15115

Мақатаев Мұқағали (Мұқаметқали) Сүлейменұлы

Доклад

Исторические личности и представители мировой культуры

Мақатаев Мұқағали Мұқаметқали Сүлейменұлы 1931 жылғы Алматы облысы Райымбек ауданы Қарасаз аулы – 27.3.1976ж.Алматы қаласы–ақын. Балалық шағы сұрапыл соғыс жылдарына тұстас келді. Ол XX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ поэзиясының дамуына үлкен үлес қосқан ақиық ақы

Казахский

2013-06-10

124.5 KB

5 чел.

 

Мақатаев Мұқағали (Мұқаметқали) Сүлейменұлы (1931жылғы, Алматы облысы Райымбек ауданы Қарасаз аулы – 27.3.1976ж.Алматы қаласы)–ақын.

Балалық шағы сұрапыл соғыс жылдарына тұстас келді. Ол XX ғасырдың екінші жартысындағы қазақ поэзиясының дамуына үлкен үлес қосқан ақиық ақыны.Әкесі соғыста қаза тауып, анасы мен әжесінің тәрбиесінде өсті. 1948-1949 жылдары ҚазМУ-дың филология факультетінде оқыған. К.Маркс атындағы кеңшарда (қазіргі «Текес») ауылдық кеңес хатшысы, мектепке мұғалім болды. 1952-1962 жылдары  Қарасаздағы  бастауыш мектепте орыс тілінің мұғалімі, Қазақ радиосында диктор, Шалкөде ауылында Қызыл отау меңгерушісі, Нарынқол ауданында «Советтік шекара» газетінің  (қазіргі «Хан-тәңірі», жауапты хатшысы, «Социалистік Қазақстан» (қазіргі  «Егемен Қазақстан») газетінде, «Мәдениет және тұрмыс» (қазіргі «Парасат»), «Жұлдыз» журналдарында әдеби қызметкер. Жазушылар одағында поэзия бөлімінің кеңесшісі қызметтерін атқарды.1970 жылы Жазушылар одағына мүшелікке қабылданып, 1973-1974 жылы Мәскеудегі Әдебиет және өнер институтында оқыды. Ақынның тұңғыш өлеңдері «Қырман басында», «Қойшы бала - Әкітай» аудармасы «Советтік шекара» газетінде жарияланды (1949ж). «Інімнің ойы», «Шебер» өлеңдері «Жастық жыры» атты жинаққа енді (1951ж). Мұқағали шығармалары оқушының жүрегіне сәуле түсіреді. Өйткені ақын туған жерін, туған халқын, ана тілін жанындай сүйді.Оның кез келген шығармаларынан жердің, елдің биік рухы сезіледі. Алғаш Мұқағали талантын бағалаған Ә.Тәжібаев: «Өзіңнен де жігерлілеу, оттылау жас жеткіншек жеткенде, мақтанбасқа бола ма?!»-деген еді («Қазақ әдебиеті», 18.3.1960ж.). Мақатаевтың «Ильич», «Ақ қайың әні», «Ару-ана», «Мавр», «Аққулар ұйықтағанда», «Қырандастар», Чили-шуағым менің», «Шекарада», «Большевиктер», «Өмірдастан», «Арман», «Шолпан», «Досыма хат», «Отаным, саған айтам», «Райымбек! Райымбек!»,«Қашқын», «Моцарт.Жан азасы» атты поэма-толғаулары бар. 650-ден астам лирик. өлеңдерінде адам өмірінің мәні, әсемдік пен сұлулық, тазалық, ерлік, елдік, туған жер турасында терең толғаған. Ақын өмірінің соңғы  кезеңінде жазған «Моцарт.Жан азасы» реквиемі пәлсапалық мазмұны, психологиялық тіні өзгеше туынды. «Табыт үні», «Халық үні», «Жесірлер үні», «Бесік жыры» аталатын 4 бөлімді туындының әрбір бөлімінде бірде табыт, бірде жесір-Ана, бірде Жер-Бесік атынан Өмір мен өлім туралы философиялық пайымдаулар айтылған. Ақын Моцарт тағдырын тілге тиек ете отырып, өмір туралы өз жанының  оптимистік рухын, әрбір адамның жан түкпіріндегі арман-әнін жеткізеді. Ақын қай тақырыпта жазса да жалған сезім, жылтырақ сөзге әуес болмады.,ол туралы: «Мен жырлаймын, Сырласамын, Сыры бір замандаспен мұңдасамын.Көгендеп жыр қосағын. Келмейді жыр  жасағым» немесе «Тіпті де мен емес-ті «Мен дегенім... Өзгенің жаны-сырын ұғу үшін. Өзімді зерттегенді жөн көремін»-дейді. Мұқағали шығармашылығының тіні «өзін-өзі» зерттеуден тұрады. Мұқағали поэзия құдіретін адамдық асыл сезіммен байланыстыра  қабылдайды.Өмірдегі жақсылық, махаббат атаулының негізі де осы аяулы сезімінде:

 Поэзия!

 Менімен егіз бе едің?

 Мен сені сезесің бе, неге іздедім?

 Алауыртқан таңдардан сені іздедім,

 Қарауытқан таулардан сені іздедім.

Мақатаевтың «Өмірдастан» атты топнамалы толғауында жесір жеңге (Дариға) образы арқылы халық өмірі мен адамдық , азаматтық, адалдық , ар-намыс, рух пен нәпсі арасындағы толассыз күрес психологиялық шиеленіс арқылы  шебер жеткізілген. Мақатаевтың шеберлігі өзі өмірден көрген-білгенін көңіл елегінен өткізе терең жеткізуінде.

Мұқағали Мақатаев дәстүршіл ақын, ол өлеңге интонация, инверсия, мазмұн, тұрғысынан жаңалық енгізген.

  Асқар тауы қазақтың

Мұқағали  өлеңдерін сүйіп оқымайтын қазақ жоқ. Соншама әсерлі жырлары менің де жүрегімді жаулап алған.

Ақынның  қалам тартпаған тақырыбы  қалмапты.Ана мұңын, әже зарын, жетім-жесір қайғысын, ердің ерлігін, пәк махаббаты, адалдықты, достықты жырға қосты.Халқым, елім деп еңіреп өтті.

Иә, ақын бір күндік сәуледей ағып өткен қысқа ғұмырында ұрпақтарға ұлан-ғайыр мұра қалдырған.

 Ақынмын деп мен қалай айта аламын,

Халқымның өзі айтқанын қайталадым,

Күпі киген қазақтың қара өлеңін,

Шекпен жауып өзіне қайтарамын,-

деп ақынның өзі айтқандай, Мұқағали мен халықтың арасында рухани-табиғи байланыс мықты.Аудан орталығында ақиық ақын Мұқағали Мақатаевқа арналған музей бар.

Мұражайды ақынның туысы, тай құлындай тебісіп кеткен досы Әбдіке Асанов басқарады. Экспонатқа өте бай. Мұқағалидың  туғаннан қайтыс болғанға дейінгі сурттері жинақталған. Өзі ойнаған дойбысы, аңға шыққанда атып алған түлкісінің терісі, өлеңдерінің жинақтары, Мұқағали туралы мақалалар, тұрған үйінің макеті көзге ыстық басылады. Әбдіке Асанов ерінбей-жалықпай әрбір заттың тарихы туралы сыр шертті.

Қайтып келе жатқанда оның мынадай өлең шумақтары тілімізге оралды.

Айқай, заман!

Даласына қаласы жарасуы-ай...

Айналып Ақмоланы қимай барам,

Аман бол, айналайын, мидай далам.

   Мұқаң сол кезде-ақ Сарыарқа төсін осылайша жырға қосқан.Нағыз өнер құдіреті деген осы.Мұндай ақыны болған халық – бақытты халық.

 

                         Менің бір досым

 Ана бір жыл Алматыға келгенде,

 Өз аузынан досым былай деп еді:

 -Дүниенің барлығын да өлеңге

 Сыйғызатын ақын болғым келеді.

 Былтырғы жыл Алматыға келгенде,

 Былай деген сөзің ұқтым батырдың:

 -Шалқар ойым сыймайды екен өлеңге,

 Алты актілі пьеса жазып жатырмын.

 Биыл тағы Алматыға келіп ем,

 Досым менің барлығын да тастапты.

 Ақысы мол, өзі қалың, жолы кең,

 Екі томдық романын  бастапты.

      1958ж.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

65225. Правові основи здійснення управління місцевими фінансами України 157 KB
  Задля нормального функціонування органів місцевого самоврядування, здійснення покладених на них завдань і функцій, а також ефективного надання публічних послуг населенню, вказані органи потребують належної фінансової бази.
65226. Інформаційна технологія автоматизованого підготування зображень просторових моделей молекул 348 KB
  Результатами досліджень є спеціалізовані програмні комплекси для візуалізації просторових моделей молекул. Для підготування зображень просторових моделей молекул можна скористатися також послугами дизайнагентств але в цьому випадку...
65227. ОСОБЛИВОСТІ ВИРОЩУВАННЯ ПОСАДКОВОГО МАТЕРІАЛУ КОРОПОВИХ РИБ ДЛЯ ЗАРИБЛЕННЯ РІЗНОТИПНИХ ВОДОЙМ ПІВДНЯ УКРАЇНИ 253 KB
  Проблема вирощування життєстійкого рибопосадкового матеріалу залишається однією з актуальних протягом всієї історії рибництва. Збільшення ставових площ, підвищення щільностей посадки при інтенсифікації ставового рибництва...
65228. Розробка методик та алгоритмів вдосконалення мережі управління телекомунікаціями 985.9 KB
  Внаслідок конвергенції взаємного проникнення традиційних мереж з комутацією каналів і пакетних мереж на шляху створення універсальної мультисервісної та мультимедійної інфокомунікаційної мережі наступного покоління NGN відбувається збільшення...
65229. Технологія виправлення точкових ливарних дефектів тонкостінних елементів авіаційних деталей з високоміцних алюмінієвих сплавів дозованим наплавленням 3.04 MB
  Дослідити процеси плавлення електрода формування краплі біля торця мундштука відривання краплі під дією імпульсу газодинамічної сили та визначити умови керованого переносу на деталь електродного металу заданої маси й температури.
65230. Польські біженці в Росії (серпень 1914 р. – листопад 1917 р.) 238.5 KB
  Вивчення становища польських біженців у внутрішніх губерніях Росії пов’язано з їх важливим місцем у соціальній історії країни в роки Першої світової війни. Лише після розпаду СРСР на теренах колишніх союзних республік внаслідок цілої низки...
65231. КРИМІНАЛЬНЕ ПЕРЕСЛІДУВАННЯ, ЗДІЙСНЮВАНЕ СЛІДЧИМ 177.5 KB
  Державна функція боротьби зі злочинністю у межах кримінального процесу трансформується у кримінальнопроцесуальний напрям діяльності яким є функція кримінального переслідування.
65232. Оптично-прозорі люмінесціюючі полімерні матеріали на основі меламіно-формальдегідних олігомерів 165 KB
  Отже проведення системних досліджень з отримання оптичнопрозорих люмінесціюючих полімерних матеріалів на основі МФ олігомерів є актуальним і викликає як теоретичний так і практичний інтерес. Розроблення оптичнопрозорих люмінесціюючих полімерних...
65233. Методи управління комп’ютерною мережею за наявності затримок управляючої інформації 668.5 KB
  Актуальність теми дисертаційної роботи визначається тим що вона відповідає пріоритетним напрямам розвитку науки техніки та критичних технологій в частині розвитку інформаційнотелекомунікаційних систем і розробки інтелектуальних систем управління СУ.