15112

Шәкәрімнің лирикасы

Доклад

Литература и библиотековедение

ШӘКӘРІМ ЛИРИКАСЫ АМАНГЕЛДІ БАЯН САҒЫНТАЙҚЫЗЫ №35 ЖОББМ 8сынып оқушысы Павлодар қ. Күні бүгінге дейін қазақ лирикасының тарихы мен жанрлық табиғаты турасында сөз қозғағанда қазақ лирикасын қалыптастырушылардың бірі рет

Казахский

2013-06-10

41.5 KB

24 чел.

ШӘКӘРІМ ЛИРИКАСЫ

                                   АМАНГЕЛДІ БАЯН САҒЫНТАЙҚЫЗЫ

№35 ЖОББМ 8-сынып оқушысы, Павлодар қ.

Күні бүгінге дейін қазақ лирикасының тарихы мен жанрлық табиғаты турасында сөз қозғағанда, қазақ лирикасын қалыптастырушылардың бірі ретінде Абай дәстүрін жалғастырушы әрі ақындық мектебінің тікелей шәкірті Шәкәрім Құдайбердіұлының есімі ерекше ілтипатпен аталары рас. Оған басты себеп, ақынның поәзиялық шығармалары ұлттық әдебиетіміздегі лирика жанрының көркемдік биіктігін асқақтатып және қазақ лирика жанрын әлемдік үлгідегі туындылармен қатарластыра алған поэзиялық қуаты мен ақындық мұратына қатысты еді.

 ХХ ғасыр басындағы қазақ лирикасындағы Шәкәрім Құдайбердіұлының лирикалық өлеңдерінің жанрлық ерекшеліктерін ұлттық және әдеби дамудағы көркемдік дәстүр мен үндестік, сабақтастық жағдайында әдеби тұрғыда кеңінен талдануы зерттеу жұмысының ғылымми жаңалығы болып танылады. Шәкәрім лирикасының жанрлық ерекшеліктері ұлттық әдебиеттану ғылымындағы лирикалық жанрдың дамуымен тұтастықта алынып қарастырылды. ХХ ғасыр басында қазақ лирикасын жанрлық жағынан байытқан ақын мұраларының ғылыми айналымға енуі жұмыстың жалпы ғылыми мәнін айқындайды.

 Жұмыста Шәкәрім лирикасының ауыз әдебиетімен байланысты, ақынның стильдік ерекшеліктері, лирикалық әсемдік сипаты, ақын поэзиясындағы идея мен тақырып бірлігі, композициялық шешім сынды лирикалық құбылыстар жанрлық жақтан күрделендірген алғы шарт ретінде қарастырылды. Шәкәрімнің лирикалық туындылырындағы тақырыптық-мазмұндық сипаты жанрдың бітімін айқындар ерекшеліктер ретінде теориялық тұрғыдан қарастырылды.

     ХХ ғасыр басындағы ұлттық әдебиетіміз ұзақ уақыт бойы зерттеліп, зерделеніп келсе де, саяси идеологияның құрбаны болғаны ешкімге жасырын емес. Көрнекті зерттеуші, әдебиеттанушы ғалым С. Қирабаев: «Қазақ халқының әдебиеті мен мәдениетінде ақтаңдақ тұстар өте көп... «Ақтаңдақтар» қазақ әдебиетін зерттеудің жеке бір проблемасы емес, оның бүкіл даму жолын түгел қамтитын күрделі мәселе»-деп халық жадында жүрген ақтаңдақ тұстардың бірі-ХХ ғасыр басындағы қазақ лирикасы мен оның дамуына үлкен үлес қосқан Ш. Құдайбердиев, А. Байтұрсынов, М. Дулатов, Ж. Аймауытов, М. Жұмабаев сынды қаламгерлер туындылары бұл кезең әдебиеті мен мәдениетінен аяусыз шектетіліп, тыс қалғандығы еді.

     Халық мұнын жырлау, адамзаттың әлеуметтік мұратын таңбалау, адамзат бойындағы әр алуан қасиеттерді таразылау ХХ ғасыр басындағы ақындардың лирикалық шығармаларының негізгі сарыны болып, тақырыптың аясында айқындалды. Халық өмірінің әрбір тарихи сәтін мүлт жібермеуге ұмтылған Шәкәрім лирикасының жанрлық маңызы ерекше артты. «ХІХ ғасырдың ІІ жартысында қазақ әдебиетіндегі азаматтық лириканың дамуы, оның үстінде орыс қоғамындағы ағартушылық-демократтық ой-санасының өрістеуі бұл кезде Абай арқылы қазақ поэзиясына жаңа леп әкелген болатын.Осы реалистік дәстүр, шынайы халықтық арна ХХ ғасыр басындағы ақындар шығармашылығының да негізгі идеялық-көркемдік нысанасына айналды.» деген әдебиетші ғалым Б.Әбдіғазиев пікірінің шындығы Шәкәрім лирикалық мұраларына, оның лирикалық жанр ерекшелігіне тікелей қатысты.

     Ұлттық әдебиетіміздегі лирикалық жанрдың көрнекті өкілі Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық мұрасы-қазыналы қазақ әдебиетінде ұлы кемеңгер Абайдан кейінгі ірі құбылыс болды. Шәкәрім - әдебиеттің әр алуан жанрларына қалам тербеген қаламгер. Ақын шығармашылығына тақырыптық арқау болған дүние-сол кездегі қазақ қоғамының жай-күйі. Ақын Абайдың тікелей шәкірті болғандықтан Шәкәрім ұлы кемеңгердің ақындық дәстүрін жалғастыруда, насихаттауда, үлгі етуде елеулі еңбек етті. «Сондықтан Абай дәстүріндегі көркемдігі жоғары, мазмұн, түр жағынан сонылығы басым, үлкен қоғамдық-әлеуметтік мәні бар лирикалар туғызды. Абай ұсынған ағартушылық, гуманистік көзқарасты қатты қолдады.»

     Шәкәрім өлеңдері ұлт мүддесін қорғауда биік дәрежелі екендігін ешкім де жоққа шығара алмайды. Заман адамының шынайы бейнесін сомдаудағы біршама әдеби барлаулар жасаған ақын ұлтымыздың аңғал да адал шынайы мінезінен қор болып отырғанын ашына жырлайды. Сол тұстағы әкім, ел ағасының әбден азғындаған, ұсақталған, құнсызданған кері әсерлі қылықтарын аяусыз әшкерлеуде қазақ әдебиетіндегі сыншыл реализм әдісін кеңінен қолданған. Ақынның лирикалық өлеңдерінен қоғамды қанаушыларды сынаған көзқарас – мұраттарынан сыншыл реализм бағытындағы үлгі мен өрнек айқын аңғарылады.

     Ғылыми жобаның негізгі мақсаты-ХХ ғасыр басындағы қазақ сөз өнеріндегі лирика жанрының дамуы және оның ірі өкілі Шәкәрім Құдайбердіұлының лирикалық шығармаларының жанрлық ерекшеліктерін қарастыру. Осы орайда, біз өз тарапымыздан Шәкәрім лирикасының жанрлық ерекшеліктерін әрі олардың негізгі түп-тамырын қарастыруды мақсат еттік.

     Ақын мұраларының көркемдік дәстүрлермен сабақтастығы, өзіндік болмысы мен бітімі, лирикалық әсемдік өрнегі, идеялық – тақырыптық мазмұн тереңдігі лирикалық жанрдың сипатын ашар құрамды-бөліктер ретінде қарастырылды. Көздеген басты мақсатқа жету үшін ХХ ғасыр басындағы қоғамдық-әлеуметтік жағдай мен әдеби даму сабақтастығы, қазақ лирикасындағы әдеби ағымдар мен көркемдік әдістер, лирикалық кейіпкер туралы тұжырым-түйіндер, лирикалық өлеңдеріндегі фольклорлық дәстүрлер мен философиялық толғаныстар, азаматтық-ағартушылық әуендер тұтастықта қарастырылды.

     Ақынның философиялық толғаныстарға құрылған лирикалық тындыларында ұлттық поэзия ерекшеліктері көрініс табады. Ақын шығармаларында философиялық сарындағы лирикалық өлеңдер үлкен мәнге ие.

     Ақынның философиялық мазмұндағы лирикалық өлеңдерінде жырланған ең басты мәселе-адамның және оның жан дүниесінің мәніфәнилік және бақилық болуы, қалыптасуы және тұңғыш жаратушы идеалға, жасаушы туралы бағалау сипаты Шәкәрім философиясының лирикалық келбетін танытады.

     Шәкәрімнің философиялық өлеңдеріндегі ең басты өзекті мәселе-дін туралы көзқарас болып табылмақ. Ақын «Таза дін» - «Шатақ дін» тұрғысындағы сыншылдық ойларын желілей отырып, адамгершілік ар-ұжданды сақтауын негіздейді. Дін-бірлік, береке, татулық үлгісі ретінде ұсынылып, ақынның лирикалық өлеңдерінің мазмұндық сипатын тереңдетіп, көркемдік ерекшеліктерін ажарландыра түскен.

   Табиғат-адамзатты қоршаған тіршілік ортасының - әсемдік, қимыл-қозғалыс тұнған ортасы. Шәкәрімнің табиғатты жырлауынан табиғаттағы жыл мезгілін даралау, жаз маусымының өзіндік ажарын кестелеуі, табиғи бояулармен , реалистік, рамантикалық әуендермен жырлау, қазақ даласындағы мекендер сипатын, ата-баба мекенімен байланыстыра суреттеу, табиғат құбылыстарын адамша бейнелеу, табиғатпен адамдық тіршілікті тығыз бірлікте алу арқылы лирикалық жанр ерекшелігін барлық қырынан аша түскен.

    Ақынның табиғат сырларын жыр еткен лирикалық өлеңінде адам сезімі, көңіл-күйдегі сыршылдық , табиғат болмысы әр қырынан сөз етіледі.

    Ақын мұраларында фольклорлық жанр үлгілері де кеңінен қолданылады. Атап айтсақ, шағын жанр үлгісіне жататын жұмбақ, мысалдар түрінде шығармалар жазды. Ақын өз шығармаларында шешендік сөздер, мақал-мәтелдердікеңінен қолданды. Шәкәрім өлеңдерінде халық ауыз әдебиетінің көрнекті үлгісі болған батырлар жырымен де үндестік айқын аңғарылады. Ақынның жастайынан фольклорлық дәстүрді үлгі тұтуы, өнеге алуы, сөз маржанын теруі, асыл ойлар кенін ұғынуы кездейсоқ құбылыс емес. Өйткені «...әдебиет пен өнердің туындылары көбіне-көп фольклордағы эпикалық аңыздардан нәр алды. Сол арқылы әрбір дәуірдің күрделі шындығын бейнеледі. Шәкәрім де осы ықпалдың күшінен алшақ болған жоқ. Эпикалық мұралар, ауызша тарап келген аңыз-әпсаналар оның табиғатына жақын еді. Соның нәтижесінде ақын өзінің төл туындыларын сомдаған сәттерде фольклордағы көркемдеу жүйелері мен бейнелеу құралдарына , өлең өрнегіне , сюжеттік – композициялық элементтерге көбірек назар аударды.  

    Шәкәрім лирикасындағы берік дәстүр алғандығы ақын туындыларынан анық танылады. Шығыс әдебиеті ақынның кезеңдік  өсу жолындағы өлеңдерінің ғибрат алған жолы екендігін ешкімде жоққа шығара алмайды. «Ғылымды іздеп, дүниені көздеп, екі жаққа үңілдім», деген Абайдың тағылымын берік ұстанған Шәкәрім де Батыс пен Шығыс сөз өнеріне ерекше ден қояды. «Оятқан ерте мені Шығыс жыры» деп өзінің ақындық дәстүр алған мектебін баса көрсетеді. Ақын классиклық тәжік-парсы поэзиясынан, түркі елдері әдебиетінен де ақындық дәстүр мен поэтикалық өрнекті алып өсті. Оның қадір тұтқан ақындары Хожа Хафиз, Фзули, Науаи болды.

     Шәкәрім лирикасындағы және бір озық дәстүр Батыс әдебиетінен. Ақын қаламы арқылы Батыстың бірқатар туындылары қазақ еліне танылды. Шәкәрім орыс мәдениетін, әдебиетін игеру жолында ұлы ұстазы Абай үлгісіне берік болды. Шәкәрім Гоголь, Пушкин, Лермонтов, Тургенеов, Толстой, Некрасов, Солтыков-Шедрин т.б. орыс классиктерінің маңдай алды озықтарымен таныс болды. Ақын орыс ғалымдарының еңбектерін өзінің тарихи-философиялық, эстетикалық ой-тұжырымдарын қалыптастыруда сәтті қолдана білді. Ақын Абайдың тікелей шәкірті болғандықтан Шәкәрім ұлы кемеңгердің ақындық дәтүрін жалғастыруда, насихаттауда, үлгі етуде елеулі еңбек етті.

     Шәкәрім - әдебиеттің әр алуан жанрларына қалам тербеген қаламгер. Шәкәрім  лирикасындағы тақырыптық мазмұн-қоғам қайшылықтарын азаматтық талғамда терең мән беріп, сын тезіне салуы, сол қоғамның шындығы мен сұранымынан туындаған ағартушылық –демократтық мақсаттағы сыншылдық идея. Ақынның қоғам өмірін суреттеген сыншылдығы да, шыншылдығы да, наразылығы да, лирикалық жанр үлгісінде тоғысады. Оның реалистік сипаттағы лирикалық туындыларында әдеп, мінез-құлық, имандылық, ар ілімі сынды категориялары бірден көзге түседі. Бұл Шәкәрім лирикасындағы авторлық ерекшелік болып табылады.

      Қорыта келгенде , ХХ ғасыр басындағы тарихи - әдеби процеске ерекше ықпал еткен таза ұлттық таным тұрғысынан айнымаған Шәкәрім лирикасына теориялық тұрғыдан талдау жасағанда оның қазақ поэтикалық өлең үлгісіне жаңа көркемдік түр мен сапалық мазмұн енгізгенде көз жеткіземіз. Азаматтық ар үні, әлеуметтік әуен басым жататын Шәкәрім лирикасы оқу-білім, ғылымды, адал еңбекті, талапшылдықты, адамгершілікті насихаттаған философиялық ойшыл ақындық тұлғасымен, әлеуметтік өмір қайшылықтарын, өз заманының шындығын нақты түрде , үлкен сыншылдықпен ашық көрсетуі арқылы ерекшеленеді. Автордың лирикалық шығармаларын зерттеу арқылы, туындыларының идеялық-көркемдік ізденістері сан алуан, лирикалық сезім табиғаты әлде қайда күрделі, пәлсапалық дүниетаным өресі терең, ақындық шеберлігі мен қуаты ешкімге ұқсамайтын дара екендігіне көз жеткіземіз.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

40823. Подэтапы первого этапа моделирования. Алгоритмизация моделей систем и их машинная реализация 183 KB
  Формы представления моделирующих алгоритмов Подэтапы первого этапа моделирования Рассмотрим более подробно основные подэтапы построения концептуальной модели МК системы и ее формализации см. формулировка цели и постановка задачи машинного моделирования системы. Дается четкая формулировка задачи цели и постановка исследования конкретной системы S и основное внимание уделяется таким вопросам как: а признание существования цели и необходимости машинного моделирования; б выбор методики решения задачи с учетом имеющихся ресурсов; в определение...
40824. Получение и интерпретация результатов моделирования систем 160 KB
  Подэтапы второго этапа моделирования. Получение и интерпретация результатов моделирования систем. Особенности получения результатов моделирования Подэтапы второго этапа моделирования Рассмотрим подэтапы алгоритмизации модели системы и её машинной реализации.1 Построение логической схемы модели.
40825. СТАТИСТИЧЕСКОЕ МОДЕЛИРОВАНИЕ СИСТЕМ НА ЭВМ 207.5 KB
  Подэтапы третьего этапа моделирования. Общая характеристика метода статистического моделирования. Сущность метода статистического моделирования. Примеры статистического использования Подэтапы третьего этапа моделирования Прежде чем приступить к последнему третьему этапу моделирования системы необходимо для его успешного проведения иметь чёткий план действий сводящийся к выполнению следующих основных подэтапов.
40826. Псевдослучайные последовательности и процедуры их машинной генерации 239.5 KB
  Способы генерации случайных чисел Примеры статистического использования Пример 4. Структурная схема системы SD Система SD функционирует следующим образом: получается пара независимых случайных чисел интервала 0 1 определяется координата точки xi xi1 показанной на рис. Схема моделирующего алгоритма системы SP В данном моделирующем алгоритме после ввода исходных данных и реализации операторов цикла происходит обращение к генератору случайных чисел т. Отметим что во всех рассмотренных примерах не требуется запоминания всего множества...
40827. Генерация базовой последовательности. Требования к генератору случайных чисел 259 KB
  Требования к генератору случайных чисел. Проверка и улучшение качества последовательностей псевдослучайных чисел. При дискретном моделировании базовым процессом является последовательность чисел {xi} = x0 x1 xN представляющих собой реализации независимых равномерно распределенных на интервале 0 1 случайных величин {i} = 0 1 N или в статистических терминах – повторную выборку из равномерно распределенной на 0 1 генеральной совокупности значений величины . Поэтому на ЭВМ вместо непрерывной совокупности равномерных...
40828. Моделирование случайных воздействий на систему 216 KB
  Моделирование случайных воздействий на систему Моделирование случайных событий. Моделирование дискретных случайных величин. Моделирование непрерывных случайных величин. Моделирование случайных векторов 4.
40829. ПЛАНИРОВАНИЕ МАШИННЫХ ЭКСПЕРИМЕНТОВ С МОДЕЛЯМИ СИСТЕМ 223.5 KB
  Частные задачи планирования машинных экспериментов – уменьшение затрат машинного времени на моделирование увеличение точности и достоверности результатов моделирования проверка адекватности модели и т. План эксперимента определяет объем и порядок проведения вычислений на ЭВМ приемы накопления и статистической обработки результатов моделирования системы S. Таким образом при машинном моделировании рационально планировать и проектировать не только саму модель Мм системы S но и процесс ее использования т. При планировании эксперимента...
40830. РЕШЕНИЕ СИСТЕМ ЛИНЕЙНЫХ АЛГЕБРАИЧЕСКИХ УРАВНЕНИЙ 1 MB
  Основные понятия и определения Выделяют четыре основные задачи линейной алгебры: решение СЛАУ вычисление определителя матрицы нахождение обратной матрицы определение собственных значений и собственных векторов матрицы. Задача отыскания решения СЛАУ с n неизвестными – одна из наиболее часто встречающихся в практике вычислительных задач так как большинство методов решения сложных задач основано на сведении...
40831. АППРОКСИМАЦИЯ ФУНКЦИЙ 939 KB
  Как упростить вычисление известной функции fx или же ее характеристик если fx слишком сложная Ответы на эти вопросы даются теорией аппроксимации функций основная задача которой состоит в нахождении функции y=x близкой т. Обоснование способов нахождения удачного вида функциональной зависимости и подбора параметров составляет задачу теории аппроксимации функций. В зависимости от способа подбора параметров получают различные методы аппроксимации; наибольшее распространение среди них получили интерполяция и среднеквадратичное...