15120

Абыл Тілеуұлы

Доклад

Исторические личности и представители мировой культуры

АБЫЛ ТІЛЕУЛЫ 1777-1864 18 ғасырдың екінші жартснда өмір сүрген бұрнғ ақнжраулардң дәстүрін жалғастырушылардың бірісуырыпсалма ақынАбыл Тілеуұлы.Ол Маңғыстауда туыпөсіпбүкіл Атырау айм

Казахский

2013-06-10

30.5 KB

23 чел.

                                                 АБЫЛ  ТІЛЕУЛЫ

                         (1777-1864)

18-ғасырдың екінші жартснда өмір сүрген бұрнғ ақн-жраулардң дәстүрін жалғастырушылардың бірі-суырыпсалма ақын-Абыл Тілеуұлы.Ол Маңғыстауда туып-өсіп,бүкіл Атырау аймағына танылған ақын.Әкесі Тілеудің тұрмысы төмен болған.

       Абыл Атырау аймағын,қарақалпақ,түрікмен елдерін аралап,өзі тұтас ақындармен өнер сайыстырған.

       Бұрын әдебиетте Абылдың «Арғымақ атта сын болмас»,«Ескерту» дейтін толғаулары ғана мәлім болатын.Ғалым Қ.Сыдиықов 1965 жылы оның өмір жолын,тағы екі-үш толғауын Сәттіғұл ақыннан жазып алған.Абылдың табылған жырлар түгел дерлік 1967 жылы «Қазақ әдебиеті хрестоматиясында»,1972 жылы «Ақберен» жинағында басылып шықты.

       Абылдың көп өлеңдері ұмытылған.Бізге жеткені оның өмірінің соңғы кезеңіндегі  шығарған арнау ретіндегі толғаулар мен бірлі-жарым нақыл сөз,термелері ғана.Осы бар азды-көпті шығармаларына қарағанда,Абыл өз заманындағы әдебиетке айтарлықтай үлес қосқан талант иесі екенін байқаймыз.

       Абылды өзінен кеиінгі көп ақындар жақс білген,өздеріне ұстаз тұтқан.Мұрат,Нұрым,Қашаған,Ақтан,Сәттіғұл сияқты бір топ ақындар легі Абылдың талантына бас иген.Оның өлеңдері негізінен ауызша таралған.Алғаш баспа бетін көрген толғау-1924жылы басылып шыққан «Арғымақ атта сын болмас» атты өлеңі.

 

     Арғымақ атта сын болмас,                    Асқар тауда сын болмас,                

     Қиған қамыс құлақсыз.                          Бауыры болса бұлақсыз.

    Азаматқа сын болмас,                            Ақ киікке сын болмас,

    Арты болса тұяқсыз.                              Арты болса лақсыз.

    Айдын көлде сын болмас,                     Жеті арнада сын болмас,

    Жағасы болса құрақсыз.                        Аяғы болса тұрақсыз.

Тіршілікте артыңда із қалу керек деген ой айтады.

    «Сексеннің бізде келдік жетеуіне», «Отырған қарсы алдымда Қанымайым», «Қар жауар күн-түн оның қабағынан» атты шығармаларында хан-сұлтандардың теріс қылығын әшкерелеу,ел қамын жеу,ізгілік,адамгершілік мәселелері сөз болады.

     Өмірінің соңғы кезінде Баймағамбет,Қайыпалды сұлтандармен кездесіп,бетпе-бет айтқан  батыл сөздеріне қарағанда,ол шындықты айтудан тайынбаған,хан алдында қасқайып тұрып,оның мінін көрсетуге  батылы жеткен ақын. Баймағамбетке айтқаны:

                               Бопайдан туған әкең Айшуақ хан,

                               Табаның таймай тұр-ау мінген тақтан.

                               Дәлірек дажал сынды дәрежеңді,

                               Деп жүрсің Құдай қорып,қыдыр баққан...

                               Ер өлді деп етек бұлап жылайтұғын

                               Байеке-ау,қай ісің бар елге жаққан?!

Қайыпалдыға айтқаны:

                                   Жүр едім,тақсыр,сені дара біліп,

                                   Халыққа жазықсыздан салдың бүлік.

                                   Бұланның бүиірінен жебе тисе,

                                   Бұл оны қаиғырмаиды жара біліп.

Немесе:

                                   Баймағамбет өзіңнен артт десе,

 Ұстайды сонда сенің жының, тақсыр.

                                   Қолдаған сол сұлтанд губернатор,

Өзгеден артық па еді дінің, тақсыр.

                                   Хиуаның қонышына кіріп кеттің,

    Бір уыс болмаса игі еді күнің, тақсыр?!

Ақын сұлтанның ісін жақтырмай,бар жайды бетіне басады.

     Абылдың толғаулары көпке насихат ретінде айтылып,адамгершілік,ізгілік жолын меңзейді.

                                  Дүниеде дертті кісі ойнап күлмес,

                                  Ер білер қадіріңді,сұлтан білмес.

                        Кірпігі арғымақтың кіржік тартса,

                                  Жабыдай ол жазылып көтерілмес.

                                  Жадырап жаз шықпаса,күн жылынып,

                                  Баласы шаруаның егін екпес.

                                  Шалғысы лашынның салғырт тартса,

                                  Ілер деп қаз баласы қайғы шекпес.

Абыл Тілеуұлы-айтыстың да шебері.Бізге «Балдай қызбен айтысы», «Сушы қызбен сөз жарыстыруы», «Нұрымды сынауы», «Шерниязбен кездесуі»деген айтыстары жетіп отыр.

      Абыл-шешендікте алдына жан салмаған,тәжірбиесі мол,көп жасап,сан-саналы өлең шығарып өткен саңлақ ақындардың бірі.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

8736. Политическая система общества, ее структура 62.5 KB
  Политическая система общества, ее структура. Вариант 1 . Под политической системой общества понимают совокупность различных политических институтов, социально-политических общностей, форм взаимодействий и взаимоотношени...
8737. Политические партии. Многопартийность 58.5 KB
  Вариант 1 Политические партии. Многопартийность Политическая партия - это специализированная, организационно упорядоченная группа, объединяющая активных приверженцев тех или иных целей, идей, лидеров, служащая для борьбы за политическую власть....
8738. Общественный прогресс. Критерии прогресса 46.5 KB
  Общественный прогресс. Критерии прогресса 1 вариант. Прогресс - направление развития, для которого характерно поступательное движение общества от низших и простых форм общественной организации к более высоким и сложным. Регресс - обратное движение...
8739. Общество и научно-технический прогресс 37.5 KB
  Общество и научно-технический прогресс Вариант 1 Современное состояние научно - технического прогресса определяется понятием научно-технической революции. Научно-техническая революция (НТР)- это качественный скачок в развитии производительных с...
8740. Развитие знаний об обществе. Общественные науки 32 KB
  Развитие знаний об обществе. Общественные науки (социология, политология, культурология, история, религиоведение, экономика, обществознание и др.) Вариант 1 Этапы развития знаний об обществе. Познание общества в форме мифологического сознания ...
8741. Обществознание в средние века и в новое время 29 KB
  Обществознание в средние века и в новое время Вариант К анализу тенденций общественного развития, а также критике негативных сторон государственности обращается в своем теологическом трактате О граде божьем средневековый богослов Августин Блаженн...
8742. Обществознание XX века 39.5 KB
  Вариант 1 Обществознание XX века: Теория ценностей Макса Вебера (в происхождении капитализма решающая роль протестантизма) Технократизм Уолта Ростоу (теория стадий экономического развития: традиционная переходящая стадия сдвига...
8743. Цивилизации и формации 32.5 KB
  Вариант 1 Цивилизации и формации Наиболее разработанные в исторической и философской науках подходы к объяснению сущности исторического процесса - формационный и цивилизационный подходы. Первый из них принадлежит к марксистской (коммунистическо...
8744. Традиционное и индустриальное общества 39 KB
  Вариант 1 Традиционное и индустриальное общества Традиционное общество (Восток) Индустриальное общество (Запад). Непрерывность исторического процесса, отсутствие явных граней между эпохами, резких сдвигов и скачков. История движется неравном...