15120

Абыл Тілеуұлы

Доклад

Исторические личности и представители мировой культуры

АБЫЛ ТІЛЕУЛЫ 1777-1864 18 ғасырдың екінші жартснда өмір сүрген бұрнғ ақнжраулардң дәстүрін жалғастырушылардың бірісуырыпсалма ақынАбыл Тілеуұлы.Ол Маңғыстауда туыпөсіпбүкіл Атырау айм

Казахский

2013-06-10

30.5 KB

23 чел.

                                                 АБЫЛ  ТІЛЕУЛЫ

                         (1777-1864)

18-ғасырдың екінші жартснда өмір сүрген бұрнғ ақн-жраулардң дәстүрін жалғастырушылардың бірі-суырыпсалма ақын-Абыл Тілеуұлы.Ол Маңғыстауда туып-өсіп,бүкіл Атырау аймағына танылған ақын.Әкесі Тілеудің тұрмысы төмен болған.

       Абыл Атырау аймағын,қарақалпақ,түрікмен елдерін аралап,өзі тұтас ақындармен өнер сайыстырған.

       Бұрын әдебиетте Абылдың «Арғымақ атта сын болмас»,«Ескерту» дейтін толғаулары ғана мәлім болатын.Ғалым Қ.Сыдиықов 1965 жылы оның өмір жолын,тағы екі-үш толғауын Сәттіғұл ақыннан жазып алған.Абылдың табылған жырлар түгел дерлік 1967 жылы «Қазақ әдебиеті хрестоматиясында»,1972 жылы «Ақберен» жинағында басылып шықты.

       Абылдың көп өлеңдері ұмытылған.Бізге жеткені оның өмірінің соңғы кезеңіндегі  шығарған арнау ретіндегі толғаулар мен бірлі-жарым нақыл сөз,термелері ғана.Осы бар азды-көпті шығармаларына қарағанда,Абыл өз заманындағы әдебиетке айтарлықтай үлес қосқан талант иесі екенін байқаймыз.

       Абылды өзінен кеиінгі көп ақындар жақс білген,өздеріне ұстаз тұтқан.Мұрат,Нұрым,Қашаған,Ақтан,Сәттіғұл сияқты бір топ ақындар легі Абылдың талантына бас иген.Оның өлеңдері негізінен ауызша таралған.Алғаш баспа бетін көрген толғау-1924жылы басылып шыққан «Арғымақ атта сын болмас» атты өлеңі.

 

     Арғымақ атта сын болмас,                    Асқар тауда сын болмас,                

     Қиған қамыс құлақсыз.                          Бауыры болса бұлақсыз.

    Азаматқа сын болмас,                            Ақ киікке сын болмас,

    Арты болса тұяқсыз.                              Арты болса лақсыз.

    Айдын көлде сын болмас,                     Жеті арнада сын болмас,

    Жағасы болса құрақсыз.                        Аяғы болса тұрақсыз.

Тіршілікте артыңда із қалу керек деген ой айтады.

    «Сексеннің бізде келдік жетеуіне», «Отырған қарсы алдымда Қанымайым», «Қар жауар күн-түн оның қабағынан» атты шығармаларында хан-сұлтандардың теріс қылығын әшкерелеу,ел қамын жеу,ізгілік,адамгершілік мәселелері сөз болады.

     Өмірінің соңғы кезінде Баймағамбет,Қайыпалды сұлтандармен кездесіп,бетпе-бет айтқан  батыл сөздеріне қарағанда,ол шындықты айтудан тайынбаған,хан алдында қасқайып тұрып,оның мінін көрсетуге  батылы жеткен ақын. Баймағамбетке айтқаны:

                               Бопайдан туған әкең Айшуақ хан,

                               Табаның таймай тұр-ау мінген тақтан.

                               Дәлірек дажал сынды дәрежеңді,

                               Деп жүрсің Құдай қорып,қыдыр баққан...

                               Ер өлді деп етек бұлап жылайтұғын

                               Байеке-ау,қай ісің бар елге жаққан?!

Қайыпалдыға айтқаны:

                                   Жүр едім,тақсыр,сені дара біліп,

                                   Халыққа жазықсыздан салдың бүлік.

                                   Бұланның бүиірінен жебе тисе,

                                   Бұл оны қаиғырмаиды жара біліп.

Немесе:

                                   Баймағамбет өзіңнен артт десе,

 Ұстайды сонда сенің жының, тақсыр.

                                   Қолдаған сол сұлтанд губернатор,

Өзгеден артық па еді дінің, тақсыр.

                                   Хиуаның қонышына кіріп кеттің,

    Бір уыс болмаса игі еді күнің, тақсыр?!

Ақын сұлтанның ісін жақтырмай,бар жайды бетіне басады.

     Абылдың толғаулары көпке насихат ретінде айтылып,адамгершілік,ізгілік жолын меңзейді.

                                  Дүниеде дертті кісі ойнап күлмес,

                                  Ер білер қадіріңді,сұлтан білмес.

                        Кірпігі арғымақтың кіржік тартса,

                                  Жабыдай ол жазылып көтерілмес.

                                  Жадырап жаз шықпаса,күн жылынып,

                                  Баласы шаруаның егін екпес.

                                  Шалғысы лашынның салғырт тартса,

                                  Ілер деп қаз баласы қайғы шекпес.

Абыл Тілеуұлы-айтыстың да шебері.Бізге «Балдай қызбен айтысы», «Сушы қызбен сөз жарыстыруы», «Нұрымды сынауы», «Шерниязбен кездесуі»деген айтыстары жетіп отыр.

      Абыл-шешендікте алдына жан салмаған,тәжірбиесі мол,көп жасап,сан-саналы өлең шығарып өткен саңлақ ақындардың бірі.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

2647. Українська національно-демократична революція (1917-1920 рр.). 113 KB
  Українська національно-демократична революція (1917-1920 рр.). Україна напередодні та в роки І світової війни. Україна після лютневої буржуазно-демократичної революції. Утворення Центральної Ради та її діяльність. Укр...
2648. Технология структурного программирования 72 KB
  Технология структурного программирования С момента появления первых ЭВМ возникла потребность написания большого количества программ, и эта потребность увеличивалась с каждым годом. Начали складываться методы и принципы создания программных пр...
2649. Радиоэлектронное оборудование самолетов Як-18Т, Як-52 и его летная эксплуатация 13.03 MB
  В пособии приведены сведения о радиоэлектронном оборудовании самолетов Як-18Т и Як-52. Даны основные тактико-технические характеристики, комплект и размещение оборудования на самолете, органы управления и индикации, порядок проверки работоспособност...
2650. Физика твёрдого тела 5.85 MB
  Физика твёрдого тела Лекция Зонная теория твёрдых тел Рассматривая квантовую теорию электропроводности металлов не учитывалось, что положительные ионы кристаллической решётки создают в металле электрическое поле и как вообще появля...
2651. Электромеханические и магнитные элементы систем автоматики 6.81 MB
  Настоящий учебник написан в соответствии с учебной программой предмета «Электромеханические и магнитные элементы систем автоматики» и предназначен для учащихся электроприборостроительных техникумов, обучающихся по специальности «Производство электро...
2652. Молекулярная физика и термодинамика учебник 1002.96 KB
  Основные положения техники безопасности в лаборатории механики и молекулярной физики. Определение коэффициента вязкости жидкости методом Стокса. Определение отношения удельных теплоемкостей воздуха методом адиабатного расширения. Методика измерения линейных длин с помощью штангенциркуля и микрометра.
2653. Программирование в сетях 1007.68 KB
  Программирование в сетях (курс лекций) Архитектуры информационных приложений. Общая классификация архитектур информационных приложений. Основные технологии построения современных распределенных систем. Технология построения систем...
2654. Инженерные сооружения в транспортном строительстве 716.11 KB
  Инженерные сооружения в транспортном строительстве Тема: "Основные понятия об инженерных сооружениях на автомобильных дорогах. Их значение и необходимость" Инженерные сооружения являются составной частью автодорог: наряду с земельным полотном и дорогами...
2655. Конспект лекций по курсу Национальная экономика 203.12 KB
  Конспект лекций по курсу Национальная экономика. Национальная экономика как система Национальная экономика - это структурированная в отраслевом и региональном пространствах экономическая деятельность в масштабах страны, регулируемая институционализма...