14978

Қазақстанның ең ежелгі қаласы

Доклад

География, геология и геодезия

Қазақстанның ең ежелгі қаласы Сонымен жылқы жылының күзінде Тараз қаласының 2000 жылдық мерейтойы өткізіледі. Бұл жөнінде дүниежүзілік құзырлы ұйым ЮНЕСКО шешім қабылдаған болатын. Осыдан екі жыл бұрын түркі дүниесінің қазақ мемлекетінің рухани астанасы Түркістанның 15...

Казахский

2013-06-09

34.5 KB

2 чел.

Қазақстанның ең ежелгі қаласы

Сонымен жылқы жылының күзінде Тараз қаласының 2000 жылдық мерейтойы өткізіледі. Бұл жөнінде дүниежүзілік құзырлы ұйым ЮНЕСКО шешім қабылдаған болатын. Осыдан екі жыл бұрын түркі дүниесінің, қазақ мемлекетінің рухани астанасы Түркістанның 1500 жылдығы тойланған болса, ендігі кезек Таразға келіп отыр. Ал Тараз - әлемге ежелден Үлы Жібек бойындағы сауда-саттығы дамыған, салмақ өлшеу құралы — таразы ойлап табылған шаһар қолөнер, керамикасы, алтын, күміс, зергер бұйымдары, сұлу ару қыздары, қайтпас қайсар жауынгерлері, ғұлама, ойшылдары, ақындары арқылы белгілі қала еді.

Тараз қаласының іргетасы қаланғанына шынтуайтына келгенде биыл дәл 2040 жыл толады. Бұл жайында Қытайдың 6000 жылды қамтитын «Цянь-хань-шу», яғни «Кейінгі Хань әулетінің тарихы» деген жылнамада жазылған. Оны алғаш орысшаға қысқаша аударған Ресейдің қытайтанушы монах-сопысы Н. Бичурин болса, осы елдің тағы бір ғұламасы Л.Н. Гумилев өзінің «Таласская битва Зб-го года н.э.» деген мақаласында Талас өзенінің жағасында ғұн билеушісі Чжи-чжи біздің жыл санауымызда бұрынғы 42-41 жылдары тұтқын Рим легионерлерін пайдалана отырып, кент салғызғанын жазған еді. Талас өзені жағасында салынған сол қала әуелі Талас аталып, 892 жылы Бұқарадан қалың әскермен келіп, жаулап алған Исмаил Самани билігінен кейін ортағасырлық тәжік тілінің «р» мен «л» дыбыстарын алмастыра айтатын әсерімен Тараз аталып кеткен.

Талас қаласы және оның тұрғындары талай тарихи оқиғаларды бастан өткізді. «Талас» деген сөз санскрит тілінде, сол тілден бастау алған соғды тілінде «су», «өзен» деген мағынаны білдіреді екен. Ата-баба түркілер санскрит тілі негізінде сөйлейтін парсылармен кемінде 3 мың жыл аралас-құралас болғаны белгілі. 568-ші жылы Византия императоры Юстианның елшісі Земарх түркі қағаны Естемиге келгенде қаламыздың атын грекше Талас деп жазған екен. Бұл елші түркі қағанына Визатияның Иранға қарсы одақтасуды ұсынғаны, бұл ұсыныс құп алып, түркі әскерлері эфталиттердің-ақ ғұндардың қаласы Яссының (қазіргі Түркістанды) жаулап алған. 751 жылы шілде айында Талас өзені жағасында қытайлықтар мен араб әскерлері шайқасқанда да біздің ата-бабаларымыз — түркілер мұсылмандар жағына шығып, Ислам дінін жаппай қабылдағаны да аса зор оқиға болды. Осы соғыс араб жылнамаларында Талас соғысы немесе Атлах шайқасы деп жазылған.

Талас қаласы түркештердің, қарлықтардың, кейінірек қарахандар әулеті шыққан яғмалардың үлкен саяси орталығы, астанасы болды. Бұл жерде «көшпелі» деген мағынаны білдіретіндігін айту керек. Атақты академик В.В. Бартольд яғмалардың кейінгі мұрагерлері жалайырлар болды деп жазған. Бұл жөнінде Кдзақ Совет Энциклопедиясының 12 томыдағы «яғма» деген сөздің мағынасы туралы мақаладан білуге болады.

Қарахандар билігін 1212 жылы әуелі найман ханы Күшлік, пұтқа табынушы қара қытайлар, ең соңында Хорезм шахы Мұхаммед құлатты. «Қарахан» деген атау — кейбіреулер ойлайтындай адамның аты емес, ұлы хан деген мағынаны білдіретін ежелгі түркі лауазымы. Бұл жайында қашқарлық ғұлама бабамыз Махмұд XI ғасырда өзінің «Түрік сөздігінде» жазып кеткен. Қарахандар әулеті -атақты ақын Фердаусидің «Шахнама» атты ұлы эпосыда Тұран мемлекетінің қолбасшы билеушісі Афрасиабтың ұрпағы екен. Ал Афрасиабтың түркіше өз аты — Алып Ер Тоңа. Осы қарахандар әулетінің егізін қалаған Афрасиаб — Алып Ер Тоңа біздің жыл санауымызға дейінгі 626 жылы Иран патшасы Кейқысыраудың алдауынан уландырылып өлтірілген. Алып Ер Тоңа — Афрасиабты жоқтау жыры қашқарлық Махмуд ғұламаның «Түрік сөздігінде» келтірілген. Профессор Мекемтас Мырзахметов пен шығыстанушы Ислам Жемекен бұл жайында кезінде «Егемен Қазақстан» газетінде жазған болатын. Мұның өзі қазақтың жоқтау жыры, батырлар туралы эпостарымыз, сондай-ақ ежелгі Талас-Тараз тарихының тамыры 3000 жылға кететіндігін дәлелдейді.

Таразды қарахандар билеген кезден сақталған Әулиеата Қарахан (шын аты — Шамахмуд, 1059 жылы опат болған — бұл туралы ол шығарған соңғы күміс теңге дәлел бола алады), Айша бибі, Бабажы қатын ғимараттары, су ағатын қыш құбырлар, мошалар, ата-бабаларымыздың өркениетті жоғары болғандығын дәлелдейді.

1219 жылы Тараз қаласы Шыңғыс хан әскерлеріне қарсылықсыз берілгендіктен «гобалық», яғни «жақсы қала» аталған екен. Шыңғыс хан әулеті билеген кезеңнен Тараз қаласында Шамансур-Дәуітбек кесенесі сақталған. Тараз қаласын Моғолстан заманында Йанги әрі Тараз деп атаған.

Ежелгі қаламызды жоңғар жолаушылары 1723 жылы жермен жексен етіп қиратқан. Сонымен Тараз атауы тарихтан сызылғандай еді. 1774 жылы Талас өзенінің жағасына Абылай хан қала тұрғызып, оны өзінің ұлы Әділ сұлтанға билетті. Осы жайында Абылай ханның шөбересі, атақты ғалымымыз Шоқан Уәлиханов өзінің «Абылай» атты мақаласында атап көрсеткен болатын. Бұл қала Әулиеата аталды. Осы арада кейбір тарихшыларымыз Әулиеата қаласын қоқандықтар салды деп жаңсақ айтып жүргендігін айта кету керек. Рас, қоқан мемлекетінің тағына би атауынан бас тартып, хан лауазымен алғаш отырған Әлім 1799-1809 жылдары арасында қазақтың Түркістан Шымкент сондай-ақ Әулиеата қаласын жаулап алған. Бұл туралы өзбек тарихшысы Молла Әлім Махмуд қажы 1914 жылы «Түркістан тарихы» атты өзбекше жазған кітабында атап көрсетеді. Бұл дерек тарихшымыз Е. Бекмахановтың «Казакстан в 20-40 годы XIX века» деген монографиясынан келтіріліп отыр (ҚазМУ баспасы, 1992 ж., 158-159 бб.). Осы өзбек тарихшысының шығармасында Әділ сұлтан Әулиеата қаласын қайтарып алумен бірге Ташкентке де билік жүргізуге әскери жеңіс нәтижесінде ие болғаны, бірақ кенеттен 1815 жылы көз жұмғаны да айтылады. Тек Әділ сұлтанның қазасынан кейін ғана Қоқан хандығы Әулиеата қаласын екінші рет жаулап алып, 1826 жылы Наманган көшесін, қамал-қорған салады. Бұдан туатын қорытынды: Әулиеата қаласын қираған Тараз орнына салып, ең ежелгі шаһарымыздың үзілген тарихи жібін қайта жалғастырған ұлы ханымыз Абылай екендігін халқымыздың және жат жұрттардың зердесіне жеткізу.

Әулиеата қаласын 1864 жылы полковник М.Г. Черняев басқарған орыс армиясы қоқандықтардан күшпен тартып алғаны белгілі. Бұл жорыққа штабс-капитан Шоқан Уәлиханов, Жетісудан атақты Сұраншы батыр, Рүстем сұлтан Аспандиярұлы, Меркіде Сыпатай батырдың ұлы Пірімқұл, Құланнан Бәйетұлы Құдайберген, Әулиеатадан Байзақ датқа ұлы Ақмолда батырбасы, басқа да қазақ-қырғыздың талай белгілі адамдары қатысқан. Әулиеата соғысында орыс армиясың бейбіт халыққа қарсы зеңбіректер қолдануынан көп адамдар шығын болды, олардың арасында Рүстем сұлтан да қаза тапты. Оның сүйегі Ташкентке, нағашысы Төле би мазарының қасына апарылып қойылды. Шоқан Уәлиханов мұндай жауыздыққа қарсылық білдіріп Әулиеатадан Алматыға қайтып кетті. Әулиеатаны азат етуге қатысқан Ақмолда батырбасы - орыс армиясының капитаны, Құдаберген — майор алғандығы архивтен мәлім.

Әулиеата қаласы - Мирзоян, артынша Жамбыл есімдерімен аталып, 1997 жылы Қазақстанның тұңғыш Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Жарлығымен ежелгі Тараз атауына ие болды.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

85377. Розвиток психіки глухої дитини. Розвиток словесно-логічного мислення і словесна пам’ять глухих дітей 38.39 KB
  Для першої I III класи характерний поширюється тип запамятовування тобто приріст відтвореного матеріалу від повторення до повторення. Для другої стадії IVVI класи характерний охоплює тип запамятовування при якому дитина розуміє і запамятовує загальний зміст тексту і ключові його слова а в подальшому поповнює його відсутніми елементами. Для третьої стадії розвитку словесної памяті VIIVIII класи характерно повне розуміння і запамятовування тексту. Часто спостерігається сплав осмисленого і механічного запамятовування: те що...
85378. Мониторинг воздействия на окружающую среду 67 KB
  Мониторинг воздействия на окружающую среду. Методы мониторинга воздействия на окружающую среду. Мониторинг воздействия на окружающую среду часть экологического мониторинга многоцелевая информационная система в задачи которой входит описание наблюдение оценка и прогноз источников воздействия на окружающую среду и отходов сбросы выбросы размещение и удаление отходов использование ресурсов и готовой продукции. Источник воздействия на окружающую среду ограниченная в пространстве область к которой могут быть отнесены все...
85379. Нормирование и лимитирование воздействия на окружающую среду 46.5 KB
  Нормативы воздействия на окружающую среду предельные характеристики источников воздействия на окружающую среду и условия размещения и удаления отходов соблюдение которых в любом случае не может привести к нарушению установленных критериев качества окружающей среды. Лимитирование воздействия на окружающую среду временное установление определенных характеристик источников воздействия на окружающую среду и отходов для соблюдения и контроля которых имеются необходимые возможности и средства. Лимиты воздействия на окружающую среду ...
85380. Распространение загрязняющих веществ 64 KB
  Если выбрасываемые в воздух примеси состоят из крупных частиц то распространяясь в атмосфере они под действием силы тяжести начинают спускаться с определенной постоянной скоростью в соответствии с законом Стокса. Естественно что почти все примеси в конечном итоге осаждаются на поверхности земли причем тяжелые осаждаются в основном под действием гравитационного поля а легкие в результате диффузионного процесса. Поскольку наиболее опасны для окружающей среды примеси газообразного вида типа окислов то именно таким легким соединениям...
85381. Нормирование качества воздуха, воды, почвы 67.5 KB
  Совершенно недопустимо сравнивать уровни загрязнения селитебной зоны с установленными ПДКрз а также говорить о ПДК в воздухе вообще не уточняя о каком нормативе идет речь. Уровень загрязнения атмосферы обычно описывается набором статических характеристик для ряда измеряемых вредных веществ. Для оценки степени загрязнения атмосферы средние максимальные концентрации веществ нормируются на величину средней максимальной концентрации для большого региона или на санитарногигиснический норматив ПДК. Нормированные характеристики загрязнения...
85382. Организация экоаналитического контроля 53 KB
  Контролируемые объекты и компоненты в экоаналитическом контроле Организация и обеспечение ЭАК требуют решения комплекса взаимосвязанных проблем которые образуют приведенную ниже единую систему: Нормативнотехническое обеспечение и правовая регламентация Контролируемые объекты и компоненты Методическое обеспечение Аппаратурное обеспечение Метрологическое обеспечение Обеспечение качества химической информации Кадровое обеспечение Нормативнотехническое обеспечение и правовая регламентация системы ЭАК С точки зрения природоохранительного...
85383. Требования к средствам измерения и классификация экоаналитических средств 35.5 KB
  Требования к средствам измерений Различными нормативными документами в области обеспечения единства измерений предъявляется достаточно жесткие требования к средствам измерений СИ применяемым при экоаналитических работах. Прежде всего СИ должны пройти испытания с целью утверждения типа средств измерений. После получения положительного результата испытаний такие средства измерений включаются в установленном порядке в Государственный реестр средств измерений При эксплуатации СИ необходимо соблюдать установленную в техническом паспорте СИ...
85384. Система наблюдения и контроля атмосферного воздуха ОГСНКа 34 KB
  В России существует сеть станций которая ведет наблюдения за содержанием загрязняющих веществ в атмосфере. Обычно на каждом посту измеряется до 8 загрязняющих веществ но учитывая что каждый промышленный центр имеет свою экологическую специфику и набор 3В возможно измерение до 80 компонентов. Стационарный пост предназначен для обеспечения непрерывной регистрации содержания загрязняющих веществ или регулярного отбора проб воздуха для последующего анализа. Помимо наблюдений в городах ведутся наблюдения за пределами урбанизированных...
85385. Средства контроля воздушных и других газообразных сред 81 KB
  Отбор проб воздуха. Средства контроля подразделяют на: системы комплексы приборы другие технические средства контроля загрязнения ТСКЗ воздушного бассейна с группировкой их по особенностям анализируемой воздушной среды следующим образом: ТСКЗ атмосферы ТСКЗ воздуха населенных мест и жилых помещений ТСКЗ воздуха рабочей зоны и производственных помещений ТСКЗ выбросов и паро воздушных смесей поступающих в атмосферу. Они могут быть сгруппированы следующим образом: промышленные газоанализаторы более 60 40 анализаторы...