15127

Б. Адамбаев - фольклортанушы

Доклад

Исторические личности и представители мировой культуры

ӘОК 8219 Қ64 Б. АДАМБАЕВ ФОЛЬКЛОРТАНУШЫ М.Б. Қоңқашова ӘулиеАта университеті Тараз қ. Қазақ ауыз әдебиеті туралы ғылыми зерттеулер он тоғызыншы ғасырда өз бастауын алды. Бұған дейінгі уақытта қазақ фольклоры жайында жекелеген пікірлер ғана айтылып т

Казахский

2013-06-10

37.5 KB

0 чел.

ӘОК 82-1-9

Қ64

Б. АДАМБАЕВ  -  ФОЛЬКЛОРТАНУШЫ

М.Б. Қоңқашова

«Әулие-Ата» университеті, Тараз қ.

 Қазақ ауыз әдебиеті туралы ғылыми зерттеулер он тоғызыншы ғасырда өз бастауын алды. Бұған дейінгі уақытта қазақ фольклоры жайында жекелеген пікірлер ғана айтылып, тек ауыз әдебиеті үлгілері  жарияланып келді. Әрине, баспа ісінің кеңіп, өріс алмай тұрған бұл шақта, фольклористиканың өзіндік қиындықтары болды. Сонда да зерттеу-жинақтау жұмыстары тоқтамағаны белгілі. Оған алғашқы болып орыс ғалымдары  ат салысса, кейінірек қазақ ағартушылары да қолға ала бастады. Қазақ фольклорының кеңірек зерттеле бастаған шағы , әрине, кеңес дәуірі екені анық.

Кеңес өкіметі орнаған алғашқы жылдардан-ақ қазақ ауыз әдебиеті үлгілері, нұсқалары жүйелі түрде жиналып, зерттеле, жариялана бастады. Бұл салада алғашқылардың бірі болып еңбек еткендер: С.Сейфуллин, С.Мұқанов, М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайылов, Б.Кенжебаев, Н.Смирнова, М.Ғабдуллин т.б. Олар ертегілер, мақал-мәтелдер, тұрмыс-салт жырлары, батырлық-ғашықтық дастандар, аңыз әңгімелер, ақындық айтыстар нұсқаларын жинап зерттеуге, жариялауға көңіл бөлді. Соның нәтижесінде қазақ ауыз әдебиеті мектептерде, жоғарғы оқу орындарында оқытылатын арнайы пәнге, фольклорлық шығармалар зерттеу объектілеріне айналды.

Алдымен жеке шығармалар мен халық ақындары жайында жазылған шағын мақалалардан, алғы сөздер мен түсініктемелерден басталған зерттеулер Е.Ысмайыловтың «Ақындар»,  Қ.Жұмалиевтің«Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері», М.Ғабдуллиннің  «Қазақ халқының ауыз әдебиеті» атты  монографиялық  еңбектерінің жазылып, жариялануымен жаңа сатыға көтерілді. Осылайша, қарыштап алға дамыған қазақ фольклористикасында ересен еңбегімен ескеруге келетін зерттеушілеріміздің бірі Балтабай Әбдірахманұлы Адамбаев.

Б.Адамбаев қазақ халқының бай ауыз әдебиетін, оның ішінде көлемі жағынан шағын жанр деп саналатын халық даналығы мақал-мәтелдер мен шешендік сөздерді ауқымды зерттеумен айналысты. Шешендік сөздердің және мақал-мәтелдердің тарихы, табиғаты, көркемдік ерекшеліктері туралы «Шешендік өнер» (1969), «Халық даналығы»(1976), «Қазақтың шешендік өнері»(1984) атты  монографиялық зерттеу еңбектері шықты. Сондай-ақ, «Қазақ ертегілері»(1962), «Шешендік сөздер»(1967), «Ел аузынан»(1985) жинақтарын құрастыруға қатысқан.

Кеңес дәуірінде,  Б.Адамбаев зерттеулеріне негіз болған осы жанрлар ең аз зерттелген сала болып саналды. Оған бірден-бір себеп, өткен ғасырдың орта шенінде дидактикалық ұсақ жанрларға лайықты мән берілмей келді. Олардың көлемдері шағын болғанымен мазмұндары бай, тілдері көркем байырғы жанр екені ескерілмеді. Шешендік сөздер, әдетте, айтыс-даулармен байланысты және билер атынан айтылғандықтан оған үстем таптың ғана мұрасы ретінде бір жақты көзқарастар кедергі болып келді. Сан жағынан көп, бір-біріне өте ұқсас, уақиғасыз, кейіпкерсіз ұсақ жанрлардың ішкі ерекшеліктері де олар жөнінде жинақты, жүйелі пікір айтуға белгілі дәрежеде бөгет болды. Осы жағдайлардың барлығы  зерттеушінің бірнеше жыл ғылыми сапармен елге шығып, алдымен аталған жанрлардың нұсқаларын халықтан, қариялардан жинауға, бұрын жиналғандарын ғылыми жүйеге салып, тәртіпке келтіріп ішінара жариялау жұмыстарымен айналысуға мәжбүр етті.

Б.Адамбаев өз еңбектерінде халық мақал-мәтелдері мен шешендік сөздердің жанрлық табиғатын, тәрбиелік, өмір танытқыштық мәнін, сонан соң олардың қалыптасу, даму жолдарын анықтау, әдеби-көркемдік ерекшеліктерін ашу, ақындық-шешендік өнерді ежелгі үйрену, игеру жолдарын көрсету мақсаттарын ұстанған.

Зерттеуші өз монографияларында аталған  мәселелерден басқа, Аяз би, Жиренше секілді халық шешендерімен бірге, белгілі шешен билер Төле, Қазыбек, Әйтекелердің, шешен батырлар Жәнібек Қошқарұлы мен Сырым Датұлы атынан айтылған сөздер келтіреді.

Б.Адамбаев аталған монографияларында зерттеу объектісі болып табылатын жанрларды әр тарапта қарастырып, саралайды. Мәселен, осы еңбектеріне негіз болған мақал-мәтелдерді тақырыптарына қарай топтап, құрылысы мен поэтикасы жағынан  талдайды. Зерттеуші «Халық даналығы» еңбегінде мақал-мәтелдерді жеке бөлім ретінде қарастырады. Осы бөлімде мақал-мәтелдердің жанрлық белгісіне жан-жақты сараптама жасайды. Аталған бөлімнің келесі тарауында мақал-мәтелдердің тақырыптық жүйеленуі туралы баяндайды. Сондай-ақ, осы жанрдың құрылысы мен поэтикасын да қарастырады.               

Б.Адамбаев көптеген алдыңғы қатарлы фольклортанушылардың зерттеулерін қарастыра келе, оларды өзара салыстырып,  түйіндемелер келтіреді. Мақал-мәтелдердің жанрын қарастырғанда, оны  жинаушылар Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, А.Диваев, П.А.Мелиоранский, В.Катаринский және тағы да басқалардың зерттеулерін сараптайды. Зерттеуші М.Ғабдуллиннің, Б.Шалабаевтың, М.Горкийдің,  Р.Сәрсенбаевтің, М.Әлімбаевтің мақал-мәтелдерге берген анықтамаларын салыстыра келе, осы жанр жайында өз тұжырымдамасын түйіндейді. Ол мақал мен мәтелдің өзара айырмашылығы және өзіндік ерекшеліктерін, тақырыптық жағынан жан-жақты саралайды. Қай-қайсына да болса да толық, әрі тұщымды анықтама беруге тырысады. Сонымен қатар, шешендік сөздерге де жеке бір бөлім арнап, бірнеше тарау көлемінде талдау жасайды. Мәселен, бірінші тарауда шешендік сөздер және оны зерттеуге тоқталса, келесі тарауда олардың түрлерін айқындайды. Бұл жерде назар аударатын нәрсе, зерттеушінің шешендік сөздерді алдыңғы жанрдан өзгешерек түрге жіктеуі. Егер мақал-мәтелдер мазмұны жалпы, көлемдері шегене, құрылысы тұрақты келсе, шешендік сөздер мазмұны жағынан нақтылы, көлемі кең, құрылысы өзгермелі болады. Сондықтан, шешендік сөздерді мазмұндық түрлеріне қарай топтайды. Ол шешендік сөздерді: шешендік арнау, толғау, дау деп бөледі. Бұл тарауда, бұдан басқа, шешендік сөздердің құрылысындағы кейбір ерекшеліктерге тоқталады. Мұнда шешендік сөздердің пернелі сөз және термелі сөз сияқты түрлерін анықтайды. Олардың құрылысындағы ерекшелігіне терең талдаулар жасайды. Б.Адамбаев аталып өткен монографиясының келесі тарауын шешендік өнерге арнайды. Мұнда шешендік дәстүр мен шешендік мектеп ұғымдарына түсінік беріп, олардың қалыптасу және даму  жолдарын толық сипаттайды. Атап айтқанда, қазақ халқының шешендік өнер майталмандары, олардың сөз өнерінің осы бір саласын дамытудағы алатын орны туралы, сондай-ақ, атақты би-шешендер мен ділмарлардың дәстүрін жалғастырушылар жөнінде мәліметтер береді.  Осыдан зерттеушінің әр жанрдың даралық ерекшеліктері мен белгілеріне аса ден қоя қарап, оларға үлкен мән бере саралағаны көрінеді. Бұл жайдан байқайтынымыз, зерттеуші тек фольклорлық нұсқаларды жинап қана қоймай, оны түбелікті зерттеумен де айналысқан.

Айтылған мәліметтер, зерттеушінің бір ғана монографиясы «Халық даналығы» негізге ала отырып жазылған. Ал егер зерттеушінің  фольклорға байланысты бұдан басқа да еңбектер жазғанын ескерсек, Балтабай Адамбаевтың  алдыңғы қатарлы фольклортанушы екеніне көз жеткіземіз. Жоғарыда айтылған ойды жинақтай келе, Балтабай Адамбаевтың бізге тек әдеби шығармашылық іспен айналысып қана қоймай, сонымен бірге, халық ауыз әдебиетін зерттеуді жемісті іске асырғанын көреміз. Оның зерттеулері ауыз әдебиетін оқыту және зерттеу ісін жүзеге асыруда маңызы зор еңбек екенін айтсақ, қазіргі кезеңде Б.Адамбаевтың зерттеулері қазақ фольклористикасынан өзіне лайықты орын алғанын байқаймыз.

Пайдаланылған әдебиеттер:

  1.  Қазақ әдебиеті. Энциклопедия. «Білік». Алматы, 1999ж.
  2.  Б.Адамбаев.Халық даналығы. «Мектеп». Алматы, 1976ж.
  3.  М.Ғабдуллин. Казақ халық ауыз әдебиеті. «Мектеп». Алматы, 1958ж.
  4.  Қазақ фольклористикасы. «Мектеп». Алматы, 1972ж.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

82480. Деньги: возникновение, сущность, функции. Измерение денежной массы. Денежные агрегаты 32.39 KB
  Вторая деньги появились в результате эволюционного процесса который независимо от воли людей привел к тому что некоторые предметы выделились из общей массы и заняли особое место посредника в акте обмена. Сущность денег Деньги являются самым активным элементом экономики важнейшей частью экономической деятельности связующим звеном между участниками рынка и производством. Деньги обладают свойством обмениваемости на товары включая недвижимость драгоценности и художественные произведения. Функции денег Если рассматривать функции денег...
82481. Инфляция: сущность, виды, последствия 34.04 KB
  Сопровождается скачкообразным повышением цен от 1020 до 200300 в месяц. Рост цен не регулируется инфляция охватывает все сферы хозяйственной жизни. Поледствия инфляции: страдают больше всего те кто имеет фиксированные доходы; обесцениваются сбережение населения; падение реальной заработной платы по сравнению с номинальной; влияние на народное хозяйство: усиливается диспропорциональность развития производства; капиталы из сферы производства отвлекаются в спекулятивную торговлю; искажается нормальная структура потребительского...
82482. Антиинфляционная политика государства. Кривая Филлипса 46.16 KB
  Антиинфляционная политика государства может проводиться методами активной и адаптивной политики. Активная политика проводится с целью ликвидации причин инфляции а адаптивная для приспособления к ней экономики и смягчения ее отрицательных последствий. Активная антиинфляционная политика предполагает использование метода шоковой терапии при которой за короткий период времени уничтожаются причины инфляции как на стороне спроса так и на стороне предложения Адаптивная политика предполагает использование метода постепенного сокращения инфляции...
82483. Социальная политика государства. Источники доходов населения. Система социальной защиты 30.8 KB
  Источники доходов населения. Доходы населения это совокупность средств и затрат в натуральном выражении для поддержания физического морального экономического и интеллектуального состояния человека. Формирования денежных доходов осуществляется за счет оплаты труда работников выплат из социальных фондов социальных трансфертов предпринимательских доходов Социальная защита населения это одно из важнейших направлений социальной политики государства заключающееся в установлении и поддержании общественно необходимого материального и...
82484. Государственное регулирование экономики: социальное неравенство, измерение распределения доходов. Черта бедности. Кривая Лоренца, коэффициент Джини 55.12 KB
  ГОСУДАРСТВЕННОЕ РЕГУЛИРОВАНИЕ ЭКОНОМИКИ одна из основных форм участия государства в экономике состоящая в его воздействии на распределение ресурсов и доходов на уровень и темпы экономического развития и благосостояние населения страны. К числу наиболее распространенных индикаторов дифференциации доходов населения относят коэффициент концентрации доходов индекс Джини и кривую Лоренца характеризующие степень удаления от состояния равенства в распределении доходов. Степень неравенства в распределении доходов в западной экономической...
82485. Теория сравнительных преимуществ и протекционизм. Международная торговля и распределение доходов 33.02 KB
  Она исходит из наличия двух стран и двух товаров; издержек производства только в виде заработной платы которая к тому же одинакова для всех профессий; игнорирования различий в уровне заработной платы между странами; отсутствия транспортных издержек и наличия свободной торговли. увеличению производства в отраслях ориентированных на экспорт и сокращению производства в отраслях конкурирующих с импортом. Теория ХекшераОлинадает возможность оценить последствия развития внешней торговли для владельцев различных факторов производства рабочих...
82486. Теории международной торговли (А. Смита, Д. Риккардо, Э. Хекшера, Б. Олина) 34.21 KB
  В своем труде Исследование о природе и причинах богатства народов в полемике с меркантилистами Смит сформулировал идею о том что страны заинтересованы в свободном развитии международной торговли поскольку могут выиграть от нее независимо от того являются они экспортерами или импортерами. Каждая страна должна специализироваться на производстве того товара где она обладает абсолютным преимуществом выгодой основанной на разной величине затрат на производство в отдельных странах участницах внешней торговли. При анализе направлений...
82487. Мировое хозяйство, понятие и эволюция. Интеграция в мировой экономике 32.42 KB
  Интеграция в мировой экономике Мировое хозяйство совокупность национальногосударственных и негосударственных структур а также их взаимодействий на основе международного разделения труда и политических контактов. В данной трактовке мировое хозяйство представляет собой единое экономическое пространство мегаэкономику в котором субъектами хозяйственных отношений выступают: национальные экономики стран мира; субъекты мирового бизнеса транснациональные корпорации и их альянсы; институты мирового хозяйства международные экономические...
82488. Международная торговля: свобода торговли и протекционизм 33.52 KB
  Сторонники свободной торговли считают что международная торговля должна развиваться на основе рыночных сил спроса и предложения т. Экономические аргументы в защиту протекционистских мер: с помощью импортных пошлин страна может достичь улучшения условий торговли и увеличения экономического выигрыша; поддержка национальной промышленности на этапе ее зарождения и становления; повышение уровня занятости национальных ресурсов; смягчение кризиса в отраслях испытывающих экономические трудности; ограждение национальной экономики от мировых...