15032

Әдеби шығарма, көркем мәтінді проблемалық талдай оқыту жолдары

Доклад

Литература и библиотековедение

Қазіргі педагогтың кәсіби біліктілігі. Қарағанды қалалық білім басқармасы Білім дамыту Орталығы V қалалық ғылымиәдістемелік конференциясының жадығаттары 28 сәуір 2003ж.Қарағанды 2003ж. 35 бет Әдеби шығарма көркем мәтінді проблемалық талдай оқыту жолдары Ахано...

Казахский

2013-06-10

42 KB

7 чел.

Қазіргі педагогтың кәсіби біліктілігі.

Қарағанды қалалық білім басқармасы

Білім дамыту Орталығы

V қалалық ғылыми-әдістемелік конференциясының жадығаттары 28 сәуір 2003ж.-Қарағанды, 2003ж. 3-5 бет

Әдеби шығарма, көркем мәтінді проблемалық талдай оқыту жолдары

Аханова Б.Ж.

№92 қазақ гимназиясы

Мектепте әдебиетті оқытудың мән-маңызы көркем туындыны оқыту, талдау, оқырмандық пікір қалыптастырумен ашылмақ. Көркем туындыны оқу бар да, талдау бар. Талдау оқусыз жүзеге аспайды. Оқу баланың өз еңбегімен жүзеге асс, талдау мұғалім, оның ұйымдастыруы, жобалауы, тиімді жағын ойластыруы арқылы жүзеге асады. Көркем мәтінді оқушы қалай оқып, қабылдайды, қандай ой туады, өз көзқарасын қалай жеткізеді – бұл оқушы мен мұғалімнің бірлескен еңбегінің жемісі болмақ.

Қазіргі әдістемеде талдау жасаудың 4 түрі /образ бойынша, тақырыптық, проблемалық, тұтас немесе автор ізімен/ ұсынылып жүр. Қандай талдау түрі болса да, не мақсат көзделеді? Бұл сұраққа әдіскер Қ.Бітібаеваның сөзін негізгі ала жауап берсек:

  1.  Оқушының туындыны қабылдауы, әсері, эмоциясын тану,
  2.  Эстетикалық талғамын қалыптастыруға сеп болу,
  3.  Таным қабілеті, ойлау белсенділігі мен дербестігін ұштау,
  4.  Ең бастысы – көркем туынды бойынша талдау жасау, пікір айту жолдарын меңгерту /тақырыбы, авторлық идея, образдар жүйесі, сюжеттік-композициялық ерекшелігі, көркемдік-эстетикалық жағын т.б. кешенді түрде қарастыру/.

Көркем туындыны оқытып, сауатты талдауға қол жеткізу үшін автордың мақсат-мұратын, ойын білдіретін әрбір деталь, көркемдік тәсілді дәл танып, жазушы шеберлігін оқушыға дұрыс таныта білу керек.

Оқушының танымдық-шығармашылық қабілетін, ойлау белсенділігін дамытатын, өз жоба-жорамалын ұсыну, салыстыру негізінде дұрыс шешім табуға жетелейтін әдістің бірі – проблемалық талдау.

Ол көркем туынды негізіндегі проблеманы дәл танып, ізденіске, әдеби айтыс-тартысқа жетелейтін сұрақтар әзірлеуді қажет етеді. Сұрақ авторлық идея, проблема, кейіпкер іс-әрекеті т.б. негізінде туындайды.

Осы негізде талдаудың мынадай жобасын, үлгілерін ұсынамын:

ІІ. Көркем туынды негізіндегі автор ойы, идеясына талдау жасау.

10-сыныпта М.Дулатовтың азаматтық лирикасын оқытуда мәселеге дәстүр және жаңашылдық тұрғысынан қарау, отаршылдық езгіге қарсы күрескерлік үні, әсіресе жер мәселесін ХҮІІІ ғасырдағы жыраулар поэзиясы, ХІХ ғасырдағы «зар заман ақындары», Махамбеттің күрескер поэзиясынан бастап талдау тиімдірек. Дәстүрлі тақырып, оған Міржақыптың жаңаша көзқарасы, жаңаша жырлауы туралы сөз қозғау оқушының өткен материалға қайта үңілуіне, негізгіні саналы игеруіне мүмкіндік туғызады.

ІІ. Кейіпкерлердің іс-әрекетін салыстыру арқылы автордың образ жасау шеберлігін ашу.

11-сыныпта М.Жұмабаевтың «Батыр Баян» дастанын оқытуда мына сұрақтар негізінде ізденіп, әрі кейіпкерге мінездеме беруге, автор шеберлігіне мән беруге болады:

1. Баян батыр ел намысын ойлаушы күрескер ме, әлде ашу-ызаның құрбаны, қылмыскер ме?

2. Баянның іс-әрекеті /інісін өлтіруі/ саналы, мақсатты әрекет пе, әлде қызғаныштан туған әрекет пе?

3. Ноян ел намысын аяққа басушы сатқын ба, әлде албырт сезім, махабаттың құрбаны ма?

4. Қалмақ қызы неге «сұм сұлу» деп аталған? Автордың ол туралы көзқарасы қандай?

М.Әуезовтың әңгімелерін /«Қорғансыздың күні», «Жетім» т.б./ оқытуда:

1. Жазушының қорғансызы кімдер? Олар неден қорғалуы керек?

2. Қорғансыздар тағдыры қандай ой тастайды?

3. Автор қорғансыздарына қандай көзқараспен қарайды?

ІІІ. Шығарманың көркемдік өрнегіне, автор стиліне талдау.

Бұл үндес, үқсас мәтіндерді салыстыру арқылы жүзеге асады. 11-сыныпта С.Сейфуллиннің «Көкшетауы» мен М.Жұмабаевтың «Батыр Баян» дастандарының тілін талдау үшін екі ақын шығармасындағы сұлу Көкше келбетін салыстырып, стильдік ерекшелігін ашуға болады. Төменде оқушының жұмысы көрсетілген:

Көкше келбеті

Сәкенше     Мағжанша

1. Арқаның кербез сұлуы   Сарыарқаның аралы

2. Сексен көл – алтын кесе  Бурабай мөп-мөлдір, дөп-дөңгелек Ай

3. Жан-жақтан ертелі-кеш бұлттар келіп,  Бұлт құшқан мәңгі мең-зең Көкшетауға

жүреді біліп-кетіп есенсауын    Бөлектау: «Ой, бауырым» дер

4. Сұлу бетін дамылсыз жауын жуған    Көкшенің тас жүрегі жаралы да

Тағы бір оқушы І.Жансүгіровтің «Құлагер» дастанындағы суреттермен салыстырып, өзіндік қорытынды ұсынады: «Ақындар кейіптеу арқылы Көкшенің сұлу табиғатын жандандыра суреттеген, Көкшетау – кербез, кең далада бойын күткен /Ілиясша/ бір ару. Менің ойымша, Мағжанның көкше аруы мұңдылау, қалың ой құшағында, ақын сол арқылы алдағы трагедиядан сыр бергенде».

ІҮ. Тақырыптас шығармаларды қатар, салыстыра талдау.

Бұл жұмысты 10-сыныпта ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі әйелдер теңсіздігі мәселесі бойынша М.Дулатовтың «Бақытсыз Жамал» романы, М.Сералиннің «Гүлһашима» дастаны, С.Көбеевтің «Қалың мал», С.Торайғыровтың «Қамар сұлу»романдарын өткенде жүргізуге болады, яғни «Бір мәселе, бір тақырып: бірнеше шешім, үйлесім мен қайшылық» сұрағы төңірегінде мәселе қозғау. Сонда оқушы көркем шығарма табиғатын, оның өзегіндегі автор идеясын, онымен байланыста кейіпкер тағдырының әртүрлі шешілуін, суреткер түсінеді.

Ұқсастығы:

  1.  Тақырыбы – қазақ әйелінің теңсіздігі.
  2.  Автор реализмі, жастарды бостандыққа, теңдікке шақыру.
  3.   Бас кейіпкерлер оқыған, ескіше көзі ашық, бостандықты аңсап, баянды махаббат, теңдікке қол созады.
  4.  Осы жолда оларды қолдаушылар бар /не шешесі, не достары/.

Осылайша айырмашылығы да талданады.

Ү. Тарихи және көркем шындықты негізге ала талдау.

Мұнда мұғалім тарих рең ғана болатынын, жазушы кейіпкер бейнесін жасауда өмір  шындығын қалай пайдаланғанын назарда ұстауы керек. Ш.Құдайбердіұлы мен М.Абайұлының «Еңлік-Кебек» дастандарын, кейін М.Әуезовтың «Еңлік-Кебек» пьесасын оқытуда мұғалім үш туындының арқауы – махаббат трагедиясына үш суретке де замана сипаты, ел іішіндегі әлеуметтік жағдайға сәйкес қарағанына мән береді. Оқушыны мына сұрақтар төңірегінде іздендіруге болады:

1. Трагедиялық оқиғаның тууына қандай қоғамдық, әлеуметтік жағдайлар себеп болды?

2. Неге Шәкәрім «Ақтабан шұбырынды» оқиғасын өз сөзіне астар етіп алған?

3. Ғашықтар трагедиясына кім, не кінәлі? Бұған өзің қалай қарайсың?

Осыған орай оқушы ой-толғанысының үзігі:

«Шәкәрім ғашықтар қазасын бір ру, топ, жеке адамның мойнына қоймайды. Қатігездік көптің тарвапынан жасалған, сондықтан кінә жеке адамда емес, тұтас қоғамда. Кеңгірбай би де жастарға ара түсе алмай, заман мен жағдайға бас иген».

«Ақтабан шұбырындыны сөзіне астар етудегі мақсаты – трагедияға себеп болған қоғамдық, әлеуметтік жағдайларды анықтау, оқиғаның өмірлік мәнін көрсету. Шынында, қараңғылық пен ескі салт-сана дәуірлеп тұрған заманда ғашықтар тағдырының қайғылы аяқталуы қисынды деп ойлаймын» т.б.

Осылайша оқыту-талдаудың ұтымды жағы мынада:

  1.  Ақиқатқа жету, проблеманы шешу үшін ізденеді, зерттейді.
  2.  Оқығанды ой жүгіртіп, зерделеп қабылдауына негіз болады.
  3.  Оқушы мәтінге жүгініп, өз ойы, болжамын, көзқарасын айтуға машықтанады.
  4.  Оқытудың жалғаспалық, жүйелілік принципі тоғыса келіп, оқушыға терең білім беру жүзеге асады.

Әдебиеттер:

1. Ақшолақов Т.Қ. Шығарманың көркем айшықтарын таныту. Алматы, 1994ж.

2. Ахметов К.К. Әдебиеттану әліппесі. Алматы, 2000ж.

3. Әбдіғазиев Б. Шәкәрім Құдайбердиев, творчестволық өмірбаяны /методикалық нұсқау/ Алматы, 1989ж.

4. Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі. Алматы, 1997ж.

5. Дәулетбекова Ж. Оқушылардың танымдық қызығушылығын қалыптастыру. Алматы, 1997ж.

6. Хамзин М.Х. Қазақ романдарын қазіргі кезеңде оқыту мәселелері /оқу-әдістемелік құралы/ Жезқазған, 1993ж.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

81259. Демократический политический режим 38.4 KB
  Демократическая политическая система – это организация легальной опирающейся на законы и подконтрольной обществу власти. В демократическом государстве народ является источником власти. Профессионализация власти – отличительный признак государства в котором существует демократический политический режим.
81260. Тоталитарный политический режим 36.12 KB
  Высокая концепция власти гипертрофия руководящего аппарата его проникновение во все поры жизни общества. тоталитаризм характеризуется монополией власти на информацию полным контролем за средствами массовой информации. Все силовые структуры находятся в исключительном подчинении центру политической власти.
81262. Внешние функции государства 38.91 KB
  Основные направления деятельности государства называются функциями государства. К внутренним функциям охватывающим сферу внутренней самостоятельной жизни государства непосредственно касающимся каждого члена общества относятся следующие виды функций. Их количество задачи компетенция взаимоотношения и связи между ними определяются функциями государства.
81263. Внутренние функции государства 38.16 KB
  Предназначение государства Проявляющееся в его функциях есть объективная необходимость выполнения общественно полезной социально обусловленной деятельности. Деятельность государства многогранна она охватывает самые различные стороны общественной жизни. Основные направления деятельности государства называются функциями государства.
81264. Государственный аппарат: понятие, структура, принципы формирования и деятельности 38.36 KB
  В более узком смысле под государственным аппаратом понимают аппарат государственного управления. Наиболее общие характерные признаки государственного аппарата выражаются в следующем: Механизм государства состоит из людей специально занимающихся управлением законотворчеством исполнением законов их охраной от нарушений. Функции всех звеньев государственного аппарата обеспечиваются организационными и финансовыми средствами а в необходимых случаях и принудительным воздействием. Вследствие изменений происходящих в общественной жизни...
81265. Политическая система общества: понятие, структура 35.74 KB
  Политическая система включает организацию политической власти отношения между обществом и государством характеризует протекание политических процессов состояние политической деятельности уровень политического творчества в обществе характер политического участия. исторической и национальной традицией уклада политической жизни политически активным или пассивным населением с кровнородственными связями или без них с развитыми или не развитыми гражданскими отношениями и т. Структуру политической системы составляют политические...
81266. Государство в политической системе общества 37.11 KB
  Признание соблюдение и защита прав и свобод человека и гражданина – обязанность государства ст. В идеале каждое современное государство стремится к тому чтобы его социальная основа закрепленная конституцией которую составляют все подданные государства превратилась в его реальную основу. Особое место и роль государства в политической системе общества определяется еще и тем что в его руках находятся огромные материальные и финансовые ресурсы.
81267. Партии в политической системе общества 38.8 KB
  Политические партии с привычными для нас признаками оформленное членство в партии партийные билеты взносы внутрипартийная дисциплина появились в Европе с возникновением массового рабочего движения. Существующие сейчас политические партии по организационной структуре делятся на: организационно оформленные и организационно неоформленные. В партиях первого типа члены партии получают партийные билеты и платят партийные взносы.