15110

Шәкәрім Құдайбердиевтің Ләйлі-Мәжнүн дастаны

Доклад

Литература и библиотековедение

ӘОЖ 577.4 Ш. ҚҰДАЙБЕРДИЕВТІҢ ЛӘЙЛІМӘЖНҮН ДАСТАНЫ – НӘЗИРА ҮЛГІСІНДЕ ЖАЗЫЛҒАН ТӨЛ ШЫҒАРМАСЫ Г.С.Тәженова М.И. Ревшенова Тараз мемлекеттік педагогикалық институтыТараз қ. ХХ ғасырдың басындағы көркем аударма саласына көп еңбегі сіңген ақын жазуш

Казахский

2013-06-10

48.5 KB

14 чел.

ӘОЖ 577.4

Ш. ҚҰДАЙБЕРДИЕВТІҢ   «ЛӘЙЛІ-МӘЖНҮН»   ДАСТАНЫ – НӘЗИРА  ҮЛГІСІНДЕ   ЖАЗЫЛҒАН ТӨЛ ШЫҒАРМАСЫ

Г.С.Тәженова, М.И. Ревшенова

Тараз мемлекеттік педагогикалық институты,Тараз қ.

ХХ  ғасырдың  басындағы көркем  аударма саласына  көп еңбегі сіңген ақын жазушымыз – Шәкәрім Құдайбердиев. Оның қазақ  әдебиеті тарихында,әсіресе көркем аудармада  алатын орны  ерекше.  

Ш.Құдайбердиевтің шығыс тақырыбындағы ең көлемді мұрасы  «Ләйлі-Мәжнүн» дастаны.Бұл бүкіл шығыс әдебиетіндегі нәзира дәстүрін Шәкәрімнің қазақ топырағында өнімді дамытуы болды.Олай дейтініміз еңбекті қазіргі ұғымдағы аударма деп айту қиын.Ләйлі мен Мәжнүннің ғашықтық хикаясы Низамиге де, Науаиге де шабыт берген.Шығыстың сөз зергерлерінің жыр жарысы-нәзира дәстүрі бойынша, ақынның ең басты мұраты жаңа тақырып табу емес, жаңа жол табу, белгілі сарынды өзгеше түрге болеу, өзіндік бояу мен бейнелеу десек, Шәкәрім қалдырған «Ләйлі-Мәжнүн» дастаны мың жылдық тарихы бар ежелгі сюжеттің ең соңғы көрінісі. Яғни шын мәнісіндегі төлтума болып табылады. Бұл жайында қазақ поэзиясының алыптарының бірі - Әбілдә Тәжібаевтің Шәкәрім шығармаларының басылымына жазған  алғы сөзінен көруге болады. Онда ол былай дейді:

«-«Ләйлі –Мәжнүн» Шәкәрімнің шығыс алыптарымен жарысқа түскенде көтерілген  жаңа  биігі, жаңа  тауы десек  те болады. Бұл  тау қазақ  даласына түгел көрінген  қарлы шыңы, қара орманы, тасқын өзендерімен, барлық  ғажайыптары мен көрінген бүкіл  халқымызды қуанышқа  бөлеген биік еді». Шәкәрім  «Ләйлі-Мәжнүн» шығармасын Физули Бағдади жырлаған нұсқадан аударып, жаңа туынды етті.Ауызша және жазбаша тараған шығыс дастаны  «Ләйлі-Мәжнүнге» VII ғасырда  өмір  сүрген Қайыс  атты  ақынның  қайғылы ғашық  отын  басынан кешіргені  туралы  араб  аңызы  негіз болғаны  белгілі.Шәкәрім Физули дастанын жоғары бағалаған:

                                                    Ондайғып еш бейітші жаза алмаған

                                                    Нақысын шын келтіріп,қаза алмаған...

                                                    Мен оның келтіре алман мыңнан бірін

                                                    Айтуға тіл жетпейді тәтті жырын-

                                                    Мәжнүннің атын білер, жайын білмес,

                                                    Қазаққа ұқтырайын біраз сырын»-дейді.

Шәкәрімнің Физулиден аудардым дегенімен бұл шығарманы аударма дүние деу қиын.Дұрысы-Шәкәрімнің  «Ләйлі-Мәжнүн» Шығыстың әйгілі ақындарымен өнер жарыстыра   отырып, нәзира   үлгісінде   туындатқан  төл  шығарма  деуге  өте лайық.

Шәкәрім дастанның сюжеттік желісін негізге ала отырып, өзінше жырлаған,қазақ қауымының  түсінігіне   лайықтау   үшін  үрлі өзгерістермен  толықтырулар еңгізген. Мәселен, Физули дастанының басындағы қара сөзбен жазылған толғау-кіріспені Шәкәрім аудармаған.Әр тараудың соңынан қайтталанып отыратын шағын монологтардыда  қажет деп санамаған.Шәкәрім аудармасында Физули нұсқасының соңғы тарауы жоқ..Онда ғашықтардың о дүниедегі, яғни жұмақтағы өмірі жайындағы зәйіттің түсі берілетіндегі. Бұл туралы Шәкәрімтанушы Б.Әбдіғазиевтің еңбегінен көруге болады. Дастанның негізгі кейіпкері Ләйлі мен Мәжнүн. Олар ата-анадан жалғыз, кішкене кезінен бірге тәрбиеленген. Екі жастың өсе келе өртке айналған махаббат сезімдеріне қыздың әкесі қарсы болады. Оқиғаның шиеленісуі де осы тұстан басталады. Сүйіктісіне  қолы   жетпеген  Қайыс елден безіп, аңдарға  қосылып  кетеді, сөйтіп  Мәжнүн  аталады. Ләйліні   әкесі   өзге  біреуге бермек болады, бірақ, онысы іске аспай қалады. Ақыр соңында ғашықтар бір қабірде табысады. Дастанның  басқа  да  кейіпкерлерінің   барлығы  дерлік  екі  жастың махаббаттына  тілеулес. Осындай  қоғамда  дүниеден  өткен  Ләйлі  мен  Мәжнүн  хикаясы кіршіксіз  сезімнің,  адалдық  пен  махаббаттың  белгісіндей  көрінеді.

Басқа  елдердің   әдебиетіндегі   «Ләйлі –Мәжнүндегідей»  дәстүрлі  оқиғаларды, яғни дәулеті  асқан,  байдың  балаға,  мирасқорға  зар болуын,  Қайыстың  тууын баяндауда  да Шәкәрім  өз  қөзқарасын   астарлы   оймен,  юморлық   түрде  шебер   сынайды. Байдың  ұлды болуының себебі  онық  «қайырымы  мол,  бек қабағат, тіледі  бала  бер  деп  көп жамағат», «малының садақаға  көбін  шашкан», көп  тілегі –қол»  деген  мақалдайын болыпты  бәйбішесі  екіқабат  деп суреттеледі. Жан –жаққа сүйіншіге кісі жіберіп қуанып, неше түрлі  той жасау  рәсімі де нағыз қазақ дәстүріне сай  «сый қылып, ат мінгізіп, шапан жапты», «талай түйе –құрбан сойды»,  «қырық   күндей  кедейлерге  тамақ  бері»  деп  суреттеледі.

Бірсыпыра  әдебиеттерде  Мәжнүн   образы   биік,   ерекше,  қайғылы  ғашықтық символы. Осы  дәстүрлі  ұғымда  қалыптасқан  символды  Шәкәрім  алғашқылардың  бірі  болып ақыл-ой адамдарының  шарқ  ұрып іздегендерін қоғамнан таба алмай  жан күйзелісіне түскен кезін бейнелеу  үшін  қолданған. «Ғарыппын  дертім  мол, шын  осыным»-бұл  қиналыс,азап,ғарыптық,  мол   дерттің  негізі  қоғамдық   әлеуметтік  өмірде  жатыр:

                                                Іздеген ғашық  болып  бес  нәрсем  бар,

                                                Берейін  атын  атап, ұқсаңыздар

                                                Махаббат, ғадалет пен таза  жүрек,

                                                Бостандық,  терең  ғылым –міне,  осылар...

Сөйтіп,  Шәкәрім  Мәжнүн  образын  ұлттық   көркемдік  ойлау  жүйесінде  жақа  бір мазмұнмен,  қырмен  қолданды. Шәкәрім  «Ләйлі –Мәжнүнге» үнемі  оралып, ондағы  биік,  сырлы  да  нұрлы  махаббат  жайын  ұғынудың  рухани  баюға   пайдасы  барын қара  сөзбен де  әңгімелеген.

Ш.Құдайбердиевтің  «Ләйлі-Мәжнүн» дастанын шебер аударуында өзінің төл туындысы іспетті болып шықан.Аудармашылықтың қасиеті де осында емес пе? Ал төл туындыдай түрленту  екінің бірінің  қолынан  келмек  емес...

Гете, Феттерді Мағжанша  мөлдіретіп, Пушкиндерді Шәкәрімше шырқатып, Абайдай орыстың Татьянасына қырды ән салдырған көп пе? Әрине,жоқ. Бұл  «жоқты» төл әдебиеттеріміздің төркінінен емес, өзге ұлт әдебиеттерінің ауқымының арнасынан айтып отырмыз.Әттең, Мағжанның «Шолпысының» сылдырын, меруерт жырының мөлдірін, Абайдың  «Сегіз аяғының» сырын басқа әдебиеттің әбзелінен көрер күн бар ма екен? Бұл әрине, ішкі сырдың шері.Десек те,осы бір шердің астарынан сол баяғы орыстандыру саясатының бір ұшығын көретіндейміз.Олай дейтініміз, Ыбырайды, Абай, Шәкәрім, Мағжан, Ахмет, Міржақып, Жүсіпбектерді айтсақ, аудармасын аударыстырсақ сол орысты тәржімәлағанын айдарлап айналдыра береміз, айналдыра береміз.Орысты айтып барып, шығысты ауызға аламыз.

Немене, оған дейін тәржімәлаудың не екенін ешкім білмепті ме? Білгенде қандай, нәзирашылдықтың  нәзік   қыр -сырын  меңгерген   әдебиетіміздің   тарихын Шоқан дәуірінен   әлдеқайда   арырақтан  іздеуге  болады. «Күйінгеннен күй шығады»  демекші, сөздің реті келгенде     біздікі     жай    «тиегін    тиер     сөздің   шенеп  айтсамның»   кері  ғой.

Оған сіз бен біз кінәлі  емеспіз. Идеология,  сол   баяғы  имансыз  идеология.

Сөзімізді   аяқтай   келе  айтарымыз, жалпы  Шәкәрімтану  саласындағы  Шәкәрім аудармалары  туралы  небір   соны   ой,  сырлы   сөздердің   шертілеріне   өз   басымыздың титтей     де    күмәні      жоқ.    Шәкәрімнің      әрбір       мұрасы     бір      жұмыс,   бір   ізденіс.

Осы    ойымыздың     мәнін   Шәкәрімтануға     шын     берілген      әрбір     талапкер, әрбір азаматтың дұрыс түсінетіндегіне күмән келтірмейміз.

                                 


ТІРКЕУ ФОРМАСЫ.

1.Тегі, аты- жөні(толығымен )   Тәженова Гулсара,Ревшенова Махаббат 

2. Ғылыми дәрезесі, ғылыми атағы  ____________________

3. Мекеме , лауазымы  Оқытушы, студент

4.Мекен – жайы (индекс көрсету міндетті ) Тараз қ. 2 бұрылыс Крупская көш  10 үй,Байзақ ауданы Қызыл жұлдыз ауылы Фахрудинова көш 7 үй 1 пәтер

5. Телефон (халықаралық байланыс кодымен , ұялы  ) 83262  43-24-81 

6. Е mail  ( міндетті )  _________________________

7. Факс__________________________________

8. Мақала тақырыбы Ш.Құдайбердивтің Ләйлі-Мәжнүн» дастаны- нәзира үлгісінде жазылған  төл шығармасы

9. Секция 2

10. Керекті техникалық құралдар ______________________________

11. Қонақ үй орындарын брондау қажеттілігі ( иә,жоқ  ) ____________

 

                                               Мен

       Пленарлық баяндамамен сөз сөйлеуді  қалаймын .

       Секция    мәжілісінде баяндамамен  сөз сөйлеуді  қалаймын .

       

       Конференцияда тыңдаушы ретінде  қатысуды қалаймын .

 


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

81247. Методическая система и организация обучения информатике в школе: урок как основная форма обучения информатике. Подготовка к уроку информатики. Дидактические особенности учебных занятий по информатике 38.5 KB
  Школьный урок образует основу классноурочной системы обучения характерными признаками которой являются: постоянный состав учебных групп учащихся; строгое определение содержания обучения в каждом классе; определенное расписание учебных занятий; сочетание индивидуальной и коллективной форм работы учащихся; ведущая роль учителя; систематическая проверка и оценка знаний учащихся. Роль учителя во время фронтальной лабораторной работы наблюдение за работой учащихся в том числе и через локальную сеть КВТ а также оказание им оперативной...
81248. Понятие педагогического программного средства (ППС). Типы ППС. Требования к разработке ППС 39.36 KB
  Например в институте средств обучения РАО выделили несколько классификационных критериев типологии педагогических программных средств: По предметному содержанию; По функции: диагностические контролирующие обучающие демонстрационные справочноинформационные формирующие тренажерные; По степени активности учащихся которая определяется структурой и характером деятельности программы рассчитанные на минимальную степень активности демонстрационные на максимальную степень конструирующие программы; По целевой группе пользователя ...
81249. Цели и основные формы дополнительного изучения основ информатики и её приложений в средней школе. Организационные формы и содержание внеклассной работы 38.38 KB
  Организационные формы и содержание внеклассной работы. Кружок по информатике предназначен для привлечения учащихся младших классов для формирования пропедевтических навыков работы с компьютером. Кружковая работа со старшеклассниками возможна при организации групп для работы в телекоммуникационных сетях. Все большее значение в организации внеурочной работы со школьниками приобретает участие в телекоммуникационных проектах конкурсах грантов и пр.
81250. Понятие информационных и коммуникационных технологий. Направления внедрения ИКТ в образование. Дистанционные технологии в образовании 37.12 KB
  Хуторской выделяет следующие принципы дистанционного обучения: Принцип создания дистантным учащимся образовательной продукции в изучаемых предметных и образовательных областях. Принцип соответствия внешнего образовательного продукта ученика его внутренним личностным приращениям. Принцип приоритета деятельностного содержания перед информационным. Принцип креативного характера учебной деятельности.
81251. Инструментальные средства для разработки ППС, их достоинства и недостатки. Экспертная оценка ППС 35.7 KB
  Экспертная оценка ППС. Зайнутдинова предлагает различать 3 типа компьютерных обучающих программ: педагогические программные средства ППС компьютерные учебные программы одноцелевого назначения: сервисные контролирующие тренажеры моделирующие демонстрационные и т. Процесс создания ППС Педагогический сценарий детализирует структуру учебного материала и последовательность его изложения Технологический сценарий детализируетя технология представления Кодирование технологического сценария Технология разработки ППС рассмотрение принципов...
81252. Понятие государства 38.69 KB
  Суть ее в том что государство возникает в результате раскола общества на антагонистические классы и является исторически переходящим явлением. С исчезновением классов государство неизбежно должно отмереть. Естественноправовая договорная теория которая выводит государство из соглашения между правителями и подданными заключаемого в целях организации общественной жизни.Гумплович – считал что государство возникло как результат порабощения слабых групп более организованными и более сильными.
81253. Типология государств; формационный и цивилизационный подходы 39.33 KB
  Типология государства – это научная классификация государств по определенным типам на основании их общих признаков отражающая свойственные данному типу государств общие закономерности возникновения развития и функционирования. Центральным в типологии государства является понятие типа государства. Понятие тип государства служит для обозначения наиболее общих черт различных государств дающих возможность определить типовую принадлежность государства то есть его родство с другими государствами. Тип государства – это совокупность общих...
81254. Государство и экономика 37.86 KB
  При построении системы государственного регулирования экономики здесь господствует принцип максимальной возможности: все экономические процессы которые в принципе поддаются централизованному регулированию должны управляться центральными органами. Методы государственного регулирования экономики. Административные или прямые методы регулирования ограничивают свободу выбора хозяйствующего субъекта. Например директивные плановые задания по объему и ассортименту производимой продукции или централизованно установленные цены на товары и услуги...
81255. Понятие формы государства 35.49 KB
  Научное исследование различных аспектов формы государственности имеет важное теоретическое и практическое значение. Более полное конкретное представление о форме государства дает анализ 3х его составляющих формы правления государственного устройства государственно правового режима.