15037

Жыр жампозы - Жамбыл

Доклад

Литература и библиотековедение

ӘОЖ 801: 894.342 ЖЫР ЖАМПОЗЫ К.Ж. Демеш Жамбыл облысы әкімияты Тараз қ. Қашанда халық арасынан өнерімен елді сүйсіндірген адамдар шығып отырған. Олар елді қиынқыстау шағында қиыншылықтан шығуға қол ұшын берумен қатар рухани тірегі бола білді. Ел мақтанышына айна

Казахский

2013-06-10

47 KB

1 чел.

ӘОЖ 801: 894.342

ЖЫР ЖАМПОЗЫ

К.Ж. Демеш

Жамбыл облысы әкімияты, Тараз қ.

Қашанда халық арасынан өнерімен елді сүйсіндірген адамдар шығып отырған. Олар елді қиын-қыстау шағында қиыншылықтан шығуға қол ұшын берумен қатар, рухани тірегі бола білді. Ел мақтанышына айналып отырды.

Қазақ халқы өнерге, өнер адамдарына кенде болмаған. Тарих түкпіріне көз салсақ көне әдебиет өкілдері, жыраулар қазақтың бай ауыз әдебиеті мен халықтық поэзияның пайда болуына, қалыптасуына, біздің заманымызға жетуіне мұрындық болып келді. Соның бірі және бірегейі - бүгінгі күні 160 жылдығын тойлап отырған жерлесіміз, мақтанышымыз әйгілі Жамбыл ақын.

Жамбылдың кіндік қаны тамған, балалық шағы өткен жері көне Әулиеата өңірі әрдайым Жамбыл есімін мақтан тұтады. Жастайынан кедейліктің құрсауында жүріп, оның ащы дәмін молынан татса да тәңірі сыйлаған ақындық дарынының арқасында ел еркесіне айнала білді. Айтыс өнерінің падишасы Сүйінбай ақынның батасы Жамбыл үшін шыбыққа тамған тамшыдай нәр бергені анық. Сондықтан Жамбыл әр өнер сайысында:

  

Менің пірім Сүйінбай,

  Сөз сөйлемен сиынбай,

– деп өзінің рухани тірек көзін жасырмай айтып келді.

Жамбыл екі ғасырдың басын бір ортаға қиыстырып ұстаған ақын. Сондықтан оның творчествосынан 19-20 ғасырдағы қазақ халқының тұрмыс-тіршілігін, тынысын, заман шындығын анық байқаймыз.

Жамбылдың өмірі, шығармашылық жолы әр жылдары әдебиеттану ғылымының басты объектілерінің бірі болып келді. Белгілі әдебиетші ғалымдар М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, С.Мұқанов, С.Садырбаев, М.Жолдасбеков және т.б. ғалымдар Жамбылдың поэзиясына жан-жақты талдау жасай келе, қазақ халық поэзиясына қосқан үлесіне әділ баға берді.

Жамбылдың поэзиясы оның көзі тірісінде-ақ қазақ шекарасынан асып, бүкіл әлемге қазақ деген елдің бар екендігін паш еткен поэзия болды. Әйгілі ақынның 75 жылдығына орай француз халқының классигі Ромен Ролланның «Батыстағы Альпі тауларының жүрегінен қазақ далаларының жүрегіне – қазақ халқымен осы заманғы адамзаттың жыршысы Жамбылға туысқандық сәлем!» деп үн қатуы тек Жамбылға ғана емес, қазақ поэзиясына сүйсінуден туғандығын айта кеткен жөн.

Жамбылдың осындай биік дәрәжеге көтерілуіне басты себеп неде деген сұраққа жауап табудың өзі қиын. Әйткенмен ақынның ақындығы оның турашылдығында, халықтығында дегеніміз дұрыс шығар. Жамбыл әруақта өзін қадір тұтқан сүйікті халқының ортасында болды. Соның сойылын соғып, жыртысын жыртты. Ел әкімдеріне жағынып, тамақ асыраған емес. Дүние жолын қуып, байлық та жиған жоқ. Мәселен 1913 жылы Романовтар әулетінің 300 жылдық мерейтойына орай Верный қаласында ұйымдастырылған мерекеде жағымпаз әкім-қаралардың әрекетін көріп жиіркенеді. Отаршыл патшаның тойына қатысудан, оны мақтап жыр шығарудан бас тартады. Билік басындағылардың сойылынан қаймықпай:

  

Жапырылып иірілдің

  Келтірдіңдер намысты,

  Бек қорланып күйіндім,

  Бүйтіп қызық көргенше,

  Өзі жақсы үйімнің

– дейді ақын.

Ақынның мекені халық ортасы болса, жыр арқауы -  тарих. Жамбыл бір ғасыр ғұмырында небір тарихи өзгерістерді басынан өткерді. Қоқан хандығының, орыс патшасының езгісі, Кеңес өкіметінің солақай саясаты, 1916 жылғы Ұлт-азаттық көтеріліс, 1917 жылғы Қазан төңкерілісі, 1932-35 жылдардағы ашаршылық, 1937 жылғы саяси қуғын-сүргін, 1941-45 жылдардағы Ұлы Отан соғысы ақынның ғұмырнамасын құрайды. Қарап отырсақ бір адамның ғұмыры үшін аз оқиғалар тізбегі емес. Ақын осы тарихи өзгерістер тұсында өсті, дамыды, шыңдалды.

Тарихи оқиғалар Жамбыл ақынның негізгі азық көзі. Оның творчествосында қазақ даласында өтіп жатқан тарих өткелдерінің барлығы дерлік жырланып отырады. 18 ғасырдағы Жоңғарларға қарсы соғысты жырлайтын «Өтеген батыр» дастаны мен 19 ғасырдағы Қоқан хандығына қарсы жырланатын «Сұраншы батыр» дастаны қазақ тарихи жырларының алтын қорынан орын алатын құнды мұра екендігі даусыз. Аталмыш тарихи жырларда ақын қазақ елінің іргесін сөгіп, жерін иемденіп, елін құлдыққа ұстауға дәмеленген сыртқы жауларға қарсы атойлап ұрыс салған қазақ батырларының образын сомдады. Өтеген мен Сұраншы сияқты батырлар бейнесі арқылы талайлаған ғасырлар елім деп еңіреген ер азаматтардың бейнесін танимыз. Бұл тек қана тарихи жыр емес, сонымен қатар бодандыққа қарсы күреске шақыратын, халықтың рухын оятатын ұлттық ұран десе де болғандай.

1916 жыл қазақ халқы үшін оңайға соққан жоқ. Ресей патшасы өз уәдесінен өзі айнып, қазақ ұлтынан майданға әскер жинауға күшпен кірісті.  Мұндай сорақалыққа шыдамаған қазақ батырлары тағы да ақ білектің күшіне, ақ найзаның ұшына сиынбақшы болды. Тағы да қан төгілді. Тағы да халық жылады. Қара халықтың күйзелісіне шыдамаған Жамбыл жырға кезек беріп опасыз патшаның озбыр әрекетіне түйдек-түйдек жыр арнады. «Зілді бұйрық», «Патша әмірі тарылды», «Халық кегі» сияқты осы кезде туындаған өлеңдер отаршыл езгіге қарсы айтылған елдің үні болатын.  

Жамбылдың ақындық құдіреті мен кісілік келбеті үлгі боларлық қасиетке толы. Оның бір айғағы 1937 жылы Әулиеата қаласына Жамбыл есімі берілгенде көне көз қария  ата-баба дәстүрімен:

   

Атыңнан айналайын Әулиеата,

  Атыңды ап қойды деп болма қапа,

- деп Әулиеата аруағынан кешірім сұраған болатын.

Тарихтың аумалы-төкпелі тұстарынан хабардар қарт жыраудың ел алдындағы ерлігі мен кісілігі бұнымен бітпейді. 1941 жылы неміс басқыншылары тұтқиылдан тап бергенде Жамбыл 96 жасқа келіп, шал тартқан болатын. Соған қарамастан даланың кәрі қыраны қос қанатын қомдап соңғы айқасқа тайсалмай кірісіп те кетті. Оның соғысы қарумен емес сөзбен, білекпен емес жүрекпен болатын. Сол кездегі КСРО-ның екінші астанасы саналатын Ленинград қоршауда қалып, қиян-кескі ұрыс даласына қазақ сахарасынан «Ленинградтық өрендерім» деп үн қатуы  соның айғағы. Бұл жөнінде орыс ақыны А.Прокофьев былай деп жазды. «Жамбылдың «Ленингардтық өрендерім» деген жырын жариялаған кез Ленинград халінің  аса бір ауыр шағы еді. Міне, осындай халде Жамбылдың «Ленинградтық өрендерім» деген жыры газеттерде жарияланды. Халықтың рухын көтеруде ерекше күшті көрінген бұл жырды Ленинградтың радиосы күніне әлденеше рет оқып тұрды. Жыр ірі әріптермен теріліп, көшелерде плакат болып ілінді. Сол плакатты үймелесіп, оқысып, көздерінен жастары сорғалаған талай адамдарды көрдім. Немістердің самолеттері төбеде ұшып, бомба тастап жүргенде, онан қашып тығылудың орнына, Жамбылдың жыры басылған газетті сатып алуға, көшедегі киоскілерде кезекте тұрған адамдарды талай көрдім».  Ақынның «Ленинградтық өренім» өлеңі соғыс майданында қан кешіп жүрген сандаған ұлттардың жігерін қайрап, «Жеңіс» деген бір ғана ұғымға итермелеген ақынның ұраны болатын. Демек, жырауды Ұлы Отан соғысында ерлік көрсеткен батырлар мен қолбасшылардың қатарына қоя айтатын болсақ тарихи әділдіктің белгісі дер едім.

Жамбылдың қазақ мұрасы сан-алуан қырлылығымен ерекшеленеді. Ақынның айтыс өнерінің дамуына қосқан үлесі өз алдына бір төбе.  Әр жылдары Жамбылдың Бөлтірік, Құлмамбет, Сарбас, Досмағамбет, Шашубай сияқты ақындармен айтысы  қазақ айтыс өнеріндегі шоқтығы биік өнер сайысы болды. Елінің бірлігін, ұлттық қасиеттерді, батырлық дәстүрді, қоғам қайшылығын паш ететін ақынның сөз сайысындағы ұстанымы айтыстағы соны жаңалығымен ерекшеленеді.

Жамбыл қаласы 1997 жылы Елбасының арнайы Жарлығымен Тараз қаласы болып өзгергені мәлім. Бірақ Жамбылдың есімі қаладан алынса да облыстың аты қалдырылды. Мұның өзі жамбылдықтар үшін ұлы есімнің ел есінде мәңгі сақталғандығын білдіреді.

Жамбыл  қазақ елінің маңдайына біткен шоқтығы биік жұлдыз. Оның сәулесі жылдар өткен сайын нұрланып, ғасырлар өткен сайын ұрпаққа сәулесін төгері анық.

ХХІ ғасыр көгінде тұрып Жамбылдың ақындық қасиеті мен кісілік келбетіне тағзым етеміз. Оның артында қалған тағлымы мол мұрасынан алғанымыздан алатынымыз мол. Сөз соңында Ақынның өзі көрсеткен жолымен:

Атыңнан айналайын Жамбыл ата,

Атымды өзгерттің деп болма қапа,

- демекшіміз.

Мұның өзі келешек ұрпақтар мен замандастарымыздың алдындағы үлкен міндет пен борышымыз демекпін.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

41525. Физическая культура в системе научной организации труда расширенного отдыха и восстановления работоспособности людей молодого и зрелого возраста 66 KB
  Роль физической культуры и спорта в формировании здорового образа жизни населения Мировые тенденции развития физической культуры Состояние человеческого ресурса в России и необходимость повышения социальной роли физической культуры и спорта Уровень развития массовой физической культуры России.
41526. Особенности направленного использования средств физической культуры в жизни людей пожилого и старшего возраста 84 KB
  Особенности направленного использования средств физической культуры в жизни людей пожилого и старшего возраста Содержание 1. Оздоровительная физическая культура в практике физического воспитания Оздоровительный и профилактический эффект массовой физической культуры неразрывно связан с повышенной физической активностью усилением функций опорнодвигательного аппарата активизацией обмена веществ. По последним данным в настоящее время только 20 населения экономически развитых стран занимаются достаточно интенсивной физической тренировкой...
41527. Возрастные и методические основы физического воспитания детей школьного возраста 101 KB
  Возрастные и методические основы физического воспитания детей младшего школьного возраста Этот период характеризуется равномерными и достаточно интенсивными темпами развития ребенка. Основная направленность физического воспитания в младшем школьном возрасте заключается в попутном стимулировании процесса развития физических качеств проявляющихся в процессе формирования двигательных умений и навыков. К основным методам обеспечивающим эффективность процессов обучения двигательным действиям и развития физических качеств могут быть отнесены...
41528. Физическая культура в системе воспитания детей раннего и дошкольного возраста 126.5 KB
  Задачи и содержание физического воспитания детей и дошкольного возраста Возрастные особенности физического развития и физической подготовленности детей раннего и дошкольного возраста Средства физического воспитания детей раннего и дошкольного возраста
41529. Общая характеристика системы физического воспитания в общеобразовательной школе 89 KB
  Общая характеристика системы физического воспитания в общеобразовательной школе Значение и задачи школьного физического воспитания Принципы методы и средства школьного физического воспитания Формы проведения школьного физического воспитания Организационное обеспечение урока физической культуры Гигиенические основы физического воспитания в ООШ. Значение и задачи школьного физического воспитания. Социальнопедагогическое значение направленного использования средств физического воспитания заключается в следующем:...
41530. ЛИНГВИСТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ ГЕРМАНСКИХ ЯЗЫКОВ 177 KB
  Фонетические особенности германских языков Особенности развития морфологической системы древнегерманских языков Фонетические особенности германских языков.
41531. ВОЗНИКНОВЕНИЕ И РАЗВИТИЕ АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА 188.5 KB
  Проблема периодизации истории английского языка Становление английского национального языка Проблема периодизации истории английского языка.
41532. РАЗВИТИЕ ФОНЕТИЧЕСКОГО СТРОЯ АНГЛИЙСКОГО ЯЗЫКА 150 KB
  Систему согласных древнеанглийского периода составляли шумные согласные смычные и щелевые и сонанты носовые и плавные. Рассмотрим соотношение согласных звуков и букв в древнеанглийском языке. Некоторые из согласных букв были многозначными т. В позиции между гласными заднего ряда а также после согласных r и l буква ჳ обозначала заднеязычный звонкий щелевой согласный [γ] например: dჳs дни sorჳ забота folჳin следовать.
41533. ОБЩИЕ СВЕДЕНИЯ О ГЕРМАНСКИХ ЯЗЫКАХ 113 KB
  Синхроническому подходу противостоит диахронический когда каждый лингвистический факт представляется как исторический этап в процессе постоянной и бесконечной эволюции языка. Невозможно правильно понять современное состояние языка его грамматические формы фонетический строй и структуру его лексического состава если не принимать во внимание тот очевидный факт что любое явление современного языка является итогом целого ряда изменений и превращений имевших место в течение более или менее длительных промежутков времени т. Таким образом...