15110

Шәкәрім Құдайбердиевтің Ләйлі-Мәжнүн дастаны

Доклад

Литература и библиотековедение

ӘОЖ 577.4 Ш. ҚҰДАЙБЕРДИЕВТІҢ ЛӘЙЛІМӘЖНҮН ДАСТАНЫ – НӘЗИРА ҮЛГІСІНДЕ ЖАЗЫЛҒАН ТӨЛ ШЫҒАРМАСЫ Г.С.Тәженова М.И. Ревшенова Тараз мемлекеттік педагогикалық институтыТараз қ. ХХ ғасырдың басындағы көркем аударма саласына көп еңбегі сіңген ақын жазуш

Казахский

2013-06-10

48.5 KB

14 чел.

ӘОЖ 577.4

Ш. ҚҰДАЙБЕРДИЕВТІҢ   «ЛӘЙЛІ-МӘЖНҮН»   ДАСТАНЫ – НӘЗИРА  ҮЛГІСІНДЕ   ЖАЗЫЛҒАН ТӨЛ ШЫҒАРМАСЫ

Г.С.Тәженова, М.И. Ревшенова

Тараз мемлекеттік педагогикалық институты,Тараз қ.

ХХ  ғасырдың  басындағы көркем  аударма саласына  көп еңбегі сіңген ақын жазушымыз – Шәкәрім Құдайбердиев. Оның қазақ  әдебиеті тарихында,әсіресе көркем аудармада  алатын орны  ерекше.  

Ш.Құдайбердиевтің шығыс тақырыбындағы ең көлемді мұрасы  «Ләйлі-Мәжнүн» дастаны.Бұл бүкіл шығыс әдебиетіндегі нәзира дәстүрін Шәкәрімнің қазақ топырағында өнімді дамытуы болды.Олай дейтініміз еңбекті қазіргі ұғымдағы аударма деп айту қиын.Ләйлі мен Мәжнүннің ғашықтық хикаясы Низамиге де, Науаиге де шабыт берген.Шығыстың сөз зергерлерінің жыр жарысы-нәзира дәстүрі бойынша, ақынның ең басты мұраты жаңа тақырып табу емес, жаңа жол табу, белгілі сарынды өзгеше түрге болеу, өзіндік бояу мен бейнелеу десек, Шәкәрім қалдырған «Ләйлі-Мәжнүн» дастаны мың жылдық тарихы бар ежелгі сюжеттің ең соңғы көрінісі. Яғни шын мәнісіндегі төлтума болып табылады. Бұл жайында қазақ поэзиясының алыптарының бірі - Әбілдә Тәжібаевтің Шәкәрім шығармаларының басылымына жазған  алғы сөзінен көруге болады. Онда ол былай дейді:

«-«Ләйлі –Мәжнүн» Шәкәрімнің шығыс алыптарымен жарысқа түскенде көтерілген  жаңа  биігі, жаңа  тауы десек  те болады. Бұл  тау қазақ  даласына түгел көрінген  қарлы шыңы, қара орманы, тасқын өзендерімен, барлық  ғажайыптары мен көрінген бүкіл  халқымызды қуанышқа  бөлеген биік еді». Шәкәрім  «Ләйлі-Мәжнүн» шығармасын Физули Бағдади жырлаған нұсқадан аударып, жаңа туынды етті.Ауызша және жазбаша тараған шығыс дастаны  «Ләйлі-Мәжнүнге» VII ғасырда  өмір  сүрген Қайыс  атты  ақынның  қайғылы ғашық  отын  басынан кешіргені  туралы  араб  аңызы  негіз болғаны  белгілі.Шәкәрім Физули дастанын жоғары бағалаған:

                                                    Ондайғып еш бейітші жаза алмаған

                                                    Нақысын шын келтіріп,қаза алмаған...

                                                    Мен оның келтіре алман мыңнан бірін

                                                    Айтуға тіл жетпейді тәтті жырын-

                                                    Мәжнүннің атын білер, жайын білмес,

                                                    Қазаққа ұқтырайын біраз сырын»-дейді.

Шәкәрімнің Физулиден аудардым дегенімен бұл шығарманы аударма дүние деу қиын.Дұрысы-Шәкәрімнің  «Ләйлі-Мәжнүн» Шығыстың әйгілі ақындарымен өнер жарыстыра   отырып, нәзира   үлгісінде   туындатқан  төл  шығарма  деуге  өте лайық.

Шәкәрім дастанның сюжеттік желісін негізге ала отырып, өзінше жырлаған,қазақ қауымының  түсінігіне   лайықтау   үшін  үрлі өзгерістермен  толықтырулар еңгізген. Мәселен, Физули дастанының басындағы қара сөзбен жазылған толғау-кіріспені Шәкәрім аудармаған.Әр тараудың соңынан қайтталанып отыратын шағын монологтардыда  қажет деп санамаған.Шәкәрім аудармасында Физули нұсқасының соңғы тарауы жоқ..Онда ғашықтардың о дүниедегі, яғни жұмақтағы өмірі жайындағы зәйіттің түсі берілетіндегі. Бұл туралы Шәкәрімтанушы Б.Әбдіғазиевтің еңбегінен көруге болады. Дастанның негізгі кейіпкері Ләйлі мен Мәжнүн. Олар ата-анадан жалғыз, кішкене кезінен бірге тәрбиеленген. Екі жастың өсе келе өртке айналған махаббат сезімдеріне қыздың әкесі қарсы болады. Оқиғаның шиеленісуі де осы тұстан басталады. Сүйіктісіне  қолы   жетпеген  Қайыс елден безіп, аңдарға  қосылып  кетеді, сөйтіп  Мәжнүн  аталады. Ләйліні   әкесі   өзге  біреуге бермек болады, бірақ, онысы іске аспай қалады. Ақыр соңында ғашықтар бір қабірде табысады. Дастанның  басқа  да  кейіпкерлерінің   барлығы  дерлік  екі  жастың махаббаттына  тілеулес. Осындай  қоғамда  дүниеден  өткен  Ләйлі  мен  Мәжнүн  хикаясы кіршіксіз  сезімнің,  адалдық  пен  махаббаттың  белгісіндей  көрінеді.

Басқа  елдердің   әдебиетіндегі   «Ләйлі –Мәжнүндегідей»  дәстүрлі  оқиғаларды, яғни дәулеті  асқан,  байдың  балаға,  мирасқорға  зар болуын,  Қайыстың  тууын баяндауда  да Шәкәрім  өз  қөзқарасын   астарлы   оймен,  юморлық   түрде  шебер   сынайды. Байдың  ұлды болуының себебі  онық  «қайырымы  мол,  бек қабағат, тіледі  бала  бер  деп  көп жамағат», «малының садақаға  көбін  шашкан», көп  тілегі –қол»  деген  мақалдайын болыпты  бәйбішесі  екіқабат  деп суреттеледі. Жан –жаққа сүйіншіге кісі жіберіп қуанып, неше түрлі  той жасау  рәсімі де нағыз қазақ дәстүріне сай  «сый қылып, ат мінгізіп, шапан жапты», «талай түйе –құрбан сойды»,  «қырық   күндей  кедейлерге  тамақ  бері»  деп  суреттеледі.

Бірсыпыра  әдебиеттерде  Мәжнүн   образы   биік,   ерекше,  қайғылы  ғашықтық символы. Осы  дәстүрлі  ұғымда  қалыптасқан  символды  Шәкәрім  алғашқылардың  бірі  болып ақыл-ой адамдарының  шарқ  ұрып іздегендерін қоғамнан таба алмай  жан күйзелісіне түскен кезін бейнелеу  үшін  қолданған. «Ғарыппын  дертім  мол, шын  осыным»-бұл  қиналыс,азап,ғарыптық,  мол   дерттің  негізі  қоғамдық   әлеуметтік  өмірде  жатыр:

                                                Іздеген ғашық  болып  бес  нәрсем  бар,

                                                Берейін  атын  атап, ұқсаңыздар

                                                Махаббат, ғадалет пен таза  жүрек,

                                                Бостандық,  терең  ғылым –міне,  осылар...

Сөйтіп,  Шәкәрім  Мәжнүн  образын  ұлттық   көркемдік  ойлау  жүйесінде  жақа  бір мазмұнмен,  қырмен  қолданды. Шәкәрім  «Ләйлі –Мәжнүнге» үнемі  оралып, ондағы  биік,  сырлы  да  нұрлы  махаббат  жайын  ұғынудың  рухани  баюға   пайдасы  барын қара  сөзбен де  әңгімелеген.

Ш.Құдайбердиевтің  «Ләйлі-Мәжнүн» дастанын шебер аударуында өзінің төл туындысы іспетті болып шықан.Аудармашылықтың қасиеті де осында емес пе? Ал төл туындыдай түрленту  екінің бірінің  қолынан  келмек  емес...

Гете, Феттерді Мағжанша  мөлдіретіп, Пушкиндерді Шәкәрімше шырқатып, Абайдай орыстың Татьянасына қырды ән салдырған көп пе? Әрине,жоқ. Бұл  «жоқты» төл әдебиеттеріміздің төркінінен емес, өзге ұлт әдебиеттерінің ауқымының арнасынан айтып отырмыз.Әттең, Мағжанның «Шолпысының» сылдырын, меруерт жырының мөлдірін, Абайдың  «Сегіз аяғының» сырын басқа әдебиеттің әбзелінен көрер күн бар ма екен? Бұл әрине, ішкі сырдың шері.Десек те,осы бір шердің астарынан сол баяғы орыстандыру саясатының бір ұшығын көретіндейміз.Олай дейтініміз, Ыбырайды, Абай, Шәкәрім, Мағжан, Ахмет, Міржақып, Жүсіпбектерді айтсақ, аудармасын аударыстырсақ сол орысты тәржімәлағанын айдарлап айналдыра береміз, айналдыра береміз.Орысты айтып барып, шығысты ауызға аламыз.

Немене, оған дейін тәржімәлаудың не екенін ешкім білмепті ме? Білгенде қандай, нәзирашылдықтың  нәзік   қыр -сырын  меңгерген   әдебиетіміздің   тарихын Шоқан дәуірінен   әлдеқайда   арырақтан  іздеуге  болады. «Күйінгеннен күй шығады»  демекші, сөздің реті келгенде     біздікі     жай    «тиегін    тиер     сөздің   шенеп  айтсамның»   кері  ғой.

Оған сіз бен біз кінәлі  емеспіз. Идеология,  сол   баяғы  имансыз  идеология.

Сөзімізді   аяқтай   келе  айтарымыз, жалпы  Шәкәрімтану  саласындағы  Шәкәрім аудармалары  туралы  небір   соны   ой,  сырлы   сөздердің   шертілеріне   өз   басымыздың титтей     де    күмәні      жоқ.    Шәкәрімнің      әрбір       мұрасы     бір      жұмыс,   бір   ізденіс.

Осы    ойымыздың     мәнін   Шәкәрімтануға     шын     берілген      әрбір     талапкер, әрбір азаматтың дұрыс түсінетіндегіне күмән келтірмейміз.

                                 


ТІРКЕУ ФОРМАСЫ.

1.Тегі, аты- жөні(толығымен )   Тәженова Гулсара,Ревшенова Махаббат 

2. Ғылыми дәрезесі, ғылыми атағы  ____________________

3. Мекеме , лауазымы  Оқытушы, студент

4.Мекен – жайы (индекс көрсету міндетті ) Тараз қ. 2 бұрылыс Крупская көш  10 үй,Байзақ ауданы Қызыл жұлдыз ауылы Фахрудинова көш 7 үй 1 пәтер

5. Телефон (халықаралық байланыс кодымен , ұялы  ) 83262  43-24-81 

6. Е mail  ( міндетті )  _________________________

7. Факс__________________________________

8. Мақала тақырыбы Ш.Құдайбердивтің Ләйлі-Мәжнүн» дастаны- нәзира үлгісінде жазылған  төл шығармасы

9. Секция 2

10. Керекті техникалық құралдар ______________________________

11. Қонақ үй орындарын брондау қажеттілігі ( иә,жоқ  ) ____________

 

                                               Мен

       Пленарлық баяндамамен сөз сөйлеуді  қалаймын .

       Секция    мәжілісінде баяндамамен  сөз сөйлеуді  қалаймын .

       

       Конференцияда тыңдаушы ретінде  қатысуды қалаймын .

 


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

35010. Экономический цикл 26.5 KB
  Развитие экономики в режиме циклических колебаний прослеживается уже более 170 лет. Период движения экономики от одного кризиса к другому называется экономическим циклом. Вместе с тем подъем выводящий экономику на новый уровень в ее поступательном развитии заканчивается новой бездной краха Для сглаживания пиков экономической конъюнктуры государство использует разнообразные экономические инструментарии от льгот по налогообложению доходов до прямых вложений государственных средств в развитие экономики. Несмотря на определенные успехи...
35011. Безработица как макроэкономическая проблема 25.5 KB
  Отметим следующие виды безработицы: Фрикционная безработица порождена постоянным движением населения из одного региона в другой от профессии к профессии сменой этапов жизни учеба работа рождение ребенка и т. Технологическая безработица связана с внедрением в массовое производство достижений НТР. Структурная безработица вызвана масштабными структурными преобразованиями в экономике и невозможностью трудоустроиться изза несовпадения структуры спроса и предложения рабочей силы различной квалификации.
35012. Экономические издержки безработицы 28.5 KB
  По свидетельству американских специалистов потеря работы связана с психической травмой уступающей по уровню стресса только смерти ближайшего родственника или заключению в тюрьму. Это нормально если часть людей не работает потому что вынуждены поменять профессию или место работы. Меры государственной поддержки безработных сводятся к двум основным направлениям: социальной защите людей оставшихся без работы и содействие трудоустройству. Как правило его получают лица зарегистрированные на бирже труда имеющие стаж работы и вносившие...
35013. Естественный уровень безработицы 24.5 KB
  Это нормально если часть людей не работает потому что вынуждены поменять профессию или место работы. Меры государственной поддержки безработных сводятся к двум основным направлениям: социальной защите людей оставшихся без работы и содействие трудоустройству. Как правило его получают лица зарегистрированные на бирже труда имеющие стаж работы и вносившие определенное время взносы в фонд занятости. Биржи ведут учет свободных рабочих мест и граждан обращающихся по вопросам трудоустройства информируют граждан и работодателей...
35014. Инфляция: сущность, виды, причины и источники 32.5 KB
  Зародившись на денежном рынке вирусы инфляции затем проникают дальше поражая другие части хозяйственного организма. Различают следующие виды инфляции: открытая и подавленная сбалансированная и несбалансированная ожидаемая и неожидаемая инфляция. Этот тип инфляции характерен для стран с рыночной экономикой. В условиях подавленной инфляции цены весьма далеки от реальных изменений потребностей и спроса что способствует хроническому недопроизводству товаров пользующихся спросом.
35015. Причины инфляции 34.5 KB
  Именно они лежат в основе инфляции спроса и инфляции предложения или издержек. При инфляции спроса спрос опережает предложение возникает избыток денег по отношению к количеству товаров растут цены. Это весьма знакомый для нашей страны вариант инфляции.
35016. Взаимосвязь инфляции и безработицы. Кривая Филлипса 25.5 KB
  Пытаясь искусственно добиться высокого уровня занятости соответственно сокращения безработицы государство выходит за максимально допустимые рамки вмешательства в рыночные процессы. В современных рыночных системах занятость становится подлинно полной и эффективной только тогда когда уровень безработицы близок к естественной норме а она как известно никак не может быть равна нулю. Все эти действия носят сугубо инфляционный характер ведут к сохранению по существу лишних рабочих мест поддержанию противоестественного уровня занятости...
35017. Деньги: сущность, функции, виды 38 KB
  Возникновение денег есть исторический процесс в основе которого лежит развитие товарного обмена. Функции денег. Сущность денег полнее проявляется в их функциях: меры стоимости средства обращения.
35018. Кредитно-денежные системы. Банки 26.5 KB
  Депозиты представляют собой все виды денежных средств переданных в банк их владельцами на временное хранение с предоставлением права использовать эти деньги для кредитования. Депозит до востребования это текущий лицевой счет с которого вкладчик может снять деньги в любое время. Срочные Депозиты это счета с которых вкладчик обязуется не брать деньги до истечения определенного срока. В связи с этим и банк может вкладывать полученные им в распоряжение деньги тоже лишь на определенный срок поэтому кредиты всегда выдаются лишь на...