барлық вегетациялық кезеңде 7000 тонна, мақтаға 10000 тонна су жұмсалады.

Ауыл шаруашылығында қолданылатын улы химикаттар топырақтан шайылып, суға түседі. Мал шаруашылығында түзілген өлі органикалық заттар (көң, шірінді, мочевина) топырақтан суға түсіп, су жүйелеріне едәуір әсер етеді. Органикалық заттары көп мұндай суларда көк-жасыл, қоңыр балдырлар және жоғары сатыдағы өсімдіктер тез көбейіп, өледі, нәтижесінде судағы органикалық заттардың массасы артады, сондықтан суда оттектің жетіспеушілігі туындайды. Соның нәтижесінде су тіршілікке жарамсыз болып, онда анаэробты процестер басым бола бастайды.

Ағызында суларды оларды ластаушы заттардан тазарту күрделі процесс. Олар – механикалық, химиялық және биологиялық болып бөлінеді.

Ағызынды суларды тазарту сызбасы.

Механикалық әдісі – суды тұндыру және сүзу арқылы ондағы механикалық қоспалардан тазарту. Көлемі әр түрлі бөлшектер мөлшеріне қарай әр түрлі конструкциялық торлармен, су бетілік қоспалар – май, смола, мұнай ұстағыштар арқылы сүзіледі.

Химиялық әдісте суды тазалау үшін химиялық реагенттер, мысалы, хлор, хлорлы ізбес сияқты қосылыстар қолданылады. [5]

Хлор суды қауіпті бактериялогиялық ластардан тамаша, пәрменді қауіпсіздендіреді. Бірақ …соңғы кезде белгілі болғандай, хлорланған ауыз суы ғалымдар дәлелдегендей бауыр, қуық, асқазан ісіктерін, аллергиялық аурулар туындатады. Хлор тағы да біздің ағзамыздағы ақуыздарды бұзып, тері мен шашқа жағымсыз әсер етеді. Жазға кезеңде, микроағзалар жылдам, қарқынды көбейетін шақта су көбірек хлорланады, осы кезде адам денсаулығына қауіп күшейеді.

Суды жекелей тұтынуда хлордан құтылудың ең тиімді әдісі – су тазартқыш (сүзгіш) пайдалану. Егер сүзгі жоқ болса, онда суды бірнеше сағат тұндырып қою керек, сонда хлор ұшып кетеді. [4]

Ағызынды суды тазартудың химиялық әдістерінің ең көп қолданылатын түрі – нейтралдау. Өнеркәсіп орындарының әртүрлі қышқылдарды бөлетін лас суларын нейтралдау үшін магнезит, доломит, ізбестастар қолданылады.

Суды тазалаудың биологиялық әдісі – микроскопиялық өсімдіктер мен жануарлар өсіріп, үстінен ағызынды сумен толтырады да төменгі жағынан қатты ауа ағынымен үрлейді, Оттектің (ауамен үрлегенде) және органикалық заттардың көп мөлшерінде бактериялар мен микрофауна қарқынды өсіп, көбейіп, органикалық ластаушыларды жай минералдық заттарға дейін ыдырататын ферменттер бөле бастайды. Органикалық заттардың минералдану процесі жүреді.

Органикалық заттардың мол қорымен қоректенген бактериялар активті көбейе бастап, массалары ұлғая түседі. Бактериялардың кесектелген массалары біртіндеп судың түбіне шөгіп, ал су тазара береді. Биологиялық тазалауға қатысатын организмдерге әр түрлі бактериялардан басқа балдырлар, саңырауқұлақтар, ең төмен сатыдағы жәндіктер, құрттар және басқалар жатады. [5] Солардың бірқатарына тоқталамыз.

Жамбасқұрт – жамбастап жылжып қозғалатын жәндік. Бұл оның уақытша қозғалысы емес табиғи бейімділігі. Жамбасқұрттар балықтардың сүйікті жемі болумен қатар, өте пайдалы жәндіктер. Олар түрлі организмдердің қалдықтарымен қоректеніп, су түбі тазалығын сақтауда үлкен роль атқарады.

Қоңыздар. Көп жылғы бақылаулар бойынша қоңыздардың негізгі қорегінің 60%-ы маса личинкалары екен. Арнайы жүргізілген тәжірибелерде бір ғана қоңыздың тәулігіне 65-70 маса личинкасын жоятыны осыны дәлелдейді.

Су шаяны. Су шаяны ақпайтын тоқтау суларда, өсімдіктері көп, әрі ластанған өсімдік шірінділері көп көлшіктерде тіршілік етеді. Олардың негізгі қорегі – маса, сона мен басқа да су жәндіктері. Лаборатория жағдайында су шаяндары тәулігіне масаның 85 личинкасын жоятыны анықталған.

Инеліктер. Судағы жәндіктердің ішінде инеліктердің орны ерекше. Барлығы дерліктей жыртқыштар. Тіршілік ету ерекшелігіне байланысты инеліктерді су насекомдарының “қос мекенділері” деп атауға болады. өйткені инеліктердің личинкалары суда дамиды да, ал ересектерінің даму кезеңдері су жағасында өтеді. Ересек инеліктер қорегін тек қана ұшып қуып барып ұстайды. Олардың өткір тырнағына көбіне масалар, шыбындар, соналар т.б. зиянды насекомдар ілінеді.

Су жүйелерін тазалайтын балықтар да бар екен. Арықтар бойын арамшөптерден тазарту үшін маман ғалымдар көп ізденіс жасап, канал бойларына ақ амур, дөң маңдай сияқты балықтарды қолдан жерсіндірді. Ақ амур ересектерінің дене тұрқы 120 см, салмағы 32 кг-ға дейін жететін ірі балық. Денесі ірі бұл балықтың ерекшелігі – ол сондай мешкей. Олар каналда өскен шөптерді жеп, өсімдіктердің қаулап өсуіне жол бермеген.

Арық пен канал бойындағы өсімдіктерден құтылу үшін қолданылып жүрген механикалық әдістерді шөппен қоректенетін балықтармен алмастыру экономикалық жағынан өте тиімді. Сондай-ақ бұл балықтар басқа да маңызды қызмет атқарады. Жағасында қамыс өскен су төңірегінде орналасқан ауыл-село тұрғындары жазда масадан көп зардап шегетіні белгілі. Ондай кезде ақ амурлар суда өскен қамыс құрақты азық етіп, масалардың ұрық салатын орнын құртады. Сондықтан да су жүйелерін тазалайтын бұл балықтарды келешекте канал, арық суларында өсіруді қолға алған жөн. [3]

ӨЗ ӨЛКЕМІЗДІҢ СУ ҚОРЛАРЫНЫҢ ЖАҒДАЙЫ

Өз өлкеміздің су қорларына келетін болсақ Жамбыл облысының барлық өзендері Арал теңізі алабына жатады. Қырғызстан жерінен бастау алатын Шу, Талас, Аса өзендері облыстың негізгі өзендері болып табылады.

Облыс көлеміндегі жерүсті суларының сапасын зертханалық талдауда өткен жылмен салыстырғанда 2006 жылы Шу, Талас, Аса өзендерінде ластану индексінің өскендігі байқалған.

Жалпы облыс бойынша ластағыш заттар төгінділері “Шолақтау” таукен өндіру комбинаты, Шатыркөл руднигі, Ақбақай таукен металургиялық комбинаты, “Монолит ” ашық акционерлік қоғамы сияқты кәсіпорындардан болып отырғандығы расталып отыр.

Қорта айтқанда, су - өмірдің нәрі, ол - өмірдің өзі, сондықтан да оны аялау, оны көзіміздің қарашығындай сақтау – бәріміздің табиғат алдындағы азаматтық борышымыз. Табиғат тепе-теңдігі табиғаттың міндетті заңдылығы, оны оқып-үйрену, танып білу әрбір адамның жоғары саналы, экологиялық мәдениеті қалыптасқан тұлға екендігінің белгісі.

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР:

  1.  Баешов Ә.Б. “Экология және таза су проблемалары” 2003 ж.
  2.  Дәрібаев Ж.Е., Баешов Ә.Б., Сермаңызов С.С. “Экология”, “Астана”, “Дәнекер”. 2005 ж.
  3.  Шілдебаев Ж. “Қызықты экология”.
  4.  Бушман Л.Н. “Шөлімізді қандыра аламыз ба?” 2002 ж.
  5.  Асқарова Ұ.Б. “Экология және қоршаған ортаны қорғау”. 2005 ж.
  6.  “География және табиғат” журнал. 2, 2006 ж.
  7.  Облыстық экологиялық орталық. 2006 ж. мәліметтер.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

32295. Правомерное поведение. Понятие. Социальная и юридическая природа. Виды правомерного поведения и их характеристика 46 KB
  Правомерное поведение. Правомерное поведение охватывает прежде всего наиболее сознательную часть населения иными словами законопослушных или правопослушных граждан. Такое поведение необходимое условие организованного человеческого общежития взаимоприемлемых цивилизованных отношений. Следовательно правомерное поведение это такое поведение которое соответствует требованиям юридических норм.
32296. Понятие правонарушения и его признаки. Виды правонарушений. Основные пути борьбы с правонарушениями в современном обществе 30.5 KB
  Правонарушение является основным видом неправомерного поведения другой вид которого объективно противоправное деяние и соответственно оно является разновидностью правового то есть юридически значимого поведения поскольку относительно последнего неправомерное поведение наряду с правомерным выступает как его вид. Правонарушению присущи следующие признаки: правонарушение это всегда деяние и только деяние то есть действие бездействие или вербальное словесное поведение. На это обращал внимание еще Гегель; правонарушение это...
32297. Понятие, признаки и отличия юридической ответственности от иных видов социальной ответственности и других мер гос.принуждения. Вопрос об ответственности без вины. Перспективная и ретроспективная ответственность 53 KB
  Перспективная и ретроспективная ответственность. Юридическая ответственность один из видов социальной ответственности индивида Под социальной ответственностью понимается объективная необходимость отвечать за нарушение социальных норм. Социальная ответственность сложная собирательная нравственноправовая философская и этикопсихологическая категория изучаемая многими науками но под разными углами зрения. Различают моральную политическую юридическую общественную гражданскую профессиональную и другие виды ответственности которые в...
32298. Виды юридической ответственности по российскому праву. Их понятие и характеристика 30.5 KB
  Виды юридической ответственности по российскому праву. Отмеченные виды ответственности носят публичный характер т. субъектом привлечения к уголовной и административной ответственности выступает государство. Уголовной ответственности подлежит то лицо которое совершило преступление.
32299. Становление, развитие и историческая оценка теории правового государства 62 KB
  Становление развитие и историческая оценка теории правового государства Представления о государстве как организации осуществляющей свою деятельность на основе закона начали формироваться уже на ранних этапах развития человеческой цивилизации. С идеей правового государства связывались поиски более совершенных и справедливых форм общественной жизни. Ученые древности считали что наиболее разумна и справедлива лишь та политическая форма общежития людей при которой закон общеобязателен как для граждан так и для самого государства. В своей...
32300. Понятие, признаки и черты правового государства 44.5 KB
  Понятие признаки и черты правового государства. Непреходящим общим началом любого правового государства является его связанность правом. При этом право играет приоритетную роль лишь в том случае если оно выступает мерой свободы всех и каждого если действующие законы реально служат интересам народа и государства а их реализация является воплощением справедливости. Недавний опыт показывает что в тоталитарных государствах регулярно издавались правовые акты обеспечивалась их жесткая реализация но такое правовое регулирование являлось...
32301. Экономические, социальные, политические и идейно-нравственные предпосылки возникновения правового государства 31 KB
  Экономические социальные политические и идейнонравственные предпосылки возникновения правового государства. Экономической основой правового государства являются производственные отношения базирующиеся на многоукладности на различных формах собственности государственной коллективной арендной частной акционерной кооперативной и других как равноправных и в одинаковой мере защищенных юридически. Социальную основу правового государства составляет саморегулирующееся гражданское общество которое объединяет свободных граждан носителей...
32302. Государство, право и свобода личности в правовых системах различных государств. Система прав и свобод личности в современных государствах 42.5 KB
  Права человека неотъемлемое свойство человека. Если человек не обладает правами то тем самым уничтожается сама природа человеческого существа. Права человека принадлежат человеку а не государству. Права человека это социальноэкономические политические культурные и другие возможности свободного самоопределения и свободной жизнедеятельности человека.
32303. Понятие и принципы законности 75.5 KB
  Хотя ряд ученых не считают правотворчество законотворчество элементом законности полагая законотворчество в качестве предпосылки законности. Условия законности образует определенная социальная среда ее качественное состояние обусловленное правовой культурой. Состояние законности обычно связывается с реализацией и принципом верховенства закона.