15043

Кел, жастар, біз бір түрлі жол табалық

Доклад

Литература и библиотековедение

Кел жастар біз бір түрлі жол табалық.... Шәкәрім Шаһкәрім Құдайбердіұлы өмірі мен шығармашылығын өз бетімен ізденіске бағыттап қосымша материалдарды пайдалану арқылы оқыту тәжірибесінен Көмекші оқуәдістемелік құрал Шаһкәрім Шәкәрім Құдайбердіұлы ө...

Казахский

2013-06-10

113.02 KB

13 чел.

-Кел, жастар, біз бір түрлі жол табалық....

(Шәкәрім (Шаһкәрім) Құдайбердіұлы өмірі мен шығармашылығын өз бетімен ізденіске

бағыттап, қосымша материалдарды пайдалану  арқылы оқыту тәжірибесінен)

Көмекші  оқу-әдістемелік құрал

Шаһкәрім (Шәкәрім) Құдайбердіұлы өмірі мен шығармашылығын өз бетімен ізденіске бағыттап, қосымша материалдарды пайдалану арқылы оқыту

             Бүгінгі күн педагогика саласында ізденіп, еңбек етіп жатқан ғалымдар мен жаңашыл мұғалімдердің оқыту үрдісінде тоқталмай кетпейтін бір мәселесі- оқушылардың өз бетімен жұмысы. Бұл қоғамға өз бетімен жұмыс істей білетін жеке тұлғаны оқытып, тәрбиелеу міндетінен туындауда.

    «Өз бетімен жұмыс» деген ұғымға әр түрлі түсініктер бар. Дегенмен «осы   

     ұғымдарды салыстыра келгенде оларды үш топқа бөлуге болады» деп санайды  

     Эстония ғылыми зерттеу институтынан педагогика ғылымының докторы

     Инге  Унт.

  1.  Оқушының жұмысты өз бетімен істеуі.( Б.П. Есипов, И.А Огородников,    

       М.Кашин т.б.)

  1.  Оқушылардың оқу материалын өз бетімен бағдарлап, мәселені жалпы қатысушылар болып шешуі. (В.Оконь, П.И.Пидкасистый, Н.Г.Дайри т.б.)
  2.  Өзіндік жұмыстың мұғалім басшылығымен мақсатты болуы. ( Р.Г.Лемберг, И.Э.Унт)

Айта кететін жайт- Шәкәрім өмірі мен шығармашылығын мектепте жекелеген балалар болмаса (ғылыми жоба қорғауға қатысатындар) екінші және үшінші бағыттар бойынша өрбітеміз. Мұның бәрі бірінші бағытқа бағыттау бойынша атқарылған жұмыстар деп те түсіну керек. Өздік жұмыс ұйымдастырудың екі түрлі қызмет сатысы болады деп есептеледі.(Р.Г.Лемберг)

  1.  Орындаушылық саты
  2.  Өз бетімен жұмыс істеу сатысы.

Мектеп жағдайында бұл екі қызмет сатысы араласып отыратындығын да айта кету керек.

Ал қосымша материалдарды пайдалану ұғымына келсек:

Қосымша – 1. Қосалқы, жанама

2. Түбір сөзге қосылып, оған жаңа мағына үстейтін морфема.

                                     Қазақ тілі сөздігі  411-бет   Алматы 1999 жыл

Мұнда бірінші ұғымды еске аламыз. Бір нәрсеге жанама, қосалқы деген мағынаны.

Материал - өнімді дайындау және өндіріске қызмет көрсету үшін көбінесе еңбек заты ретінде пайдаланылатын әр түрлі заттай элементтер.

                                      Қазақ ұлттық энциклопедиясы. 397-бет. Алматы 1997 жыл

Материал – 1. Құрылысқа қажетті керек зат, жарақ, бұйымдар.

2. Баспасөз бетінде жарияланған мақала, шағын көлемді шығарма.

3. Белгілі бір адамға, іске қатысты жиналған факті.

4. Мата, кездеме, бұл.

                                     Қазақ тілі сөздігі  454-бет

Мұнда бұл сөз негізінен өндіріске қатысты екендігін байқаймыз. Бұл арада үшінші мағына,яғни, ауыспалы мағына біздің қолданысымызға тән екендігін ойда ұстаймыз.

Пайдалан – Қажетіне жарату, пайдаға асыру.

Пайдаланушылық – Белгілі бір затты пайдаға асырушылық, қажетке жаратушылық.

                                    Қазақ тілі сөздігі 519-бет

Сонда қосымша материалдарды пайдалану дегеніміз - белгілі бір затқа, іске,адамға қатысты фактіні қажетке жарату болып табылады.  

      Сабақ үрдісінде тақырыпқа байланысты қосымша материалдарды орнымен пайдалану сол сабақтың әсерін, тиімділігін, мазмұнын арттырады, оқушылардың білімін кеңейтуге жол ашады, ең бастысы, өз бетімен ізденуіне үйретеді.

      Қосымша материалдарды молынан қажет ететін тақырыптардың бірі – халқымыздың біртуар перзенті, ұлы Абайдың бірегей шәкірті, лирик, эпик, ақын және жазушы, аудармашы, тарихшы, әрі композитор, әрі музыкант, жан-жақты талант иесі Шаһкәрім(Шәкәрім) Құдайбердіұлының өмірі мен шығармашылығы.

Мектепте оқушылар Шәкәрім өмірімен, қызметімен, шығармашылығымен

10-сыныпта кең көлемде таныс болатындығымен, бірқатар Шәкәрім шығарма-ларымен бұған дейін де білетіндігін есте ұстау қажет.Жаңа буын оқулығымен оқыған оқушылар бұл есіммен сонау 2- сыныптан бері таныс. 2- сыныпта «Сен ғылымға» үзіндісін, 3-сыныпта «Бостандық таңы атты», «Адамдық борышың» өлеңдерінен үзінділер, «Бір кесе меруерт» әңгімесін, 4- сыныпта «Жаз келер» өлеңімен, 6-сыныпта «Адамдық борышың», « Жолама қулар маңайға» өлеңдерімен, 8-сыныпта «Қалқаман-Мамыр» дастанымен алған білімдерін жаңа сабақты түсіндіру барысында еске түсіре кетудің зор маңызы бар.

          Қоғамдық-гуманитарлық бағдарлы мектептің 10-11 сыныптарына арналған «Қазақ әдебиеті» бағдарламасына сәйкес Шәкерім өмірі мен шығармашылығына

5 сағат бөлінген.Оны біз төмендегіше бөлдік.

  1.  Шәкәрімнің өмірі мен шығармашылық жолы.
  2.  Шәкәрімнің өнер-білім, адамгершілік, болашақ, махаббат лирикасы (немесе лирикасы)
  3.  Шәкәрім – Абай үндестігі. Аудармалары.
  4.  Поэмалары. «Еңлік- Кебек» дастаны
  5.  Прозасы. Шәкерім шығармаларының көркемдік ерекшеліктері

Бұдан кейін сыныптан тыс оқу ретінде « Шәкерім- жауыздық құрбаны» тақырыбымен жаңа сабақ алған білімді қорытынды бекіту ретінде өтеді. Бұл тақырып тек қосымша материалдарға негізделген. Сабақтың толық дәйектемесі ұсынылып отыр. Бір ескере кететін жай-мұндағы деректер 1989,1990 жылдардағы оқушылардың әр түрлі басылымдардан жинаған деректерінен құралған. Кейіннен 1992 жылы Д.Әшімханов ағамыз бұларды жинап «Бес арыс» жинағын шығарды. Сөйтіп үлкен азаматтық танытты. Дегенмен дәйектемені оқыған көзі қарақты оқырман  «Бес арыста» кездеспейтін қосымша материалдар бұл еңбекте бар екендігіне көз жеткізеді деп ойлаймыз.

     Алдымен орындаушылық қызмет сатысы бойынша өздік жұмысқа бағыталған кейбір сабақтарға тоқталайық. 6-сыныпта өткен « Адамдық борышың» өлеңін оқытуда өлеңнің идеясын ұғындыру үшін СТО технологиясы негізінде 8 топқа бөліп шығарма жаздырдық. Өлеңнің әрбір тармағы мазмұнды екендігімен таныстырып, Рудаки, Омар Һәйям, Қожа Хафиз сияқты Шығыс ақындарының өлеңдері осындай екендігін ұғындырдық та шығарма тақырыптарын ұсындық.

1-топ Адамдық борышың –

Халқыңа еңбек қыл.

тақырыбы « Халық үшін еңбек ет» болды.

2- топ Ақ жолдан айнымай,

Ар сақта оны біл.

тақырыбы « Өзіңді жамандықтан сақта» болды.

Осы сияқты қалған тақырыптар тиісінше « Талап – білім, өнер кілті», «Мансапқұмарлық – жаман қасиет», «Қанағат-қарын тойдырады», « Аларыңды жас кезіңнен ал», «Барыңды тірлікте бер», « Жақсы - өлмейді» болды. Бұл тақырыптарға оқушылар тәп-тәуір шығарма жаза алды. Жалпы оқушыларды  5,6 сыныпта шығарма жаздырып үйрету керек. Ал кейіннен үйрету- кештік ететінін өз тәжірибемізден байқадық. Осы « Адамдық борышың» өлеңін оқытуда негізгі идеясын мұғалім көмегімен оқушылар бұл тақырыптың мәңгілік тақырып екендігіне қосымша деректер арқылы көз жеткізді. Олар бұл тақырыпқа жазылған Жиренше шешеннің:

Ағын судың өлгені,

Алты ай қыста қатқаны.

Асқар таудың өлгені,

Басын бұлттың жапқаны.

Ай мен күннің өлгені

Еңкейіп барып батқаны.

Қара жердің өлгені,

Қар астында жатқаны...

Дүниеде не өлмейді?

Жақсының аты өлмейді!

Ғалымның хаты өлмейді!-

деп айтқанын бірден ойларына түсірді. Бұл тақырыпқа Абай:

Өлді деуге сыя ма, ойлаңдаршы,

Өлмейтұғын артына із қалдырған,-

         десе, М.Әуезов А Байтұрсынов туралы: « Ахаңның бұл қызметі қазақтың ұзын-ырға тарихымен жалғасып кететін қызмет.Істеген ісімен өзіне орнатылған ескерткіш- мәңгілік ескерткіш»,-деген болатын. М.Мақатаев та:

                   Өлсе өлер Мұқағали Мақатаев,

                   Өлтіре алмас алайда өлеңді ешкім,-

    деп өлеңнің мәңгілігін жырлады. Қазақ халқы да « Шебердің аты қалар, ұстаның

    заты қалар»,- деп айтқан дей келе, Шәкәрімнің «Ғибрат алар артыңа игі із

    қалдырсаң, Шын бақыт – осыны ұқ, мәңгілік өлмейсің»,- деген жолдарының мәнін

    ұғындырдық.

                     Өз бетімен жұмысты мәтінмен жұмыс кезінде міндетті түрде қосымша материалдармен байланыстыра пайдалану керек. Мәселен, шығарма мазмұнын ұғындыру үшін әдебиет теориясымен байланыстыра «Қалқаман-Мамыр» поэмасының сюжетін «Композициялық талдау» үлгісімен бірлесе талдап төмендегідей композициялық талдау жасадық.

І. Пролог – алғы сөз. Тобықты руының таратылуы. Сырда болуы.

       ІІ. Экспозиция – сюжеттің басталуы.

           Қалқаман мен Мамырдың бір-біріне ғашық болуы.

ІІІ. Сюжеттік байланыстар.

А) Мамырдың бастаңғы жасауы.

Ә) Қыздың Қалқаманды жеке шақыруы.

      ІV. Оқиғаның дамуы

            А) Қалқаманның Мамырды  алып қашуы.

V.  Шиеленіс

Ә) Мамырдың өлімі.

VІ. Кульминация – шарықтау шегі. Көкенай шарты.

VІІ. Шешімі.

А) Қалқаманды оққа байлау.

Ә) Қалқаманның елден кетуі.

VІІІ. Эпилог.

Бұл оқиғадан кейінгі жағдай.

Оқушылардың әдебиет пәнінде өз бетімен мәтін бойынша жұмысқа баулуда алдымен орындаушылық сатыдан бастауының маңызы зор. Бұл олардың өздік танымын арттырумен қатар мақсаттылыққа үйретеді. Өз бетімен мақсатты ізденуіне жол ашады. Мысалы, «Қалқаман-Мамыр» поэмасының образдарының негізгі сипатын дәлелдеу үшін өздері табуына арналған кесте ұсынылды.

Мысалы : «Қалқаман-Мамыр» поэмасындағы Қалқаман бейнесі

Негізгі  сипаты

(Мұғалім ұсынады)

Поэмада берілуі

( Оқушылар  дәлелдейді)

1 Шыққан руы – Тобықты

Әйтектің бәйбішеден жалғызы Олжай,

Тоқалынан Байбөрі, Қалқаман, мен.

2. Ескіше оқыған

Мамыр-ау айтып тұрсың әлденені,

Шариғат қосады ғой немерені.

3. Сөзге,ойға тапқыр

«Құдай неге қылмаған адамды тақ»,-деп қыз

жүрегіне жұмбақпен барлау жасауы.

4.Махаббат жолында еш-

теңеден тайынбайды

«Мамыр-ау, мені сүйсең кетпе жатқа!»

5.Салт-дәстүрді біледі.

Не болса да қылдым деп бір жұмысты,

Бара сала Олжайға кісі салды.

6.Өлімге де қасқайып қарсы тұрады. Жүректі.

Мамырдан қалған жанның керегі не?

...Жөнелді күрең атпен сырылдатып,

Ажалға көпе-көрнеу байлап белді.

7. Намысқой.

Аямай елім оққа байлаған соң,

Кетер ме өлгенімше іштен зарым!

Жалпы бұл поэманы оқығанда ең алдымен шығарма идеясына мән берілуі керек. Шығарма идеясында қазақ халқының екі түрлі ұстанымы таласқа түседі. Бірі-қазақтың ескі әдет заңы болса, екіншісі – шариғат заңы. Кейіннен «Еңлік-Кебек» поэмасын «Жолсыз жаза» деп алуынан Шәкәрімнің мұндағы Көкенай шартын іштей қолдайтындығын байқаймыз. «Шәкәрім Көкенайды қатыгез деп санамайды» ( М.Мағауин).  Осы тақырыпқа кейіннен 1982 жылы Габриэль Гарсиа Маркестің бүкіл әлемге танымал болған « Жүз жылдық жалғыздық» романын айтып, оқушылардың бұл мәселені білетіндігін сұрағанымызда балалардың барлығы білетіндігін естіп бұл ескі әдет заңының беріктігіне, табиғатқа негізделгеніне таң қалған едік.

Ал енді 10-сынып бойынша келсек, бірінші сағаты Шәкәрімнің өмірі мен шығармашылығына арналады. Ең әуелі, СТО технологиясы бойынша «Не білемін» кестесі толтырылады.

Еске түсіру кестесі:

Нені еске түсіру керек

(Мұғалім ұсынады)

       Не білемін

(Оқушы толтырады)

Сабақ кезінде қосқаным

(сабақ  кезінде толтырады)

1. Ш.Құдайбердиев туралы не білесіз?

Жауап (болжам)

- Бес арыстың бірі

-1958 жылы туған. Әкесі Құдайберді ерте қайтыс болған. Абайдың немере інісі.

Толтыру (болжам)

-Қазіргі  Абай

ауданы,Шыңғыстау деген жерде туған.

- 11 шілдеде

- Анасы -Дәметкен(Төлебике)

- Ұлдары: Сұпиян (Мәуеннен)

Ғафур, Қабыш,Ахат,Зият (Айғаншадан) т.б.Гүлнәр-қызы

2.Шәкәрімнің қандай шығармаларын білесіз?

- «Адамдық борышың», «Бостандық таңы атты», «Жаз келер» өлеңдері «Қалқаман-Мамыр» поэмасы бар. т.б.

7 жасында жазған

А.С.Пушкиннен, Л.Н.Толстойдан аударған

«Мұтылғанның өмірі»өлеңі «Еңлік –Кебек» поэмасы бар т.б.

3. Шәкәрімді кім деп білеміз?

-Қазақтың белгілі ақыны.

- Абайдың бірегей шәкірті

-Қоғам қайраткері

- Композитор

т.б.

- аудармашы

- тарихшы

- Жазушы

- Ғалым

- қажы т.б.

Бұдан кейін оқушы толтырып болғаннан кейін, білетіндері салыстырылады.(Ал сабақ кезінде толтырғандары бес сабақтан кейін бір-ақ тексеріледі)

 

 Әуелі Шәкәрім жайлы естеліктерге кезек беріледі.

«Абайдан  кейін біздің заманымызға дейін қазақтан туған білімді, талантты адамдардың ішінде аты мәлім төрт адам атаусыз қалып ұмытылып барады. Олар-Ахмет Байтұрсынов, Мағжан Жұмабаев, Жүсіпбек Аймауытов, Шәкәрім Құдайбердиев»

                          Ғабиден Мұстафин «Сыр ашу» 1979 жыл. 6 ақпан.

Демеңіз тымақ киген жай бір қазақ,

Киген киім, жүрісі, түріне қарап.

Надандар оны өлшейтін өлшеуіш жоқ

Аулақ жүр біле алмайсың жай шамалап

                           Сұлтанмахмұт Торайғыров

«Қазір әдебиетіміздің тарихында орны ойсырап тұрған, елге ежелден белгілі болған ақын, жазушыларымызды еске алғанда, ең алдымен Шәкәрімді атауымыз орынды деп білемін»

                          Қайым Мұхаметханов «Шәкәрім»

«Шәкәрім әрі ақын, әрі тарихшы, философ, өз заманының үлкен ойшылы еді. Туыстық жағынан ғана емес, ұстанған жол тұрғысынан алып қарағанда да Абайға ең жақын адам еді.»

                           Мұхтар Мағауин « Ақын, тарихшы, философ»

«Шәкәрім – ұлы гуманист, кемеңгер, ойшыл, қазақ әдебиетінің классигі»

                        Зәки  Ахметов « Шәкәрім - қазақ әдебиетінің классигі»

Бұдан соң осы пікірлердің мәні түсіндіріліп, кітапта берілген  Б.Әрінованың «Өмірбаяны» тарауымен оқушылар танысады. Оқушыларға «Бес арыс» кітабындағы Қ. Мұхаметхановтың «Шәкәрім» монографиялық еңбегінен кейбір деректер келтіріледі. Мәселен, ғалымның: «Шәкәрім өз өмірін өзі жазып кеткен адам»,-деген пікірімен «Мұтылғанның өмірі» өмірбаяндық ұзақ өлеңі туралы қысқаша тоқталдық. Бұдан кейін ақынның немере қарындасы Мәкен Тұрағұлқызының  «Абай ұрпақтары» атты отбасылық шежіресінің  Шәкәрім өміріне қатысы бар жерімен таныстырылды. «Құдайбердінің екі әйелі болды.

Ботантай, Дәметкен. Ботантайдан екі ұл-Әмір, Ырзықбай. Дәметкеннен екі ұл- (негізінде 4 ұл) Шәке, Шәкәрім. Шәкәрімнің екі әйелі болды- Мәуен, Айғанша.

Мәуеннен бір ұл- Сұпиян. Айғаншадан төрт ұл- Ғафур,(Баязит деген де ұлының аты кейбір деректерде айтылады.) Қабыш, Ахат, Зият, бір Гүлнар есімді қызы болған»

                                   Д. Досжан « Абай айнасы» 27 бет

Ақынның сөзі Б.Майлиннің «Тұңғыш құрбан» мақаласында берілген деп оқып берілді. 1918 жылы наурыз айында Семейде алғаш Алаш жолында қаза тапқан милиция бастығы Қазы Нұрмұхамбетұлымен қоштасу сәтінде Шәкәрім қажы сөйлеген екен. Мұны аса ықтиятты Бейімбет Майлин сол күйінде береді:

« ...Қабірге қойып, құран оқылып болғаннан кейін, Шәкәрім ақсақал халыққа қарап сөз сөйледі:

- Әлеумет! Мына жатқан кім, білесіңдер ме? Бұл ұлты үшін шыбын жанын құрбан қылған Алаш азаматының тұңғышы. Мұны өлді демеңдер, бұл өлген жоқ. Бұл бүгінгі және мұнан соңғы «ұлтым» деген азаматтар , мына мен сияқты болып «ұлтым» деңдер деп, өзінің ұлтшылдығын сөзбен емес, іспен көрсетті. Марқұмның аты да Қазы еді. Қазы – би деген сөз. Қазы билігін айтып кетті.

Қарағым, Қазы, өліміңе өкінбе! Арманың жоқ. Құдай алдында да, жұрт алдында да сенің орның бөлек.

Оқығандар! Жастар! Мынау жолдастарыңды ұмыта көрмеңдер! Мұның үй-ішінің міндеті сендердің мойындарыңда. Бір кішкентай қарашығы (бір жасар ұл баласы) қалыпты. Соны тәрбиелеп адам қылу бәріңнің – барлық Алаштың мойнына парыз.

Және өздерің де бұл оқиғаға қажымаңдар. Құдай тағала Алашқа шын ұл бергеніне бүгін ғана көзім жетті. Алпыс жасқа келгенде, мұндай ұлты үшін жанын қиып, құрбан болатын азаматты көремін деген үмітім жоқ еді. Көрдім. Енді бүгін өлсем де арманым жоқ.

Қарағым, Қазыжан! Қадіріңді біліп құрметтей алмасақ, кешу қыл, қош! Қабірің нұрлы болсын! – деді,-  деп жазады.

                                               Б. Майлин « Тұңғыш құрбан» Алматы «Рауан» 1994ж

Осы сөзінен үлкен парасат, терең ой, ұлтым деп соққан жүрек көрініп тұрған жоқ па?!  Бұл мақалада Міржақып, Жүсіпбектердің есімдері де кездеседі. Мұны да ескертіп қойған жөн.

    

Осыдан кейін 3 тапсырма бойынша 3 топ топтастыру стратегиясын жүзеге асырады.

Тапсырма: негізгі түйіннен толтырған сызба бойынша тақтаға көрсетіңіздер.

( 3топ бір мезгілде жинақтаған білімдерін топтастырады.)

           Мысалы:

Шаһкәрім

"Алаш" партиясы үкіметі, мүшесі

Бес арыстың бірі

Ақын, философ

1858 жылы 11 шілдеде

туған

Үлкен мәдениет қайраткері Ойшыл.

Жазушы «Бәйшешек бақшасы», «Әділ-Мария», «Шын бақтың айнасы»

«Мұтылған-ның өмірі

Араб, түрік, парсы тілдерін

білген

Лирик, эпик ақын.

Абайдың нағыз мұрагерлерінің бірегейі

Аудармашы А.С.Пушкин

«Дубровский»

1931 жылы 2 қазанда қаза болады.

        Ақын

«Қазақ айнасы» 1912 Семей

20 дан астам әні бар

«Ләйлі-Мәжнүн» назира үлгісімен жазылған

Тарихшы « Түрік, қазақ, қырғыз һәм хандар шежіресі».

       Қорыту ретінде «Шәкәрім қандай адам болған?»- деген сұрақтың төңірегінде     

       қосымша материалдар негізінде келтіре кетудің маңызы бар. Бұл жерде әуелі ұлы     

       ақын туралы жазылған ұлы шығарманы кезінде 11-сыныпта «Құнанбайды жаңаша   

       көзқарас негізінде оқыту» туралы ізденіс жасаушылар тәжірибесімен «Абай жолы»

       Шәкәрім туралы не деп жазған дегендей аздап ізденіс жасатқан едік. Әрине,

       Абайды таныту үшін жаңа заманға ешқандай жамандық жасамаған Құнанбайды

       жамандауға тура келген ұлы жазушыға кеше ғана «қарулы бандылар тобымен  

       байланысты» болған Шәкәрімді  көрсету де сол сарынмен болатындығы сөзсіз  

       болатын. Егер бүгінгі күнмен қарасақ,  ұлы жазушы ұлылығын танытып, аршып      

       алатындай алтынын да келтіріп  қойыпты.   

                           Енді оқушының сол пікіріне қысқаша тоқталайық.

 

   Эпопеяда  берілуі

  Жақсы  тұрғысынан     

           қарағанда

1. Атын Шұбар деп алады

Яғни жақсы жағы да бар, қара   

   емес

2.Шұбар Абайды жүз көргенде, өзге аға туыстан жолы бөлек деп артық бағалайтын

3. Соңғы сөздер оның ащы мысқылдың шеберлеп алған нақысын танытты.

   Абайды аса бағалайды

Сөзге  шебер

4. Аз уақытта Шұбар ептілікке салды Ол бұл сөз ұлыққа жетсе де, билер алдына барса да, осы отырған Құнанбайдың үш болыс баласына абырой әпермей,жаманат келтіретінін тез аңғарды.  Шұбардың ептілігі енді үлкен сөзді жайлап зәрсіз тарқату жайынан байқалды.

Аңғарымпаз. Тапқыр. Көпті аузына қарататын шешендігі мен шеберлігі бар.

Қазақтың қара сөзіне аса епті.

5. Мынау сөз,мына билікті неше қырға төңкеріп және туралап айтып шыққан Шұбар Абайға жүйрік көрінді

Абайдың алдында да басқа туыстардан бөлек, жүйрік

6. Абай ішінен: «Тәкежан мен Ысқақтан мынау сонағұрлым зерек-ау! Жас та болса, ақыл-парасат осыдан шыға ма.....

Аса зерек. Ақыл-парасатынан Абай да үміт етеді.

7. Дәндібай: «...төреңе құлдық, шырағым. Жас болыс болсаң да, бас болыс сен бол! Дегенің болсын! – деді.

Қайырымды. Елдің үміт күткен

жасы.

8. Тәкежан: « Дәл осы жолға дауға менің малымның жоқшысы етіп сені саламын.Шебер тіліңді, шалымды ойыңды осы жолым үшін жалдап алдым»,- деді.

Бүкіл Тобықтының ішіндегі ел сыйлайтын ардақты адам. Оны бай да,кедей де бағалайды.

9. Тәкежан сізге ренжиді ғой. Оның арты тағы беймазалық, тағы дерт.Өзіңізге ауыр ғой.Тағы да өлең, өнер тыныш еңбек – бәрі қалады ғой, содан қорқам!

Абайға әрдайым қамқор болып жүреді. Оның өлең жазуын қалайды.

10. Топтың алдыңғы қатарында Абай, Көкбай, Шұбар үшеуі өзгелерден озыңқырап, оңаша әңгімелесіп барады. 7-бет

Шұбар үнемі Абайды жағалап жүруден де талмайды. 104 бет

Үнемі Абайдың қасында жүреді яғни көпшіл, әңгімешіл

11. Сол-ақ екен Шұбар....: «Не дейді. Құдай-ау,не дейді? Жібергеніміз бе? Жүрсеңші, Ысқақ аға,-деп борбайлап Абайдың соңынан шаба жөнелді.

Абайдың басына қиындық түссе, ең бірінші ұмтылатын үнемі Шәкәрім!

Жазушы шеберлігі осындай жақсы жағын көрсетіп-ап сол кездегі саясатқа сай басқа

сөзбен көмкеріп, өзінің ойын астарлы білдіруінде деп білеміз.

Ал « Сұрша жігіт әзіл айтты», «Оның қырлы келген ұзын мұрны да дәл ұшында

жыбырлап тұратын әдеті бар», «Ұзын бойлы, ұзын қара сақалды»,-деген суреттеу-

лерді Ахаттың: «Әкем жасында киімді өте сәнді киінеді екен. Мен білетінімнен

бастап құба төбел киінетін еді, киген киімдерін таза ұстайтын еді», «Әмір Шәкә-рімге домбыра үйретіпті», «Әкем өте ұзын бойлы адам болған», ««Шәкәрімнің Құнанбайдың немересі екендігі де рас, болыс болғаны да рас. Бірақ Шәкәрімнің

бір адамға зорлық істеді, біреудің еңбегін жеді дегенді естігеніміз де, көргеніміз де

жоқ. Осы елде бір адал адам болса, сол-Шәкәрім» деп әкемізді кәмпескелеуден

барлық ел толық ақтап, бермей қалады»,-дегендей деректермен толықтыруға

болады.

Сондай-ақ ақынның Меккеге сапары туралы:

13 күн болып Стамбулда,

Керек кітап табылғаны-ай.

Парижде оқыған жан....

Түсіп сәуле соқыр көзге

Ауыр тұман ашылуы-ай!

деген өлеңімен ұлы Ахаттың: « «Стамбулда тарих сақталатын орындарда болып, ары бара жатқанда 13 күн тарих ақтардым. Ертедегі Шығыс ақын – жазушылары-ның шығармаларын түгелдей алдым. Гомерден бастап грек халқының ойшыл, философтарының шығармаларын, Батыс философтарының шығармаларын, ертедегі Түрік ғалымдарының шығармаларын, әр елдің лұғаттарын, Америка жазушыларының шығармаларын алдым»,-дейтін»,-деген пікірін де түсіндіре кетудің маңызы зор.

Ал ақталғандығы туралы айтқан кезде 1987 жылы желтоқсанда құрылған «Елдегі ақтаңдақтарды зерттеу үшін құрылған арнайы комиссияның» төрағасы Жабайхан Әбділдиннің «Ақтау жұмысын алдымен Ш. Құдайбердиевтен бастайтын болдық. Себебі оның мәселесі бұрындары да бірнеше рет қозғалып, талай басылып тасталған»,- деген сөзінің мәні ашылады. « Акын Шәкәрім творчестволық мұрасы жөніндегі» қорытынды қаулы 1988 жылы ең бірінші бұл саладағы жұмыстың нәтижесі болғандығын айта кету жөн деп білеміз.

Бұдан кейін «Шәкәрім – қазақ әдебиетінің классигі» кестесі көрсетілді.

Реті

   

  Саласы

         

         Шығармалары

 

  Жанр  түрі

 

1.

Поэзия саласында

«Құртқа»

Жастық туралы

Жастарға

Кәрілік туралы

«Насихат»

«Жасымнан жетік білдім түрік тілін»

«Адамдық борышың»

«Мұтылғанның өмірі»т.б. өлеңдері

«Қазақ лұғаты»

«Қазақ айнасы»

«Қалқаман- Мамыр»

«Еңлік – Кебек»

«Нартайлақ- Айсұлу»

«Дума»

«Жайлаудың баласымен айтысы»

«Шал мен кемпірдің ғашықтығы»

«Қодардың өлімі»

«Қоңыр ат»

өлең

өлең

өлең

өлең

өлең

өлең

өлең

ұзақ өлең

өлеңдер жинағы

өлеңдер жинағы

поэма

поэма

поэма

поэма

поэма

поэма

поэма

поэма

2.

Проза  саласында

«Шын бақтың айнасы»

«Ұлтшылдық туралы»

«Бәйшешек бақшасы»

«Әділ – Мария»

«Ұждан»

«Қолшатыр бұйрығы»

«Галилей»

әңгіме

әңгіме

ұсақ әңгімелер

роман

әңгіме

әңгіме

әңгіме

3.

Драматургия

саласында

«Шын бақ»

«Өзінің әндерімен жазылған пьеса»

Пьеса

пьеса

4.

Аударма саласында

«Ләйлі – Мәжнүн» ( Физулиден)

«Том ағайдың балағаны» (Бичер-Стоу Гарриеттен)

Әңгімелер ( Толстойдан)

«Дубровский» ( Пушкиннен)

«Боран»

Хафиз ақынның өлеңдерінен 288 жол өлең  аударған

«Ассирия патшасы Ассархадон -Лаэли»(Толстойдан.)

«Крез патша» (Толстойдан)

«Үш сауал» (Толстойдан)

Поэма

Роман

әңгімелер

Поэма

Повесть

өлеңдер

әңгіме

әңгіме

әңгіме

5.

Публицистика

саласында

«Мен жетпіс екі жасқа келгенде»

«Түрік, қырғыз, қазақ һәм хандар шежіресі»

«Сын һәм сынауды сынау»

«Қазақ тілі» газетінің басқармасына өтініш»

мақала

зерттеу еңбек

мақала

мақала

6.

Философия

саласында

«Мәнді сөздер»

«Үш анық»

«Жан мен тіршілік туралы»

«Мұсылмандық шарты»

қанатты сөздер

философиялық әңгімелер

кітап

7.

Сазгер

« Жастық»

« Шын сырым»

«Бұл ән-бұрынғы әннен өзгерек»

20-дан астам ән шығарған.

«Бозторғай»

ән

ән

ән

әндер

күй

8

Мысал жанрында

«Бояушы суыр»

«Қаншыр мен бөдене»

« Ақылшы торғай»

«Епті тышқан»

«Қасқыр, түлкі, бөдене»

Мысал

Мысал

Мысал

Мысал

Мысал

Үйге «Есте түсіру кестесіндегі» үш сұрақ бойынша дайындалып келу және «Жастарға», « Жасымнан жетік білдім», «Жастық туралы», «Жер жүзі жабылғанда ғылым жаққа...» өлеңдерінің біреуінен  20 тармақ жаттап келу (топ бойынша) берілді.

  2-сабақ. Шәкәрімнің өнер-білім, адамгершілік, болашақ, махаббат лирикасы (немесе лирикасы)

Бұл сағат аралас сабақ типі негізінде құрылды. Яғни сабақтың жартысы үй тапсырмасын сұрау, пысықтау, жаңа сабаққа кіріспе ретінде өтеді.

Жаңа сабақ оқушылардың лирика, лирикалық кейіпкер, лирикалық қаһарман туралы білімдерін еске түсіруден басталады

Әуелі поэзия туралы білімдерін еске түсіреміз.

«Поэзия- өмірдің әрі мен нәрі. Бүкіл әлем, барлық өмір құбылыстарындағы құпия қуат, оларға тіршілік, ойнақы өмір беретін сырлар- поэзияның тетігі мен жаны. Поэзия-әлемдік өмірдің қан тамырының соғуы, сол өмірдің қаны мен оты, жарығы мен күні...»

                                                                      В.Г.Белинский

«Поэзия – көркем әдебиеттің ертеден қалыптасқан үлкен бір саласы, өлең, жыр түрінде шығарылған әдеби шығармалар»

                                                                       Зәки Ахметов

«Поэзия – грекше poiesis- творчество. Поэзия – еркін сөйленетін жай сөздер тіркесі емес, ырғағы мен ұйқасы белгілі қалыпқа түскен, шумағы мен бунағына дейін белгілі тәртіпке бағынған нақысты сөздер тізбегі»

                                                                      З. Қабдолов

«Поэзия туралы Абай: «Туғанда дүние есігін ашады өлең..» немесе «Өлең – сөздің патшасы, сөз - сарасы»,- деп аса жоғары бағаласа, М. Мақатаев:

Поэзия-менімен егіз бе едің?

Сен мені сезесің бе, неге іздедім...

деп, ақындықтың адамға табиғат  берген сый екендігін дәріптейді. Ал Т.Айбергенов:

                   Ақын болып өмір сүру –

                   Оңай деймісің қарағым...

деп ақындықтың үлкен жауапкершілік екендігіне тоқталады»,- дей келіп, поэзия лирикалық жанр түрінде де қаралып жіктеледі.

«Лирика – грекше- Lyra-музыка аспабы аты. Ой мен сезімді астастыра суреттейтін

терең психологиялық шығарма.

Лирикалық өлеңдер ауыз әдебиетінен басталған. Шартты түрде баллада, арнау, идиллия, мадригал, ода, сонет, ой, элегия, эпиталама, эпиграмма, эпитафия, пастрал, эклога т.б. деп бөлуге болады.

                                                                    З. Қабдолов.

«Лирикалық туындының бас кейіпкері – ақынның өзі. Мұны әдетте лирикалық кейіпкер деп атайды. Лириканың негізгі жанрлары; ода (мадақ жыры), ән өлеңі, арнау, элегия, сонет, сатиралық лирика т.б.»

                                                                     С. Мақпыров.

«Лирика-көркем әдебиеттің негізгі саласының, жанрының бірі. Басты ерекшелігі – адамның көңіл-күйін, сезім дүниесін тікелей бейнелеп көрсетеді. Ой мен сезім бірлеседі. Негізінен жеке адамның көңіл-күйі, сезімі суреттеледі. Ақын көбінесе өз жайын, өзінің айналадағы өмірге, әр түрлі құбылыс жағдайларға көзқарасын сипаттайды».

                                                                     З. Ахметов.

«Ұлы ақын өзі туралы, өзінің жеке басы туралы айтса да көптің тағдырын, адамзат жайын сөз етеді»

                                                                  В.Г. Белинский.

«Лирикалық жанр түріне ауыз әдебиетіндегі – еңбек туралы, төрт түлік туралы, өлеңдер, тұрмыс-салт жырлары, нақыл-өсиет сөздер, терме, тақпақ, толғау секілді нұсқалар жатады. Жазба әдебиет өркендеген кезде жаңа түрлер – саяси-әлеуметтік лирика, философиялық лирика, көңіл-күй лирикасы, махаббат лирикасы, табиғат лирикасы қалыптасып дамиды (З, Ахметов)»,- деген сияқты пікірлер сараланады.

Лириканың бұл түрлерінің арасына азаматтық лирика қосылады.

«Азаматтық лирика-лирикалық поэзияның заман жайын, әлеуметтік мәселелерін қозғайтын үлкен бір саласы. Өмір жөнінде, халықтың тағдыры туралы ой толғамдар ақынның өз көңіл-күйімен терең ұштасып, өзінің өмірге қатынасын суреттеу арқылы көрінеді. Адамның белгілі бір дәуірге байланысты ой-арманын, мақсатын жырлайды, жалпы әлеуметтік мәселелерді толғайды. Сондықтан лириканы кейде саяси-әлеуметтік лирикаға қосады. Халық қамын қозғау арқылы ақын заман сырын ашады, әсіресе оның қайшылықтары мен кемшіліктерін көрсетеді, алға болашаққа жол сілтегендей ой сілтегендей ой қозғайды. Орыс әдебиетінде азаматтық лирика үлгілерін декабрист ақындардың поэзиясынан, сондай –ақ Пушкин, Лермонтов, Некрасов, Маяковский шығармаларынан жиі ұшыратуға болады. Абайдың, Сұлтанмахмұт, Ахмет, Мағжан, Міржақып поэзиясынан жарқын көрінеді. Қазіргі ақындардан Х.Ерғалиев, Қ.Бекқожин, М.Мақатаев,Қ.Мырзалиев, Ж.Молдағалиев, Ж.Нәжімеденов т.б. шығармаларынан табамыз».    З. Ахметов.

Сонда қоғам, заман жайлы т.б. өлеңдер саяси-әлеуметтік лирикаға, ғылым, адамгершілік, үлгі-өнеге жайлы т.б. өлеңдер азаматтық лирикаға жатады деп топтаймыз.

Сондай- ақ, лирикалық кейіпкер – жеке поэзиялық шығармалардан, ал лирикалық қаһарман- тұтас шығармаларынан, яғни, ақынның көптеген туындыларынан жинақталған  тұлға бейнесі екендігі( М: сыршыл Сәкен, лирик Мағжан,әлеуметшіл Абай, мұңды Мұқағали, өршіл Қасым, сезімді Жұмағали т.б.) еске түсіріліп, ақын лирикасы оқулықта берілгендігі бойынша топталады.

 

Реті

      

 Өлеңдерінің аты

Лирикасының   

    түрі

  

        Не   туралы

1

Жуандар

Бай мен кедей

Қазақтың жаманы болмас

Өкінішті өмір

Саяси- әлеуметтік

Ел билеушілерін сынайды

Байлық пен кедейлікті салыстырады.

    Жаман қасиеттер    

      сараланады.

Өткен өмірдің олқылығын

көрсетеді.

2

Жастарға

Жасымнан жетік білдім

Жер жүзі жабылғанда ғылым жаққа

Азаматтық

Жастарға Абай өнегесін

үлгі етеді

Өнер,білім, ғылым жайын сөз етеді.

3

Жастық туралы

Шын сырым

Анық асық-әулие

Махаббат

Сүйіспеншілік, ғашықтық, жастық шақтың қызықтылығын суреттейді

4

Насихат

Дүние мен өмір

Ақындарға

Философиялық

Өнер, ғылымды пайдалану туралы өз көзқарасын білдіреді. Дүниенің жалғандығы туралы өз ойын білдіреді.

Бұдан кейін оқушыларға өз бетімен жұмыс істеу ұсынылады. Мұнда шығарманы «Жалпы талдау» бойынша өзіміз құрастырған үлгі ұсынылады.

Оқыған шығарманы «Жалпы талдау» үлгісі.

  1.  Шығарма туралы
  2.  Тақырыбы
  3.  Идеясы
  4.  Сюжеті
  5.  Образдар немесе лирикалық кейіпкер
  6.  Айшықты сөз қолданыстары
  7.  Өлең құрылысы
  8.  Қорытынды.

Мұнда алдымен тақырып, идея туралы түсініктерін ойға түсіреді.

 

«Тақырып-әдеби шығармада сөз болатын басты мәселе, шығарма мазмұнының негізгі арқауы»

                                                            З.Ахметов.

«Тақырып – жазушының шындық болмыстан таңдап, талғап алып, өзінің көркем шығармасына негіз, арқау еткен өмір құбылыстарының тобы немесе жазушы суреттеп отырған өмір құбылысы»

                                                             З. Қабдолов.

«Бәрінен бұрын тақырып пайда болады. Пайда болады да, жазушыны азапқа сала бастайды.

                                                              В. Катаев.

«Идея- жазушының сол өзі суреттеп отырған өмір құбылысы туралы айтқысы келген ойы, сол өмір құбылысына берген бағасы»

                                                               З. Қабдолов.

«Идея – жазушының сөз болып отырған мәселелерге қатынасы, көзқарасы.

                                                               З.Ахметов

Идея тақырыпқа байланысты. Бір тақырыпта негізгі идея да, соған орай көптеген жанама идеялар да болуы мүмкін. Немесе бір тақырыптағы шығармалар әр түрлі идеялы болады. (Мысалдар келтіруге болады)

      Содан соң ажарлау, құбылту, айшықтау түрлерін еске алады.(Бұлар жөнінде кейінірек айтатын боламыз)

      Талдайтын шығарма өлең болғандықтан ырғақтан-буынға дейін білу қажет.

Өлең ырғағы оның жүйесіне байланысты. «Ырғақ-ақындық өнердің басты шарты»

«Ырғақ бар жерде өлең бар»(В.Маяковский). Дүние жүзінің әдебиетінде: 1.Метрикалық 2. Силлабо-тоникалық 3. Тоникалық 4. Силлабикалық өлең жүйелері бар. Түркі тілі силлабикалық, яғни буынға негізделеді.Өлең шумақтардан, тармақ, бунақ, буындардан құралады. Шумақ – аяқталған синтаксистік ой, жинақталған синтетикалық шындық. Ол тармақтардан құралады. Тармақ – шумақтың әр жолы. Бунақ – тармақтағы дауыс кідірісі. Буын - әр тармақтағы буынның саны. Осыған орай ұйқас түрлері шығады. Қазақ өлеңдерінде мынадай ұйқас түрлері бар. 1 Қара өлең. 2 Ерікті 3. Шұбыртпалы 4. Кезектес 5.Шалыс.6.Аралас. 7. Егіз  8.Осы күнгі ерікті.

Мұның бәрін білмей ең оңай делінетін «Жалпы талдаудың» өзін жүзеге асыру мүмкін емес.

Енді осы талдау қысқаша қалай орындалатындығына мысал келтірейік.

                   Жасымнан  жетік білдім

  1.  Бұл өлең ең алғаш « Лев Толстойдың шәкіртімін» деген атпен жарық көрген. Ақынның Лев Толстойға хат жазып, жауап алғаны белгілі. Өлең ақынның ақындық қағидасын танытарлықтай леппен жазылған. Өлең ұзақ емес.
  2.  Өлең - азаматтық лирикаға жатады.  Тақырыбы – жеке адамға жақсының әсері.
  3.  Идеясы – жақсыны дініне емес, әділет, арына қарап бағала.
  4.  Ақын жасынан түрік тілін жетік білгендігін, Шығыс әдебиетімен әлем сырын танығандығын, кейіннен орыс тілін үйренумен надандықтан бойын аулақ ұстауды үйренгендігін, қазірде өзін Толстойдың шәкірті санайтындығын,оны мың сопыға айырбастамайтындығын айтады.
  5.  Лирикалық кейіпкер мызғымас берік ойдың адамы ретінде көрінеді. Лирикалық кейіпкер білімді, Шығыс пен Батыстың білімдерімен сусындаған, сол білімін бағалай білетін, әділет, арды ту етіп ұстаған,тура жолдан таймайтын табанды жан...Оны мынадай өлең жолдарынан тануға болады....
  6.  Өлеңде төмендегідей айшықты сөз қолданыстарын кедестіреміз:

Теңеулер: айнадай ....Метафоралар: көңілің соқыр.... Метанимиялар: Оятқан мені ерте-Шығыс жыры.... Синекдохалар:  Мың сопыны алмаймын тырнағына....Эпитеттер: арам сопы, терең ойдың, ақ ниет адамдар,жылмайы сопы, Ассонанстар: Адаспайсың, ақылды, арлыға ерсең; Ерінбей еңбек еттім, еңбек жанды т. б.

-             Жасымнан жетік білдім түрік тілін,

             Сол тілге аударылған барлық білім.

             Ерінбей еңбек еттім, еңбек жанды,

             Жарқырап қараңғыдан туып күнім.

Өлең 7 шумақтан, 4 тармақтан, 3 бунақтан, 11буыннан құралған. Қара өлең ұйқасымен жазылған.

  1.  Қорыта келгенде.......

Орындап үйренген балалар бұл өзіндік талдау жұмысына көп айналмайды. Кейбір оқушылардан сұрап, қалғандарына аяқтау тапсырылады. Және өткен сабақта берілген өлеңдер мен Шәкәрім лирикасын оқып келу тапсырылады.

    3-сабақ Шәкәрім – Абай үндестігі. Аудармалары. Бұл сабақтың типі де аралас сабақ. Жаңа сабақ кезінде оқушылардың бағдарламаға сәйкес, оқулық пен хрестоматия бойынша берілген екі ақын шығармашылығынан үндестігін, сабақтастығын талдайды. Оқушыларға бағыт беру үшін төмендегідей өз бетімен талдау үлгісін ұсындық.

 

       Абай поэзиясы мен Шәкерім поэзиясының үндестігін талдау үлгісі

реті

Қарастыратын

жалпы

үндестіктер

Оның ішінде қарастыратын

жеке үндестік

 Абай

     Шәкәрім

1

Тақырып

үндестігі

А) Қазақ қоғамындағы

олқылықтарды

сынау

«Қалың елім, қазағым»

«Бойы бұлғаң» т.б.

(ары қарай жалғастыру)

«Партия адамдарын сынау»

«Жуандар» т.б.

(ары қарай жалғастыру)

Тақырып

үндестігі

Ә) Ағартушы-лық бағыт

Б)Ғылымның артықшылығы

жөнінде

В) Еңбекті үлгі ету

Г) Ақындықты

қоғамдық күш

деп тану

«Талаптың мініп тұлпарын»,

«Әсемпаз болма әрнеге» т.б.

«Ғылым таппай мақтанба» т.б.

«Сегіз аяқ» ...

«Өлең-сөздің пат-шасы,  сөз -сарасы».(жалғастырады)

«Жастарға»,

«Насихат»

т.б.

«Ғылымсыз адам хайуан» т.б.

«Адамдық борышың»...

«Ақындарға»...

».(жалғастырады)

2.

Өлеңнің сыртқы піші-

ніндегі

ұқсастық

А) Шалыс ұйқас

Ә) Кезектес ұйқас

Б) Ғаруз ұйқас

В) 6 буынды өлең

Г) 8 буынды өлең

(Мысалдарды өздері    

     табады)

(Мысалдарды өздері табады)

3.

Өзара жалғастық

А) ән шығарған

Ә)эпикалық поэма жазған

Б) аудармалар жасаған

 

(Дәлелдейді)

(Дәлелдейді)

4.

Сөз қолданыстарын-дағы үйлесім

1 Шендестіру

2 метафора

3  теңеу

4  эпитет

5  эпитеттік метанимия

6 кейіптеу

7 Мақалға айналған афоризмдер

М:

Ызалы жүрек, долы қол.

(Өздері мысалдар келтіреді)

Улы жүрек, долы тіл

Бұл толтыру аяқталмаған жағдайда үйге беріледі және 5-сабақта ары қарай талданады. Ал аудармаларын айтқан кезде « Шәкәрім – қазақ әдебиетінің классигі» кестесіндегі аударма саласындағы еңбегі көрсетіледі

.

4.

Аударма саласында

«Ләйлі – Мәжнүн» ( Физулиден)

«Том ағайдың балағаны» (Бичер-Стоу Гарриеттен)

Әңгімелер ( Толстойдан)

«Дубровский» ( Пушкиннен)

«Боран»

Хафиз ақынның өлеңдерінен 288 жол өлең  аударған

«Ассирия патшасы Ассархадон -Лаэли»(Толстойдан.)

«Крез патша» (Толстойдан)

«Үш сауал» (Толстойдан)

Поэма

Роман

әңгімелер

Поэма

Повесть

өлеңдер

әңгіме

әңгіме

әңгіме

Бұдан кейін аударманың  дәлме-дәл аударма,  еркін аударма, сәйкес аударма болатындығына мысалдар келтіріліп, Шәкәрім аудармасы осының екеуі қамтылатын аударма екендігіне тоқталып, жекелеген аударма шығармаларына тоқталдық.

4-сабақ. Поэмалары. «Еңлік- Кебек» дастаны. Сабақ типі – Жаңа сабақ.

Әуелі – Эпостық жанр туралы білетіндері  еске түсіріледі.

Әдеби жанр (французша – тек, түр) екі мағынада қолданылады. 1. Әдеби тектері – эпос, лирика, драма. 2. Әдеби шығарма түрлері - әңгіме, баллада, комедия т.б. Яғни кең және тар мағынада қолдана беруге болады.

Негізінен әдебиеттің үш үлкен саласы бар: эпостық жанр, лирикалық жанр, драмалық жанр. Бұлар – сипатына, көлеміне, жазылу ерекшелігіне қарай іштей тармақталады.

Эпос ( грекше – баян, әңгімелеу, тарихтап айту). Көркем әдебиеттің негізгі тектерінің бірі. Өмір шындығын мейлінше мол қамтып, кең суреттейтін, адам мінезін мүмкіндігінше терең ашып, жан-жақты танытатын іргелі, күрделі жанр.

Өмір шындығын қамту, адам мінезін ашу мүмкіндіктеріне қарай эпикалық жанр үш түрге бөлінеді.

  1.  Шағын көлемді эпикалық түр. (Миф, аңыз, ертегі, мысал, новелла, әңгіме, очерк, фельетон, кейде мемуар, памфлет, эссе т.б.
  2.  Орта көлемді эпикалық түр. ( повесть (хикаят), поэма (батырлар жыры, лиро-эпос жырлары, тарихи жырлар, дастандар т.б.)
  3.  Кең көлемді эпикалық түр. Роман (диалогия, трилогия, тетралогия, хамса, эпопея, диалог т.б.)

Сонда поэма орта көлемді эпикалық түрге жатады екен деп поэма туралы айта кету де орынды деп білеміз.

Поэма (грекше – туынды)- өлеңді повесть, өмірде болған, не болуға тиіс күрделі құбылыстар мен келелі оқиғаларды, алуан-алуан адам тағдыры мен заман шындығын көлемді, желілі эпикалық не лирикалық сипаттағы өлеңмен суреттеу.

Поэмалар – сюжетті, сюжетсіз болып бөлінеді. Образдарын – эпикалық, лирикалық, романтикалық, реалистік т.б. деп бөлуге болады.

Бұдан кейін поэмаларына шолу жасаймыз.

«Қалқаман- Мамыр»

«Еңлік – Кебек»

«Нартайлақ- Айсұлу»

«Дума»

«Жайлаудың баласымен айтысы»

«Шал мен кемпірдің ғашықтығы»

«Қодардың өлімі»

«Қоңыр ат»

Бұл поэмаларына аздап шолу жасаған соң, «Еңлік – Кебек» поэмасына арнайы тоқталамыз.

Поэманың мазмұнын, осы оқиғаға байланысты шыққан Мағауия поэмасы мен М.Әуезовтің «Еңлік-Кебек» пьесасы бар екендігін байланыстыра айтып, «Образдық талдау» үлгісін ұсындық.

  1.  Шығарма туралы. Шығарма оқиғасы мен кейіпкерлерінде тарихпен байланыстылық қандай?
  2.  Тарихи шындықты көркем шындыққа айналдырудағы қаламгер шеберлігі.
  3.  Негізгі образдар
  4.  Образ типтілігі

           А) Жинақталған екенін дәлелде.

           Ә) Даралық сипаты

5. Образ портреттері

6. Мінездеуі

            А) Тура мінездеу

            Ә) Жанама мінездеу

7. Қорытынды.

Үйге берілген тапсырманың ішінде өздік жұмыс түрі Венн диаграммасын толтыру бар. Мәселен, төмендегідей толтырылады.

      

Оқушылар жауабы (болжам)

           Еңлік бейнесі         Ортақ сипаты              Мамыр  бейнесі

1. Екеуі де өз ба-

қыты үшін күреседі                1. Ұяң жан

2.Сүйгені  үшін өлімге            2. Руы - Тобықты

де барады,                                 3. Жігіттің сөзіне       

                                                  тартыншақтайды

3. Екеуі де сүйгеніне                   4. «Әрі сұлу, әрі

   қосылады.                                 есті, еркешора»  

4. Өмірлері қайғылы                   5. Басы бос қыз.т.б.

       аяқталады   т.б.                       .

      

тылды.                                       газет ашты.

5. Оқулықтар жазды.              4. "Әліп-би",

                т.б                      "Тіл-құрал" оқулық-

                                             тары. т.б

3

3

3

1. Батыл жан

2. Руы-Найман

3. Жігітке өзі

сөз айтады.

. 4 «...биік қабақ

.ақсұр қыз.

5. Атастырған жері

бар.  т.б

                                                                                                                                                  

        

            5- сабақ  Прозасы. Шәкерім шығармаларының көркемдік ерекшеліктері Сабақ  

            типі- аралас сабақ

             Жаңа сабақты меңгерту кезінде проза жанрының роман,әңгіме түрлеріне,   

            публицистикалық жанр бойынша мақаланың ерекшеліктеріне қысқаша тоқтала  

  кету керек болады.

 «Әңгіме ұзын-қысқалығына қарай он минуттан бір сағатқа дейін оқып бітіруге болатын, әбден аршылып алынған бір-ақ нәрсе, бір ғана оқиға немесе бірігіп кеткен бірнеше оқиғалар тізбегі туралы жазылған шағын шығарма.

Әңгімені еш нәрсе қосуға да, алуға да болмайтын етіп жазу керек»

                                                                          Сомерсет  Моэм

«Әңгіме-ең парасатты проза-дәл және қысқа жазылған проза»

                                                                           А.С. Пушкин.

«Әңгіменің елеулі ерекшелігі – жинақылығы, одан басы артық айтпауға болатын жайдың бәрі алынып тасталған да тек айтпауға болмайтын шындық қана қалған нағыз күшті және құдіретті проза

                                                                          К. Паустовский   

Әңгіме:

  1.  Қысқа жазылуы керек
  2.  Шебер жазылуы керек

                                    З, Қабдолов.

«Роман ойдан өрбіте баяндалған тарихи дәуір ұғымын береді»

                                                                             А. С. Пушкин.

Романның:

1 Көлемі  үлкен

2. Мазмұны қат-қабат

3. Сюжеті мен композициясы орасан күрделі болады.

«Мақала дегеніміз- белгілі бір көкейкесті мәселе бойынша жазылған шығармашылық жұмыс.Ол публицистік стильде жазылады. Мақала белгілі бір тақырып бойынша жазған адамның ойын білдіреді.

Мақаланың жазылу мақсаты көбінесе көпшілікті үлгі-өнегеге, жақсы дәстүрге үйрету, жақсылықты, адамгершілікті насихаттау.

Мақаланың:

  1.  Тақырыбы, мазмұны болу керек
  2.  Жазатын жайды жетік білу керек.

    Мақаланың түрі көп: үлгі-насихаттық, проблемалық т.б.

Проза жанрын оқытуда көбінесе өзіміз құрастырған «Тарихи талдау» мен «Стильдік талдауды» ұсынамыз.  

                  Стильдік талдау үлгісі   

  1.  Шығарма туралы
  2.  Көркем әдебиеттің қай түрімен жазылған (проза, лирика т.б.)
  3.  Қай жанрға жатады? Неліктен?
  4.  Көркемдік әдісі
  5.  Жазушының сөздік қоры

                            А) Ерекше детальдар

                             Ә) Суреттеу тәсілдері

                             Б) Троп түрлері

                             В) Фигура түрлері

                             Г)  Баяндау тәсілі

                             Ғ) Сөз байлығы

                             Е) Ажарлау түрлері

6. Қорытынды.

Ал  Шәкерім шығармаларының көркемдік ерекшеліктері тақырыбына келсек мұнда да белгілі « Әдеби- теориялық талдауды »  жүзеге   асыруға болады. 

«Едігеден бастасам ертегіге кетемін...» демекші ол бойынша әдеби-теориялық ұғымның тым ауқымды екенін оқырман қауым жақсы біледі. Сондықтан «Еттің бәрі қазы емес...» демекші осымен тоқталайық!  

Қорыта келгенде, Ш. Құдайбердіұлы шығармаларын оқытуда өздік жұмыс түрлерін, қосымша материалдарды кеңінен пайдаланып, сабағымызды әсерлі, мазмұнды етіп өткізуге болады. Енді соңғы сағатқа, «Шәкәрім-жауыздық құрбаны» сабағына,назар аударалық.                                                

 

                                       Кіріспе

      Қазіргі таңда оқыту жүйесі жеке тұлғаға бағытталуда. Бұл үрдіс ертедегі ойшылдар назарынан тыс қалмапты. Мәселен: ХІ ғасырда өмір сүрген ғұлама, ойшыл, ақын Жүсіп Баласағұни: «Әр бала – жұлдыз, жарқырауына көмек ет»,- деген екен. Осы жұлдыздардың әрбірінің жарқырауына мектептегі бірден-бір өнер мен ғылымды ұштастыратын пән - әдебиет пәні мұғалімдерінің қосатын үлесі ерекше. Ұлы Абай ұстаздықты үйрету деп кемеңгерлік танытса, Ж.Аймауытов «Сабақ беру – үйреншікті жай шеберлік емес, ол – үнемі жаңадан жаңаны табатын өнер»,-деп бүгінгі күнге лайық пікірлер келтіріпті.

      Мұғалімдердің үнемі ізденісте болуы – бүгінгі күн талабы. Ұсынып отырған көмекші құрал сондай бір қарапайым мұғалімнің сабақты мазмұнды өткізуге қосымша материалдар қарау, өздік жұмыс түрлерін ұйымдастыру үшін ізденістер нәтижесі. Автор көпшілікке Ш.Құдайбердіұлы өмірі мен шығармашылығын оқыту арқылы өздік жұмыс және қосымша материалдарды пайдалану тәжірибесін көрсетуді  мақсат етеді.

     Шаһкәрім өмірі мен шығармашылығы әлі толық зерттеуді қажет ететін, әлі бір ізге түсе қоймаған 10-сыныптағы күрделі тақырыптардың бірі,сондықтан  әдістемелік көмекші құрал жас мұғалімдерге көмек бола ма деген оймен жазылды.

Бұл көмекші әдістемелік құралда автор төмендегідей жайларға оқырман назарын аударуды жөн санайды.

  1.  Ақын өмірі мен шығармашылығын беруде ғалым Қ. Мұхаметхановтың «Шаһкәрім» мақаласы негізге алынды.
  2.  Ғылымилығына нақты, қысқаша тоқталынды.
  3.  Талдау негізінде қоғамдық-гуманитарлық бағдарлы мектептің 10-сыныпқа арналған оқулығы мен хрестоматиясына енген материалдар негізінде ғана жасалды.
  4.  Құралда - дамыту, мақсат қою технологияларының элементтері мен  «оқу мен жазу арқылы сыни ойлауды дамыту» технологиясының кейбір стратегиялары қамтылды.
  5.  Жас мұғалімдерге әдебиет теориясы бойынша теориялық ұғымдарды толығырақ  беруге ұмтылдық.
  6.  Кейде көмек ретінде оқушы жауабы болжамы берілді
  7.  Шәкәрімнің балалары жөнінде дәлсіздік бар сияқты. Өйткені Тауфиқ, Жәмік Жебіраил, кейде Баязит деген есімдер де ұшырайды.

          Жұмыстың  жаңашылдығы, сәл болса да өзгешелігі деп автор ойлайды:

  1.  Талдау түрлері - автордың ұзақ жылғы өзіндік еңбегінің нәтижесі
  2.  Автор М.Әуезовтің «Абай жолынан» алған салыстыру- еңбектің бір  

өзгешелігі деп санайды.

  1.  «Шәкәрім- қазақ әдебиетінің классигі» кестесі де сондай...
  2.  Ақын лирикасының топтастырылуы  да сондай....
  3.  Абай поэзиясы мен Шәкәрім поэзиясының үндестігі кестесі де сондай...
  4.  «Шәкәрім – жауыздық құрбаны» дәйектемесі де сондай...

Бұдан кейін жас мұғалімдерге айта кетер бір мәселе-әр түрлі талдау үшін оқушыда дайындық болуы керек.Бұл үшін 5-сыныптан бастап әдеби-теориялық ұғымдарға тақырып ерекшелігіне қарай ақырындап мән беріліп отыруы керек Сонда осындай мақсат қойып үйреткен әдебиет сабағы оқушы үшін нағыз қызықты пән болады.

       Ұстаздар қауымы, жалпы оқырман қауым осы көмекші оқу құралымен танысып, аздап та болса пайдаланып өздерінің құнды пікірлерін, ұсыныс-ойларын, ескертпелерін білдірсе нұр үстіне нұр болар еді.

                      Пайдаланылған  әдебиеттер  тізімі

 -   С. Қирабаев,Ұ.Асыл, Г. Құрманбай,С. Дүйсебаев,Б.Әрінова Қазақ әдебиеті(ХІХғ)  / Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқулық/ - Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006ж.

-   З.Ахметов, Ұ.Асыл. Қазақ әдебиеті (ХІХғ.):Хрестоматия. / Жалпы білім беретін мектептің қоғамдық-гуманитарлық бағытындағы 10-сыныбына арналған оқу құралы/ - Алматы: «Мектеп» баспасы, 2006ж.

-   Құраст. М.Жармұхамедов, С.Дәуітов. Шәкәрім шығармалары: Өлеңдер, дастандар, қара сөздер. Алматы «Жазушы» 1988ж.

-   М. Әуезов Абай Құнанбаев, Монографиялық зерттеулер мен мақалалар /Құрастырып, баспаға әзірлеген Н.Ақбаев/ Алматы: «Санат»баспасы, 1995ж

-   М. Әуезов «Абай жолы» роман-эпопеясы  Алматы «Жазушы» 1997ж

-   Б. Майлин «Тұңғыш құрбан» /Құраст. С.Байменшин/ Алматы: «Рауан» бас-

пасы 1994ж

-  Құраст. Д.Әшімханов, «Бес арыс» Естеліктер, эсселер,зерттеу мақалалар. Алматы: «Жалын» баспасы, 1992 ж.

- Д. Досжан «Абай айнасы». – Алматы: «Қазақстан» баспасы, 1994ж

- Құраст. З. Ахметов, Т. Шаңбаев.Әдебиеттану терминдерінің сөздігі Алматы «Ана тілі» баспасы 1996ж.

- З. Қабдолов Екі томдық таңдамалы шығармалар Сөз өнері: Монография, Талант пен таным: Әдеби толғаныстар Алматы «Жазушы» баспасы 1983ж.

- Қ.Мұхаметқанов «Шаһкәрім» Көп томдық шығармалар жинағы Алматы «Алаш баспасы 2005ж

- Б.Сапаралин «Қазақ әдебиеті» газетіне  1989 жылы жарық көрген «Білмеймін Шәкәрімді кім атқанын» мақаласы.

- Шәкәрімтану мәселелері /Құраст. Т.Шаңбай/  Алматы «Раритет» баспасы 2007ж

- И.Т. Огородников « Методика изучение эффективности урока по основам наук

в школе» Москва 1950г стр 111

- И. Э.Унт «Индивидуальное и дифференциальное обучение» Москва 1990г стр 135

- В. Оконь «Основы проблемного обучения» Москва 1968г стр 28

- Қазақ ұлттық энциклопедиясы Алматы 1997ж.

- Қазақ тілі сөздігі Алматы 1999ж

Журсунов  Серікбек Құмарбекұлы

Өскемен қаласындағы № 16-қазақ орта мектебі


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

3249. Производственный менеджмент. Тексты лекций 586.5 KB
  Введение Современное производство характеризуется постоянно изменяющимися параметрами внешней и внутренней среды, острой необходимостью оперативно применять прогрессивные технологии изготовления продукции, организации и управления предприятием, в ко...
3250. Изучение омических сопротивлений 208 KB
  В настоящей лабораторной работе «Изучение омических сопротивлений» рассматриваются основные законы электрического тока. Вводятся понятия сопротивления, напряжения, разности потенциалов и эдс. Показаны различные способы определения омических...
3251. Анализ эксплуатации локомотивов и работы локомотивных бригад в локомотивном депо 533 KB
  Приведены цели и задачи эксплуатационно-управленческой практики, порядок организации и прохождения практики, права и обязанности студентов во время прохождения практики и требования к отчету по итогам практики. Изложены методика сбора информации и н...
3252. Управление документооборотом на предприятии 197 KB
  Управленческие документы. Состав. Классификация  Общие понятие документационного обеспечения управления Документ – материальный носитель информации, предназначенный для ее обработки и передачи во времени и в пространстве. Понятие д...
3253. Тематическое своеобразие серий публикаций о мировом экономическом кризисе 67.5 KB
  Тематическое своеобразие серий публикаций о мировом экономическом кризисе Кризис - это внутренний механизм насильственного приспособления размеров общественного производства к объему платежеспособного спроса хозяйственных субъектов. Это всеобщее...
3254. Контроль точности при сборке 256.5 KB
  Контроль точности при сборке Осуществляемые в процессе сборки контрольные операции дают возможность установить в соединениях, сборочных единицах и в машине степень соответствия относительного положения и перемещения исполнительных поверхностей техни...
3255. Ритмичная и бесперебойная работа рудных шахт на примере рудника 737.5 KB
  Современные шахты и рудники представляют собой высокомеханизированные горнодобывающие предприятия, оборудованные различными электрифицированными машинами, механизмами и установками. Важное значение имеют стационарные установки: подъем...
3256. Окна, двери и эксплуатационные требования к ним 42 KB
  Окна, двери и эксплуатационные требования к ним В зданиях много окон и дверей, а потому от их технического состояния, в частности герметичности, во многом зависит температурно-влажностный режим в помещениях. Внешний вид, расположение окон на фасаде...
3257. Назначение, боевые свойства и общее устройство АГС-17 215 KB
  Назначение, боевые свойства и общее устройство АГС-17. В начале 70-х годов в Советском Союзе был разработан и принят на вооружение З0-мм станковый автоматический гранатомет АГС-17 (рис. 1). Гранатомет создавался как противопехотное оружие, поражающе...