15006

Айналайын, Атажұртым

Доклад

Литература и библиотековедение

Қазақстан – ежелгі ел бірақ әлемнің қазіргі картасынан ол таяуда ғана яғни 1991 жылы орын алды. Біздің Отанымыз – егеменді тәуелсіз Қазақ мемлекеті. Жүз жиырмадан аса ұлт өкілдері тұратын осынау қасиетті мекенде асқақтаған Алатаулы өлкеде кеңшілігі керемет дархан даста...

Казахский

2013-06-10

450 KB

12 чел.

Қазақстан – ежелгі ел, бірақ әлемнің қазіргі картасынан ол таяуда ғана, яғни 1991 жылы орын алды. Біздің Отанымыз – егеменді, тәуелсіз Қазақ мемлекеті. Жүз жиырмадан аса ұлт өкілдері тұратын осынау қасиетті мекенде, асқақтаған Алатаулы өлкеде, кеңшілігі керемет, дархан дастарқандай далада, егіні теңіздей толқыған, төрт түлігі мыңғырған, өндірісі өркендеген мекенде өмір сүруші әрбір адам өз Отанын жанындай сүйіп, оның көк байрағын көкке көтеруді мақтаныш тұтады!

        Еліміз Егемендік алған  жылдардан кейін көптеген жетістіктерге қол жеткіздік. Өз тарихымыз, салт-дәстүріміз зерделеніп, жинақталған,  кең мағыналы кітаптар, әдеби зерттеулер жарық көре бастады. Қазақстан Республикасы экономикасы, әлеуметтік тұрмысы тұрақты дамып келе жатқан Орта азиядағы беделді мемлекеттер қатарына қосылды.

         25-қазан- Республика күні, яғни Республикамыздың, егеменді еліміздің Тәуелсіздік туралы Декларация қабылдаған күні.  Осы мерекеге, тарихи оқиғаға орай, Қазақстанның Мемлекеттік республикалық балалар кітапханасы он бес жыл бойы   «Қазақстанды таны» сериясы бойынша «Атамекен», «Берік болсын тәуелсіздік тұғыры, шайқалмасын елдігімнің тұнығы», «Қазақстанды таны» (1,2), «Екі дүние есігі», «Ұлы жібек жолы» және т.б. еліміздің Егемендігіне, Отан тарихына арналған әдістемелік құралдарды шарыққа шығаруда. Бұл әдістемелер республикадағы кітапханашылар қауымына, балалар оқуының жетекшілері арасында да үлкен сұранысқа ие.  Қазақстан Республикасының 15 жылдығына орай кітапхана ұсынып отырған  «Туған елім, тірегім» атты әдістемелік құрал осы тамаша серияның заңды жалғасы іспеттес.   Еліміздің егемендік жылдары  қол жеткен табыстары, тарихтағы өзгерістер, Отанымыздың «тар жол тайғақ кешу» жылдарының жаңа қырларын танытатын  құралымызда Қазақстан туралы тың тақырыптар мен жаңа әдебиеттер бойынша сұрыпталған жұмыс түрлері берілген.

 

Ескерту: Қазақстан туралы, оның тарихына, салт-дәстүріне байланысты шаралар өткізгенде қазіргі заман талабына сай жаңа технологияларды қолдана отырып, «RGB-studio» компаниясының Қазақстан Республикасының тарихи-мәдени мұрасын көпшілікке тарату мақсатымен әзірлеген «Қазақстанның скиф-сақ алтын жинағы», «Берел қорғаны», «Қазақ киімінің антологиясы», «Қазақстанның көне зергерлік бұйымдары», «Таңбалы» атты мультимедиялық дисклерді қолдануларыңызға болады. Сонымен қатар,  «Қазақфильм», «Хабар» агенттігі, Президент ТРК-сы Отанымыздың бүгінгі тынысы, Елбасымыз туралы жарыққа шығарған «Қазақстан. Тарихы мен бүгіні», «Республиканың бір күні», «Жарияланбаған шеру хроникасы», «Полигон» және т.б. туындылардан бейнеүзінділер пайдалануларыңызға болады.

Айналайын, Атажұртым

Әңгіме сағаты

                                                         

«…Уақыт қарқыны зымыран. Күні кеше өткен сияқты уақиғалар бүгінде тарих беттеріне айналып та үлгірді. Бұл жаңа мемлекет пен жаңа қоғамның дүниеге келуінің азапты толғаққа толы, сонымен бірге ғаламат сәті еді. Сол сәт әлі аяқталған жоқ, бірақ ең қиын белестерден аса білдік. Ең қиын жылдар дәл қазір артымызда қалды, сондықтан да мен еліміздің еңсесі биіктей беретініне сенемін.»

                                                                          Н.Назарбаев

     

          Отан... Атамекен... Атажұрт...Тарих...  Бұл қай құлаққа да асқақ естілер асыл ұғымдар. Адам өмірге келіп, ес жиып, етек жия бастаған сәттен өз Отанының тарихына ден қоя бастайды...

             Адам адам болып жаралғаннан бері ұлан – асыр даму көшінің өн бойында жер үшін, ел үшін    сан қилы дүрбелеңдер көп болған. Әдетте, осындай дүрбелеңдерден, яғни үлкен аумақтарды қамтыған қанқұйлы соғыстардан соң ғана, әлем картасы аталатын ала қағаз бетіне түзетулер түсетін. Ал жиырмасыншы ғасырдың соңында әлем келбеті ешқандай дүрбелеңдерсіз – ақ өзгеріп шыға келді. Оған жер жаһанның алтыдан бір бөлігіне иелік етіп, қаһарымен алыс – жақын жұрттардың бәрін ықтырып келген алып империяның ың –шыңсыз ыдырай бастауы себеп болды.     Ыдыраған империяның орнына он бес тәуелсіз мемлекет өсіп шықты. Солардың бірі Орталық Еуразия алабындағы ғажайып әрі қайталанбас тарихы бар – Қазақстан Республикасы еді.

    Қазақстан - қазақ халқының ата-баба мекені, ежелгі қонысы. Бұл жерде ата-бабамыз туды, тұрды, өмір сүрді, оның топырағында ата-бабамыздың кіндігі кесілген кең жазира жері.

     Бұл жерді мекен еткен көшпелілер мен отырықшылардың бір – бірімен шендескен әлемі ғасырлар қойнауында талай- талай ұлыстар мен ұлағаттарды дүниеге әкеліп, мәдениеті мен діні жаңғыра түлеп, әйгілі күре жолдардың үстінде саудасы қызып, Шығыс пен Батыс арасы тұтастанып жататын болған. Біздің еліміздің жерінен Жерорта теңізінен Қытайға дейін Еуразияны көктей өтіп жатқан «Ұлы Жібек жолының» керуендері тоғысқан  кіндік Азияны басып өтетін Қазақстандық телімі болған.  

      Қазақстанның табиғаты таңғажайып: мұнда аспанмен тілдескен мұзарт шыңдарды, тұңғиығы тұнжыраған жұмбақ көлдерді, ақ жал толқындары асау арғымақтардай көкке шапшыған шалқар теңізді, күні от шашқан шөлейтті, арналы өзен, ну орманды көруге болады.

     Қазақстан картасы – қазына картасы қазір. Даласы дархан, топырағы қасиетті, қойнауы қазыналы. Қазынаның барлығы да қазақ жерінің топырағында тұнып жатқанын екінің бірі айтпай- ақ біледі.

      Дегенмен, жер бедерінде, негізінен, жазық далалы, шөлді және шөлейт аймақтар басым. Олардың арасында Сарыарқа мен Үстірт, Тұран ойпаты мен Батыс Сібір ойпаты, Мойынқұм мен Бетпақдала ұлы өңірлері бар. Таулы аймақтар республиканың оннан бір бөлігін алып жатыр. Оларға Алтай, Жоңғар Алатауы және Тянь-Шань тау жоталары кіреді. Ірі өзендер: Ертіс, Есіл, Жайық, Іле, Сырдария, Тобыл.  

    Қазақстан Республикасы Еуразия құрлығының түкпірінде орналасқан. Қазақстан батыста, солтүстік –батыста және солтүстікте Ресеймен, оңтүстікте, оңтүстік-батыста Орта Азия республикалары Түрікменстан, Өзбекстан және Қырғызстанмен, оңтүстік-шығыста және шығыста Қытай Халық Республикасымен шектеседі. Қазақстан шекарасының жалпы ұзындығы –13034км.  Қазақстан аумағының көлемі –2 млн. 714,9 мың шаршы км. Оған Батыс Еуропаның Франция, Португалия, Испания, Италия, Греция, Норвегия және Финляндия мемлекеттері түгел сыйып кетер еді. Міне, қазақ даласы – кең байтақ! Қазақстан жер көлемі жөнінен Ресей, Қытай, АҚШ, Австралия мен Үндістаннан кейін алтыншы орын алады. Сондығынан ғой, күмбір – күмбір көне күй мен толғауы тоқсан жырларымызда – «Ұшса құстың қанаты талады, шапқан аттың тұяғы тозады, Атырауы – айшылық, Қаратауы – күншілік,» - деп толғаған.

   Дала төсінде жаңа өмір шуағын төгеді. Оның бауырындағы буырқанған жасампоз өмір тіршіліктің тоқтаусыз соғып жатқан жүрегіндей.

     Еңбеккері маңдай терін тамшылата төгіп жатса, сыршыл ақыны:

           Боз жорға, боз інгенді, боз торғайлы,

           Боз дала, ием саған, боз басымды! – деп жүрек лүпілімен суарылған ақ қанатты жырына қосады.

    Ғылым адамзатқа қанат бітірді, ғаламат істерге бастады, ғажайып жаңалықтар ашты. Соның куәсі – адам көкзеңгір ғарышқа қадам басты, айға қонды, жұмыр жерді аялай айналып ұшты.

   Ал ғарышқа жол – Байқоңырдан от алғанын мақтан етпейтін кім бар?

    Ғарышқа қадам жасаған елдер қатарында біздің еліміздің де еңсесі биік, жалауы жоғары.

    Ғарышта елдің намысын мәртебелеп мерейін асырған, Тоқтар Әубәкіров пен Талғат Мұсабаев егеменді елдің ғарышкерлері.

   Сондықтан ғой қай елдің адамы болсын, өз Отанын дүниедегі ең қымбатты, ең қасиеттісі, ең аяулысы – Анасына балайды.

    Ғаламындағы ғажап тіршілігінің қасиетті мекенін сүймейтін адам болмайды.

    «Отан – оттан ыстық», «Ер ел үшін туады, ел үшін өледі» - деп түйген халықтың қаһарманы Бауыржан батыр: «Отаның үшін отқа түс күймейсің», - дейді.

     Қазақ елінің есімі аңызға айналып, дастандарға арқау болған батыр ұл – қыздары толып жатыр. Олар – атамекенін, туған елін жан аямай қорғап, ата- бабаларының ерлік дәстүрін сақтау арқылы өздерінің өшпес даңқын шығарғандар.

     Біздің халқымыздың атамекенді ардақтау сезімі өте терең, олар үшін туған жерді қасиет тұту – қанға сіңген мінез, ежелгі дәстүр. Бұл таным біздің жанымызға ана сүтімен тараған, ана сүтімен дарыған.

     Батырлар жырындағы:   Атам күйеу болған жер,

                                               Анам келін болған жер,

                                               Кіндік қаным тамған жер, - деген қарапайым жолдарда адамның туған жерге деген шексіз сүйіспеншілігі мен терең де ыстық сезімі тамаша бейнеленген.

      Қазақ батыр халық, ержүрек халық, намысшыл халық.

      Ел басына қиын – қыстау күн туғанда ерлері намыс отын жағып, туған топырағын қасық қаны қалғанша қорғағанына өткен тарих куә, кешегі сұрапыл заман куә.

      XX ғасырдың сүргінін бастан кешіп, жаңа мыңжылдықтың табалдырығын жаңғырған қалпында аттаған Қазақстан өзінің барша төлтума болмысын, жарқын да бай мәдениетін, ғасырлар қойнауында қалыптасқан салт – дәстүрін, қызық та қилы –қилы тарихын әлем халықтарының алдына жайып салып, құлдығы мен зорлығы жоқ жаңа өмірді жаңғырту үшін, еңбек пен мәдениетті жарастыру үшін, сұлулық пен парасаттың салтанат құруы үшін, жаппай келісімі жарасқан прогрессивті адамзатпен бір сапта болу үшін жаңаша өмірге қадам басты.

     Байтақ ел, күн сәулетті Қазақстан бүгінде дамудың даңғыл жолына түсті. Өлшеусіз табиғат байлығымен ғана емес, ең алдымен сан түрлі ұлттардан құралған халқының ауызбірлігімен аты шықты.

     Бүгінгі Қазақстан - өзі орналасқан аймақтың ғана емес, бүкіләлемдік проблемаларды талқылауда және шешуде ықпалды рөл атқаратын ел.

     Қазақстан Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевтың пікіріне әлем саясаткерлері ықылас қоятын болды.

     Егемендік алған жылдар ішінде өзіне тән барлық институттары бар, әлемдік қауымдастықтың ықпалды мүшесі болып табылатын мемлекет құрылды, оның қауіпсіздігі мен тәуелсіздігі қамтамассыз етілді.  Конституциялық жолмен мемлекеттік және саяси билік құрылымдарын жаңарту негізінде елдің демократиялық жолмен дамуының берік іргетасы қаланды.

       Елдің ішкі экономикалық жүйесі түбірімен өзгеріп, дамыған өркениетті елдердің ешқайсысынан кем түспейтін нарықтық қатынастар  мен институттар құрылды. Соның негізінде Қазақстан дүниежүзілік экономикада өз орны бар елге айналды.

      Он бес жыл ішінде қазақ халқының ұлттық санасы жаңғырып, өзін - өзі тану, өзінің бай ежелден қалыптасқан тарихы мен ұлттық дәстүрлерін құрметтеу, ұлы тұлғаларын бүкіл дүниеге таныту, бай рухани қазынасын әлемдік өркениетпен ұластыру бағытында қыруар шаруалар атқарылды.

     Ең бастысы, қазақ халқымен бірге әр түрлі этностардың да отаны болып табылатын біздің еліміз бүкіл әлемге қоғамдағы татулық пен ынтымақтастықты сақтаудың, әр түрлі ұлттық мәдениеттер мен діндердің үйлесімді дамуына қамқорлық жасаудың жарқын үлгісін көрсетіп берді.

     Бүгінде Қазақстанның негізгі ұлтын қазақ халқы құрайды. Одан кейін славян халықтарының өкілдері орыс және украин халықтары. Сонымен қатар ең елеулі этносты құрайтындар өзбек. немістер және татар халықтары. Осы біздің елдегі халықтар басын біріктіріп, олардың ұлттық тегіне қарамастан, теңдігін бекітетін құжат бар. Ол еліміздің Ата Заңы, Конституциямыз.

     Қаншама рет туы тігіліп, қаншама рет туы қайта қисайған, қаншама мемлекеттің құрамында болып, қаншама рет мемлекетсіз  қалған әрі көне, әрі жас қазақ халқы қайтадан әлемдік дүбірге қосылып, әлем елдерімен иық тіресуде.

 

 Сүйем сені, туған елім !

Төменгі сынып оқушыларына арналған саяхат - ойын

Дайындық кезеңі: Шараны өткізбес бұрын төменгі сынып оқушылары үшін кітапханада хабарландыру ілінеді. Оқырмандар арасында туған ел, жер, Отан, туралы оқыған кітаптары бойынша сурет салу сайысы жарияланады. Шара өткізілетін күні осы сайыстың қорытындысы шығарылады.

   Безендірілуі : Қазақстанның жалауы, елтаңбасы, қазақ халқының ұлттық оюымен өрнектелген Отан, туған ел жайлы мақал- мәтелдер, даналық сөздер жазылып ілінеді.

  Осы тақырыпта кітап көрмесі ұйымдастырылады.

  Үлкен плакатқа 6 дөңгелектен құралған үлкен шеңбер  сызылады, әр дөңгелектің ішінде әр бекет (станция) аты жазылады: Тарих, Салт-дәстүр, Тау мен дала, Табиғат, Ән мен күй, Әдебиет

 Қабырғаға ілінетін даналық сөздер:  «Туған жерің-түп қазығың...», «Жаңа астана-жаңа мемлекет», «Сүй еліңді үйіңдей, сүй үйіңді еліңдей» (Қ.Аманжолов), «Екі Отан жоқ, жалғыз Отан-мекенің!» (М.Мақатаев) т.б.

        Керекті құралдар: Үлкен сандық және 1ден 6 санына дейін нөмірленген кішкене сандықшалар, бекеттің аттары, командаларға арналған сұрақтар салынған конверт, тақтайша, көрермендерге арналған тапсырмалар, қалам, қағаз.

  

    Ойынға 2 топ қатысады, әр топта 4-6 адамнан болуы керек.

Жүргізуші :         

Туған жердің қандай жақсы күзі де,

Туған жердің қандай жақсы қысы да!

Туған жердің қандай жақсы көктемі!

Туған жердің қандай жақсы жазы да!

Жақсы екен туған жердің күні де,

Жақсы екен туған жердің түні де!

Жақсы екен туған жердің суы да,

Еш жаманын таба алмайсың осында!

                                                                     Хабдулмажит Арман.

     Сәлеметсіңдерме, балалар! Ертең-еліміздің Республика күні. Мен барлықтарыңды мейрамдарыңмен құттықтаймын және шын жүрегімнен сіздерге шуақты күн, ашық аспан, бейбітшілікпен пен амандық, ырыс тілеймін!

   Қазақстан біздің сүйікті – Отанымыз. Көрсең көз тоймас асқар шыңды таулары, айдын шалқар көлдері, жайыла аққан өзендері, ормандары бар.

  Осының бәрі Алтай менен Атырау, Ақжайық пен Алатаудың аясында құлаш жайып, жайнай түрленіп жасанып-жасарып жатыр.

  «Отан отбасынан басталады» - деп халқымыз айтқандай, Отан кең мағыналы, қасиетті ұғым. Әрбір адамның отбасы, тұрған мекені, өскен ортасы, аймағы, мемлекеті – оның жарық дүниедегі жансаясы, өмір өрісі, оттай жандырған Отаны.

       Отанымызды сүйіп, аялау үшін еліміз, туған жеріміз оның тарихын, өткені мен бүгіні жайлы жақсы білуіміз қажет.

   Бүгін Республика күніне орай,  бүгін «Сүйем сені, туған елім!»  атты саяхат-ойынын өткіземіз.

   Мына көрсетілген бекеттердің көмегімен біз елімізге сапар шегіп, Отанымыздың тарихы, өнері, салт-дәстүрі,табиғаты жайлы қосымша мағлұматтар аламыз. Ол үшін бізге 2 топ көмекке келеді.

(Бекеттердің аты жазылған дөңгелектердің оң және сол жағындағы екі команда мүшелерін таныстырады.)

  Енді екі топ кезекпен бекеттердің рет саны көрсетілген сандықшаларды алып,  тапсырмаларды  орындайсыңдар.

Бекеттің нөмірін бір топ алады. Сол нөмір бойынша бекеттің сұрақтарын жүргізуші қояды. Көп ұпай жинаған команда жеңеді. Сұрақтар қойылып болғаннан кейін команда мүшелері тапсырмаларды орындайды. Тапсырмалардың мәтінін әрбір топ  конвертпен алады. Осы тапсырма көрермандер үшін көрнекті жерге тақтайшаға жазылып қойылады.  Екі топ шамамен 3 бекеттің сұрағына жауап береді. Топтар жауап бере алмаған жағдайда, көрермендер көмекке келеді.

 Бірінші   «Тарих» бекеті

  1.  Қазақтың әйгілі үш биі? (Төле би, Әйтеке би, Қазыбек би)
  2.  Қазақ халқының атақты үш батыры (Бөгенбай, Қабанбай, Наурызбай.)
  3.  Қазақстанның елордасы? (Астана)
  4.  Алтын адам табылған жер? (Есік қорғаны)
  5.  Қазақстанның ең алғашқы астанасы ? (Орынбор)

(Көрермендер үшін бұл сұрақтар тақтайшаға жазылып қойылады )

    Тапсырма

   Қазақ батырлары туралы көркем әдеби шығармаларды атау. Олардан  үзінді, өлең айтып беру. («Райымбек батыр» (Райымбек батыр туралы, «Дарабоз» (Қабанбай батыр туралы) т.б., (Эпикалық жырлар: «Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр», «Қамбар батыр» т. б.  

      Жүргізуші: Екі топ тапсырмаға дайындала берсін. Мен сендерге ертеде өз жерін қорғап қалған хан туралы аңыз айтып берейін.Ерте, ерте ертеде біздің елді бір ақ көңіл,  ақылды хан басқарыпты. Көрші қытай елімен тату тұрыпты. Сол себепті ол кедергі көрмей, еліне сыйлы болыпты. Күндердің күнінде көрші елден атой салып елші келіпті. «Уа, алдияр, мынау елдің хабары. Мұны естіп денем мұздап барады. Көршіңіз «Егер тату болам десе менімен, ең жүйрігін берсін!» - деп талап қойып отыр дейді. Өз елінің тыныштығын, тірлігін, екі елдің бірлігін қалаған хан, көп жүйріктің ішінен ойланбастан дүлдүлін  таңдап береді. Бірақ, ханның бұл шешіміне билер ренжиді. «Жоқ, жоқ ештеңеге ренжімеңдер. Ел бірлігі жолында, бір жүйрікті қидым. Байлықтан опа таппаймыз. Еліміз тыныш болса, бір жүйріктің орнына, жүз жүйрік келеді»- деген екен ақылды хан. Арада біраз уақыт өткен соң көрші елден елші тағы келеді. «Уа, алдияр көршіңіз менімен тату болам десе, сүйген жарын берсін»- дейді. Бұл хабарға хан өте қиналады. Өзінің туған әйелін қимай хан көп ойланады. Өз елінің тыныштығын ойлаған хан ақыры адал жарын көрші ханға сыйлапты... Ханның бұл шешіміне ел ішіндегі билер тағы наразы болады. Бірақ хан «айтқан сөздеріңе әрине, таласым жоқ. Егер тыныш болса елмен елдің арасы, адал, сұлу жар табылар шамасы» деген екен. Уақыт зымырап өтіп жатады. Бір күні көрші елден суық хабар тағы келіп жетеді. «Уа, алдияр,  көрші хан, егер тыныштығын қаласа, қасиетті туып-өскен жерінің бір бөлігін кесіп берсін» дейді. Мұндай сұмдықты естімеген хан ашуға мінеді. Бұл қорлыққа шыдаған хан ойланбастан шешім айтады. «Халқым менің! Қасиетті туған жердің топырағын, алтын кенін қорғау үшін көрші елге соғыс ашамын. Жиналыңдар бәрің де!» деп жарлық береді. Бұл жарлықты естіген билер «Ұлы әміршім, көрші хан жүйрігің мен жарыңды сұрағанда, ойланбастан беріп едің. Асылыңды үн-түнсіз бергенде, шағын жеріңді қорғағаның қалай» дейді. «Менің жүйрігім мен жарымды көршіге үн-түнсіз бергенім, олар менің өз меншіктерім. Ал қасиетті жер- сонау ерте заманнан ата-бабаларымыздың кіндік қамы тамған, олардың найзаның ұшымен, білектің күшімен қорғаған халықтың жері. Туған жеріміз менің меншігім емес, ол келешек ұрпақтікі, елімдікі.  Қасиетті даламның бір бөлігін басқа елге бергенше, жерімді қорғап өлгенім артық»  деген екен. Қасиетті ханның осы салмақты сөзі сол сәтте ел үшін аралап кетіпті. Міне содан бері біздің жеріміз атадан балаға мұра болып бізге жеткен екен. Міне, аңыз осылай аяқталады. Балалар, елін, жерін сүйген біздің ата-бабаларымыз жерімізді ұрпағы үшін елін-жерін осылай қорғаған. Сенде, көк теңбілді байрағымызды жоғары ұста! Еліңді, жеріңді әрқашан сыйла, қорға демекпін.  

      Екінші  «Тау мен дала» бекеті

     1.Зайсан көлі Қазақстанның қай облысында орналасқан? (Шығыс          

        Қазақстан облысы)

2.    Қазақтар қандай дала өсімдігін отанның символы деп есептейді? (Жусан)

3.Біздің еліміздің жерінде кездеспейтін аңдар мен жануарларды атаңдар (Піл, арыстан, мүйізтұмсық, қолтырауын, керік т.б.)

 4.Жетісудың жеті өзенін атаңдар (Іле, Қаратал, Биен, Ақсу, Лепсі,

    Басқан, Сарқант)

5. Қазақстанның ең биік нүктесі  ата? (Хантәңірі шыңы)

(Көрермендер үшін бұл сұрақтар тақтайшаға жазылып қойылады)

      Тапсырма: Қазақстанның көркем табиғатына, әсем жерлеріне байланысты ән немесе өлең орындап беру.

    Үшінші « Әдебиет» бекеті

  1.  Қазақ халқының ұлы ақындарын ата (Абай Құнанбаев, Жамбыл, М.Жұмабаев, М.Мақатаев т.б.)
  2.  Қазақ халқының ертегілерін атаңдар (Ер- Төстік, Алтын сақа, Асанқайғы, Тазша бала, Керқұла атты Кендебай, Жыл басы т.б.)
  3.  Отан, туған жерге байланысты мақал-мәтелдерді жалғастырып айтыңдар:

           Отансыз ...адам – ормансыз бұлбұл

           Отан ...оттан да ыстық

           Ел іші –.... алтын бесік

          Отан – ....елдің анасы, ел –ердің анасы

          Туған жерге...туың тік

           Туған жердей ...жер болмас, туған елдей ел болмас.

  1.  Жұмбақтарды шешу:

Аузы төбесінде,

Тұтқасы денесінде

                (Құман)

Иінінде құлағы,

Ішінде бұлағы,

Көмейіне от салсаң,

Ызыңдап тұрады.

                  (Самауыр)

Мал төлдеп,

Әр ауыл

Пісіреді ақ бауыр

                (Уыз)

Басы құдық,

Сабы сырық.

                  (Ожау)

Ыдыс –аяқ бөлмесі,

Тазалықтың көрмесі.

                   (Әбдіра)

(Көрермендер үшін бұл сұрақтар тақтайшаға жазылып қойылады )

   Тапсырма

    Сендердің алдарыңда қазақ ертегілерінің аттары және сол ертегілерде кездесетін заттардың аттары берілген. Осы заттар қай ертегіде кездеседі?

  •  қазы (Алдар көсе мен Шығайбай)
  •  домбыра (Ақсақ құлан)
  •  сақа (алтын сақа)

   Төртінші  «Ән-күй» бекеті

  1.      Қазақтың атақты композиторларын атаңдар? (Н.Тілендиев,  

        Ш.Қалдаяқов, Ә.Бейсеуов...)

   

  1.      Қазақ халқының атақты күйшілері (Құрманғазы, Тәттімбет,  

        Ықылас, Дина).

  1.      Қандай қазақ халық әндерін білесіңдер? (Елім-ай, Әй-әй, бөпем,  

        Бір бала, Бесік жыры....)

  1.        Қазіргі  кезде халық әндерін қай әртістер орындайды?

       (Б.Төлегенова, ....)

5. Қазақ халқының халық әніне, күйлеріне байланысты қандай аңыздарды білесіңдер?

Тапсырма

Сендердің алдарыңда қазақ халық әндерінің сөздері берілген. Сөздерден  ән шумақтарын құраңдар.

  •  Қаратаудың басынан көш келеді,

Көшкен сайын бір тайлақ бос келеді,

Елім-ай, Елім-ай

  •  Әй-әй, бөпем,

Кейін қалған елімді

Көрер ме екем!

  •  Угай-ай,

Ән салшы-ай ,

бір бала-ай.

Қос етек, бұраң бел,

Қуалай соғар қоңыр жел.

   Бесінші «Салт –дәстүр» бекеті

1.Қазақ елінде ертеден келе жатқан қандай мейрамдар бар? (Ораза  

      айт, Рамазан айт, Наурыз )

  1.  Қазақ халқының қандай ұлттық тағамдарын білесіңдер (бесбармақ, қазы-қарта, жал-жая, қымыз....)
  2.  Қазақ қыздары ертеде қандай аяқ-киім киген? (саптама, кебіс, киіз етік)
  3.  Қазақ халқының ұлттық киімдерін атаңдар (Айыр қалпақ, сәукеле, шапан, тымақ, ішік, кимешек, камзол, мәсі, бөрік т.б.)

  1.  Қазақ халқының ұлттық сувенирі саналатын зат? (түйе, киіз үй....)

(Көрермендер үшін бұл сұрақтар тақтайшаға жазылып қойылады )

       Тапсырма:

   Сендердің алдарыңда Қазақстанда аталып өтетін қадірлі де сыйлы мейрамдардың аты мен оларға байланысты мағыналы сөздер  (бөлек карточкада) берілген. Әрбір мейрамның жанына өзіне қатысты мағыналы сөздерді қойыңдар.

  •  Ораза тұту (Рамазан айы)
  •  Намаз оқу( Ислам  дінінің бес тірегінің бірі)
  •  Ораза айт(жеті шелпек пісіріп, дастархан жайылу)

       

   

          Алтыншы «География» бекеті

  

  1.  Қазақстанның көршілерін атаңдар? (Ресей, Қытай, Қырғызстан...)

  1.  Қазақстандағы өзендердің аттарын атаңдар (Ертіс, Есіл, Іле.....)

3. Қазақ елінің ХХ ғасырдағы ең бірінші астанасы? (Орынбор (1920-1925)

4.Қазақстанда неше облыс бар? (14)

5. Қазақстанад қандай теңі-көлдер бар? (Каспий, Зайсан, ....)

Тапсырма

Әріптердің орнын ауыстыру арқылы Қазақстан қалаларының атын табыңдар

 МАТЫАЛ (Алматы)

  1.  АНАТСА  (Астана)
  2.  ЫДНАҒАРАҚ (Қарағанды)
  3.  ЕКТНМЫШ  (Шымкент)
  4.  НЕСӨМЕК  (Өскемен)

Қазақстанның тауларына байланысты қандай аңыздарды білесіңдер?

(Көрермендер үшін бұл сұрақтар тақтайшаға жазылып қойылады )

   Жүргізуші: 

Тілдесіп көкпен тауларың,

Жайқалды жасыл орманың.

Алатау, Қаратауларым,

Елдікті бізге мұра етіп,

Ерліктің күйін толғадың.

Салтанат пенен сән құрған,

Елім бар бүгін жаңғырған.

Бақытым-атамекенім,

Тұлпарлар тұяқ шалдырып,

Сұңқарлар қанат талдырған.

Қазақты әлем таныды

Сәлемін жолдап сан қырдан.

Берекелі елмін, құтты елмін,

Атты азат таңым-күткен күн.

Қазақстаным мекені-

Ынтымақ пенен достықтың,

Кеңдік пен кемелдіктердің.

Даламды бабам мұра еткен,

Жайқалтар соны түлек мен.

Қалалар жайып қанатын,

Ауылымды арай, нұр өпкен.

Қазақстанымды қасиетті

Сүйемін алау жүрекпен!

             (Б.Үсенбаев. «Республикам менің»)

    Ал енді  осымен  біздің саяхат – ойынымыз аяқталады. (жеңген команданың мүшелерін ортаға шығарып марапаттайды).

    Мен енді сендерді таза ауа жұтып, кішкене сергітпек оймен, далаға шақырамын. Біз бүгін қазақ халқының  балаларға арналған ұмыт болып бара жатқан ұлттық  ойындарын еске түсіреміз.

     (Ойын түрлері: «Соқыр теке», «Ақ серек, көк серек», «Бес тас», «Ұшты -ұшты», т.б.)

Қосымша ойын түрлері:

Тақия тастамақ

 Ойынға бірнеше бала қатысады. Балалар шеңбер жасап отырады. Жүргізуші шеңбердің сыртын айнала жүгіріп жүріп, біреуінің артына білдіртпей тақияны тастап кетеді. Егер біреу сезіп қойса, жүргізушіні қуып жетуі керек. Ал, жүргізуші қуған баланың орнына тұра қалуға тырысады.

Жүргізушіге жете алмаған бала айыбын төлейді, өнер көрсетеді.

Аттамақ

Бұл ойында үш жіпті керіп ұстап тұру қажет. Біріншісі – төмен, оны аттап өту керек, екіншісі – биік, оны еңкейіп, ал енді үшіншісінен тағы да аттап өту керек. Әуелі бір ойыншыны алып келіп осы жіптерден өткізіп, содан соң көзін байлап бір айналдырып қоя беру керек. Ойын басқарушының белгісімен жіпті керіп ұстап тұрғандар жіпті жинап алады, ал ойыншы өзінше әрекеттеніп аттап жүреді.

Оқтау тартыс

 Бұл ойынды ойнау үшін ортаға екі бала шығады. Алдымен жерге сызық сызады және сол сызықтың екі жағына тұрады, оқтаудың екі ұшынан ұстап тартады. Қайсысы сызықтан өтсе, жеңіледі. Ал, күші басым болып тартып алғаны жеңіске жетеді.

Менің жаңа Астанам

Мектеп жасына дейінгі балаларға арналған тақырыптық сабақ

 Бағдарламаның мазмұны: Бүлдіршіндердің бойында Отанға деген сүйіспеншілік пен құрмет қасиетін қалыптастыру: оның табиғатына, салт-дәстүріне, ұлттық мұраларына деген қызығушылықтарын арттыру. Астана туралы түсінік қалыптастыру, онымен таныстыру.

 Қосымша жұмыстар: Бүлдіршіндерге алдын-ала Қазақстанның мәдениеті және табиғаты туралы әңгімелеу. «Астана», «Менің елім Қазақстан», «Менің жаңа Астанам», Н.Назарбаевтың «Еуразия жүрегінде»  сияқты танымдық, ақпараттық, суретті кітаптармен, қазақ суретшілерінің қазақ халқы туралы салынған суреттерімен таныстыру керек. Қазақ халқының күйлерін, ұлттық әндерін тыңдатып, Қазақстан, Астана туралы жазылған өлең, әндерін, қазақ халқының мақал-мәтелдері туралы балаларға түсінік беріп, мүмкіндігінше жатқа білгендері жөн. Астана қаласының көрнекті жерлері бейнеленген сурет-фотолардан слайд жасап,  шара барысында экраннан көрсетіп отыру керек. (Құрманғазының «Адай» күйі баяу ойнап тұрады)

 Кітапханашы: 

Бойкүйездік жат маған,

Елім еркін,

Шат заман!...

Мен: Әлемге-

Тәуелсіз,

    Қазақпын,-деп мақтанам!- деп ақын ағамыз жырлағандай  (Ө.Ақыпбекұлы) біздің Отанымыз қалай аталады?

 Балалар: Қазақстан

 Кітапханашы: Біздің Отанымыз-Қазақстан кенді Алтай тауларынан, Ақжайықтың жасыл жағалауына дейін созылады... Біздің жердің қойнауы алтын мен күміске, темір мен көмірге, мұнай мен газға аса бай. Біздің егістікте бидай мен күріш, сұлы мен тары өседі. Бізде аппақ қардай ақ тақта өсетін аудандар да бар. Көлеміне көз жетпес бақшалардан шырынды алма, алмұрт, жүзім, қара өрік пен сары өрік тереміз...

Осындай кең байтақ жомарт далада ұлы батырлар мен ақындар, саусағынан сан өрнек төгілген зергерлер, шеберлер жасаған. Бүкіл дүниежүзінде ақындар Абай мен Жамбыл, оқымысты Шоқан Уәлихановтың, жазушы Мұхтар Әуезовтің, академик Қаныш Сәтбаевтың есімдері жақсы таныс.

Біздің Республикамызда жүз жиырмадан астам халықтың ұл-қыздары тату-тәтті ынтымақпен жемісті еңбек етеді. Біз қандас болмасақ та, жандаспыз! Қазақстан Республикасы-біздің сүйікті де, ортақ Отанымыз! Отанымызды үлкен бір ақ отау десек, ауылдар-оның уығы, қалалар-керегесі, астана шаңырағы. Сондықтан бір Отанның ішінде тұратын барлық халық бір-біріне туыс. Олар өз отандарын мақтан етеді, жақсы көреді. Балалар, біз неліктен отанымыз Қазақстанды жақсы көреміз?

 Балалар: Өйткені, біздің Отанымыз бәрінен де әдемі.

 Кітапханашы: Иә,балалар, біз Қазақстанда тудық, бұл елде ана тіліміз -қазақ тілінде сөйлейміз, осы жерде тұрамыз. Бұл жерде бізге жақын адамдарымыз тұрады. Бұл жерде бізге бәрі  ыстық, бәрі жақын.

 Қыз бала:   Тудым, өстім Отан үшін,

Отанымды сүйем жастан.

Отан үшін-қуат күшім,

Жыр жазамын бір тынбастан.

Отан –қуат, нәр береді.

Отан –ұран, Отан-туым,

Отан мәңгі гүлденеді... (М.Хәкімжанова) 

(Е.Ынтықбаевтың «Қазақстан»  әні тыңдалады. Орындайтындар Р.Рымбаева және «АБК» тобы)

 Кітапханашы: Отан... Адамға өте жақын, ауызбен айтып болмайтын түсінік бар ұғым. Өйткені, ежелден адамзат ата-бабасының қоныстанып, мекендеген жерін, мейлі ол құмды шөл, құрғақ дала, биік тау болсын, өзінің кіндік кесіп, кірін жуып, өсіп -өнген жерін – Отаным деп жанындай жақсы көреді. Бізді өзінің тәтті нанымен, суымен асырайтын және жаудан қорғайтын отанымызды анаға теңейміз. Халық арасында Отан туралы көптеген мақал-мәтелдер бар. (Отан, туған жер туралы мақал-мәтелдер айтылады) 

(«Бәйтеректің» суреті көрсетіліп «Арман қалам Астанам» әнінің фонограммасы қойылады сөзі:Е.Шәймерденовтікі, әні М.Омаровтікі, орындайтындар: М.Омаров, З.Омарова)  

 Кітапханашы: Балалар қалай ойлайсыңдар, бұл ненің суреті?

 Балалар: Бұл Бәйтеректің суреті!

 Кітапханашы: Ол қайда орналасқан?

 Балалар: Астанада.

 Ұл бала: Болашаққа бастаған

Шарықтайды асқақ ән.

                     Елордасы Отанның-

Мақтанышым –Астанам. (Е.Өтетілеуұлы)

        Қыз бала: Астанам-бағым, баспанам,

                           Қарыштап алға, бас қадам.

                           Отанымның жүрегі

                            Елорда-менің Астанам.   (Н.Қалқа)

         Кітапханашы: Астана қаласы 1998 жылдан бері біздің еліміздің астанасы. Бұл қала Есіл деген өзеннің бойнда орналасқан. Сол әсем Есілдің жағасын бойлай Президент сарайы, Парламент ғимараты, «Интерконтиненталь» қонақ үйі, Еуразия университеті, Жастар сарайы және көптеген үлкен-үлкен ғимараттар бар.

        Қыз бала:  

Малта тасты жарқабақ,

Мүлгіп қалған шалқалап:

Есіл бойы-ертегі,

Есіл бойы-салтанат»

Үзеңгідей тебінер,

Күмбезденген кей үйлер...

Тұлпар мінген Кенехан,

Күндік жерден көрінер...

Асып келген сан белден,

Қарсы алуға таңды елмен:

Зәулім үйлер-

Сарбаздай,

Кенесары ханға ерген...

Бір жағында-Ақорда,

Бір жағында-бақ, орман:

Есіл –елдің ертеңі,

Айнымайтын ақ жолдан...   (Ө. Ақыпбекұлы)

   ( Астанадағы Есіл өзенінің бойы көрсетіледі)

         Кітапханашы: «Бәйтерек» елордада, Есілдің сол жағында бой көтерген алғашқы сәулет туындысы. «Бәйтеректі» «өмір ағашы» деп те атайды. Бұл сәулет туындысы халық ертегісі «Ер Төстіктің» оқиғасы желісімен өрілген. Естеріңде болса, өз бақытын іздеп шыққан Ер Төстік қиын-қыстау заманда зәулім бәйтерекке тап болады. Ұшар басына көз жетпейтін мәңгілік өмір ағашына таң-тамаша қалады. Нақ төбесіне де ұя салған самұрақ құстың алтын жұмыртқасына ие болады. Сөйтіп, бақытты –баянды ғұмыр кешеді. Мәңгілік өмірді жер жаһанға жария етіп тұрған «Бәйтерек»- Бас қаламыздың символы. «Астана-Бәйтерек» үш бөліктен –тамыры, діңі және ұшар басынан тұрады. Үш бұрышты күміс тұмар даму үрдісіндегі өміршеңдікті білдіреді. Бәйтеректің ең жоғарғы қабатынан Астананың жан-жағы алақандағыдай көрінеді.   Астана- Қазақстанның бас қаласы. Астана қаласының орналасқан жері құтты мекен, топырағы құнарлы, төскейі шұрайлы. Айнала көкорай бел, көк шалғын. Астанамыздың өзі де, табиғаты да сондай әдемі. Біздің еліміздің Астанасы Алматы қаласынан Астанаға 1998 жылы көшіп келді. Біз сендермен Астана туралы фотоальбомды көрдік. Балалар,  Астана қаласының қандай көрікті жерлері естеріңде қалды? (Балалардың жауабы: Бәйтерек, Елбасының ақордасы, көпқабатты үйлер, әр түрлі ескерткіштер, жасанды мұхит, балалар қалашығы)

(«Үш қоңырым» Өлеңі: Н.Назарбаевтікі, әні: А.Қоразбаевтікі,  әнінің фонограммасы ойналып, экраннан Н.Назарбаевтың, Президент сарайының суреті көрсетіледі)

Кітапханашы: Балалар, бұл кім?

Балалар: Нұрсұлтан ата, біздің президентіміз

Кітапханашы: Иә,балалар біздің еліміздің басшысы- Елбасы Нұрсұлтан аталарың. Бұл аталарыңмен бірге, елді басқаратын көптеген аға-апаларың Астана қаласында жұмыс істейді. Әр түрлі заңдар шығарады, елді басқарады. Сарыарқа жерінде, біздің еліміздің ортасында қоныс тепкен жаңа Астанамыз- болашақтың қаласы.

Қыз бала: 

Есілдегі жас қала,

Елордасы –Астана.

Алматы ма?

Алматы-

Бұрынғыша Бас қала!

Бой көтерген Есілден,

Ой көтерген Есілден

Астана ма?-

Жас бала

Тұсауы кеше кесілген.

         Кітапханашы: Хандар билеген бұрынғы заманда қазақ жерінде түрме деген болмапты. Түрмеге адамдарды қамау деген қазақ даласында болмаған. Мал ұрлаған мал төлейді екен, оның үстіне қосылатын жаза-айып тартады екен. Осы істерге көп көзінше билік айтып, төрелік ететін ауыл ақсақалын би атаған. Балалар, қазақ халқының қандай билерін білесіңдер? (Балалардың жауабы) Атақты Төле, Қазыбек, Әйтеке билер қаршадай кезінен-ақ өздерінің турашыл, шыншыл қасиеттерімен қауым елдің қалаулысына айналыпты. (Экраннан Астана қаласындағы үш биге қойылған ескерткіштің суреті көрсетіледі)

      Қыз бала:

Көк күмбезді төбесін,

Сонадайдан көресің:

Қос қабатты қос шеңбер

Кереге ме...

Не дерсің?

Күнде байқап жұрт легін,

Ынтам артты күрт менің:

Ішін,

Ойша қызықтап,

Қарап тұрмын сыртта өзім...

Елдік ғұрпым танылар,

Осында екен қазына:

Кітапхана,

Мұражай,

Оқу залы...-

Бәрі бар»

Ерекшелеу сырт, өңі,

Бір қызық үй бұл тегі:

«Президенттік мәдени

Орталық»-дер жұрт оны.  (Ө.Ақыпбекұлы)

       Ұл бала:

Әсем әнді қал естіп,

Досыңды да ал, ертіп...

Ұзын үй-

Ұлы ордасы:

Опера һәм балеттің...

Кеңге жайған құлашын,

Ұстанған ұлт мұрасын:

Ол-

Атымен аталар-

Әйгілі әнші Күләштің...  (Ө.Ақыпбекұлы)

(Құрманғазының «Саржайлау» күйінің әуені қойылып сәл баяулай береді де, Президенттің мәдени орталығының, опера театрының, консерваторияның суреттері көрсетіледі)

 Кітапханашы: Ертеден біздерге қазақ халқының әндері, күйлері қалды. Мысалы, Құрманғазы атамыздың,  Дина әжеміздің күйлерін тыңдағанды ұнатасыңдар ғой. Осы ескі ән мен жырлар сендерге неліктен ұнайды?  (Балалардың жауабы: Олар бізге өте жақын. Халық әндері жақсылықа, өмірге қуануға, мейірімділікке, өз Отанын сүюге үйретеді) Балалар, бізге жақсы таныс қандай халық әндерін білесіңдер? (Балалардың  жауабы: «Елім-ай», «Қараторғай» т.б.) Осы әртүрлі күйлер, музыкалық шығармалар, әртүрлі театрландырылған қойылымдар ойналатын жерлерді қалай атайды? (Балалардың жауабы)

 Кітапханашы: Біздің халқымызды ерекшелейтін киіз үйіміз, ұлттық оюларымыз, ұлттық аспабымыз- домбыра бар. Сонымен қатар, біздің халқымыз төрт түлік малды жақсы көреді. Соның ішінде жылқы малына ерекше көңіл бөлген. Біздің елді ерекшелейтін, мынау Қазақ елі дейтін мемлекеттік, ұлттық рәміздеріміз бар. Олар елтаңбамыз, туымыз,  әнұранымыз. (Рәміздердің суреттері көрсетіледі) Балалар, неліктен туымыздың түсі көк, елтаңбамызда шаңырақ, ат, ұлттық оюымыз бар? (Балалардың жауабы)  

Ұл бала:                                         

Ай қабақ, жайма шуақ жүзі қандай,

Ақ гүлдей сүйгің келер үзіп алмай.

Астана-қазағымның жас қаласы,

Ажарын көрген адам қызығардай.

Аңсатқан шырын, шарбат бал-уызы,

Тансантқан таңғажайып дәру жүзі;

Бой жазған Сарыарқаның самалында,

Астана-қазағымның бақ жұлдызы.

         Кітапханашы:Балалар, біз ұлттық рәміздерімізбен таныстық. Енді осы рәміздеріміздің пайда болуы туралы мен сендерге ертегі айтып берейін. Оны Кеңес Оразбекұлы деген жазушы жазған.  (Осы ертегі бойынша балалар көрініс көрсетеді) Сонау көне заманда, бүнінгі қазақ елінің төрінде, Ергенеқон елінде ай мүйізді, аққу қанатты қос Пырақ өмір сүріпті. Сол қос Пырақты бүгінгі Қазақтың, кешегі Көк Түріктің, ертедегі Ғұн мен Сақтың ата-бабалары алғаш рет ауыздықтап, жанына серік етіпті. Сөйтіп, «Ат-ердің қанаты» деп, желден жүйрік тұлпар мінген, тұлпар емес-ау, Пырақ мінген Ерлердің рухы биіктеп, бойларына желік бітіпті. Сонымен олар ұшса-қайыспас қанат, ұмтылса қайырылмас қару болып, жер-дүниені кезіп, шарлапты. «Бергеннің қолынан, бермегеннің жолынан» деп, ел мен жерді жаулапты. Шығыста сонау Амурдан, Батыста сонау Дунайға, тіпті Римға дейін саулапты. Бірақ, бір уақыттарда «Ел аралаған сыншы болар» дегендей, Ерлер есін жиыпты. Өзге елдің ерге құт болмайтынын біліп, «Отан- оттан да ыстық», «Өз елім-өлең төсегім» деп, Ергенеқон еліне қайтып оралыпты. Олар қайтып оралғанда, алдарынан қалқып Қыран шығыпты.

-Иә, не көрдіңдер, не түйдіңдер?- депті Қыран.

Сонда қос Пырақ:

-Көргенімізді айтсақ- көп сөз. Түйгенімізді айтсақ, «Әркімнің өз жері- жұмақ» екен, - депті.

-«Туған жер- тұғырың, туған ел- қыдырың»,- деп қостапты Қыран.

-«Кісі елінде күркірегенше, өз елінде дүркіре» дегендей, Алтын Шаңырағымызды өз еліміздің төріне тігуге бел байладық.

  •  Онда алдарыңнан жарылқасын!- деді Қыран.
  •  Сол Шаңырағымыз биік, берекелі болсын, нұр шашсын, шайқалмасын деп, қанатымыздың астына алып, Жұлдызымыз әрдайым жоғары болсын деп, қырағы қорғаны болмақпыз.

Онда, «Төртеу түгел болса, төбедегі келеді» деп, мен де Көк төрінде төбелеріңнен қалықтайын. Алтын нұрлы Күн астында айбарларыңды асқақтатайын.

Тауып айттың, Қыран! «Ынтымақ түбі-игілік»-дейді. Сол игіліктің арқасында «Қазақстан» атты елдің мәңгілік рәмізіне айналсақ, біз үшін бақыт емес пе.

Міне, қысқаша түйіп айтсақ, Еліміздің Елтаңбасы мен Туы осылайша пайда болыпты.

Қыз бала:

Астана арман қала,

Бағы бір жанған қала.

Тұрады ол- жас болып

Мен үлкен болғанда да.

Төкті оған нұрын дала,

Астана сұлу қала.

Біз оны анамыздай

Сүйеміз шынында да

Жүректе сақтап атын,

Жүретін салтанатым.

Астана биігіміз

Биіктер күнге жақын.

 Т. Молдағалиев.

           (экраннан Астана қаласының эмблемасы көрсетіледі)

           Кітапханашы: Бұл –Астана қаласының эмблемасы немесе қаланың өзінің жеке таңбасы. Онда бейнеленген аспанға атылған ақ барыс мүсіні-жас Қазақстанның болашақтағы жарқын да бақытты болашағының символындай болып тұр. Астындағы «Астана» жазуы, оның астананың таңбасы екендігін растап тұр. Астананың болашағы алда. Ол келешекте Еуразия құрлығындағы әйгілі қала болмақ.  

Қыз бала:

«Бәйтерек» құшақ жайған көшем жаңа,

Астана қарқын алды өсер дара.

Есілдің жағалауын жарқыратқан,

Аққудың ұясындай әсем қала.

Құлшынған күншығыста жас қалаға,

Батасын берді Алатау бастап алға.

Егемен елге ерекше нұрын шашқан,

Тілейміз құт, береке Астанаға.

       (К.Салықов. Астана-азияның ару қызы)

           Кітапханашы: Міне, балалар, біз өзіміздің туған еліміздің елордасы Астана қаласына  сырттай саяхат жасап шықтық. Астанамыздың туған 10 маусым. Біздің Астанамыз ең әдемі, ең жас қала.  Сонымен, Отан деген не? (Балалардың жауабы. Сөзі: Н.Назарбаевтың, әні: Б.Тілеухановтың «Елім менің» әнінің баяу әуенімен) Бізге сая, панамыз-егеменді Қазақстан, көркем жер! Бүгіннің биігінен көз салсақ Қазақстанға: адам жаңа, жаңа астана, жер жаңа – бәрі жаңа! Республика-достықтың туын тіккен жер. Мәуелі бақтай жемісін шашқан көп ұлттар бір-бірімен тату тұрады. Иә, Біздің Отанымыз – Қазақстан. Бұл біздің туған жеріміз, туған еліміз. Еліміз-қазақ.  Біздің әнімізді, жырымызды тыңдап, бұл қазақ дейді. Біздің ерлігімізді, батырлығымызды көріп, бұл қазақ дейді. Жерімізді, байлығымызды көріп. Бұл қазақ дейді. Сондықтан, біз қазақ болғанымызға мақтанамыз, шаттанамыз! Біздің еліміз ең ғажап ел! Мұндай ел еш жерде жоқ! Қазақстан деген Қара шаңырағымыздың ертеңі мен әке-шешелеріңінің бүгінгі еңбегін жалғастыру –ХХІ ғасырда Ел мен Жер иесі болатын сенің еншіңде, балақай!  

(Балалар сабақтың соңында Отан, туған жер туралы суреттер салады)

Отан, туған жер тақырыбына арналған  қазақ жазушыларының шығармаларынан үзінді.

       Сол арада тағы бір есі кіріп, бойына қайратын жинаған Бақай батыр ақырғы өсиетін айтады.- Біз өрбіген арғы атамыз Тәңірберген қартайған шағында дүниеден өтеді де, адам аспас асқар шыңға айналған екен. Сондағы мақсаты- еліне қорған болу. Сөйтіп, төбесіне көз жетпейтін заңғар шың болып, ел шетінде тұр. Елі осы заңғарды Хан Тәңір атап кетіпті. Мен де туған жерімнің бір шетінде асу бермес мәңгілік қорған болып қалуға тиіспін.

Алма қыз және оның батыр ағалары        Бақай мен Матай.

Ертегі. Толыбаев Қ. Сырлы Арал.

 Қазақ – Алтай мен Атырау арасын жайлаған еркін ел еді. Айналдырған қырық – елу жылдың ішінде бүрісті де қалды. Кешегі Әз Тәуке ханның «жеті жарғысы» да ұмытылды. Заң мен мен низам онда – мұнда көшкен Болат ханның ордасымен бірге құйын – дауылдай күніне сан құбылады. Сондағы темірдей тегеурін әлі күнге дейін тек момын мен нашардың ғана иығынан арылар емес. Бытыраған шұбырынды үркен ел аядай жерде айран – асыр. Ұлы жүз ойрат боданында қалса, Сыр мен қырдың арасындағы Кіші жүз бен Орта жүз бірде ойраттың, бірде қалмақтың, бірде орыстың, бірде қызылбастың, бірде башқұрттың шабуылына ұшырауда.

Сматаев С. Елім- ай. Роман трилогия Т2.

(«Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама»

оқиғасынан кейінгі қазақ халқының тағдыры

туралы.)

       Жалғанда қазақтан асқан жомарт елді көрген де, естіген де емеспін. «Өзім дегенге өзегін суырып береді» деген әсірелеп айтылған сөз шығар. Ал өзі жаяу қалса да астындағы жалғыз атын түсіп беретіні құдайдай шындық. «Сый қылсаң сыпыра қыл» дейді, қазақ. Бұл қазақ біреуді шын сыйлағысы келсе барын базарға салады. Тереңде жатқан асылын да, ардақтысын да бетке шығарады.

Тұрлыбайұлы Ж. Райымбек батыр. Роман.

Қазақ жеріне, оның ұлы Даласына кісен түскелі қашан? Бүгін мына ұлы Даладан кісен сыңғырының дамылсыз жылаған аш баладай дауысы естіледі. Ол құлақты аздырады. Жүйкені тоздырады. Бұл кісенді жерден де, елден де алатын жол – кілт бар ма?!  Болса ,ол Сырым Датұлы, Жоламан Тіленшіұлы, Көтібар – Арыстан аталарың бастаған азаттық жолы болар.

(Ресей патшалығының бодандығында болған қазақ халқының тарихы туралы)

Төреханов Т. Кісенделген дала.

Деректі тарихи роман – трагедия.

Біз туған ел, туған жер деп өлетін елдің баласымыз. Бізде екі Отан болмайды. Зәушайтан тағдырдың салған шырғалаңымен тамашалаң түсіп аббар көшіп, шет жайлап кеткендер бұрын да біздің халқымызда болған. Бірақ солар арада ғасырлар, дәуірлер өткен соң да қайта Отанына көшіп келген, ондай тарих тағылымын тартқандар аз емес. Олар, көлін көксеген бұлүйректей бүгін кеткенімен ертең болмаса бүрсүгіні кірін жуып, кіндігін кескен, атасының бейіті бар жеріне, бетінде атасының кейпі бар еліне қайта оралмай қоймайды. Бұл жеті ата, жеті пұсты, түптұқиян ғұрпы, дәстүрі.

(1930 жылдардағы колхоздастыру, сондағы жіберілген                                                                             асыра сілтеушілік, ашаршылық. 1937-38 жылдардағы қуғындау, жазалау жайлы жазылған роман.)

Қыдырбекұлы Б. Алатау: Роман (2 кітап)

       Айнабұлақ! Мыңбұлақ! Өмірге тұңғыш келгенімде дүниеде теңдесі жоқ нәрлі суымен мені шомылдырған, мені жуындырған бұлақ. Мен алғаш суын ішкен, мені әлдилеп сүйген, маған сенген, туған жерім Мыңбұлақ...

       Біз де сүйек, еттен жаралған жанбыз. Біздің жанымызды тебіренте соққан жүрек болаттан құралған емес, бірақ біздің жүрек отты жүрек. Оның оты болатты ерітіп, жаңқадай жандыратын от. Біздің жүрегіміз – де қауіп – қатерді көтеріп, өлімді жеңетін бір жарақ, - ана сүтін ақтап, туған елді, Отанымызды сүю сезімі. Бізде ер атасы- махаббат, өмір тасы- халық, ел намысы- ер қолында, ер намысы- ел қолында. Біз намысты елдің ұлымыз.- Жеңілмес күшіміз сонда.

Момышұлы Бауыржан.

Москва үшін шайқас. Роман.

     

    Мен жастықты қорғадым. Мен өзіміздің шаттық өмірімізді қорғадым. Менің өз Отанымнан сұлу, өз Отанымнан ғажап дүние бар ма екен?! Жоқ , болған да емес, болмайды да. Мен қазір шығысқа қараймын. Онда менің туған елім, сүйікті жарым бар. Маған самал жел еседі.

    О, шіркін туған жер, сенен артық не бар дүниеде!

Ақшолақов Т. Қызылгүл. Әңгіме. Жеңімпаздар. Ұлы Отан соғысына қатынасқан Қазақстан жазушыларының естелік әңгімелері.

          

             ..... Менің ойнап берген музыкамның орындалуына таң қалғандары соншалық, қатты ризалық білдіріп, көпке дейін қол шапалақтап, қайта шақырып, бірдеңелерді айтып айқайлап, сахнадан жібермей қойды. Олар үшін мұның өзі үлкен жаңалық болып  табылатынын мен жаңа түсіндім. Өйткені қайдағы бір жабайы азиат саналатын елдің адамы, алыс түкпірдегі Европа музыкасын соншалық шабытпен, асқан шеберлік танытып орындап бергеніне сенулерінің өзі қиын еді.

              Ендігі жерде өзім скрипкаға арнап өңдеген қазақтың халық әні «Елім - ай» ды орындадым. Тыңда, Европа, тыңда, Германия, барлығыңда тыңда, менің бәрінен артық көретін елімді тыңда, қазақтың халық әні «Елім- айды» тыңда!...Ақырғы қайырмасын қайталап тартарда, залға көз салып едім, көпшіліктің маған аянышпен қарап, мені түсініп, жанашырлық танытып отырғандарын сезгендей болдым.

(Ұлы Отан соғысы жылдары неміс әскерінің тұтқынына түсіп, кейіннен Мұстафа Шоқай бастаған Түркістан легионында болған қазақтың алғашқы кәсіпқой скрипкашысы Айткеш Толғанбаев туралы.                                

Толғанбаев А. Қатал тағдыр тәлкегі

/ Өмірлік баяндама.- Алматы : 2001.- 133б.

         Туған жердің қәдірін туғалы түзге шықпаған елдегі адам қайдан білсін?

          Туған жердің кәдірін алыс жерге ұзатқан, ұзатқанына әлде талай жыл өткен қыз білмесе, кім білсін?

         Туған жердің қымбатын ғылым іздеп, шет жайлап, кітап қарап сарылып, көзінің майын тауысқан, көшенің шаңын көп жұтқан шәкірт білмесе, кім білсін?

          Туған жердің артығын, жазатайым іс етіп, күштілерге күш етіп, еріксіз елден айырылған, шеттен дәмі бұйырған, жаттан сыйлау көрмеген ер білмесе кім білсін?

          Туған жердің асылын қараңғы үйге қамалып, қара нан мен қара шай жүрегін кесіп жатқанда, қазы, қарта, сары қымыз көзінен бір – бір ұшып есіл елін сағынған, бір көруге зар болған тұтқын білмесе, кім білсін?

          Туған жердің кәдірін әлеуметтік ісіне басын байлап жегілген, кеңседе қағаз кемірген, күйіп – пісіп, көбеп боп, еңбегінің жемісін көрсем – ау деп телмірген, тар көше мен тар үйде бойы бір сергіп көрмеген азамат білмей, кім білсін?

        Ыстық қой, шіркін, туған жер! Туған жерге жеткенше, қайтіп дәтің шыдайды? Кім сағынбас өз қағын? Кім сүймесін өз жерін?

        Сүймесе сүймес зердесіз, шерсіз жүрек, тілеуі бөлек жетесіз...

Аймауытов Ж. Қартқожа романы.

       Мен табиғатты сүйемін. Мен шынайы поэзияны сүйемін.

       Абай мен Қасымды қанша оқысам да менің сусыным қанбайды. Қайталап оқи бергім келеді, оқи бергім келеді. Мен Құрманғазы мен Дәулеткерейдің күйлерін тыңдағанда өзімді өзім ұмытып кетемін. Махамбет жырының әр сөзінің астынан дүрсілдеген ат дүбірін, қарыш- құрыш сілтескен найза, қылыш үндерін естігендей болам. О, қасиетіңнен айналайын, қазақ жері. Осының бәрі сенің топырағыңда өсіп, өнген кереметтер емес пе...

Қазақы ауыл және ауылдың қара домалақ баласы жайлы.

Соқпақбаев Б. Менің атым Қожа.

      .... Қайран Ата мекен!!!!

          Ата мекенім, сенде менің барым қалды. Нәрім қалды. Сенен барыңды алдым, нәріңді алдым.

          Ата мекен, мен сені бір перзентің ретінде бар жәнтәніммен сүйдім, күйдім, еркеледім, еріңе отырдым! Сенде кешегі империя әкелген аштығым қалды.

         Ата мекен, ақ мекен, киелі мекен, ұранды мекен, қыранды мекен жатсам – тұрсамда есімнен бір шықпайды! Көде бозды, ақ бидайлы, күреңселі, еспе бидайықты, көк сақал шилі, бозғанақты көлді, күрең тобылғылы, нар қамысты, исі мұрныңды жарып, кеудеңе гаусар тыныс беретін жусаны мен қызыл көк шағыры жарыса өсетін, аққу –қазы қалықтаған сенің ұлылығыңды көзім тірісінде сүйемін, құшақтаймын, аунаймын!         

 (Толғау)  Төреханов Т. Адам әлемі.

        ... Ел тұтас дүние, сом жартасқа ұқсайды, адам үшін қадірі өте зор. Тағдыры жермен байланысты. Туған жердің күллі сипат – сыны, құдірет –құны өзін мекен тұтқан халықтың тұрмыс – салты арқылы басқаларға құндылығын танытады. Өзі өрбіген елге, туып - өскен жерге деген адам махаббатының, алаулаған сағынышының қаншалықты тасқынды екенін, асыл қасиетін шалғай шетте, ел ішінен амалсыз шығандап, қиырға қара үзіп кеткендер, қайта орала алмай алыста жүргендер ғана айырықша анық, бұлдырсыз айқын сезінеді, қадір – құнын жетік біледі.

        Жерден қасиетті, жерден киелі дүние жоқ. Жер бар жерде ел бар. Ел – ер – азаматтың думанды ортасы. Жер – жарық дүниеге көзін ашқаннан тербеткен бесігі.

Қазақстан жерінің тамаша табиғатын суреттейтін шығарма.

Толыбаев Қ.Сырлы Арал.

      Ақ бас таулардың айнадай тұнық, кіршіксіз мөлдір аспанмен астасқан жалтыр мұзды қадау – қадау шыңдарының осы бір таңғажайып тұрпаты менің көкейіме, көкірегіме ертегідей ұялаған. Оның құдіретін құт санап, құрметпен бас иемін! Ұлы таудың адамды тамсантқан ұлы қасиетіне өмір бойы тағзым етіп келемін!

     Дүние жүзінде зәулім таулар көп қой. Бірақ баурайында гүлдей жайнаған сәлетті қаласы бар, зілзала салатын ішкі түтігі жоқ Алатауға не жетсін!..

  Оңтүстік Америкадағы Анды таулары да Африкадағы Килиманджоро асқары да, Еуропадағы Альпі жоталары да өз перзенттері үшін ыстық – ақ шығар. Егер біз сол тауларға аз ғана күнге саяхат жасап бара қалсақ, қашан қайта айналып келіп өзіміздің ақ жал Алатауымызды көргенше кеудеміздегі сағыныш жалыны жанар таудай атқылап, лапылдап жанып тұрар еді...

   Біз үшін дүниеде Алатаудан қасиетті, Алатаудан киелі ешбір тау жоқ !

   Ол қазақ үшін қастерлі, қасиетті.

Толыбаев Қ. Сырлы Арал.

      Қайран, Тарбағатай !

      Сен тау болып жаралғалы, құтты қоныс қойнауың мал мен жанға талай толып, талай солды ғой. Не ықылым оқиғалар өтпеді сенің сонау адыр- қырқа белдеріңде?! Сен екеуміз білетін сыр қанша, жыр қанша?!

       Қазақ даласының қара шаңырағы Қаратаудан кейін тарих көшін басынан көп асырған шежіре тау – сен – ақ шығарсың, Тарбағатай !

     Бір халықтың екі түрлі тағдырын қос бүйіріңе теңдеп алып, сол орныңда тапжылмай жатыр екенсің – ау, жарықтығым. Бақыт пен сордың арасын осылайша қақ бөліп, туған елдің  шығыстағы бір қамалындай, осы қалпыңда мәңгі мызғымай тұра бер, қайран алтын босағам!

 Жұмаділов Қ. Атамекен. Роман.

         Жүздесу: Жас жазушылардың таңдамалы әңгімелер жинағы.- Алматы : Жалын,1979.-432 б.

        Құрманғали Қ. Қоңыр күз күмбірі.-Алматы: Санат,2002.- 472б.

       Ораз Н. Талқандалған тарихат. – Астана : Фолиант, 2003.- 488б.

        Рыскелдинов Т. Ұлы көш. Роман. Екінші кітап. Астана : Елорда, 2003 . – 328 б.

      Смайыл А. Арқаның Бетпақ деген даласы бар. Повестер. Астана : Елорда, 2000. – 320 б.

       Ысқақов Қ. Ақсу – жер жаннаты : Роман. – Алматы : Жазушы, 1989. – 528 б.

Қазақстан рәміздері

Жоғары сынып оқушыларына арналған тарихи-танымдық турнир

         Дайындық кезеңі: Шараны өткізу үшін ҚР елтаңбасы, әртүрлі елдердің елтаңбалары, Қазақстан қалаларының ертедегі елтаңбалалары, алғашқы этностық-мәдени нышандар, Кеңестер Одағының елтаңбасы, тулардың суреттері дайындалады.  Бұл шараны өткізу үшін Е.Шаймерденовтың Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздері атты рәмізтану саласына байланысты жарық көрген кітабының пайдасы зор болады. Ондағы түрлі-түсті рәміздік белгілердің суреттерін жұмыс барысында пайдалануға болады.

       Жоғары сынып оқушылары арасында Қазақстан рәміздеріне байланысты шығарма, өлең жазып келу тапсырылады. Шара барысында осы шығармалардан үзінділер оқылады.

     Турнирдің шарты: Қатысушылар үш топқа бөлінеді. Жарыс үш турдан тұрады: І.Елтаңба ІІ. Жалау. ІІІ. Әнұран

         Әрбір қатысушы білімінің жетіктігімен өз тобымен де, сондай-ақ жеке дара да жеңіске жете алады. Әрбір топ ойынның ережесін бұзбаса, көрермендер көмегін пайдаланбаса және шығармашылық жұмыстарды ұйымшылдықпен, ынтымақпен орындаса жеңіске жетеді.

       Жүргізуші :   «Біз Тәуелсіздікке аңсап, зарығып жеттік. Енді сол тәуелсіздіктің қасиетті белгілерін де ерекше қадірлеуіміз, қастерлеуіміз керек. Әрбір азамат Қазақстанның Туын, Елтаңбасын, Әнұранын тұмардай қасиет тұтуы қажет. Елдігіміздің сыналатын бір тұсы-осы»,- деген Елбасымыз Нұрсұлтан Назарбаевтың арнау сөзін Қазақ елінде тұратын және оны өз отаным деп білетін әрбір азамат жүрегінің терең түкпірінде сақтап, қашанда жадында ұстауы керек. Бұл баршамыздың туған ел алдындағы перзенттік борышымыз! Әрине, мемлекеттік рәміздерімізді қастерлеп, қасиеттеу үшін, алдымен мемлекеттік рәміздер туралы терең түсінік болуға тиісті.  Мемлекеттік рәміздер де белгілі бір елдің өзіндік өмір салтын, бүкіл болмыс ерекшелігін, айрықша арман-аңсарын, басқалармен байланыс мұратын білдіретін белгі.  Сонымен, бүгін өмір сүріп отырған үшінші мыңжылдық ғасырынан, сонау алғашқы адамзат пайда болған ерте кездерге ауысамыз да, мемлекеттік рәміздер туралы білімімізді сарапқа саламыз.

І тур

  •  Елтаңба дегеніміз не?

  Негізі «Герб» сөзі неміс тілінен аударғанда «ербо» –мұра деген мағынаны білдіреді. Ал дәл осы ұғымды тіліміздегі «таңба» деген сөз анық жеткізеді. Бұл әрбір елдің, қаланың, әрбір рудың, жеке адамның бейнесі белгіленген шартты және ерекшелік белгісі. Елтаңба иесінің тарихымен тығыз байланысты болады. Елтаңба сол елдің заңына байланысты анықталады және заң бойынша бекітіледі.

  •  Геральдика (елтаңбатану) және вексилология (тутану) атты ғылым салалары өмірге келгелі бірнеше ғасыр өтті. Бұл жөнінде алғашқы кітаптар ХVІ ғасырда-ақ белгілі болған. Француз тарихшысы Менестрэ 1650 жылы осы мәселені үңгіп жазған үлкен еңбегі үшін елтаңбатану ілімінің атасы атанды.

  •  Алғашқы елтаңбалар қашан пайда болған?

      Алғашқы нышандарға жататын тотемдік белгілер әлемнің барлық халықтары арасында кең тараған. Негізінен жануарлар бейнесі кескінделген бұл тұмаршалар белгілі бір рулар мен тайпалардың ортақ рәмізіне айналды. Олардың қай қоғамдастыққа жататынын сол тұмаршаларға қарап ажырататын болды. Кейінірек көсемдер мен рубасыларының билік белгілері ретінде бір уыс шөп, жапырақ, құстың қауырсын қанаты, айрықша әшекейлеп жасалған бас киім және басқа нышандар пайдаланылды. Олардың орнын найза, әшекейлі бақандар мен түрлі темір салпыншақтар басты.  

  •  Геральдика сөзі нені білдіреді?

Геральдика латын сөзінен аударғанда елтаңбатану дегенді білдіреді.

  •  Ең алғашқы геральдикалық белгілер қайда бейнеленген?

Ұлы Гомер әйгілі Троя шайқасына қатысқан әскерлердің қалқандарындағы белгілер туралы баяндаса, Эсхил жауға қарсы соғыс ашқан жауынгерлердің қалқандарындағы нышандарды талдап жырлайды. Келе-келе, алғашқы әскери байрақтар пайда болды. Темір бақан басына, найзаның ұшына немесе ағаш таяқтарға өздері сиынатын құдайларының немесе әулие тұтатын жануарлардың бейнесін іліп шығатын болған. Оларда қанатты Пегас, Минотавр, тасбақа мен үкі бейнелері кездеседі. Кир (ХІІ ғ.) алтын қанатты қыран бүркіт бейнесін жеке таңбасы ретінде пайдаланған деседі.

  •  Дегенмен, қазіргі жалаулар мен тулардың түп атасы дерлік алғашқы байрақ көне Азия топырағында, бұрын көшпелі ата-бабаларымыз аралас –құралас өмір сүрген ежелгі Қытай жерінде дүниеге келген деседі. Чжоу әулеті билік жүргізген б.з.д. ХІІ ғасырда желбіреген тұңғыш байрақтар түсі де бізге таныс-ала болған. Кейіннен ежелгі Үнді жерінде көтерілген қызыл, жасыл түсті әскери байрақтардың ұшы үшкілденіп келетін де, ортасына сары бояумен әр түрлі киелі жануарлардың бейнесі салынатын.
    •  Қазақ елінің геральдикасының тарихы қашаннан бастау алды?

         Өз тіліміздегі «таңба» сөзі Түркі қағанатында дүниеге келген. Білімпаз Махмұд Қашқари өзінің әлемге әйгілі сөздігінде «таңба-ел билеушілердің ерекше белгілері» деген мағына береді.Бұл сөзді бергі он жетінші ғасырға дейін орыс князьдары да пайдаланған. Түркі халықтарының таңбалары туралы деректер V ғасырдан белгілі екендігі көрсетілген. Қазақ руларының таңбалары осы күнге дейін сақталған. Таңба белгілер көне ақшаларымызда да көрініс тапқан. Сонау VІ-VІІІ ғасырларда-ақ ру-ұлыс нышандары айшықталған металл теңгелер шығарылған. Отырар, Тараз қалаларындағы металл теңгелер шығарған ұстаханалар туралы деректер өте мол.

  •  Тік сыңар сызық-қаңлылардың, тік қос сызық немесе қос әліп-қыпшақтардың, сүйір немесе тік қосылған сызықтар-керейлердің, бұрыш бейнелі белгі-наймандардың, дөңгелек-дулаттардың, қос дөңгелек көз-арғындардың, босаға бейнесі-қоңыраттардың, садақ бейнесі-адайлардың, құлақты дөңгелек-албандардың т.б. ру-тайпалық белгілері болған.
  •  Қазақстан жерінде қолданылған қандай елтаңбалардың түрлерін білесің?

          Елтаңбалардың дамуы, жетілуі, әртүрлілігі кезеңдерге байланысты. Елтаңбалар 6 түрге, яғни 6 деңгейге бөлінеді.

Алғашқы әлеуметтік, рәміздік (рулық таңбалар), мөрлер, әулеттік, қалалар мен аумақтық және ресми бекітілген мемлекеттік елтаңбалар.

  •  Кеңес Үкіметі тұсындағы Қазақстан елтаңбасы туралы не білесің?

              Жетпіс жылдан астам уақыт бойы желбіреген қызыл тудың мемлекеттік нышанға айналуы ресми түрде 1918 жылдары қабылданған.           Бидай масақтарымен көмкерілген орақ-балғалы қызыл жұлдызды Қазақстанның елтаңбасы пайда  болған. Онда қазақша жазылып, орыс тіліндегі нұсқаларын қайталаған «Барлық елдердің пролетарлары, бірігіңдер!». «ҚКСР» деген қазақша қарыптардан басқа, республика ерекшелігіне мегзейтін ешқандай белгі болмаған.

  •  Елтаңба құрылымы неден тұрады?

     Елтаңба негізінен жайма тақта (қалқан) және оның айналасындағы кескін, бейнелеулерден тұрады.Елтаңбаның негізі батырлардың қалқандарының көшірмесі ретінде ашылған.

  •  Геральдика тарихында бұрын-соңды болмаған Қазақстан елтаңбасындағы қандай  бейне ?

Шаңырақ тектес елтаңба бұрын-соңды әлемдік геральдика тарихында болмаған.  Қазақтың қасиетті қара шаңырағының бейнесі бүтін қазақ елінің символы іспеттес. Қара шаңырақ-біздің ұлттың алтын бесігі. Асыл діңгек аман болса, алтын бесік мәңгілік өмір жырымен тербеле береді деген ұғым бар.

  •  Қазақстан елтаңбасындағы бесбұрышты жұлдыз нені білдіреді?

      Тәуелсіз мемлекетіміздің құшағы бес құрлыққа бірдей ашық, әлемдік өркениет көшіне өз болмыс-бітімімізді сақтай отырып ілеспек ниетіміз бар дегенге мегзейтін бесбұрышты жұлдыз.

  •  Бесбұрыш формасы Күлтегін ескерткішінде де қолданылған. Аспан денелерін, әсіресе, Күн мен Айды, одан кейін жұлдыздарды кие тұтатын халқымыздың «бағымыз ашылып, жұлдызымыз жарқырай берсін» деген асыл арманын да арқалап тұр ол.

         Жүргізуші: Бірінші турдың шығармашылық тапсырмасы төмендегідей: өздерің ойларыңнан кез-келген елтаңбаның суретін салыңдар. Негізгі шарт- бұл елтаңба ерекше, таңқаларлық болу керек.

         (Екі топ өздерінің шығармашылық жұмыстарымен таныстырады)

(Шығармалардан үзінділер орындалады)

ІІ тур

  •  Ту деген не?

Ту («флаг» нидерл.) ағаш сапқа немесе бауға ілінген белгілі бір түсі, көбіне эмблемасы бар мата.

  •  Мемлекеттік ту дегеніміз не?

Мемлекеттік ту- елдің Тәуелсіздігін білдіретін ресми билік нышан.

  •  Тудың сипаттамасы қайда тіркеледі?

Мемлекеттік тудың негізгі сипаттамасы Конституция бойынша бекітіліп, тіркеледі.

           Мұрағатшы: Мемлекеттік тудың негізгі элементі оның түсі екендігі де дау тудырмаса керек. Ең көп тараған деректер бойынша, мысалы, қызыл ту ерлік таныту, күрес, қауіп төндіру, бас көтеру және шу шығару деген ұғымдарды береді. Ақ ту-бейбіт ниет, жауға қарсыласпай берілу, қара ту-қайғы, жоқтау және қарсылық білдіру белгісі деп саналады. Түстердің діни мағыналары да бар. Ақты-христиандар, жасылды мұсылмандар, сарғыш қызылды буддаға табынушылар қасиет тұтады.

  •  Әр халықтың, әр ұлттың жанына жақын, айрықша қастерлейтін өз баяуы, өз түсі де болады. Осыған орай ұлттық бояу деген ұғым кең тараған. Оның терең танымдық мәні, қолдану үрдісі және әріден бастау алатын төл тарихы болады. Әдетте, ұлттық бояу ұлттық өнер туындыларында, ою-өрнектерде, киім-кешектерде, тұрмыстық заттарда жиі қолданылады. Ол сол себепті халықтың табиғи болмыс-бітімі мен мінез-құлқынан да хабар беріп тұрады деп есептеледі. Мысалы, Испания туларындағы өрекпіген қызыл-сары бояулар испан халқының қызу қанды мінезіне үйлесер болса, Финляндия туларындағы ақшыл, көгілдір түс фин халқының бойындағы салқын қандылық пен сабырлылықты сездіретін көрінеді.
  •  Қазақстан туының көк түске боялу себебі?

 Танымдық тұрғыдан алғанда, қызыл-оттың, жылу мен қанның, жасыл-шөптің, өсімдіктің, қара-жердің, суықтың, қараңғылықтың, ақ-судың белгісі болып саналса, зеңгір көк-аспанның, ауа мен құрлықтың белгісіне баланады.

  •  Алғашқы геральдистердің бірі Ансельм жасаған кесте бойынша, ол-адалдықтың, кіршіксіз тазалық пен бейкүнә пәктіктің нышаны, әрі осы реңдес ту көтерген елдің саясатына ерекше сенім көрсетуге болады деген ойға жетелейді.
  •  Қазақ жерінде ту қашан пайда болды?

Ту көтерген батыр бабалар бейнесі сонау ерте замандарда жартаста сызылған суреттерде айқын бейнеленген. Көне ұғымдарды былай қойғанда, аттары бүгінге дейін жеткен Мөде, Бумын және Елтеріс, Жәнібек пен Керей, Қасым мен Есім хан, Тәуекел мен Тәуке, Әбілқайыр мен Абылай сынды ел билеушілеріміздің, қол бастаған баһадүрлеріміздің қай-қайсысының да өз байрағы болғаны мәлім. Байрақтың түсіне келер болсақ, «Көк асаба» аталған көне байрақ түсі исі түркі халықтарының түп атасы кие тұтқан Көк аспан әміршісінің белгісіне баланса, түркілердің тағы бір табынары-көк бөрі бейнесі де тудағы таңбаға айналған.  

  •  Қазақ даласында көтерілген байрақ, тулар да бір тектес болмаған, әрине. Ұзақ уақыт бойы арнайы сөз етіліп, қасиетті жәдігер ретінде құнтталмағандықтан да, ел ішінде көбіне Абылайдың ақ туы ғана ауызға алынады. Дегенмен, тек төрелер ұстаған тулардың өзі әр алуан болған. Мысалы, араб, парсы, түркі және қытай жазбаларына сүйене отырып, олардың қызыл, көк, ақ, ала тулы болғанын білеміз.
  •  Қазақстан Республикасының Мемлекеттік туының ресми анықтамасы?

Туымыздағы нұр шұғылалы алтын күн бейнесі, қыран көңіл халқымыздың асыл арманын арқалаған дала бүркіті мен рухани болмысымыздың жарқын бір көрінісі болып табылатын ұлттық өрнек-сондай айтары мол астарлы айшықтар. Ортасында шұғылалы күн, оның астында қалықтап ұшқан қыран бейнеленген тікбұрышты көгілдір түсті мата. Оған қоса, Туды сабының тұсынан ұлттық өрнек  нақышталған тік жолақ көктеп өтеді. Күн, шұғыла, қыран және өрнек бейнелері алтын түсті болуы керек. Тудың ені мен ұзындығының бір-біріне қатынасы ½ бөлшегімен өрнектеледі. Яғни, ені-1,5 метр болса, ұзындығы 3 метр болады.

               (Шығармалардан үзінділер оқылады)

             ІІІ тур

  •  Әнұран дегеніміз не?

Қытайлар гимнді «гоге»-мемлекет өлеңі, мемлекет әні десе, арабтар оған отан өлеңі, отан әні деген мағына береді.

  •  Қазақ халқының сөзі жоқ мемлекеттік әнұран міндетін атқарып келе жатқан музыкалық шығарма?

Құрманғазының әйгілі «Сарыарқа» күйі ғасырдан астам уақыт бойы халқымыз үшін сөзі жоқ, тек әуеннен тұратын ұлттық рәміз міндетін атқарып келеді

  •  Қазақ халқының басына түскен қасіретті баяндайтын әлемдегі болмыс бітімі бөлек ұлттық әнұран?

Қазақтың «Елім-ай әні -әлемде теңдесі жоқ болмыс –бітімі бөлек ұлттық әнұран. Әдеттегі әнұрандарда, негізінен, мадақтау сарыны басым жататын болса, бұл ел әнінің қуаты бүкіл халық басына түскен қасіретті боямасыз баяндай отырып, рухты жасытпай, қайта елдік пен ерлікке шақыратын оптимистік сезім оятатын қасиетінде жатыр.

  •  Жоңғар шапқыншылығындағы әйгілі «Ақтабан шұбырынды, алқакөл сұлама» қырғыны кезінде 1723 жылы дүниеге келген бұл екрекше ел әнінің авторы –Қожаберген Толыбайұлы. Ол Үргеніш, Бұхар, Самарқан медреселерінде оқып, білім алған.

  •  Кеңес Үкіметі кезінде, қазіргі Тәуелсіз Қазақстанда дажастарды, халықты отаншылдыққа шақыратын еліміздің ресми емес әнұраны болып кеткен ән? Осы әнді жазған кім? Әннің бір шумағын айтып бер.

Бұл ән 1986 жылғы желтоқсан оқиғасында «Елім-ай» әнімен қатар шырқалған болатын. Сөзі Н.Нәжімеденовтікі, әні Ш.Қалдаяқовтікі «Менің Қазақстаным әні»

Алтын күн аспаны,

Алтын дән даласы.

Думанды бастады,

Далама қарашы.

Кең екен жер деген,

Жерге дән шықты ғой.

Дән егіп, терлеген,

Қазағым мықты ғой.

Менің елім, менің елім,

Гүлің болып егілемін,

Жырың болып төгілемін елім,

Туған жерім менің-Қазақстаным!

 Шығармашылық тапсырма: Әрбір топ  өздерінің рәміздерін ойлап табулары керек. Негізгі шарты: Ол ерекше, таңқаларлық болуы керек. Жәнеде міндетті түрде Қазақстанмен байланысуы шарт.Жүргізуші турнирдің қорытындысын шығарады, жеңімпаздар марапатталады)

      Құрметті, балалар. Бүгінгі турниріміз сәтті аяқталды. Бұл шараға барлығымыз белсенді қатысып, өзіміздің білімімізді ортаға салып, білмегендерімізді көңілге түйдік деп ойлаймын. Енді Елбасымыз Н.Назарбаев пен дарынды әнші, композитор Б.Тілеуханның «Елім менің» әнінің клипін тыңдауларыңды ұсынамын. Бұл музыкалық шығарма қазақ елінің бар перзентінің еліне, жеріне, Отанына деген мақтаныш сезім оятатын ән. Бұл әнді қазіргі кездегі қазақ халқының ресми емес әнұраны десек қателеспейміз.

Арайлап таңым, асқақтап тауым,

Ән ойнап көгім, күй тартты көлім.

Қол жетті, міне, аңсаған күнге,

Жасай бер, жаса, қазағым менің.

Қазақстаным – жасыл орманым,

Қуанышымды жасыра алмадым.

Аңсаған бабам, аңсаған елім!

Бостандық еді – ау асыл арманың.

Қайырмасы:

Елім менің аңсаған,

Тас бұғаудан босаған.

Құтты болсын отауың- оу,

Берік болсын –ау босағаң.

Бабамның қаны, анамның жасы,

Сіңген бұл далам, қымбатсың маған.

Береке –бірлік қамалдың басы,

Ұрпаққа мәңгі тіл қатшы, далам.

Күйінсін жауың, сүйсінсін досың,

Жиылсын қауым, құйылсын көшің.

Ертеңің үшін аянба, ерім,

Ояншы, елім, жиылсын есің.

Қайырмасы:

Ұрпақ үшін, ел үшін,

Атамекен жер үшін.

Берекең мен бірлігің – оу,

Таси берсін – оу өрісің.

Қосымша

Мемлекеттік рәміздерге байланысты қызықты ақпарат пен деректер

      Қызыл түс- әлем мемлекеттері туларында ең көп кездесетін рең. Ол барлық тулардың үштен екісінде бар. Одан кейін көп пайдаланылғаны ақ, көк, сары және қара бояулар екен.

      Ені мен ұзындығы бірдей жалғыз шаршы ту- Швейцариянікі

       Күн бейнесі- мемлекеттік туларда жиі кездесетін нышан. Олардың ішіндегі ең атақтысы-Жапонияның «Күн дөңгелегі». Рәміз-елдің «Күншығыс елі» деген атының нышаны белгісі. Тайвань туларында-ақ күн, Филиппин туларында –сегіз сәулелі күн,      Уругвай туында-адамның бет бейнесіне ұқсас «Мамыр күні» суреттері бар.

      Тудағы жазу рәміздің ең басты бөлшегі болып табылатын ел-Сауд Арабиясы. Оның туында «Алладан басқа құдай жоқ, Мұхаммед-оның пайғамбары» деген сөйлем бар.

     

        Иранның туында «Аллах акбар»  (Алладан басқа құдай жоқ) деген сөйлем 22 рет жазылған.Бразилия туында тәртіп және прогресс, Руанда туында «R» (Р) әрпі таңбаланған.

        

       «Көк қаршыға». Шыңғыс ханның туы-тоғыз шашақты үшкіл ақ мата. Ол тудың сабына үш жерден байланатын болған. Ал тудың дәл ортасында бауырына аулап алған қара қарғаны қысып, қанатын жайып, ұшып келе жатқан көк қаршығаның суреті салынған. Көк қаршыға хан әулетін желеп-жебеуші киелі құс саналады. бабасы Бодуаншар қиын кезде құс салып, жан сақтады деген аңыз бар.

         Тудың сабының ұшында үшбұрышты арнайы темір қондырғы болған. Ал туды жерге тұрғызып қою үшін, жеті тармақты жылжымалы тіреуіштер пайдаланылған.

         Абылайдың ақ туы. Ел жадында ерекше сақталған рәміздердің бірі-Абылайдың ақ туы. Ол бір түсті төрт бұрышты ақ мата. Шашақты бауы бар. Қазақтың ұлы туының түсі –Шығыс ғұн (375-454жж), Ақ ғұн (420-562жж), Шыңғыс ханның Алтын орда (1236-1502жж) мемлекеттері рәміздерімен реңдес. Ол б.з.д. ХІІ ғасырда дүниеге келген әлемдегі тұңғыш әскери байрақтардың түсімен де туыстас.

       Тубегі- Ерте замандарда осындай ресми атақ, жоғары мәртебелі қызмет болған. Жоңғар жаугершілігіне қарсы алдында бас әмірші болып-Әбілқайыр хан, ал тубегілігіне-бас сардар Бөгенбай батыр сайланған. Мұндай шешім Ордабасындағы ұлы жиында қабылданған. Тубегін тағайындау салты кейін де сақталған. Мысалы, 1916 жылғы ұлт-азаттық көтерілісі қаһармандарының бірі Амангелді батыр әскерінің тубегі Қияқбай батыр болған.

          Елұран-Кезінде қазақ халқын құраған ру-тайпалардың өз ұрандары болғаны белгілі. Олар бір сөзден тұрады. Көбіне аруақты аталар мен аналардың атына құрылған. Ал бар қазаққа бірдей елұран «Алаш» болатын. Тағы бір ортақ ұран-«Аруақ» сөзі. Ұрандауды кейде «аруақ шақыру» дейді.

         Ең қысқа әнұран мәтіні бар болғаны 4 жолдан тұрады. Ондай рәміздер бірнешеу. Жапония, Иордания және Сан-Марино әнұрандарының мәтіндері осындай.

       Ең ұзақ әнұран мәтіні 158 өлең жолынан тұрады. Ол-Грекияның мемлекеттік рәмізі. «Бостандық әнұраны» деп аталады. 1823 жылы жазылған. Авторы-грек ақыны Диониенос Соломос.

 

Тілі басқа-тілегі бір...

Қазақcтанда тұратын  халықтар салт –дәстүріне арналған ауызша журнал

   

                                                  Тұратын ел алуан ұлттан –ұлыстан,

Аман болсын даудан, алыс –жұлыстан.

                                                    «Ырыс түбі – ынтымақ »деп жарасып,

                                                  Қазақстан болсын жайнап Гүлстан.

                                                             Нұртас Исабаев

     Бағдарламаның мазмұны: Балаларды Қазақстанда тұратын халықтар салт-дәстүрімен, әдет-ғұрпымен таныстыру. Ұлтаралық қарым-қатынас мәдениетіне тәрбиелеу.

        Дайындық кезең :  Алдын- ала Қазақстан халықтарының өміріне, салт-дәстүріне байланысты, ұлттық тағамдары туралы слайдтар жасау. Осы халықтардың ауыз-әдебиеті ертегілері, әдебиеті бойынша кітап көрмесін ұйымдастыру.  

    Балалармен Қазақстанда тұратын әртүрлі ұлт өкілдері олардың Қазақстанға келуі туралы тарихқа қысқаша тоқталып өту керек.  Сіздердің назарларыңызға С.Бегалин атындағы МРБК шығарған «Ұлтаралық қарым-қатынастар мәдениеті» сериясымен шыққан «Терең тамырлар», «Корея-таңғы самал елі», «Ұлтым-ұйғыр, көне Қашқар баласы» және т.б. әдістемелік құралдарын қолдануға болады.

 Ескерту: Біз бұл шараға Қазақстанда тығыз қоныстанған алты ұлт өкілдерінің сал-дәстүріне тоқталып өттік. Тәуелсіздік алған жылдардан кейін қазақ халқының салт –дәстүріне байланысты болсын, сондай-ақ басқа да ұлт өкілдерінің ертедегі тарихы, салт-дәстүрлері зерделеніп, сараланып кітап болып басылып, мерзімді басылым беттерінде жарияланып жүр. Бұрын ұмыт болған  салт-дәстүрлерімізді қайтадан жаңғыртып, оларды күндегі өмірде де пайдаланып, келешек ұрпаққа үйретудеміз. Дегенмен, көп айтылмай қалған, оқырмандарымыз көп біле бермейтін де дәстүрлер бар. Біз солардың бірнешеуімен оқырмандарымызды таныстыруды жөн деп таптық. Сіздер өз тараптарыңыздан өлкелеріңізде, қалаларыңызда, ауылда  тығыз қоныстанған ұлт өкілдерінің салт-дәстүрін зерделеп, олармен  балаларды таныстыруыңызға болады.  

 

  Қатысушылар  : жас тілшілер, редактор – жүргізуші.

       

       Редактор: «Егер жер жүзіндегі халықтарға ең жақсы әдет-ғұрыпты таңдап алуға мүмкіндік берсе, онда әр халық оларды мұқият қарап, әркім өз халқының әдет-ғұрпын таңдаған болар еді», - деген екен біздің эрамызға дейін өмір сүрген «тарих атасы» Герадот. Әр халықтың өзінің әдет-ғұрып, салт дәстүрлері бар. Ол әр халықтың өзіне тән ұлттық ерекшелігінің айқын көрінісі. Ғасырлар бойы жиналған әдет-ғұрып, салт –дәстүрлер-өткен мен бүгіннің байланысы.

    Ұлттық салт- дәстүрлер – тарихи көне процесс. Салт – дәстүр халықтардың тіршілік кәсібіне, наным – сеніміне, өмірге деген көзқарасына байланысты туып, қалыптасып, ұрпақтан – ұрпаққа ауысып, өзгеріп жаңарып отырады.

    Қазақстан  дүние жүзі халықтарымен терезесі теңеліп, тәуелсіз мемлекет болды.

   Өзінің ертеден бері, ұрпақтан- ұрпаққа жалғасып келе жатқан әдет –ғұрып, салт – дәстүрін жасқанбай жалтақтамай пайдаланып, іске асырып, ары қарай дамытып, заман талабына сай жүргізіп келеді. Ғасырлар, жылдар бойы бірге өмір сүріп, бауырласып, туыс боп кеткен ұлттар арасындағы интернационализм-шын мәніндегі нағыз достық тек қана өзара тең дәрежедегі қатынас, әрбір ұлттың тіліне, тарихына, мәдениетіне деген құрмет арқасында ғана жүзеге асады деген ой туды.

Ұлтаралық қатынас мәдениетіне тәрбиелеуді балалық кезден бастаған дұрыс. Ең алдымен отбасында, кейін мектеп пен кітапханада өз ұлттының тарихына, мәдениетіне, тіліне көңіл бөліп, көп тыңдап, көріп өскен әрбір бала болашақта өз сезімін немесе -әркетімен басқа ұлттың өкілін ренжітуі мүмкін емес.  

Журналдың бірінші беті қазақ халқына арналады.

    Редактор: Қазақ халқы бала тәрбиесіне, жалпы адам тәрбиесіне терең мән беріп, оның сәтті қағидалары мен ережелерін жасағандардың бірі. Қазақ халқының тәрбие-тәсілдері мен тәжірибелері өте көп. Солардың ішінде халық арасына кең тараған «ат қою» салты үнемі алдыңғы қатарда тұрады. Жас келін құтты орнына қонғаннан кейін сол елдің туыстық жағынан жақын адамдарымен қарым-қатынас жасап, араласатыны табиғи құбылыс. Қазақ ғұрпында келін бұл кісілердің атын атамайды. Сондықтан әрқайсысына өзінше ат қоюға тиіс. Бұл бір жағынан оларға құрмет белгісі болса, екінші жағынан әдеп-ибаға жататын жүйелі жосық. Түскен ауылына келін өз балалары қатарында саналады. Ешқандай жаттық көрмейді. Сондықтан ет жақын қарт кісілерді ата, әже, апа, аға деп құрметтейді. Жасы кішілерді бауыр, іні-сіңлі қатарында бауырына тартып, оларға да сүйкімді ат қойып, ізетін білдіреді.

  •  Ат қою үшін сөздерді тергенде, әр сөздің түбірі және тұтас тұлғасы қамтылуы керек. Сол арқылы ат қоятын кісінің түр-тұрпатын, мінез –құлқын, өзіндік өзгешелігін танытатын жанама сөздерді қолданады.Ат қою салтының тамыры терең, әріден жатқаны анық. Ал аңыз-болған оқиғаның елесі, ұзақ уақыттың жемісі. Ат қою дәстүрі туралы халық аңызы, оның  қоғамдағы елеулі құбылыс болғанын растап, дәлелдейді.

Бір кісінің балаларының есімдері өзен, қамыс, қасқыр, қой, пышақ, қайрақ деген атауларды қамтыған сөздерден басталады екен. Ереже бойынша келін бұл сөздер араласқан есімдерді ауызға алмауы керек. Бір күні келін су алу үшін өзен бойына барса, қалың қамыстың арасынан қасқыр тартып кеткен қойдың шала жансар тыпырлап жатқанының үстінен түседі. Мұны хабарлау үшін ауылға  жүгіріп келеді де, жігіттерге: «Сарқыраманың арғы жағында, сылдыраманың бергі жағында маңыраманы ұлыма жарып кетіпті. Арам өлмесін, тезірек жаныманы білемеге білеп-білеп жіберіп, сойып алыңдар»-деп өтініш айтыпты. Бұл жұмбаққа ауылдағылардың бәрі түсінеді. Бұл сөздердегі сарқыраманың-өзен, сылдырама-қамыс, маңырама-қой, ұлыма-қасқыр, жаныма-пышақ, білеме-қайрақ екенін біле қояды. Міне, салттық жосынды орындау жолындағы қазақ келіндерінің адалдығы мен тапқырлығының дәлелі осы.  

         Жас тілші:   Қазақ есімдерінің көбі зат, сын, сан есімдегі және етістіктегі атау мен құбылысты айқындайтын атау сөздерден құралады. Сарыбай, Қошқарбай. Төлебай, Игілік есімдерінің баламасын қалай атауға олады?

           Жауап: Шикіл, Қой ата, Түлік, Ырыс т.б.

          Журналдың екінші беті орыс халқының салт-дәстүріне арналады.

            Редактор:Тарихи жағдайлардың нәтижесінде екінші отандарын «Қазақстан» деп тапқан орыс халқы бүгінде республика тұрғындарының  отыз пайызын құрайды. Орыс халқының басқа ұлттар секілді өз ерекшеліктерін көрсететін ұлттық мекелерінің, киімдерінің, тұрмыс-салтының өзіндік ерекшеліктері бар. Бүгін біз, орыс халқының ұлттық киімімен танысамыз. Орыс халқының ұлттық киімі өздерінің әдет-ғұрпына, тұрмыс-салтына, мінез-құлықтарына, табиғатына байланысты болған. Және де қажетіне қарай күнделікті, мерекелік, ұзату, үйлену тойына, кісі қайтыс болғанда, жастарына қарай, әлеуметтік жағдайына байланысты киетін киімдері әртүрлі болған. Әрине, ондай кездерде оның пішімін, сыртқы көрінісін өзгертпеген. Түрін, кестелерін, оюларын, моншақтарын өзгерткен. Қызыл матадан тігілген киім ең әдемі деп саналған. Қызыл (красный), әдемі (красивый) деген сөздер бірдей мағына берген. Киев Русінде тұратын шаруаның күнделікті киімі кенептен тігілген жейдеден және шалбардан тұрған. Сыртқы киім ретінде қолдан тоқылған мауыттан шекпен, оның алды сол жағына қарай түймемен немесе ілгекпен қаусырылады. Ежелгі орыстың ұлттық киімдеріне қосымша міндетті түрде қолғап және қап болған. Оны белдігіне байлап қойған. Орыс жауынгерлері киімнің үстінен жеңі қысқа сауыт киген.            Әйелдің ұлттық киімдерінің негізіне көйлек, алжапқыш, пердеше, жеңсіз

көйлек, белдемше, көкірекше жатады. Қыздар ұзын шашын бос жіберіп, немесе өріп қойған. Шаштарын жібек, кестелі лентамен немесе ағаш, не теріден жасалынған алдыңғы жағы тісті шеңбермен (тарақпен) жинап қойған.

  •  Ұлттық киімдерді тігу үшін негізінен кенеп пен жүнді қолданған. Ал безендіру үшін кесте, тоқыма басқа түстес маталардан оюлар ойған. Оюларды, кестелерді тігу үшін зығырдан (лен), сорадан (конапля), жібектен және жүннен жасалған жіптерді пайдаланған. Негізінен қолданылатын маталардың түрі қызыл, ақ, көк, қара болған.  

Жас тілші:Орыс әйелдерінің ең сәнді бас киімі қалай аталады?

          Жауап: Әйелдердің ең сәнді бас киімі биік төбелі бас киім болып саналған. Оны меруертпен өрнектеп, артын кестелеген жамылғымен жалғастырған. Оны олар кокошник деп атаған.

Журналдың үшінші беті ұйғыр халқының салт-дәстүріне арналады.

           Редактор : Журналдың келесі беті Қазақстанда өмір сүретін түркі тілдес туыс халықтың бірі- ұйғыр халқына арналады. Ұйғыр халқының тұрмыс-салтында кеңінен тараған әдеттердің бірі, ер адамдардың бірігіп бас қосулары, яғни машрап. Мұнда жастары шамалас 15-20 ер адам бірігіп, әрқайсысы кезекпен өз үйлерінде жинайды. Мәшрәп-демалыс кеші, этикалық және эстетикалық тәрбие мектебі. Мұнда қысылып-қымтырылмай еркін әңгімелесіп, ән айтып, би билеп, қалжыңдасып, бейиттер, дастандар, гәзәлдер оқып, оларды тыңдап көңіл көтерген. Қожа Ахмет Иассауидің нақыл сөздерінің жинақтары, Әлішер Науаидың гәзәлдері, басқа да араб, парсы және Орта Азия жазушыларының шығармалары көптеп пайдаланылған. Мұнда ұйғыр ақындары шығармаларының қолжазбалары оқылған. Мәшрәпқа қатысқан әр адам бұлардан өздеріне қажетті пайдалы кеңестерді ала алған. Сондықтан болар, ұйғырлар мәдениетсіз, надан адамдарды көргенде: «Мәшрәп  көрмигән», -дейді екен. Ұйғырлардың арасында ең көп тараған жанрлардың бірі-бейит айту. Әрбір бейит аяқталған бір ойды білдіреді. Бейиттер ұйғыр халқының өткен әдет –ғұрыптары, салт-дәстүрлерімен тығыз байланысты.

  •  Бейит- белгілі бір дауысқа салынған 4 шумақ өлең өлшемі. Мазмұны бойынша жауапты талап ететін өлең түрі. Жастар жиналғанда бір-біріне кесе немесе гүл беріп бір –бірімен бейит айтысады. Бейиттің қазақ халқының айтыс өнеріне ұқсас.
  •  Ғәзәл- Өлең құрылымында буын саны бірдей емес, дауысты дыбыстардың әдеттегіден созылып айтылуы арқылы жасалатын лирикалық жанр. Гәзәлдің ерекшелігі сол, өлеңнің соңғы екі жолында ақынның аты көрсетіледі.

  

   Жас тілші: Өздеріңе таныс ұйғыр халқының ұлттық тағамдарын атаңдар?

   Жауап: Самсу (самса),  әткән чай, гөш нан, саңза, жусәй манты.

Журналдың төртінші беті корей халқына арналады.

  Редактор: Журналдың төртінші бетін ашамыз. Бұл бет өзінің еңбексүйгіштігімен, кішіпейілдігімен ерекшеленетін корей халқына арналады.

Ғасырлар бойы корейліктер Жаңа жылдық мерекені өнім жинау науқанынан соң тойлап келіпті.   Жаңа жылдың алғашқы күні әрбір отбасы ерте тұруға тырысады. Ата-анасы балаларын: «Тұрыңдар, бүгін бізге бабаларымыз қайтып оралады» немесе «Бүгін кеш тұрған адамның қасы ағарып кетеді» деп оятқан. Отбасы мүшелері тегіс тұрып, жуынып, жаңа киімдерін үстеріне ілген соң, әр үй мерекелік тасаттыққа әзірленген. Бұл алғашқы күннің ең маңызды салтанаттарының бірі. Тасаттық берілетін бөлмеге кішірек үстел қойылып, дастарханға балық, ет, көже, көкөніс, күріш, шарап әкелінеді. Рәсімді сол күні абыз рөлін атқаратын отағасы басқарады. Ол үстіне әппақ желең (турумаги) жамылып, басына ат қылынан тоқылған лента (мангон) тағып, оның үстіне қалпақ киеді.     Мұндай алқалы жиынға тек ер адамдар қатысады. Бұл жаңажылдық салт –дәстүр Сэхва деп аталады. Сонымен қатар толь- бөбектің бір жасқа толуы тойланатын күн, герхонсик-үйлену тойы, және хуангаб-алпыс жасқа толу салтанаттарын ерекше атап өтеді.

     Толь-нәрестенің бір жасқа толу күні әйелдер бөбектің әжесінің басшылығымен корейдің кукси, тош, кимчи деп аталатын ұлттық тағамдарын әзірлейді. Той өтіп жатқан тұста шағын үстелдің үстіне ырым боларлық заттарды қатарлап тізіп қояды. Олар: кітап, қалам, қайшы, ақша, жеміс, күріш, атбас, бұршақтар...  Той иесін үстел басына отырғызады. Егер ол алдымен кітапқа қолын созса, онда болашақта ғалым болғаны, егер қайшыны алмақ болып ұмтылса, тігінші болмақшы. Күріштен пісірілген шелпекті алса, оның үстіне екі қолымен бірдей ұстаса, онда ең бір жолы болғыш азамат болып шықпақшы. Міне, бұл рәсім осылай жалғаса береді. Бұдан кейін еденге кілемше төселеді де оған той иесін отырғызып қояды. Баланы ең жақын адамдары әке-шешесі, әжесі, атасы және басқа туыстары ортаға алып қоршалай тұрады. Бала кімнің жанына барса, сол адам оның өмірінде ең басты тәлімгері болып саналады. Сонымен қатар, корей халқы  ертеден жас баланың бір жасқа толған күнін, үйлену тойы салтанатын, қаралы күн этикетін және мейрамдарды салтанатты түрде атап өтеді.

  •  Корей халқының дәстүрлі ұлттық ойындарына спорттық ойындар, ән-би ойындары, әртүрлі сайыстар, балалар ойындары жатады. Спорттық ойындардың 15-шақты түрі, оның ішінде садақ ату, салт жүріс, тақтайша бетінде секіру, тас лақтыру секілді түрлерін атауға болады. Бірнеше ондаған ән-би ойындарының ерекше бір түрлері ретінде маска киіп билеу ойынын-атауға болады.

  •  Маска биі-бұл бидің өзіндік ежелгі бір тарихы бар. Аңыз бойынша біздің дәуірімізге дейінгі І-ші ғасырдың аяғына қарай Силладан шыққан Хван Чхан Ран атты бала басқа бір мемлекеттің королі –Пэкчженің сарайында қылышпен билеу өнерін көрсетудің көмегімен корольді шауып өлтіреді, бала жазаға тартылады. Міне, сол баланы еске түсіру мақсатымен Силла халқы баланың келбеті бейнеленген маскалар киіп, қылышпен билеу өнерін көрсететін болған.

 

   Жас тілші: Корей халқының мақал-мәтелдерімен мазмұндас қазақ халқының мақал-мәтелдерін айтып бер:

  •  Астамшыл қашан іркілмек

Бөседі көкті бөркім деп.

  •  Керек жауын кезінде қымбат

                   Темір-өз-өзінен шыңдалмас.

   Балалардың жауабы.

 

  Журналдың бесінші беті татар халқына арналады.

   Редактор : Журналдың  бұл беті өздерінің мейірімді, ашық-жарқын, еңбекқор, білімге құштар халық-татар халқы. Ертеректе ең көп тараған мерекелерінің бірі үме болған. Мұндай үмеде ауылдастар бірігіп қауырт жұмыстарды атқарып тастайтын. Үлкен құрылыстардың барлығы үмесіз жүрмейтін болған.

  •  Үме-Қаздарды жаппай сойып алу кезінде мұндай үй құстарының жүнін жұлып, тазалауға көмектесуге бойжеткен қыздар мен жас келіншектер шақырылатын. Ондайда міндетті түрде ән шырқалып, әзіл-қалжыңдар айтылатын. Кешке қарай көмектескендер құрметіне дәмді тағамдар жасалатын. Татар халықының бұл салт-дәстүрі қазақтың «Асар» деп аталатын салт-дәстүріне өте ұқсас.

  •  Татардың  ұлттық дәстүрлі тағамдарын дайындауға көп мөлшерде май пайдаланылады. Дәстүрлі тағамдары қазылық және қарта. Сүр етпен күнге қақталған ет көп пайдаланылады. Сүйікті тағамдарының қатарына күнге қақталған қаз еті де жатады. Мерекелік дастархандарға міндетті түрде сорпалар қойылады. Әдетте қонақтардың алдына ет пен картоптан жасалған тағамдар қояды.

  Жас тілші:Татар халқының қамырдан жіңішкелеп кесіп, майға қуырып, үстіне бал құю арқылы дайындалатын тағам түрі қалай аталады?

 Жауап:  Чак-чак

  •  Неке қию рәсімі кезінде жас жұбайларға өмірлерің балдай тәтті болсын деген ниетпен суға бал қосып, «бал суын» ішкізеді.

Журналдың алтыншы беті еврей халқына арналады.

Редактор : Журналымыздың алтыншы беті қандай қиындық болсын көтере білетін, қайыспас халық, өз дініне, тіліне берік халықтардың бірі – еврей халқына арналады.  

Еврей халқының, әсіресе, балалардың сүйікті мейрамы шват немесе ту би-шват мейрамы.  Еврей халқының ағаштар жаңа жылы шват деп аталады. бұл мейрам қаңтар-ақпан айларында, Израиль жерінде жаңбыр жауып, ағаштар бүрлей бастаған кезде тойланады. Тойланатын күні ауыспалы күнпарақ арқылы белгіленеді.(Израиль жерінде жаңбыр қыс айларында ғана жауады). Ағаштар жаңа жылы-бір жылдық өнімнің қаншалықты мол болғанын қорытындылайтын мейрам. Еврей халқының заңы бойынша, және діни кітаптары Торада әрбір адам өзінің жинап алған өнімінің оннан бір бөлігін әлсіз жетім-жесірлерге, жері жоқ кедейлерге, қарттарға таратып беруі керек. Ту би-Шват мейрамы күні барлық еврей халқы Израиль жерінде өсетін әртүрлі өнім-жемістерден дастархан жаяды. Дастархан үсті әртүрлі жемістерге, бидай, арпа өнімдеріне  толы болады. Дастарханда міндетті түрде Израиль жерінде өсетін 7 түрлі өнім  болуы керек. Бұл күні еврейлер бидай немесе арпа өнімдерін жейді, жүзім шырынын ішеді, інжір, анар, зәйтүн мен құрма жемістерін жейді және Израиль жерінің өнімдерінің құрметіне көпшілікке хала таратылады. Ту би-Шват күні бұл елде міндетті түрде ағаштар отырғызылады.  Балаларға ағаштардың табиғат пен адамдар өміріндегі маңызы, олардың алуан түрлері туралы әңгімелер айтады.Әрбір жеміс ағашына арналған бата сөздер үйретеді. Шват мейрамы күні балалар «Алтауы бір қап ішінде» ойынын ойнағанды өте жақсы көреді. Ойынның шарты: Ойынға әртүрлі жеміс, өнім кейпіндегі 6 бала және дорба роліндегі бір бала қатысады. Қап жолда келе жатып әр түрлі жеміс, өнімдерге терге кездеседі. Олар өздерінің қандай жеміс немесе өнім екендіктерін, өздерінің қасиеттері туралы айтады. Дорба оны өзіне алады. Келесі тағы бір жеміс немесе өнімге кездеседі. Ол дорба ішінде кім бар екенін сұрап, өзі туралы айтып береді. Ойын аяқталған соң, балаларға ішінде әр түрлі жемістері бар дорбалар сыйға беріледі.  Ойынға қатысатын жеміс-өнім түрлері (шамамен): зәйтүн, құрма, банан, інжір, апельсин және жоңқа немесе қауыз (рожки).   

 Жас тілші : Еврей халқының кең тараған ұлттық тағамдарын атаңдар?

 Жауап:   пита (израиль шелпегі), маца, фаршталған балық,  латкес (картофельные оладьи), хала наны.

Сиқырлы саз аспабы

Халық етегілері бойынша әдеби мозаика

       Ерте –ертеде, ұшы –қиырсыз қазақ даласында Кербұғы деген керемет домбырашы өмір сүріпті. Ол небір құлақ құрышын қандырар күйлер шығарып, оны өзі домбырада төгілдіре орындайды екен.

        Күні бойғы күйбең тірліктен кейін ауыл адамдары домбырашыны ортаға алып, «құлақтан кіріп бойды алар» сиқырлы күйлерін сүйсіне тыңдайды екен. Қос ішектен құйқылжи төгілген күйдің құдіреттілігі сонша – асыр салған балалардың өзі ойынын ұмытып, сілтідей тынып құлақ түреді екен.

                                                                          Ақсақ  Құлан ертегісі.   

       

Базардан   барабан сатып ап.

Оралды Қоян да әлгі үйге.

Түлкіні енді ол қатырмақ,

Өстиді кектенсе әркім де.

Түлкінің үйіне жетті ол,

Қағылды гүрілдеп барабан.

Кезекпен ойнады екі қол:

«Бам- барам, бам – барам, бам – барам!»

Отырған меймандар шошынды,

Кенеттен тиылды күлкілер.

Аңшы ма деп қалды осыны,

Не істерін білмеді Түлкі – «ер».

Әлімқұлов Н. Барабаншы қоян. Ертегі.

      Асан сегіз – тоғыз жасқа келгенде анасының арманды мұңын, зарлы жырын тыңдап, жаттап алып, кең далада қой бағып жүріп, күңірене толғайтын болыпты. Қайғылы қалың елдің қайғы арманын, мелшиіп жатқан сар даланың сағым бұлдыратқан мұнарымен үндестіріпті. Ханның қайырымсыз сарайының маңынан таппаған мұңлы сыр, мазмұнды жырды Асан сахараның кең де келісті табиғат көрінісінен тапқандай болыпты.

  Сөйтіп жүріп ол тоғыз жасында асқан жыршы, айтқыш ақын, шебер сыбызғышы болған екен.

 Қасиманов С. Сиқырлы сыбызғы. Аңыз ертегі.

        Көзіне жас алқымына өксік тығылған Лосан щяньцзысын  асынып, басы ауған жаққа жүріп кетеді. Жүре – жүре мұнарлана шалқыған көк теңіздің жағасына жетеді. Бір тасқа жамбас басып, жан шақырады. Көңілі құлазып, біраз отырған соң, щяньцзысын қолына алып, шерін тарқатпақ болып, әсерлі мұңға толы күй шерте бастайды.

     Мамырлап «Жабайы өрік гүлдеді» әуені төгіледі, күмбірлеп «Иен таудың сулары» ағады.      (щяньцзы – үш ішекті, сазген тектес шертпелі аспап)       

Лосан (дүнген ертегісі)

   

    Жігіт гуслиын тізесіне қойып, тыңқылдатып, би әуеніне басқанда, тамам қарақшы жапұр – жұпыр билеп кетеді. Тоқтайын десе, дәрмен жоқ, аяқ- қолдары ербеңдеп билей береді.

  •  Ағатай , тоқта! Бір қап алтын берелік, - деп жалынады олар диірменшіге.

Жігіт күйін тоқтатып, қарақшылар қап толы алтын әкеп береді. Алтынын арқалаған жігіт көңілі тасып, үйіне келеді.

                                   (гусли – жетіген тектес, шертпелі аспап)

Ғажайып гусли (украин ертегісі)

      Замандардың заманында бір күйші ғұмыр кешіпті. Бала жастан өнер қуып, күй қайырыпты. Өгіз жайып жүріп, қурайдан сыбызғы қиып, уілдете тартқанда, өгіздер күйсегенін тоқтатып, құлақтары салбырай мүлгіп, тыңдап тұрады екен. Ормандағы құс қалғып, батпақтағы бақа тыншып қалса керек.

       Кейде қыз – бозбалаға ілесіп, түнгі күзетке шығады. Түн тынық, жер- әлем бусана манаурайды. Қалжың – күлкі, ойын – сауық. Керемет.

      Сонда бала сыбызғысын ерніне апарып, баяу созылтып күй бастайды.

     Қыз біткен, жігіт біткен тегіс ұйып қалады. Қай –қайсысы болмасын, жүректеріне тәтті шырын құйылғандай, беймәлім бір күш қағып алып, биікке, шырқау биікке, жұлдыздары жымыңдасқан ашық аспанға әкетіп бара жатқандай сезінуші еді.

   Құдіретті күйші (белорус ертегісі)

  Баяғыда бір бала болыпты. Әке –шешесі жоқ тұл жетім екен. Көрінгеннің есігінде қаңғып жүреді . Бір үзім нан үшін жұрттың шошқасы мен сиырының соңында салпаңдап, айтқан шаруасын екі етпей орындайды. Ер жеткен соң бір ауқатты шаруаның сиырын бағуға жалданыпты. Күздің қара суығы екен, төңірек тұманға бөгіп, ызғырық жел өңменнен өтеді. Жұрт жылы үйден шығуға әйенкенестенеді (жиіркенеді авт.). Ал жетім бозбала жалаң аяқ сыз басып, сиыр жаяды. Суықтан тіс – тісіне тимей жаурайды. Не істерін білмей, торығып, өксіп- өксіп жылайды.

      Кенет қасына бір кішкентай шал келіп:

  •  Әй, балам, неге жыладың? – деп сұрайды.
  •  Жыламағанда не? – дейді бозбала. – Қожайын күн сайын далаға қуады, жалаң аяқ, жалаң баспын, суыққа ұшып өлерше болдым.

Шал жетімді аяйды,әйтсе де қолынан келер қайран жоқ, өзінің аяғында жыртық шақай. Әрі – бері ойланып, қалтасынан сыбызғысын алып, бозбалаға ұсынады.

  •  Мә, осыдан басқа берерім жоқ, - дейді. – Бірақ бұл – жай сыбызғы емес, сиқырлы сыбызғы. Мүмкін, күндерде бір күн пайдасы тиіп қалар. Бұл сыбызғыны үрлеп жіберсең болды, естіген жұрт билеп кетеді.

Бозбала сыбызғыны алысымен, шал ғайып болады.

Сиқырлы сыбызғы (латыш ертегісі)

                Ханшаның құлантаза айыққаны жайлы хабар төрт тарапқа түгел таралады. Алыстағы – жақындағы ханзадалар мен бекзадалар сұлу ханшаға үйленбек болып, толассыз шұбырады.

               Алайда қыз өзін емдеген кернейші бозбаланы құлай сүйіп қалып еді.

       Кернейші бозбала (өзбек ертегісі)

                 Гуслишы патшаның сөзіне құлақ асып, сарайда қалады. Күн сайын күй тартып, көңілін аулайды. Бірақ патшаның құмары тарқап, құлақ құрышы қанар болмайды. Шіркін, күй деп осыны айт! Қайғыны да, мұңды да қолмен сылығандай жоқ қылады.

   (гусли – жетіген тектес, шертпелі аспап)

        Гуслишы патшайым (орыс ертегісі)

     Ертеде бір помещик өмір сүріпті, ол Аницзы атты бір бала бақташыны өзіне жалдап алыпты. Аницзны жұрттың бәрі де, әсіресе, сыбызғыны тамаша тартатындығы үшін  жақсы көретін. Оның сыбызғысы кәдуілгі қарапайым бамбуктан жасалынған болса да, оның қолында ең нәзік музыкалық аспапқа айналатын.

       Бала бақташы – Аницзы (ұйғыр ертегісі)

      Скрипка үні естілісімен, сот бар, жендет бар, жиылған барша қауым бар – барлығы ұршықша үйіріліп, биге басады.

   Саз да , би де толастамайды. Жігіт скрипкасын безілдете толғап тұрып:

  •  Қалай , осындай күй үшін өлім жазасына кесуге болама? – деп сұрайды.
  •  Жоқ , - дейді сот. – Бұндай өнерпазды өлтіруге болмайды.

       Жалшы мен сиқырлы скрипка (поляк ертегісі)

       

Ұлы Жібек жолынының Қазақстан бөлігіндегі тарихи ескерткіштерге сырттай саяхат

Орта сынып оқушыларына арналған

           Дайындық кезеңі: Кейінгі жылдары «Аруна баспасынан шыққан «Ежелгі Қазақстан», «Алтын Орда» қазақ балалар энциклопедисымен  және осы баспадан шыққан «Аңызға айналған жерлер», «Ежелгі қалалар», «Ұлы жібек жолы» т.б. кітаптары бойынша көрме ұйымдастыру керек. Ұлы Жібек Жолының Қазақстан жерінен өтетін бөлігінің үлкейтілген картасы дайындалады. Балалар алдын ала осы көрмелермен танысады. Ұлы Жібек жолы бойындағы тарихи қалалар мен тарихи ескерткіштердің суреттері бойынша алдын-ала слайд жасап, шара болған күні қолдану керек. Балаларға шара өтерден біраз уақыт бұрын Қазақстанның ежелгі қалалары туралы аңыз, ертегі, өлеңдер оқып, жаттап  келу тапсырылады.    (Н.Тілендиевтің «Көш керуен» күйінің әуенімен бірге экраннан ежелгі қазақ сахарасында жатқан Жібек жолының бойындағы керуен тізбегінің бейнесі жылжып өтіп жатады)

     Тарих ата: Байырғы заманда жердің түкпір – түкпірінде тұратын адамдар бір – бірімен сауда байланысын жүргізген. Алғашында ол зәру заттармен айырбас ретінде жүзеге асқан. Мысалы асыл тастар, алтын, күміс, тұз, шипалы өсімдіктер мен хош иіс сулары. Мал, сәйгүлік аттар, қымбат бағалы аң терілері, қола мен темірден жасалған заттар, мата, азық- түлік және басқа да тауарлармен алмасқан. Кейіннен ақшаға сауда – саттық басталып, көптеген елдер мен қалаларды байланыстырған орталықтар – базар, жәрмеңке, сауда жолдары ашылды. Жолдар бір – бірімен ұласып, шығыс пен батысқа, оңтүстік пен солтүстікке қарай жалғасып, көптеген жаңа аймақтарды қосты.

       Бала (1): Ата, сонда  бұрынғы кезде сауда жасау үшін түйемен ғана жүрген бе?

      Тарих ата: Иә, балам, осындай сауда жолдарының арқасында  Еуропа мен Азияны біріктерген Ұлы Жібек жолы пайда болды.  Ол жолдардың әрқайсысының өз аттары болған. Мысалы,  «лазурит», «нефрит» және «құндыз» жолдары кірді. «Лазурит жолы» - Мысыр, Иран, Вавилон елдеріне лазурит (ляпис - лазурь) тасы тасымалданатын жол. Лазурит бұл елдерде өте кәделі саналып, аса жоғары бағаланған.

     «Нефрит жолымен» қытай патшалары мен бай- шонжарларына арналып жасалатын зергерлі әшекей бұйымдарына қажетті асыл да әдемі гауһар тас, нефрит тасымалданған.

   Ал «құндыз жолымен» бағалы аң терілері әр тараптардағы елдерге таралған.  

   Ұлы Жібек жолы бүкіл адам ағзасын қоректендіруші қан жүйесіне ұқсас. Себебі ол бүкіл Еуропа мен Азия елдерінің бір – бірімен қарым- қатынас жасауына мүмкіндік туғызып, ондағы халықтарды біріктіреді.

      Бала (2):  Ата, неліктен бұл Жол «Жібек жолы» деп аталған?

      Тарих ата: Ұлы Жібек жолы ежелгі атау емес, ол 1877 жылы пайда болған. Оны қолданысқа енгізген белгілі неміс географы Фердинанд фон Рихтгофен. Жолдың бұлай аталуына сауданың негізгі заты Қытайдан шығарылатын жібек мата себеп болды.

      Бала (3):  Жібек жолы біздің Қазақстан жерімен де өткен деседі. Сонда ол қай қалалар арқылы өтті?

(Экраннан Жібек Жолының картасы көрсетіледі)

       Тарих ата: Сонау Еуропа мен Азияны біріктіріп жатқан бұл жол адамзатты ғажайып жетістіктерге жеткізді. Дамыған елдердің бір – бірімен сауда – саттықпен айналысуына, ғылым салаларының дамуына, діни және мәдени салт – дәстүрлерінің қалыптасуына ықпал етті. Ұлы Жібек жолы ежелгі Қазақстан жерімен де өткен. Ең негізгі сауда жолы Тянь – Шань тау етегімен, Сырдария, Талас, Шу, Іле аңғарлары арқылы Қытайға ұласқан. Жолдың ендігі бір бөлігі Яқсарт, Сейхун деп аталған Сырдария, Орал (Жайық) өзендерін жағалай ары қарай Қаратеңіз маңы, Византия мен Батыс Еуропа жерлеріне дейін созылып жатыр. Негізі күре тамырдан Орталық Қазақстан далаларына, Сарыарқа мен Ертіске, Алтай мен Моңғолияға қарай жолдар өткен. Осындай жолдардың бойында Испиджап, Отырар, Түркістан, Тараз, Сауран, Саудакент сияқты ірі қалалар болған. Бұл қалалардың өркендеуіне Ұлы Жібек жолының тигізген әсері зор.

             Ортағасырлық шығыстың ұлы ақыны Фирдауси Ұлы Жібек жолын былай деп тамаша бейнелеген:

Сансыз қымбат жүк тиелген,

Мыңдаған алып түйелер.

Жүз сары нарға дихрем артса,

Қырық нарға динар жегілген.

Ең керемет мускус пен алойыны,

Ғажап жібек маталарды,

Иран мен Мысыр керуені артқан-

Тағы бар отыз түйесі.

  

      Тарих ата: Балаларым, менімен бірге саяхатқа шығуға дайынсыңдар ма? Олай болса, мен  Ұлы Жібек жолының Қазақстан жерінен өткен ұзына жол бойындағы алғашқы Сауран қаласына тоқталамын. Қазақстан жеріндегі орта ғасырдағы ірі қалалардың бірі. Түркістанның солтүстік-батыс жағында, 30 шақырым жерде орналасқан. Араб тарихшысы «Сауран жеті қабат дуалмен қоршалған үлкен қала, оның ішінде рабат, мешіт бар» деп жазған. ХІІІ ғасырдың орта шенінде Сауран Ақ Орданың астанасы болды. ХVІІ ғасырдың аяғында қаланы Әмір Темір әскери қамалға айналдырған.

          Тарих ата: Балалар, қараңдаршы, көк күмбезді мұнара маңындағы көрінісі қандай әсем! (Экраннан Түркістан қаласының сыртқы көрінісі жылжып өтіп, Қожа Ахмет Яссауи мавзолейінің суреті көрсетіледі)

         Бала (1):

 Бір кезде қанды соғыстан,

Қаралы болған Түркістан.

Садақтан самсап оқ ұшқан,

Жаралы болған Түркістан.

Миы ашқан жердің қуырылған,

Танабы болған Түркістан.

Тұяқтан шаңның суырылған,

Алаңы болған Түркістан.

Сен үшін бабам алысқан

Аяулым менің Түркістан,

Алқынып жеткен алыстан.

Сарқырап қала жаздаған

Кешегі сағым Түркістан. (Т.Айбергенов)

        Тарих ата: Жібек жолындағы тағы бір тарихи қала – Иасы, кейіннен Түркістан атанған. Оның 1500 жылдық тарихы бар. Ол да сол кездердегідей негізінен саз балшықтан құйылған кірпіштермен тұрғызылған. Қала орталығында биік күмбезді цитаделі болған, Қожа Ахмет Иассауидің кесене ғимараты – бүкіл Орта Азиядағы сәулет өнерінің керемет үлгісі. Кесене- ғимараттың айналасында толып жатқан құрылыстар: солтүстік жағында биіктігі оншақты метрдей, ұзындығы да әудем жерді алып жатқан «Қамал қорғаны», кесененің қарсы алдында «Рабия сұлтан бегім» күмбезі, «Есім хан мазары», «Халуат жер асты мешіті» және ортағасырлық «Шығыс моншасы»- бәрі – бәрі үйлесімді бір ансамбль құрып тұрған.

      Иасы қаласы XII ғасырда аса дәуірлеген: қолөнері мен ауыл шаруашылығы қатар дамыған. Оның атағы бүкіл мұсылман қауымына жайылып, ол Меккемен теңестірілген, яғни Түркістанға үш рет барған адам Меккеге барып, қажы атанғанмен бірдей болған. Оған себеп- суфизмнің насихатшысы, ақын Қожа Ахметтің ықпалы еді. Оның қарапайым тілде жазылған адамгершілік, мейірімділік жайлы өлеңдері қажылық етушілерге қатты әсер етті. Ол соңғы 10 жыл өмірін жерасты хлеуетінде өткізіп, Құдайға құлшылық етудің шын берілгендік – нұсқасын көрсетіп кетті. Ол өлгеннен кейін де ел оның өлеңдерін жатқа айтып, есімін қасиеттеп жүрді. Сондықтан да Әмір Ақсақ Темір ол өлгеннен 233 жыл өткеннен кейін Қожа Ахмет Иассауи кесене ескерткіш  күмбезін соқтыртты. Бұл ескерткішті әлемдегі жеті ғаламаттың бірі десе де болады.

Түсініктеме: Қожа Ахмет Иассауи кесенесі-Түркістан қаласында ХІV ғасырдың соңында тұрғызылған архитектуралық ғимарат. Қожа Ахмет Иассуи дүние салғаннан кейін халықтың көп жиылуымен өзіне арнап соғылған кішкене мазарға жерленеді. Кейін бұл кесене мұсылмандардың жаппай тәуеп ету орнына айналды. Қожа Ахмет Иассауидің ескі мазарының орнына жаңа, зор кесене орнатуды ұйғарады. Мұны Әмір Темірге жүктеп, ол әлемдегі ең әдемі де үлкен кесене салдырып шығады. Кесене ЮНЕСКО-ның Қызыл кітабына енгізілген.  

         Бала (2):

Әуелде үлкен қала Отырардан

Кейіннен кіші-гірім шоқы қалған

Өртеніп өзі күл боп кетсе-дағы

Қаланың көкіректе оты қалған.

Тартады күзгі желмен дала күйді,

Қалдырды өшпейтіндей баба сыйды.

Арада мыңдаған жыл өтсе дағы

Көтеріп келеді ол Фарабиді. (С.Мәуленов)

          Тарих ата: Жібек жолындағы даңқты қалалардың бірі Отырар еді.Отырардың тарихи музейінің алдындағы тасқа: «Жиһанкез, сенің алдыңда Орта Азияға, Кавказға, орыстарға бет алған басқыншы Шыңғысханның сансыз әскерлерін жарты жыл ерлікпен ұстаған, сөйтіп барып өзі күйреген батыр қамалдың қалдығы жатыр. Бұл қамалдың қасиетін қадірлей біл», - деген сөздер қашалып жазылған.Мөлдір сулы Арыстың Сырдарияға құяр сағасына қол созым жерде ғасырлар бойы ел есінде сақталған өлі қала үйінділері жатыр. Оның атауы Отырар....

Отырар – Қазақстанның ортағасырлық қалалары ішінде айрықша орын алады. Бүкіл Шығысқа аты әйгілі қала ең алғаш Фараб деп аталды. Әл – Фараби атанған ұлы ғалым Әбу Насыр Ибн Мұхаммед шыққан қала. Отырар 60 мыңдай жауынгері бар берік қамал болған. Алайда, қүмырсқадай қаптаған Шыңғысханның жауынгерлеріне 6 айдан артық төтеп бере алмады, бірақ бұл қала асқан батырлығымен тарихта қалды.

Түсініктеме: Арыстан баб-әулие. Діни аңыздар бойынша қожа Ахмет Иассауиге алғашқы ұстаз болған. Арыстан баб есімі Отырар, Сайрам, Иасы өңіріндегі сопылардың рухани ұстазы ретінде кеңінен жайылған. Арыстан баб кесенесі – ХІІ ғасырда салынған.  Арыстан батың қабірі ежелгі Отырар қаласының маңында. Арыстан бабқа зиарат етушілер, соның басына барып түнейді.

(Экраннан ежелгі қазақ жерінің, Сырдария өңірінің бет-бейнесі жылжып өтіп жатады)

          Тарих ата: Сол тұста Ұлы Жібек жолында ауызға іліккен тарихи қалалардың қатарына Испиджап, яғни, Сайрам да жатады.

         Тарихи деректер бойынша Испиджап IX- X ғасырларда әскери маңызы күшті бекіністі қала болған. Кезінде арабтардың шабуылына төтеп беріп, кейіннен Бағдат қаласына салық төлеп тұруымен тынған, бірақ тәуелсіздігін сақтап қалған. Сонымен, Сайрам ұзақ жылдар бойы Жібек жолы бойындағы саяси жағынан да, экономикалық жағынан да, мәдени жағынан да еңсесі биік қалалардың бірі болып қалған.

      Сайрам Жоңғарлардың шапқыншылығы кезінде 3 жылдай ерлікпен қорғанып, ақыры 1684 жылы құлаған, яғни қалмақтар қаланы өртеп, тұрғындарын түгелдей қырып жіберген. Испиджап атауы соғды тілінде «Ақ су» деген мағынаны береді.

Түсініктеме: Қарашаш ана күмбезі- ХІІІ-ХІV  ғасырларда Қожа Ахмет Иассауидің анасы Қарашаштың басына тұрғызылған архитектуралық ескерткіш. Оңтүстік Қазақстан облысының Сайрам ауылында орналасқан.

      Тарих ата: Сол тұста өмір сүрген қалалардың алғашқысы Тараз қаласына тоқталамын. Ұлы Жібек жолы өзінің өткен жерлерінде алдымен қалалардың, қыстақтардың, елді мекендердің бой көтеріп, одан кейін қолөнердің өркендеуіне, экономиканың дамуына тікелей әсер етті. Сондай қалалардың бірі Құлан еді (ол Кеңестер одағы тұсында Луговое атанып, қазір қайтадан тарихи атына көшті). Шамамен осыдан 1000 жыл бұрын ауыл шаруашылығы кең өркендеген, Құлан оазисі 50 шаршы шақырым жерді алып жатқан.

     Сол тұстағы аса ірі сауда орталығы Тараз болды. Елдер оны саудагерлер қаласы деп атаған.  Тараздың жүрегі – цитаделі, мешіттері, керуен сарайлары болса, базардың айналасында түрлі шеберханалар, наубайханалар, құсханалар орналасқан. Тараздың бір ғажабы, оның керуен сарайына өз тауарлары мен белгілі адамдарын бүкіл ел жіберіп, тығыз қарым- қатынас жасап отырған. Тараздың даңқы  базарымен ғана емес, алтын, күміс, мыс секілді түсті металдардан жасалған асыл бұйымдарымен де аты шыққан. Тараз өңірінен түсті металдардың өзге түрлері де өндіріліп отырған: балқытқан, құйған, әшекейленген. Мәселен, Түркістандағы Қожа Ахмет Иассауидің кесенесіндегі диаметрі 2,2 метр, салмағы 2 тонна келетін тайқазан осы Тараз қаласында құйылған. Әрине, оны жай ғана адамдар емес, аса дарынды темір ұсталары мен түсті металл шеберлері жасаған.

         Бала (3) : Тарих ата, Тараз-қаласы-қыпшақ даласының Отырардан кейінгі аса бай астанасы болғанын білемін.

         Тарих ата: Дұрыс айтасың, ертедегі қалалардың дамуы екі жағдайға тікелей байланысты болған Оның бірі: қала үлкен керуен жолының бойында жатуы қажет, екіншісі суы мол өзеннің жағасында орын тепкені жөн. Тараз қаласында осының екеуі де бар. Тараз қаласының маңында бүгінгі ұрпаққа бүлінбей жеткен бірден бір тарихи ескерткіш – Айша бибі ғимараты.

(Экраннан «Айша бибі» тарихи ескерткішінің суреті көрсетіледі)

  •  Түсініктеме: Айша бибі шамамен ХІ-ХІІ ғаырларда өмір сүрген ару қыз. Әкесінің есімі Айғожа. Айша бибі еліне сапарлап келген Қараханмен жүздесіп, бір-бірін ұнатады. Алайда екеуі уәделескен уақытта кездесе алмаған соң, Айша бибі күйеу жігіт еліне жолға аттанады. Ел шетіне таяғанда дем алмақшы болып су бойына тоқтап жуынады. Сол кезде сәукеленің ішінде жасырынып қалған улы жылан Айшаны басынан шағып алады. Қайғылы хабарды естіген Қарахан ең болмаса о дүниеде қосылайық деп, некесін қидырады. Содан кейін қарахан Айша бибі қабірінің үстіне күмбез тұрғыздырады.
  •  Әулие ата күмбезі-Қазақстанда ХІ ғасырдан сақталған сәулет өнері ескерткіші. Қазіргі Тараз қаласының батыс шетінде орналасқан. Кесене Қарахан әулетінен шыққан белгілі хан Ша-Махмуд Бұғра Қарахан қабірінің басына орналасқан. Әулие ата күмбезі Қазақстан сәулет өнерінің үздік үлгілерінің бірі.

         Тарих ата: Көне кітаптарда Саудакент шаһары Сугулхан бертін келе Сулхан деп аталған. Мұнаралы биік қорғанмен қоршалған шаһарды күмдезді әсем, көгілдір күмбез, сарайлар болған. Саудакент орта ғасырдың басында діни ағым-суфизмдінің орталығына айналған. Саудакент қазір елі қала күйінде жатыр. Оның орнына Жамбыл облысы, Сарысу ауданының орталығы Байқадам ауылы орын тепкен. Жібек жолындағы Суяб пен Баласағұн қалаларының да маңызы кем емес. Суяб 581 жылы бой көтеріп, Жетісу жеріндегі Батыс түрік қағанатының орталығына айналған сауда қаласы болған.

       748 жылы қытай қолбасшысы Ван Чжинь- Сунь әскерімен қаланы ойрандап, қиратып  кеткен. Жетісудың жаңа иелері атанған қарлуқтар Суябты 766 жылы басып алып, өздерінің тұрағына айналдырған. Шаһардың атын шығарған Баласағыни Жүсіп ақын болды.Оның әйгілі «Құтты білік» атты кітабы бар. «Құтты білік» біздің ұғымымызда «Білік шежіресі» немесе «Тіршілік тәжірибесі» дегенді білдіреді.

          Баласағұн- орта ғасырдағы қарахан мемлекетінің астанасы. Тарихи деректерде Баласағұн Х ғасырдың өзінде гүлденген үлкен қала ретінде аталады. Атақты бабамыз, ұлы ғалым Махмұт Қашқари Баласағұн қаласының КүзҰлыс немесе Күз Орда деген басқа аттары болғанын айтқан. Балсағұн қаласының орны Оңтүстік Қазақстан өңірінің Шу өзенінің жағасында орналасқан. Баласағұн қаласы V-ХІІІ ғасырларда өркениет орталығы болған.

         Жібек жолы бойындағы қалалардың орындарынан табылған бұйымдар мен алтын  мен күмістен жасалған заттар, ыдыс – аяқтардың үлгілері Қытайда, Персияда, Византияда жасалған үлгілерге ұқсас келген, яғни шеберлер мен зергерлер солардан да үйреніп отырған.

                   

          Бала (1): Тарих ата, Ғалым ата деген  қала туралы білесізбе?

         Тарих ата: Ғалым –ата шаһары орналасқан Іле алқабы немесе Жетісу –аса көрнекті де өзгеше әрлі өңір. Ол бейне бір оңтүстігі мен оңтүстік шығысын Тянь-Шянның қарлы шыңдары көмкерген алып тостаған тәрізді. Ғалым ата шаһары бірнеше дүркін жоңғар шапқыншылығынан өртеніп, талауға түсті. Монғолстан ұйғырлары Ғалым атаны жаулап алуға әлде неше мәрте әрекет жасады, қорғандарды қиратып, жермен жексен етті. Ақырында Сібір генерал-губернаторының жарлығымен 1854 жылы көне шаһардың терістік шығысына орыс әскерінің Верный бекінісі орнады. Жиырмасыншы ғасырдың басынан бастап жұрт оны Алматы деп атап кетті. Жез қоңыраулы Ұлы Жібек жолы бойындағы керуендер Қазақстан жерін басып өтіп, Қытай қорғанына жақындай береді. Керуеншілер осы жерде жазиралы қазақ даласымен қош айтысып, ары қарай жүріп кете барған. Міне, балалар біздің бүгінгі Қазақстанның ежелгі қалалары мен тарихи ескерткіштеріне жасаған саяхатымыз аяқталды.

Шараның соңында кітапханашы балаларды көрмемен таныстырады.  

Сен еліңнің тарихын білесің бе?

Блиц турнир

  1.  Ежелгі сақтардың ел билеген атақты әйел патшаларының бірі

                                                                (Тұмар (Томирис)

    2.«Көк түркінің көк семсері» атанған атақты батыр

                                                               (Құтылығұлы Күл -тегін)

    3.Аристотельден кейін дүниежүзі білімі мен мәдениетінің екінші ұстазы атанған данышпан, энциклопедист ғалым

                                                                (Әбу Насыр Әл -Фараби)

    4.«Көмекей әулие» атанған қазақтың ұлы жырауы

                                                                (Бұқар жырау)

    5. Қорқыт ата ескерткішінің қандай ерекшелігі бар?

                                                    (Ескерткіш жел соққанда қобыз

                                                      сарындас үн шығарады)

    6.Қазақ қобызының түп нұсқасын кім жасаған ? (Қорқыт ата)

     7.Штандарт дегеніміз не? (Мемлекеттің жоғары лауазым

                                                         иесінің ресми ажырату белгісі)

                                                         

     8.Ежелгі Баласағұн қаласында туған, Ортағасырлық ғалым, «Құтты білік» атты дидактикалық поэманың авторы?

                                                                (Жүсіп Баласағұн)

          9.«Диуани лұғат ат -түрік» («Түркі сөздерінің жинағы») атты еңбектің

      авторы кім? (Махмұд Қашқари)

         10. «Тарихи Рашиди» кітабының авторы кім?  (Мұхаммед

                                                                              Хайдар Дулат)

    11. Еліміздегі ең биік тау шыңы (Хан тәңірі)

 

    12. Қазақстандағы ең ыстық жер (Қызылқұм шөлі)

    13.Қазақстанда сирек кездесетін дала қойы «муфлон»  қандай қорықта кездеседі?   (Үстірт қорығы)

     14. Менделеев кестесіндегі 105 элементтің қаншасы біздің еліміздің кен қойнауында бар? (99)

     15. Дүние жүзіндегі ең үлкен көл (Каспий)

    16. Қызыл кітапқа енгізілген грейг жауқазыны қай қорықтың эмблемасы болып табылады?   ( Ақсу – Жабағылы қорығы)

       17. Төбесінен бірден төрт ел – Қазақстан, Ресей, Қытай, Монғолия көрінетін тау жүйесі қалай аталады?                  (Қазақстандағы ең атақты тау – Алтайдағы Ақтау (Мұзтау, Белуха)

     18.Қазақстанның қандай өзендері суға сіңіп жоғалып кетеді?

                       (Шу, Сарысу, Талас т.б.)

     19.Біздің елімізде өсіп тұрғанына 700 жыл болған ағашты қай жерден кездестіруге болады?

   (Бұл тораңғы ағашы. Алтынемел ұлттық паркінен кездестіреміз. Тораңғының жуандығы соншалық, бір- бірінің қолынан ұстап, жеті адам құшақтарына сыйғыза алады)

     20. Алматы апортының тұңғыш көшетін өсірген кім?

              (Егор Васильевич Редько)

     21. Дүние жүзіндегі ең биік шың – Джомолунгманы (Эверест) бағындырған (8848 м.) қазақ альпинисі кім? (Қазбек Уәлиев)

     22. Аты да, мінезі де бұзық өзен қайда?  (Талдықорған облысы,     

        Тентек өзені.)

     23. Қазақстан қалаларынан тұңғыш рет алтын медальға ие болған қаланы білесіз бе?

(Ақтау қаласы (Шевченко) Патрик Амберкромби атындағы алтын медаль. Архитекторлардың Халықаралық ассоциациясының ең жоғарғы құрмет белгісі)

   24. Тараз қаласының  ерте ортағасырлық аты ? (Янги)

   25. Тұңғыш мультфильм қашан жасалды, авторы кім? (Қазақ мультипикациялық киносының негізін қалаушы – суретші әрі режиссер Әмен Қайдаров. Ол «Қарлығаштың құйрығы неге айыр», «Ақсақ құлан», «Қожанасыр – сәулетші» атты фильмдер жасады.)

     26. Қазақ спортшылары арасынан тұңғыш рет Олимпиада чемпионы атанған кім? (Балуан Жақсылық Үшкемпіров)

     27. Қазақстанда ең бірінші футбол командасы қай жылы ұйымдастырылды? (1914 жылы Семейде «Жарыс» атты футбол командасы ұйымдастырылды. Осы команда құрамында заманымыздың заңғар жазушысы Мұхтар Әуезов ойнаған.)

     28. Жетісудың жеті өзенін атаңдар (Іле, Қаратал, Биен, Ақсу, Лепсі,

    Басқан, Сарқант)

     29. Қазақстандағы батыс бөлігі тұщы, ал шығыс бөлігі тұзды көл қалай аталады? (Балқаш)

     30. Қазақтардың ежелгі рулық белгісі (таңба)

     31. «Қара сөздердің» авторы (Абай)

    32. Ғұндардың көсемі, аты аңызға айналған әскери қолбасшы? (Аттила)

    33. Отрар қаласының әміршісі (Қайырхан)

    34. Қазақ даласының музыкалық символы «Сарыарқа» күйінің авторы? (Кұрманғазы)

    35. Қазақстандағы теңіздер? (Каспий, Арал)

    36. Алтын жауынгердің (адам) аты? (Сүлей)

Ескерту: Блиц турнирде бұдан бұрын кітапхана қызметкерлері құрастырған «Берік болсын тәуелсіздік тұғыры, шайқалмасын елдігімнің тұнығы», «Атамекен», «Қазақстанды таны» әдістемелік құралдарына енген сұрақтар қамтылмады. Сондықтан, кітапханалық шараларыңызға осы құралдарда берілген блиц-сұрақтарын да пайдалана аласыздар.

Өткен жылдар жемісі

Тәуелсіз Қазақстаның тарихи кезеңдері

1990- 25 қазанда Қазақстан Егемендігі туралы Декларация қабылданды.

1991-Республика жұртшылығы тұңғыш рет Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаевты республикамыздың Президенті етіп сайлайды.

        16-желтоқсанда Қазақстан республикасы жоғарғы сессиясы «Тәуелсіз демократиялық және құқықтық мемлекет»-деп жариялады.

1992-қазан айында тұңғыш қазақ ғарышкері Тоқтар Әубәкіров ғарышқа самғады

        4-маусымда Президент Қазақстан Республикасының мемлекеттік жалауы, елтаңбасы, әнұраны туралы Қазақстан Республикасы заңдарына қол қойды.

        Қазақстан Республикасы БҰҰ мүшелігіне қабылданды.

        Дүниежүзі қазақтарының алғашқы құрылтайы.

        29-қыркүйек-Алматыда дүниежүзі қазақтарының тұңғыш Құрылтайының ашылуы.

1993- 15 қарашада төл теңгеміз дүниеге келді.

1994- 30 маусымда қазақ халқының екінші қыраны-ғарышкер Талғат Мұсабаев аспан көгіне алты айлық сапарға аттанды.

1995- 28 қаңтарда Тәуелсіз Қазақстан Республикасының тұңғыш «Ата заңы» қабылданды

           ақыл ойдың данышпаны, қазақ халқының дана ақыны-Абай Құнанбайұлы 150 жасқа толды.

1996- Алматының орталық алаңында «Тәуелсіздік» ескерткіші ашылды.

1997- «Жалпы ұлттық татулық пен саяси қуғын-сүргін құрбандарын еске алу» жылы болып белгіленді.

1998- «Халық бірлігі мен ұлттық тарих» жылы болды.

         маусым- Елордамыз Астана қаласына көшірілді.

1999- «Ұрпақтар бірлігі мен сабақтастығы» жылы болып белгіленді.

2000- «Мәдениетті қолдау» жылы болды.

          Түркістанның 1500 жылдық мерейтойы әлемдік деңгейде тойланды.

2001- Тәуелсіз еліміз 10 жасқа толды.

2002- «Денсаулық» жылы болды.

          8 тамыз Елімізде «Балалар құқығы туралы» Заң қабылданды

2003- Ресейдегі Қазақстан жылы.

2004- Қазақстандағы Ресей жылы.

2003-2005- Ауыл жылдары.

Қосымша 1

Отан

Бақытты боп жүргенім

Сенің арқаң, Ұлы Отан.

Елім менің –тірегім,

Құшағында гүл атам.

Шығысыңнан арайлы,

Күліп атқан құба таң.

Сенен бақыт тарайды

Баршамызға Ұлы Отан.

Сарқылмайтын қуатым,

Тірегімсің сен, Отан.

Мәңгі соғып тұратын

Жүрегімсің сен, Отан!

Ту

Күнді құшқан қас қыран,

Аясында қалқыған

Аспан түсті туым бар

Көк теңіздей шалқыған.

Көкірек жауар шымқай өң,

Көрген жерден елітер,

Көркем өрнек, кең көңіл

Көл пейілге кенелтер.

Тәжім етіп бас иер,

Туы елімнің егемен.

Тұтастығым куәсі

Туғандай бір енеден.

Елдігімді әлемге

Паш ететін байрағым,

Тұнық менің көгімдей

Әуемде мәңгі жайнаған! Б.Бәмішұлы

Елтаңба

Дүние әлем көзіндей,

Дөңгеленген жамалы.

Еге елімнің қорғаны-

Кереге қанат қамалы.

Көгілдір көктің жүзінде

Шаңырақ-күн, уық-нұр.

Мәңгі сенбес күйінде,

Маңдайдан жұлдыз туып тұр.

Қуат отын қоздырған

Қос қанатты пыпағым.

Хас тұғырға қондырған

«Қазақстан» -Ұраным.

Тұлғасында түзілген

Ыстық қаным, діл, арым.

Төріме іліп,

Төсіме

Тағып жүрер Тұмарым!

Әнұран

Қаһарман қажыр, қайратым,

Шайлықпас текті айбатым.

Арман, абырой, толғаныс-

Айтылатын ар, затым.

Жұртымның мұң, мұратын

Құлқыма құйып тұратын

Сіңірген тұла бойыма,

Тәңірлік күштің қуатын.

Жан дауысы халқымның

Шабыттана шырқалар.

Киелі сөз, сазды әуен

Шырқағанда, нұр тамар.

Беріле тыңдап,

Егіле

Жанып тұрар мың жанар.

Қазақ елі

Біз қазақ еліміз бастан не көрмеген.

Намысын ешкімге қолынан бермеген.

Тұс –тұстан анталап, көз сүзген жаулардан

Кең байтақ даласын қас қақпай қорғаған.

Төрінде жерімнің байрағым желбіреп,

Тұп –тұнық аспаным тұрады мөлдіреп.

Қазақтың тілері ата жол салтымен

Достасу, туысу әр елдің халқымен.

Қонақжай халықпыз, жомартпыз, дарханбыз,

Келешек күндерге тәтті үміт артқанбыз.

Таныған жұмыр жер Алаштың баласын,

Қазақтың елі мен даңқты даласын.

                                                    Шаймерген Әлдибекұлы

ҮШ БАҚЫТЫМ

Ең бірінші бақытым – Халқым менің,

Соған берем ойымның алтын кенін.

Ол бар болса, мен бармын, қор болмаймын,

Қымбатырақ алтыннан нарқым менің.

Ал екінші бақытым – Тілім менің,

Тас жүректі тіліммен тілімдедім.

Кей – кейде дүниеден түңілсем де,

Қасиетті тілімнен түңілмедім.

Бақытым бар үшінші – Отан деген,

Құдай деген кім десе, Отан дер ем!

... Оты сөнген жалғанда жан барсың ба?

Ойланбай – ақ кел дағы от ал менен.

Түтін түтет,

Өс, өрбі, көгере бер,

Немерелер көбейсін, шөберелер.

Жадыңда ұста :

Жақсылық күтпегейсің!

От емес, оқ сұрасаң менен егер!

 

Үш бірдей бақытым бар алақанда,

(Мені мұндай бақытты жаратар ма?!)

Үш күн нұрын төгеді аспанымнан,

Атырау, Алтай, Арқа, Алатауға!!!

                                                Мұқағали Мақатаев

ЖАН  ДАЛА  – ЖӘННАТ  ДАЛА

Өзіңсің , Қазақстан, ән, арманым да,

Аяулым, алтын бесік, қара орманым да.

Бір нәрсе жетпейді деу қате болар

Өзіңдей ұлан байтақ далам барында.

Гүл дала – Қазақстаным.

Сен үшін бар сөздіктен сөз таңдайын көп,

Сен барда басылмайды жез таңдайымда от.

Мен сенен кете алмаспын, амалсыздан

Бір кетсем, оралармын бозторғайың боп.

Ән дала – Қазақстаным.

Сен барда ғажап шебер, ғажап ұстамын,

Түсінем өзендердің саз ағыстарын.

Қалай ақын болмайын, мен түгілі

Ұшады көгіңе жыр жаза құстарың.

Қырандар қанатында даңқы кеткен,

Дән дала – Қазақстаным.

Сен менің шұғылаға толған даламсың,

Жасампазым, сан  асу жолдарды аларсың.

Бабамның көздерінің қарашығы ең,

Баламның бақытына да қорған боларсың.

Жан дала – Қазақстаным.

Керемет өріледі гүл өңірде өлең,

Кезің қандай өрік пен шие гүлдеген.

Жүрегіме сыйғызып бар бейнеңді,

Қалсам деп ем өзіңнің жүрегіңде мен.

Кең дала – Қазақстаным.

Керегі жоқ даңқ дейтін маған сөренің,

Жетер біраз есіңде қала алса өлеңім.

Халқым маған сенеді әлсіз демей,

Үйткені мен, туған жер, саған сенемін.

Жасай бер , Қазақстаным.

                                                 Күләш Ахметова

ТУҒАН  ЕЛІМ

Менде сөйлер сөз болса –

Өзің берген сөзің ғой!

Менде көрер көз болса –

Өзің берген көзің ғой!

Шаттық құшқан шеруде,

Күйді өтерген өзің ғой!

Қиындықты жеңуге

Үйреткен де өзің ғой!

Толқығанда сезім –ой,

Әппақ арым, тілегім.

Туған елім өзің ғой –

Арқа сүйер тірегім!

Туған елім, өзіңнің,

Жазираңды кездірдің.

Жайма –шуақ кезімнің,

Рахатын сездірдің!

Туған елім – гүл елім,

Қасиетіңді білемін.

Өзіңе деп жүремін –

Лүпілдеген жүрегім!

                                   Бәкір Тәжібаев

ЕЛ

(Тоқсан ауыз сөз)

Қайтесің , дос, тамағыңды құр кенеп!

Қиналғанда

Жолдас емес,

Жыр керек.

Сөздің бәрі құдіретті,

Әйтсе де

ЕЛ деген бар,

Оның орны бір бөлек!

Сөз дейміз ғой,

Өз сөзіме иемін.

Осы сөзден сауыт тоқып киемін.

ЖЕР дегенде

Туған ауыл шетінде

Топырағын жатып алып сүйемін.

Мен – домбыра,

Сөзден жонған тиегім.

Ой дегенің осы сөздің жиені.

ЕР дегенде

Атып тұрып орнымнан,

Кішірейіп,

Ақ басымды иемін!

Тектен –текке жазылған жоқ осы өлең!

Өлең – қымыз беру емес кесемен.

АНА десе,

Бүктеуімнен жазылып,

Жолына оның кілем болып төселем!

Бағасы бар,

Орыны бар әр айдың.

Мен әр айға үмітпенен қараймын

БАТЫР десе,

Зиратының басына

Құлпытас боп тұруға  ұзақ жараймын!

Шаттық емес,

Жаныңды жер уайыммын.

Бүйіріңе балта тиген қайыңмын.

АҚЫН десе,

Нөкері боп дарынның

Шашбауын, дос, көтеруге жараймын.

О, Ағайын, ажыраспа!

Ұйысқан!

Тымық,

Тынық тірлігі бол мүйістің!

КӨСЕМ десе,

Тосып мына кеудемді,

Оққағары болуға оның тиіспін!

Қайтесің ,дос, тамағыңды құр кенеп!

Қиналғанда

Жолдас емес,

Жыр керек.

Сөздің бәрі құдіретті,

Әйтсе де

ЕЛ деген бар,

Оның орны бір бөлек!

Сайран далам!

Қайран далам – кенішім!

Қақпақылдай қаға аласың мені шын.

Кемеңгердің

Даналардың өзі де

Көп ұлының бірі ғана Ел үшін!

                                                      Қадыр Мырза Әли

ТӘУЕЛСІЗДІК – ҚҰРДАСЫМ!...

Тарих –кесіп кіндігін,

Халық – ашқан түндігін:

ТӘУЕЛСІЗДІК-

Құрдасым,

Біз – төліміз бір күннің....

Жалғап нұрлы жолды алға,

Болам елге қорған да:

Еркіндікпен –

Егізбін,

Он жастамын,

Ол да – онда!...

Атам менің желпініп:

«Ер жігіттің – серті нық!...

Құрдасыңа сай болып,

Көрсет, - дейді, - өр қылық!...»

Биік болса мақсатты ой,

Құрдас... деген жақсы –ақ қой!

Асып –тасып кей –кейде,

Кеткім келер бастап той!...

Асқақтату ізгі әнді,

Өрлік дер ем бұл дағы:

Өйткені өмір – Ұлы той,

Тарқамайтын думанды...

Бойкүйездік жат маған,

Елім еркін,

Шат заман!...

Мен: Әлемге –

ТӘУЕЛСІЗ,

ҚАЗАҚПЫН, - деп мақтанам!...

                                        Өтепберген Ақыпбекұлы

РЕСПУБЛИКА КҮНІМЕН, ЖАЙСАҢ ХАЛҚЫМ!

Рухынан жақсылардың нұр саулаған,

Жанымды мейірімі құрсаулаған.

Жайсаң өлке, жайдары Қазақстан,

Шуақ шашқан сәулелі күнсің маған!

Нұрына шомылдырып алтын күннің,

Республикам ертеңге талпындырдың.

Өзінен шабыт алып ақын қиял,

Шалықтап кең далада шалқып жүрмін.

Егемен елім десем, сенім кіріп,

Бойымды билеп кетер сенімділік.

Ешкімге ауыстырмас алтын Отан,

Жырлаймын қасиетіңді төгілдіріп.

Жақсылар жанын қиды қасіретпен,

Алаштың ерлері бар асыл өткен.

Арманым болмас еді-ау туған елім,

Гүл жайнап, қазақ болып тасып өтсем.

Өр Елім, маңдайыңнан жарық көрдім,

Бабалар өнегесін алып келдім.

Ескерткіш Елім үшін орнатпасам,

Мына жалған өмірге неғып келдім?

Жарқырап жанған күндей азаттығы,

Көрінер ұлтымның да ғажаптығы.

Республика күнімен құттықтаймын,

Өйткені ол - Ұлт күні, Қазақ күні!

                                             Ж. Ақылбайұлы

Отан- сенің, ата-анаң,

Отан- досың, бауырың.

Отан- өлкең, астанаң,

Отан- аудан, ауылың.

Отан- тарих, Отан- тіл,

Жасаған елің, ер халқың.

Отан- өлең, Отан- жыр,

Көтерген көкке ел даңқын...

Отан осы, достарым,

Көңілге мұны түйе біл.

«Отан» деп өс, жас қауым,

Оны ардақтап, сүйе біл.

                                   Б. Ысқақов

ҚАЗАҒЫМ – ЕЛІМ

Талайлы тағдыр, тәнтімін саған,

Осындай Отан сыйладың маған.

Осында туып, осында өскен

Әулие әжем, баһадүр бабам.

Жәннаттан артық ғажабым менің –

Мәңгілік мақтан Қазағым – Елім.

Дариядай тасыр дәулетің ертең,

Шұғыладай жайнар сәулетің көркем....

Тебіренте жүрек терімді төгем,

Болардай ырза әулетің ертең!

Жәннаттан артық ғажабым менің –

Мәңгілік мақтан Қазағым – Елім!

                                               М. Әлімбай

 

Тілім – қазақ, тегім – түрік, ислам– дінім, иманым,

Ұлт едім мен ұлы едім, құл бол деп жат қинады....

Жоңғарға да, шүршітке де дес бермеп ем, орыстың,

Құшағына еніп кеттім, жел сөзіне иланып.

«Тілім – шұбар, тегім –күмән, имансызбын , дінсізбін,

Өз - өзімді алдарқаттым», - дедім, - елге мұңсызбын,

Халқымды да, салтымды да дайын болдым сатуға,

Жерім тозды, елім азды, күні осы ғой құнсыздың.

 

Өзегімде өкініш бар, баққа қалдым жарымай,

Өзімді  өзім сыртқа тептім, қасиетімді танымай.

Хан Абылай ұмыт қалды, Қабанбай мен Бөгенбай,

Отаршылға оқ боп тиген Кенесары , Ағыбай.

Төл тарихтан бейхабармын, айтуға оны арландым,

Ажыратпай ғасыр озды, ақиқат пен жалғанды,

Көзайым боп таптым қайта  Ахаң, Жахаң, Жүсіпбек,

Шер көңілді Шәкәрім мен ұлы ақын Мағжанды.

Кіл қаймағын қалқып алған, көк жасығын қалдырып,

Отызыншы жылғы ойраннан қауым қалды мәңгіріп.

Арманда өткен Бейімбеттің, Ілиястың, Сәкеннің,

Тым болмаса жатқан жерін табармыз деп жанды үміт.  

           

Желтоқсанда еркіндігін мұрат тұтқан халықтың,

Жалын жастар, ерлік жолы жалғасқанын таныттың.

Қайрат сынды қайраттанған бауырларым мәңгілік.  

Рух көтеріп тұрып қалды тұғырында даңқтың.  

                                                                               Ж. Игіман                                                               

Қосымша 2

Даналардан шыққан сөз

    

Атадан жақсы ұл туса,   

Елінің туы болады.

Атадан жаман ұл туса,

Елінің соры болады.

                               Қазыбек би.

Алтын ұяң -  Отан қымбат,

Құт береке – атаң қымбат,

Асқар тауың - әкең қымбат,

Мейірімді – анаң қымбат,

Туып өскен елің қымбат.

                                       Төле би

Туған жердей жер болмас,

Туған елдей ел болмас.

                                    Әйтеке би

      

Дүниеде туған еліңнен артық ел де, жер де жоқ.

                                                          Ғабит Мүсірепов

Екі Отан жоқ.

Жалғыз Отан – мекенің

                                  М. Мақатаев

    Алтын анам, Отаным, сенен аяр жаным жоқ, сенен іркер күшім жоқ, - деп ер қайратыңа мін- дағы өрге бас.

                                                                   Мұхтар Әуезов

       Адал адам Отанын сүйеді. Адал, ақ жүрекке Отан анасындай. Отанның дегенін істеу – қуаныш, мақтаныш. Отанға деген махабатты бізде өлшеуге болмайды.

                                                                               Баубек Бұлқышев

       Отан - өткенімізді танып, бағалай білу, ең әуелі, өзімізді қадірлей білу.

                                                                Ахмет Байтұрсынұлы

      Отан – адамның туып -өскен жері, атамекені, ел-жұрты, табиғат байлықтары, халқы, қоғамдық және мемлекеттік құрылысы тіл, мәдениет, тұрмыс- салт, әдет –ғұрып ерекшеліктері бар белгілі бір халықтың тарихи тұрағына айналған аумақ.

                                                                   Бауыржан Момышұлы.

        Отан – от басынан басталады, демек өз бесігің , өз үйің.

                                                                  Бауыржан Момышұлы

        Қазақ даласы – Ұлы Түркі елінің қара шаңырағы.

                                                      Нұрсұлтан  Әбішұлы Назарбаев

        Өзінің елін сүйе алмайтын адам ештеңені де сүйе алмайды.

                                                               Д. Байрон.

        Өтелмейтін қылмыс бар: ол – Отанға опасыздық жасау.

                                                                     П.Буаст.

Отырар ойран болар ма,

Бір сатқын жығып бермесе ?!

                                                                  О. Сүлейменов

        

    «Отан » дегеніміз – төрт қана дыбыстан тұратын комплекс. Осыны айтқан кезде қазақ тілін білетін кез келген адам көз алдына өзінің атамекенін елестетеді

                                                                       М. Арын

Ата жұрты бұқара

Өз қолында болмаса,

қанша жақсы болса да,

Қайратты туған ер ғаріп.

                             Асанқайғы

Дүниеде, тарихта ер елден артық ел бар ма?! Ер жолымен өткен елдердің тарихынан сұлу тарих бар ма?! Елін «ел екен» дегізіп өткен ұлдарға өлім бар ма, сірәда?! Елдің белін көтеретін ер ұл туған аталық пен аналық қандай бақытты! Ер серігі болған жар жарастық қандай сұлу! Қорлық өмірге көнгенше, қадырлы өлім таңдармын дейтін жас жалын қандай биік мағыналы!                                                        М.Әуезов

Бұл даланы анам жаспен суарған,

Бұл далада атам қолға ту алған,

Бұл далаға жылап келіп уанғам,

Бұл даланы көріп алғаш қуанғам,

Бұл далада өскен жанда жоқ арман!                                  Қ.Аманжолов

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

  

        Абылай хан / Құраст. З.Тойшыбай.-Петропавловск: Астана, 2005.-477 б.

       Аймауытов Ж. Бес томдық шығармалар жинағы. Екінші том. Романдары. – Алматы : Жібек жолы, 2003.- 312 б.

     Ақсақ құлан . Ертегі – фильм. Суретті – кітапша.

  

     Ақылдың кені / Құрас.Қ. Жарықбаев. – Алматы:Қазақстан,1991.-265 б.

     Ақыпбекұлы Ө. Ажарлы Астана : Балаларға базарлық - өлеңдер / Ө. Ақыпбекұлы.- Астана : Елорда, 2002.- 120 б.

     Алтын сырнай . Ертегілер / Құрастырып, тәржімалаған Ғ.Доскенов. – Алматы: Өнер, 1992.- 96 б.

     Асылов Ұ. Әдеп: инабаттылық дәрістері : 10-11 сыныптарға арналған оқу құралы / Ұ. Асылов . – Алматы : Рауан, 1998.- 272 б.

     Атамекен сиқырлы елінің аңыздары = Легенды волшебной страны Атамекен.- Шымкент: Шикула и К, 2004.- 160 б.

     Ауыл кеші көңілді: Халық әндері / Құраст.: Х.Тілемісов. – Алматы : Қайнар, 1985. – 566 б.

    Ахметов С. Қуыр –қуыр, қуырмаш: Балалар ойындары / С.Ахметов. – Алматы: Өнер, 1993. – 127 б.

     Әбділдаұлы О. Шапағат: Жол –жоралғы жырлары / О. Әбділдаұлы. – Алматы: Жеті жарғы, 1998. – 112 б.

      Әлдибекұлы Ш. Тағы бір таң атты / Ш.Әлдибекұлы. – Алматы : Санат, 2002. –160 б.

     Әлімбай М. Отанның орны – жүректе: Туған Қазақстан туралы толғамды ойлар. Эссе / М.Әлімбай.- Алматы, 2000. – 153 б.

    Әлімқұлов Н.  Барабаншы қоян. Өлеңдер.- Алматы:Жазушы,1975.-61б.

    Ән жәрмеңке = Песни народов Казахстана / Құрас.: Р.Р. Рустамова. – Алматы: Жеті жарғы, 1995.- 672б.

    Байғабылова Қ. Киіз үй / Қ. Байғабылова ; Сурет. А.Краус.- Алматы : Аруна LTd , 2001.- 11б.

     Байпақов К.Ұлы жібек жолы.- Алматы : Аруна, 2003.- 11б.

    Балтық жағалауындағы халықтардың ертегілері.- Алматы: Қазмемкөркемәдеббас.,1956.-217б.

    Бейсенова Ә.С. Қазақстанның географиялық атласы.- Алматы: Глобус,2003.-64 б.,илл.

     Вэсамахта бэхагэха. Методическое и практическое пособие.- Иерусалим : Джойнт,2002.-428с.

    Дәуренбеков Ж. Менің Қазақстаным = My Kazakhstan / Ж.Дәуренбеков. – Алматы: Ана тілі, 2001. – 39 б.

    Досжан Д. Түркістан.- Алматы: Аруна, 2001.-11б.

    Ежелгі Қазақстан : Қазақстан балалар энциклопедиясы.- Алматы: Аруна, 2002.- 224 б.,илл.

   

     Елшібеков Ж. Сен білесің бе? .- Алматы : Жалын , 1981.- 224 б.

    Жанайдаров О. Менің елім – Қазақстан : балаларға арналған энциклопедия / О. Жанайдаров. – Алматы. Балауса, 2003.- 160 б.

    Жеңімпаздар. Ұлы Отан соғысына қатынасқан Қазақстан жазушыларының естелік әңгімелері./ Құрастырған Ж.Тілеков.- Алматы: Жазушы, 1956.- 500б.

     Жұмаділов Қ. Атамекен: Роман.- Алматы: Жалын, 1985.- 344б.

    Жұмаханов Т. Алтын Орда: Қазақ хандығы (Iбөлім):Қазақстан балалар энциклопедиясы.- Алматы: Аруна, 2004.- 224б.,сур.

    Жүздесу: Жас жазушылардың таңдамалы әңгімелер жинағы.- Алматы: Жалын, 1979.-432б.

    Жүнісов А. Бабалар дәстүрі : Қазақтың байырғы тұрмыс –салт ғұрыптары / А.Жүнісов ; Өңдеп баспаға әзірлеген Т.Сәукетаев Р.- Алматы, 1994. – 78 б.

     Жүсіп Қ. Таңғажайып Бейбарыс.-Алматы:Арыс, 2000.-73 б.

    Зымыран құс: Ертегілер/ Ауд. М.Әлімбаев, С.Өмішева.- Алматы: Жалын, 1986.- 192б.

    Иманбаев Т. Демалыс сағатында.- Алматы: Қазмемкөркемәдеббас.,1957.-107 б.

    Иманбаев Т. Ойлан, тап.- Алматы: Қазақстан, 1992.-128б.

    Кенжеахметұлы С. Қазақтың салт –дәстүрлері мен әдет – ғұрыптары / С.Кенжеахметұлы . – Алматы : Ана тілі, 1994. – 79 б.

   Қазақ жұмбақтары . – Алматы : Ана тілі, 1993. – 112 б.

   Қазақстан / Текстің авторы К. Серікбаева : Фото суреттің авторы Д. Замурович : Қазақшаға ауд. А. Сейдімбек.- Алматы, 1995.- 288 б: сур.

    Қазақстан елімен сиқырлы саяхат = Волшебное путешествие по стране Казахстан : Әр түрлі жастағы балаларға арналады. – Шымкент: Шикула и К, 2003. – 192 Б.

       Қазақстан Республикасы: Ақпараттық төлқұжат.-Алматы, Жеті ЖАРҒЫ, 1998.-110 Б.

       Қазақстан Республикасының тарихи және мәдени ескерткіштер Жиынтығы. Жамбыл облысы.- Алматы: РМК ММЕ ҒЗЖИ,2002.-364б., карталар,ил.

    Қазақстан халықтарының ертегілері./Құрас.: аудар. Т.Жанаев, Б.Ахметов.- Алматы: Жалын,1996.-256 б.

    Қазақтар = Казахи : Көпшілікке арналған тоғыз томдық анықтамалық / Құрас.: Е. Әбен т.б.- Алматы : IDKTIPO . Т.4: Асыл сөз. – 1998 . – 367 б.

   Қазақтың мақал – мәтелдері / Құрас.: А.Т. Смайлова. – Алматы : Көшпенділер, 2002. – 312 б.

   Қалиев С. Қазақ халқының салт – дәстүрлері : Орта мектептің 8-9 сыныпқа арналған оқу құралы / С. Қалиев. М. Оразаев, М. Смайылова. – Алматы : Рауан, 1994. – 222 б.

  Қасиманов С. Сиқырлы сыбызғы. Аңыз, ертегілер.- Алматы: Қазмемкөремәдеббас,1961.-58б.

  Құралұлы А. Ұлттық дүниетаным : 3 сыныпқа арналған оқу құралы.-  Алматы: Өнер, 1997.- 48 б: суретті.

 Құрманғали Қ. Қоңыр күз күмбірі.- Алматы: Санат, 2002.-472 б.

 Қыдырбекұлы Б.Алатау. Роман.2 кітап.-Алматы: Жазушы,1991.-544б.

   Мақатаев М. Шығармаларының төрт томдық толық жинағы./ М. Мақатаев. Құрас.: Л. Әзімжанқызы, О. Асқар. – Алматы : Жалын. Т.3.: Өлеңдер мен поэмалары. – Алматы.- 2002.- 431 б.

   Матжан К. Ұлттық киімдер / К. Матжан: Сурет. А.Краус. – Алматы : Аруна LTd, 2001.- 11б.

   Матжанов К. Қазақтың үй жиһаздары / К. Матжанов : Сурет. Н. Тихонова . – Алматы : Аруна LTd, 2002. –11 б.

   Мәуленов С. Шығармалар жинағы : 3 томдық / С. Мәуленов. – Алматы: Жазушы , 1984 Т.3.: Өлеңдер (1968- 1975). – 1984. –486 б.

  

   Мереке / Құрас.: Б. Аманшин. – Алматы : Жазушы, 1980. – 232 б.

   Молдағалиев Ж. Шығармалар жинағы : 3- томдық / Ж. Молдағалиев.- Алматы :Жазушы Т.1,2: 1981 – 438 б.

   Молдағалиев Т. Сағындырған көктемдер : Өлеңдер жинағы / Т. Молдағалиев . – Алматы : Санат, 2001. – 260 б.

   Момышұлы Б. Москва үшін шайқас. Роман.- Алматы: Қазмемкөркемәдеббас.,1964.-404б.

   Мүсірепов Ғ. Қазақ солдаты. Роман.- Алматы: Жазушы,1967.-368 б.

   Мырза Әли Қадыр. Алаштың арманы : Жыр жинағы / Ә. Мырза . – Алматы : Санат, 2001. – 256 б.

  Назарбаев Н. Еуразия жүрегінде.-Алматы: Атамұра, 2005.- 192 б.

  Назарбаев Н.Ә. Сындарлы он жыл.- Алматы: Атамұра,2003.-240б.

   Назарбаев Н.Ә. Туған елім – тірегім / Н. Назарбаев : Құрас.: М. Қасымбеков. – Алматы : Рауан , 2001. – 127 б.

   

   Нұртазина Р.Б. Наурыз / Р. Нұртазина , Л.Асқар; Сурет. В. Пак. – Алматы: Аруна LTd , 2001. – 9 б.

   Ораз Н.Талқандалған тарихат.- Астана: Фолиант, 2003.-488б.

   Рыскелдиев Т. Ұлы көш. Роман. Екінші кітап.- Астана: Елорда,2003.-328 б.

    Салықов К. Жезкиік : Өлеңдер / К. Салықов . – Алматы: Атамұра, 2003. – 216 б.

     Сенің өмірің – сиқырлы әлем = Твоя жизнь – волшебный мир: Әр түрлі жастағы балаларға арналады.- Шымкент: Шикула, 2004. – 256 б.

     Сөз атасы : Мақал –мәтелдер мен қанатты сөздер. – Алматы: Жазушы, 1987. – 208 б.

     Сматаев С. Елім –ай. Роман- трилогия.2-кітап.- Астана: Фолиант, 2003.-424 б.

     Соқпақбаев Б. Менің атым Қожа: Повестер.- Алматы: Жазушы,2001.-208 б.

     Табылдиев Ә. Қазақ этнопедагогикасы : Оқу құралы / Ә.Табылдиев. – Алматы : Санат, 2001.- 320 б.

     Тоғыз құйрықты ақ түлкі: Ертегілер/ Құрастырып, аударған Ғ.Доскенов.- Алматы: Өнер,1991.-272 б.

     Тоқтабаев А. Қазақстанның Астаналары.- Алматы: Аруна, 2002.-11б.

     Тоқтабаев А. Қазақтың ежелгі қалалары.-Алматы: Аруна,2 002.-11 б.

     Толғанбаев А.Қатал тағдыр тәлкегі/ Әдеби жазып өңдегендер- И.М.Савина, С.А.Толғанбаева.- Алматы: Ана тілі,2001.-133б.

     Төреханов Т. Кісенделген Дала- Степь в кандалах.Деректі тарихи роман – трагедия.- Алматы,2003.-416 б.

     Тұрлыбайұлы Ж. Райымбек батыр. Роман.1- кітап.- Алматы: 2004.- 456 б.

      Шаймерденов Е, Елтану әліппесі:Қазақ елінің рәміздері.- Алматы: Рауан,1998.- 158 б.

     Шаймерденов Е. Қазақстан Республикасының Мемлекеттік рәміздері. – Алматы: Жеті жарғы, 2001. – 248 б.

    

     Ысқақаов Қ.. Ақсу жер жаннаты: Роман.- Алматы: Жазушы, 1989.528 б.,портр., суретті.

********

      Аманқараев Г. Тәуелсіздік – туым әрі мерекем [Өлең]  // Қазақстан мұғалімі.-2002.- № 28 – 29 .- 1 б.

       Жақсыбаев А. «Куә болсын арымыз» // Қазақ әдебиеті.- 2001.- № 49.-3 б.

  

      Жомарт Игіман. Тәуелсіздік туралы толғау [Өлең] // Жас алаш.- 1996.- 16 желтоқсан.- 3 б.

      Құлмашев Ә. Қазағым [Өлең] // Қазақстан мұғалімі.- 2001.- 1 қыркүйек.- 12 б.

     Төреханұлы Ж. Туған жерім тұғырым // Қазақстан мұғалімі.- 2001.- 1 қыркүйек.- 9 б.

    Хабдулмажит А. Туған жер [Өлең] // Бастауыш мектеп. 2004.- № 3 .- 50 б.

Мазмұны

Кіріспе.........................................................................................  3б.

Айналайын, Атажұртым!: Әңгіме сағаты...............................  4-7б.

Сүйем сені, туған елім ! : Төменгі сынып оқушыларына

арналған саяхат – ойын.............................................................. 7-14б.

Менің жаңа Астанам: Мектеп жасына дейінгі балаларға

арналған   тақырыптық сабақ................................................... 14-21б.

Тілі басқа-тілегі бір...: Қазақстанда тұратын халықтар

салт-дәстүріне арналған ауызша журнал............................... 21-25б.

Қазақстан рәміздері: Жоғары сынып оқушыларына арналған

тарихи-танымдық турнир........................................................ 26-33б.

Отан, туған жер тақырыбына арналған қазақ жазушыларының  

шығармаларынан үзінді.............................................................. 34-40б.

Сиқырлы саз аспабы: Халық ертегілері бойынша әдеби

мозаика.........................................................................................40-43б.

Ұлы Жібек жолындағы тарихи ескерткіштерге сырттай саяхат:

Орта  сынып оқушыларына арналған..................................... 43-49б.

Сен еліңнің тарихын білесің бе?: Блиц турнир...................... 49-51б.

Өткен жылдар жемісі: Тәуелсіз Қазақстаның тарихи кезеңдері..52б.

    Қосымша: 1. Қазақстан тақырыбына арналған өлеңдер....53-61б.

    Қосымша: 2. Даналардан шыққан сөз..................................62-63б.

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі............................................ 64-69б.

     

Құрастырғандар: Мұқашева Ш.Б., Нүсіпбекова Г. Т.

Редакторы:  Раева С.Қ.

Шығаруға жауапты: Раева С. Қ.

Қазақстанның С. Бегалин атындағы мемлекеттік республикалық балалар кітапханасының ротопринтінде басылған

Тапсырыс №     Таралымы    дана                 Көлемі        

«    » ----------------          2005 жылы басуға берілді    

  


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

14091. Людина і суспільство. Проведення тематичної атестації. План-конспект уроку з англійської мови для учнів 11-х класів 50 KB
  112 Планконспект уроку з англійської мови для учнів 11х класів Тема: Людина і суспільство Підтема: Читання. Проведення тематичної атестації. Мета: Удосконалювати навички самостійної роботи. Практикувати вміння застосовувати отримані знання за темою Reading Обладнанн
14092. Здоровий спосіб життя. План-конспект уроку з англійської мови для учнів 11-х класів 25.78 KB
  Планконспект уроку з англійської мови для учнів 11х класів Урок 113 Тема: Природа й людина Підтема: Здоровий спосіб життя. Мета: Практикувати учнів в аудіюванні мовленні читанні. Тренувати учнів у вживанні конструкцій з герундієм Gerund. Обладнання: підручник текс
14093. Свята в Україні. План-конспект уроку з англійської мови для учнів 11-х класів 38 KB
  Планконспект уроку з англійської мови для учнів 11х класів Урок 115 Тема: Людина й природа Підтема: Свята в Україні Мета: Повторити ЛО теми. Практикувати учнів у непідготовлених висловлюваннях за темою уроку. Продемонструвати граматичні структури Perfect Infinitive у ти
14094. Шляхи покращення маркетингової діяльності ДП ВАТ «Київхліб» «Булочно-кондитерський комбінат» 1.07 MB
  Виявлення маркетингових можливостей, які відповідають ресурсам фірми; визначення маркетингових загроз і розробка заходів щодо знешкодження їхнього впливу; виявлення сильних сторін фірми й зіставлення їх з ринковими можливостями; визначення слабкостей фірми та розроблення стратегічних напрямів їх подолання; виявлення ролі функціональної маркетингової стратегії в розвитку підприємства; напрацювання комбінованої стратегії росту для ДП ВАТ «Київхліб» «Булочно-кондитерський комбінат»...
14095. Наша Земля - наш дім. План-конспект уроку з англійської мови для учнів 11-х класів 16.31 KB
  Планконспект уроку з англійської мови для учнів 11х класів Урок 118 Тема: Природа й людина Підтема: Наша Земля наш дім. Мета: Закріпляти та розвивати мовні навички. Підкреслити необхідність захисту оточуючого середовища. Обладнання: підручник плакати малюнки за...
14096. Оценка анализа и конкуренции на примере ООО «Уралпромсрой» за период 2007-2008 годов 133.96 KB
  Стратегический менеджмент как концепция управления фирмой позволяет взглянуть на организацию как на единое целое, объяснить с общесистемных позиций, почему происходит постоянное перераспределение ролей основных участников рынка.
14097. Роль массажа в комплексной реабилитации больных бронхиальной астмой 48.78 KB
  Астма - это хроническое воспалительное заболевание дыхательных путей. При наличии предрасположенности это воспаление вызывает повторяющиеся приступы кашля, хрипов, возникает чувство сдавления в груди, дыхание затруднено
14098. Форматування диска. Діагностика та дефрагментація дисків. Відновлення інформації на диску. Правила записування та зчитування інформації з дискет 218.5 KB
  Тема: Форматування диска. Діагностика та дефрагментація дисків. Відновлення інформації на диску. Правила записування та зчитування інформації з дискет. Мета: Охарактеризувати нову тему висвітлити її роль в курсі інформатики. Ввести поняття форматування діагностики
14099. Розпис тарелі «Летіла зозуля з яру в долину» та Ліплення з пластиліну на тему «Красивий кіт» 1.47 MB
  Конспект залікового уроку з Образотворчого мистецтва проведеного в 2А класі ЗОШ ІІІІ ступенів № 2 Тема уроку: Розпис тарелі Летіла зозуля з яру в долину. Мета. Ознайомити учнів із традиційним видом українського декоративноприкладного мистецтва – петриківським ...