15032

Әдеби шығарма, көркем мәтінді проблемалық талдай оқыту жолдары

Доклад

Литература и библиотековедение

Қазіргі педагогтың кәсіби біліктілігі. Қарағанды қалалық білім басқармасы Білім дамыту Орталығы V қалалық ғылымиәдістемелік конференциясының жадығаттары 28 сәуір 2003ж.Қарағанды 2003ж. 35 бет Әдеби шығарма көркем мәтінді проблемалық талдай оқыту жолдары Ахано...

Казахский

2013-06-10

42 KB

7 чел.

Қазіргі педагогтың кәсіби біліктілігі.

Қарағанды қалалық білім басқармасы

Білім дамыту Орталығы

V қалалық ғылыми-әдістемелік конференциясының жадығаттары 28 сәуір 2003ж.-Қарағанды, 2003ж. 3-5 бет

Әдеби шығарма, көркем мәтінді проблемалық талдай оқыту жолдары

Аханова Б.Ж.

№92 қазақ гимназиясы

Мектепте әдебиетті оқытудың мән-маңызы көркем туындыны оқыту, талдау, оқырмандық пікір қалыптастырумен ашылмақ. Көркем туындыны оқу бар да, талдау бар. Талдау оқусыз жүзеге аспайды. Оқу баланың өз еңбегімен жүзеге асс, талдау мұғалім, оның ұйымдастыруы, жобалауы, тиімді жағын ойластыруы арқылы жүзеге асады. Көркем мәтінді оқушы қалай оқып, қабылдайды, қандай ой туады, өз көзқарасын қалай жеткізеді – бұл оқушы мен мұғалімнің бірлескен еңбегінің жемісі болмақ.

Қазіргі әдістемеде талдау жасаудың 4 түрі /образ бойынша, тақырыптық, проблемалық, тұтас немесе автор ізімен/ ұсынылып жүр. Қандай талдау түрі болса да, не мақсат көзделеді? Бұл сұраққа әдіскер Қ.Бітібаеваның сөзін негізгі ала жауап берсек:

  1.  Оқушының туындыны қабылдауы, әсері, эмоциясын тану,
  2.  Эстетикалық талғамын қалыптастыруға сеп болу,
  3.  Таным қабілеті, ойлау белсенділігі мен дербестігін ұштау,
  4.  Ең бастысы – көркем туынды бойынша талдау жасау, пікір айту жолдарын меңгерту /тақырыбы, авторлық идея, образдар жүйесі, сюжеттік-композициялық ерекшелігі, көркемдік-эстетикалық жағын т.б. кешенді түрде қарастыру/.

Көркем туындыны оқытып, сауатты талдауға қол жеткізу үшін автордың мақсат-мұратын, ойын білдіретін әрбір деталь, көркемдік тәсілді дәл танып, жазушы шеберлігін оқушыға дұрыс таныта білу керек.

Оқушының танымдық-шығармашылық қабілетін, ойлау белсенділігін дамытатын, өз жоба-жорамалын ұсыну, салыстыру негізінде дұрыс шешім табуға жетелейтін әдістің бірі – проблемалық талдау.

Ол көркем туынды негізіндегі проблеманы дәл танып, ізденіске, әдеби айтыс-тартысқа жетелейтін сұрақтар әзірлеуді қажет етеді. Сұрақ авторлық идея, проблема, кейіпкер іс-әрекеті т.б. негізінде туындайды.

Осы негізде талдаудың мынадай жобасын, үлгілерін ұсынамын:

ІІ. Көркем туынды негізіндегі автор ойы, идеясына талдау жасау.

10-сыныпта М.Дулатовтың азаматтық лирикасын оқытуда мәселеге дәстүр және жаңашылдық тұрғысынан қарау, отаршылдық езгіге қарсы күрескерлік үні, әсіресе жер мәселесін ХҮІІІ ғасырдағы жыраулар поэзиясы, ХІХ ғасырдағы «зар заман ақындары», Махамбеттің күрескер поэзиясынан бастап талдау тиімдірек. Дәстүрлі тақырып, оған Міржақыптың жаңаша көзқарасы, жаңаша жырлауы туралы сөз қозғау оқушының өткен материалға қайта үңілуіне, негізгіні саналы игеруіне мүмкіндік туғызады.

ІІ. Кейіпкерлердің іс-әрекетін салыстыру арқылы автордың образ жасау шеберлігін ашу.

11-сыныпта М.Жұмабаевтың «Батыр Баян» дастанын оқытуда мына сұрақтар негізінде ізденіп, әрі кейіпкерге мінездеме беруге, автор шеберлігіне мән беруге болады:

1. Баян батыр ел намысын ойлаушы күрескер ме, әлде ашу-ызаның құрбаны, қылмыскер ме?

2. Баянның іс-әрекеті /інісін өлтіруі/ саналы, мақсатты әрекет пе, әлде қызғаныштан туған әрекет пе?

3. Ноян ел намысын аяққа басушы сатқын ба, әлде албырт сезім, махабаттың құрбаны ма?

4. Қалмақ қызы неге «сұм сұлу» деп аталған? Автордың ол туралы көзқарасы қандай?

М.Әуезовтың әңгімелерін /«Қорғансыздың күні», «Жетім» т.б./ оқытуда:

1. Жазушының қорғансызы кімдер? Олар неден қорғалуы керек?

2. Қорғансыздар тағдыры қандай ой тастайды?

3. Автор қорғансыздарына қандай көзқараспен қарайды?

ІІІ. Шығарманың көркемдік өрнегіне, автор стиліне талдау.

Бұл үндес, үқсас мәтіндерді салыстыру арқылы жүзеге асады. 11-сыныпта С.Сейфуллиннің «Көкшетауы» мен М.Жұмабаевтың «Батыр Баян» дастандарының тілін талдау үшін екі ақын шығармасындағы сұлу Көкше келбетін салыстырып, стильдік ерекшелігін ашуға болады. Төменде оқушының жұмысы көрсетілген:

Көкше келбеті

Сәкенше     Мағжанша

1. Арқаның кербез сұлуы   Сарыарқаның аралы

2. Сексен көл – алтын кесе  Бурабай мөп-мөлдір, дөп-дөңгелек Ай

3. Жан-жақтан ертелі-кеш бұлттар келіп,  Бұлт құшқан мәңгі мең-зең Көкшетауға

жүреді біліп-кетіп есенсауын    Бөлектау: «Ой, бауырым» дер

4. Сұлу бетін дамылсыз жауын жуған    Көкшенің тас жүрегі жаралы да

Тағы бір оқушы І.Жансүгіровтің «Құлагер» дастанындағы суреттермен салыстырып, өзіндік қорытынды ұсынады: «Ақындар кейіптеу арқылы Көкшенің сұлу табиғатын жандандыра суреттеген, Көкшетау – кербез, кең далада бойын күткен /Ілиясша/ бір ару. Менің ойымша, Мағжанның көкше аруы мұңдылау, қалың ой құшағында, ақын сол арқылы алдағы трагедиядан сыр бергенде».

ІҮ. Тақырыптас шығармаларды қатар, салыстыра талдау.

Бұл жұмысты 10-сыныпта ХХ ғасырдың басындағы қазақ әдебиетіндегі әйелдер теңсіздігі мәселесі бойынша М.Дулатовтың «Бақытсыз Жамал» романы, М.Сералиннің «Гүлһашима» дастаны, С.Көбеевтің «Қалың мал», С.Торайғыровтың «Қамар сұлу»романдарын өткенде жүргізуге болады, яғни «Бір мәселе, бір тақырып: бірнеше шешім, үйлесім мен қайшылық» сұрағы төңірегінде мәселе қозғау. Сонда оқушы көркем шығарма табиғатын, оның өзегіндегі автор идеясын, онымен байланыста кейіпкер тағдырының әртүрлі шешілуін, суреткер түсінеді.

Ұқсастығы:

  1.  Тақырыбы – қазақ әйелінің теңсіздігі.
  2.  Автор реализмі, жастарды бостандыққа, теңдікке шақыру.
  3.   Бас кейіпкерлер оқыған, ескіше көзі ашық, бостандықты аңсап, баянды махаббат, теңдікке қол созады.
  4.  Осы жолда оларды қолдаушылар бар /не шешесі, не достары/.

Осылайша айырмашылығы да талданады.

Ү. Тарихи және көркем шындықты негізге ала талдау.

Мұнда мұғалім тарих рең ғана болатынын, жазушы кейіпкер бейнесін жасауда өмір  шындығын қалай пайдаланғанын назарда ұстауы керек. Ш.Құдайбердіұлы мен М.Абайұлының «Еңлік-Кебек» дастандарын, кейін М.Әуезовтың «Еңлік-Кебек» пьесасын оқытуда мұғалім үш туындының арқауы – махаббат трагедиясына үш суретке де замана сипаты, ел іішіндегі әлеуметтік жағдайға сәйкес қарағанына мән береді. Оқушыны мына сұрақтар төңірегінде іздендіруге болады:

1. Трагедиялық оқиғаның тууына қандай қоғамдық, әлеуметтік жағдайлар себеп болды?

2. Неге Шәкәрім «Ақтабан шұбырынды» оқиғасын өз сөзіне астар етіп алған?

3. Ғашықтар трагедиясына кім, не кінәлі? Бұған өзің қалай қарайсың?

Осыған орай оқушы ой-толғанысының үзігі:

«Шәкәрім ғашықтар қазасын бір ру, топ, жеке адамның мойнына қоймайды. Қатігездік көптің тарвапынан жасалған, сондықтан кінә жеке адамда емес, тұтас қоғамда. Кеңгірбай би де жастарға ара түсе алмай, заман мен жағдайға бас иген».

«Ақтабан шұбырындыны сөзіне астар етудегі мақсаты – трагедияға себеп болған қоғамдық, әлеуметтік жағдайларды анықтау, оқиғаның өмірлік мәнін көрсету. Шынында, қараңғылық пен ескі салт-сана дәуірлеп тұрған заманда ғашықтар тағдырының қайғылы аяқталуы қисынды деп ойлаймын» т.б.

Осылайша оқыту-талдаудың ұтымды жағы мынада:

  1.  Ақиқатқа жету, проблеманы шешу үшін ізденеді, зерттейді.
  2.  Оқығанды ой жүгіртіп, зерделеп қабылдауына негіз болады.
  3.  Оқушы мәтінге жүгініп, өз ойы, болжамын, көзқарасын айтуға машықтанады.
  4.  Оқытудың жалғаспалық, жүйелілік принципі тоғыса келіп, оқушыға терең білім беру жүзеге асады.

Әдебиеттер:

1. Ақшолақов Т.Қ. Шығарманың көркем айшықтарын таныту. Алматы, 1994ж.

2. Ахметов К.К. Әдебиеттану әліппесі. Алматы, 2000ж.

3. Әбдіғазиев Б. Шәкәрім Құдайбердиев, творчестволық өмірбаяны /методикалық нұсқау/ Алматы, 1989ж.

4. Бітібаева Қ. Әдебиетті оқыту әдістемесі. Алматы, 1997ж.

5. Дәулетбекова Ж. Оқушылардың танымдық қызығушылығын қалыптастыру. Алматы, 1997ж.

6. Хамзин М.Х. Қазақ романдарын қазіргі кезеңде оқыту мәселелері /оқу-әдістемелік құралы/ Жезқазған, 1993ж.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

40177. Финансовые риски, связанные с вложениями определение, классификация 32 KB
  Финансовые риски связанные с вложениями определение классификация. Финансовые риски связаны с вероятностью потерь финансовых ресурсов т. Под финансовыми рисками понимается вероятность возникновения непредвиденных финансовых потерь снижения прибыли доходов потери капитала и т. Финансовые риски подразделяются на три вида: 1.
40178. Дивидендная политика корпорации 22.5 KB
  Дивидендная политика корпорации Дивидендная политика политика акционерного общества в области распределения прибыли компании то есть распределения дивидендов между держателями акций. Дивидендная политика формируется советом директоров. Термин дивидендная политика в принципе связан с распределением прибыли в акционерных обществах. В связи с этим в финансовом менеджменте используется более широкая трактовка термина дивидендная политика под которой понимают механизм формирования доли прибыли выплачиваемой собственнику в соответствии с...
40179. Анализ и планирование в системе управления финансами предприятия 33 KB
  Анализ и планирование в системе управления финансами предприятия. это вопервых определение будущего предприятия и его структурных подразделений вовторых проектирование желаемых результатов деятельности предприятия и втретьих выбор методов и средств ресурсов и определение последовательности действий в достижении желаемых результатов. Последовательность планирования обычно такова: определение целей; моделирование будущего состояния предприятия; определение способов его достижения; декомпозиция заданных желаемых результатов...
40180. Сущность и назначение финансового анализа в организации. Оценка финансового состояния 26 KB
  Сущность и назначение финансового анализа в организации. Оценка финансового состояния Неотъемлемой частью финансовой работы на предприятии являются финансовый анализ и оценка финансового состояния предприятия. Основной целью финансового анализа является установление и определение финансового положения предприятия. Задачами анализа выступают: выявление произошедших за период изменений значений финансовых показателей; определение наиболее вероятных тенденций изменения финансового состояния предприятий; определение факторов влияющих на...
40181. Финансовое планирование на предприятии 35.5 KB
  Финансовое планирование на предприятии Финансовое планирование выбор целей по реальности их достижения с имеющимися финансовыми ресурсами в зависимости от внешних условий и согласование будущих финансовых потоков выражается в составлении и контроле за выполнением планов формирования доходов и расходов учитывающих текущее финансовое состояние выраженные в денежном эквиваленте цели и средства их достижения. В рыночной экономике финансовое планирование собственной деятельности может осуществляться отдельным индивидом семьёй организацией...
40182. Принципы и методы финансового планирования 24 KB
  Принципы и методы финансового планирования Методы: Автоматический. Принципы: Процесс планирования должен осуществляться при использовании таких принципов как: гибкостьпостоянная адаптация к изменениям среды функционирования предприятия для чего необходима корректировка плана при различных изменениях внешней и внутренней среды непрерывность коммуникативность участие адекватность комплексность многовариантность итеративностьнеоднократная увязка уже составленных разделов планаитерации что обусловливает творческий...
40183. Бюджетирование сущность, классификация бюджетов 35 KB
  Бюджетирование сущность классификация бюджетов. Бюджетирование как одна из составляющих систем управления финансами интенсивно применяется во многих российских предприятиях. Смысл любой системы бюджетирования управление бюджетными данными бюджетами. Бюджет это в первую очередь план план чегото.
40184. Финансовая стратегия и тактика. Особенности фи-нансовой стратегии корпорации 30.5 KB
  Общепринятого точного определения что такое финансовая стратегия так до сих пор не существует но если не углубляться в теорию под этим термином понимается долгосрочная финансовая программа нацеленная на решение глобальных задач предприятия его независимости самоокупаемости и рентабельности. Финансовая стратегия состоит из следующих составляющих: финансовое планирование текущее и перспективное определяющее все источники поступления финансов и основные направления их расходования; централизация финансовых ресурсов благодаря...
40185. Корпоративный финансовый контроль. Сущность контроллинга 31.5 KB
  Необходимость использования контроллинга вызвано следующими причинами: 1повышение нестабильности внешней среды что вызывает повышенные требования в системе управления организации; 2необходимость увеличения скорости реакции организации на изменения внешней среды; 3необходимость наличия в организации механизма действий по обеспечению выживаемости организации и избеганию кризисных ситуаций. Конечной целью любой коммерческой организации является получение прибыли поэтому контроллинг можно назвать как система управления...