15122

Ақтамберді жырау

Доклад

Исторические личности и представители мировой культуры

Сарыұлы Ақтамберді 1675 1768 Сарыұлы Ақтамберді 1675 1768 атақты жырау қолбасшы батыр қоғам қайраткері. Ұлы жүздің Ошақты руынан. Әкесі Сары мен шешесі Сырбикеден жалғыз туған. Жыраудың атадан жалғыз туғанның жүрегінің бастары сары да жалқын су болар деуінде өз өмірін...

Казахский

2013-06-10

35 KB

8 чел.

Сарыұлы Ақтамберді (1675 - 1768)

Сарыұлы Ақтамберді (1675 - 1768) атақты жырау, қолбасшы батыр, қоғам қайраткері. Ұлы жүздің Ошақты руынан. Әкесі Сары мен шешесі Сырбикеден жалғыз туған. Жыраудың «атадан жалғыз туғанның жүрегінің бастары сары да жалқын су болар» деуінде өз өмірінің шындығы бар.

Қазақ тарихындағы аласапыран кезеңде өмір сүрген Ақтанберді «дұшпаннан көрген қорлығым, сары су болды жүрекке. Он жетіде құрсанып, қылыш ілдім білекке. Жауға қарай аттандым, жеткіз деп, құдай, тілекке» деп, өзі айтқандай, он жеті жасында ақ қолына қару алып, ел қорғауға аттанады.

Жыраудың ақындық даңқымен балуандық, батырлық даңқы қатар шығады. Орта Азия хандықтарымен, қалмақтармен арадағы ұрыстарға қатысып алғашқы кезде жеке басының ерлігімен, соңынан қолбасшылық қабілетімен көзге түседі. Сақа батырлар санатына қосылған кезде атақты «Ақтабан шұбырындының» куәгері болады.

Осы кезде ол жоңғар басқыншыларына қарсы ұлт азаттық күресін ұйымдастырушылардың және жеңісті жорықтарға дем берушілердің бірі ретінде танылады.

Жоңғар мемлекеті талқандалып, шығыстағы бұрынғы жау қолында қалған жерлер босатылған кезде сонда қайта қоныс аударған қазақтарды ата мекеніне біржола орнықтыру жолында Ақтанберді айтарлықтай роль атқарады. Өзіне қараған руларды отырықшыландырмақ болып, арық, тоған қаздырады, егін ектіреді.

Ақтанберді шығармалары негізінен нақылдық толғаныстар түрінде болп келеді. Олар көшпелі қазақтардың ой арманымен, мақсат мүддесімен астасып жатады. Жыраудың «Түйе мойнын тұз кесер», «Күлдір күлдір кісінетіп», «Жылқыдан асқан мал бар ма?» тәріздес әйгілі толғауларынан қазақ халқының мінез құлық ерекшеліктері, болмысқа өзіндік көз қарастары анық аңғарылады. Мал атаулының, оның ішінде жылқы түлігінің көшпелілер өміріндегі орыны жайында өз тұстастары арасында дәл Ақтанбердідей толғаған ақын жоқ. Ол жылқыны тіршілік көзі, жігіттің көркі деп есептейді. Әсіресе, батырдың жан серігі, жауға мінер тұлпары ретінде мадақтайды.

Ақтанберді жырларындағы негізгі сарын ерлікке үндеу, жауға қарсы күреске жігерлендіру. Ол жау табанында қалған жерлерді азат етуді аңсайды, бүкіл қазақ болып бірігіп атқа қонуды, жоңғарларға күйрете соққы беруді армандайды. «Балпаң балпаң кім баспас», «Жауға шаптым», «От басар орыны отаудай» секілді біраз жырларында жұртшылықты ата жаумен айқасқа шақырады. Ел қорғау жолында өлген ерде арман жоқ деп білді.

Аласапыран кезеңде туып, шайқас алаңында шыңдалып өскен Ақтанберді жырлары қазақтардың он сегізінші ғасырдағы жаугершілікке толы өмірінің шынайы суреттерін алға тартады.

Күлдiр де күлдiр кiсiнетiп,

Күреңдi мiнер ме екемiз,

Күдерiден бау тағып,

Ақ кiреуке киер ме екемiз!

Жағасы алтын, жеңi жез,

Шығыршығы торғай көз

Сауыт киер ме екемiз!

Ор қояндай жүгiнтiп,

Аш күзендей бүгiлтiп,

Жолбарыстай шұбарды

Таңдап мiнер ме екемiз!

Сол шұбарға мiнген соң,

Қоңыраулы найза қолға алып,

Қоңыр салқын төске алып,

Қол төңкерер ме екемiз.

Жалаулы найза жанға алып,

Жау қашырар ма екемiз!

Тобыршықты әндiген

Толтыра тартар ма екемiз!

Тобылғы түбi құралай,

Бытыратып атар ма екемiз!

Жарлауға бiткен жапырақ –

Жамылсақ тоңар ма екемiз.

Жазыққа бiткен бүлдiрген –

Сұғынсақ тояр ма екемiз!

Тобылғы сапты қамшы алып,

Тұмар мойын ат мiнiп,

Қоныс та қарар ма екемiз!

Ел жазылып жайлауда

Жақсылар кеңес құрғанда

Мұртымыз өрге шаншылып,

Бұрын да сөйлер ме екемiз!

Ақтамберді Сарыұлы (1675-1768) – жырау, қолбасы, қазақтың көне жыраулық мектебінің белді өкілі, дипломат.

Қазіргі Оңтүстік Қазақстан облысында дүниеге келген. «Он екіде аттанып, қылыш ілдім білекке» дегеніне қарағанда күреске ерте араласқан жауынгер жырау санатына жатады. Тұрмыстың қыр-сырын, отбасы, елдік, ерлік, жер мәселелерін жырларында жақсы бейнелеген. Қысқа, нақыл, шешен сөздердің шебері.

Ол 1742 жылы Орта жүз ру басшыларының Орынборда ант беру жиналысына өкіл болған. 1738-1752 жылдары қазақ-қалмақ арасында болған қанды қақтығыстардың барлығына дерлік қатысқан. «Ақтабан шұбырынды» оқиғасының зұлмат қан кешуін бастан өткерген. Ес білгеннен бастап 70 жыл бойы ат үстінен түспей елі мен жерін қорғаған қас батыр, айтулы шешен, қабырғалы би, атақты жырау болған. Қазақ жауынгерлерінің азаттық, құлдық жөніндегі түсініктері, көшпелі халықтың тыныс-тіршілігі болашаққа деген сенімі, адалдық-жауыздық, қиянат, әділетсіздік хақындағы таным-түсініктері Ақтамберді талғамынан өтіп жыр-толғауға айналған.

Ақтамберді жырау өз ғұмырнамасын толғауларына көркемдік қуаты зор, келісті нақыштармен түсірген. Шығармалары зиялы зергердің қолтаңбасын танытады. Әлі де қолға түспеген толғаулары ел аузында сақталуы ықтимал. Қазіргі қолда бары 300 жолдан аспайды. Азғантай қазынасының өзі афоризмдерге толы. «Күмбір-күмбір кісінетіп», «Уа, қарт Бөгенбай», «Менімен ханым ойнаспа», «Жауға шаптым ту байлап», «Заманым менің тар болды» және тағы да басқа өлең-толғаулары батылдыққа, ізгілікке, патриоттық күй-сезімдерге толы.

Ақтамбердінің «Балаларыма өсиет» деп аталатын толғауы соңғы туындыларының бірі болса керек. Жырау балаларын тірліктегі бірлікке, талап-мұратқа, татулыққа үндейді. Жас ұрпақтың бір жағадан бас, бір жеңнен қол шығаруы елді мақсатына жеткізерін ескертеді. Халықты алауыз мінездерден сақтандырады.

Ақтамберді толғаулары мен жырлары С.Мұқановтың «Қазақтың 18-19 ғасырдағы әдебиетінің тарихынан очерктер», «Ертедегі әдебиет нұсқалары», «Алдаспан», «15-18 ғасырдағы қазақ поэзиясы», «Бес ғасыр жырлайды» жинақтарына енгізілген.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

35083. ПРАВО ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОЙ СОБСТВЕННОСТИ 562 KB
  ОБЩИЕ ПОЛОЖЕНИЯ ПРАВА ИНТЕЛЛЕКТУАЛЬНОЙ СОБСТВЕННОСТИ. Понятие предмет и функции права интеллектуальной собственности. Система права интеллектуальной собственности. Источники права интеллектуальной собственности.
35084. Управление человеческими ресурсами. Конспект лекций 143.75 KB
  Структура персонала организации определяется по категориям руководители специалисты служащие рабочие. Все категории персонала разделяются по профессиям специальностям квалификационным признакам и характеризуются специфическим местом в системе управления особенностями профессиональной подготовки. Разработка и проведение кадровой политики Оплата и стимулирование труда Групповое управление взаимоотношение в коллективе и с профсоюзами Социально психологические аспекты управления Принципы подбора и расстановки персонала Формы оплаты...
35085. Управлінське документування: Кредитно – модульний курс 292.5 KB
  Важливим завданням є створення і функціонування системи документів як робочого інструменту будьякої сфери. Зараз перед державою та суспільством постало багато нових завдань і значно зріс обсяг інформації стали жорстокішими вимоги до якості документів термінів їх виконання та доведення до виконавців.1 Призначення та класифікація документів Документ це засіб закріплення різними способами на відповідному матеріалі інформації про факти події явища обєктивної дійсності та розумову діяльність людини. Під час...
35086. Понятие и юридическая структура административного правонарушения в области таможенного дела 180 KB
  Законодательство различает посягательства в сфере таможенного дела в зависимости от различных степеней тяжести на преступления и проступки. Под административными правонарушениями в области таможенного деланарушениями таможенных правил понимаются именно проступки.1 КоАП России административным правонарушением признается противоправное виновное действие бездействие физического или юридического лица за которое КоАП России и законами субъектов РФ к административным правонарушениям в сфере таможенного дела не применимо установлена...
35087. ВАЛЕОЛОГИЯ. Учебник для вузов 2.92 MB
  Так в части требований к уровню подготовленности выпускника педагогического вуза определены следующие условия: владение системой знаний о взаимосвязях физического психического и социального здоровья человека и общества; обладание организационнодеятельностными умениями необходимыми для самоанализа развития своих творческих способностей и повышения квалификации; осознание здоровья как ценности владение знаниями и умениями по охране здоровья и безопасности жизнедеятельности; представление о взаимодействии организма и среды месте...
35088. Формирование лихорадочных реакций в фило- и онтогенезе 74.33 KB
  Интеграция температурных сигналов и температуры самого гипоталамуса формирует эффекторные импульсы проходящие преимущественно по симпатическим нервам и определяющие состояние обмена веществ интенсивность периферического кровообращения дрожь одышку. Особое место в биохимии опухолей занимает изучение обмена углеводов и выработки энергии. Нарушение регуляции обмена веществ основного обмена ТИПИЧЕСКИЕ НАРУШЕНИЯ ОБМЕНА ВЕЩЕСТВ. НАРУШЕНИЯ РЕГУЛЯЦИИ ОБМЕНА ВЕЩЕСТВ Обмен веществ или метаболизм в организме определяется наследственными...
35089. Інформаційне забезпечення юридичної діяльності 3.25 MB
  Вступ В розділах посібника користувачі зможуть отримати поглибленні знання: зі створення інформаційних систем ділового та юридичного призначення у середовищі СУБД MS Access зі створювання електронних шаблонів з полями форм для юридичних та інших документів зі створення серійних документів на основі злиття табличних даних та зразка основного документа зі створювання та використовування макросів для автоматизації підготовки документів у MS Word та MS Excel. До виконання завдань необхідно обов'язково ознайомитися з теоретичними основами баз...
35090. Виды кишечных швов 21.68 KB
  В основе большинства операций на желудочно-кишечном тракте лежит кишечный шов. Под термином кишечный шов подразумевают все виды швов накладываемых на стенку полого органа желудочно-кишечного тракта пищевод желудок кишечник а также и на другие полые органы имеющие брюшинный покров мышечную оболочку подслизистый слой и слизистую оболочку жёлчный и мочевой пузырь. Главные требования к кишечному шву: кишечный шов должен быть прочным т. после наложения шва...
35091. ПРОЕКТ СОЗДАНИЯ МОЛОДЕЖНОГО ТУРА С ВКЛЮЧЕНИЕМ АНИМАЦИОННЫХ ПРОГРАММ В ТУРФИРМЕ «WORLD TRAVEL» 903 KB
  Турфирма World Travel является туроператором организующим преимущественно развлекательные туры за рубеж: в Египет Турцию Болгарию; а также на территории курортных районов России. World Travel обеспечивает высокий уровень обслуживания клиентов благодаря: высокому профессионализму команды; собственным чартерным рейсам; собственному автобусному парку; прямым связям с крупнейшими российскими и зарубежными туристскими фирмами отелями и авиакомпаниями. Турфирма предлагает своим клиентам спектр туристских услуг: отдых экскурсионные...