15127

Б. Адамбаев - фольклортанушы

Доклад

Исторические личности и представители мировой культуры

ӘОК 8219 Қ64 Б. АДАМБАЕВ ФОЛЬКЛОРТАНУШЫ М.Б. Қоңқашова ӘулиеАта университеті Тараз қ. Қазақ ауыз әдебиеті туралы ғылыми зерттеулер он тоғызыншы ғасырда өз бастауын алды. Бұған дейінгі уақытта қазақ фольклоры жайында жекелеген пікірлер ғана айтылып т

Казахский

2013-06-10

37.5 KB

0 чел.

ӘОК 82-1-9

Қ64

Б. АДАМБАЕВ  -  ФОЛЬКЛОРТАНУШЫ

М.Б. Қоңқашова

«Әулие-Ата» университеті, Тараз қ.

 Қазақ ауыз әдебиеті туралы ғылыми зерттеулер он тоғызыншы ғасырда өз бастауын алды. Бұған дейінгі уақытта қазақ фольклоры жайында жекелеген пікірлер ғана айтылып, тек ауыз әдебиеті үлгілері  жарияланып келді. Әрине, баспа ісінің кеңіп, өріс алмай тұрған бұл шақта, фольклористиканың өзіндік қиындықтары болды. Сонда да зерттеу-жинақтау жұмыстары тоқтамағаны белгілі. Оған алғашқы болып орыс ғалымдары  ат салысса, кейінірек қазақ ағартушылары да қолға ала бастады. Қазақ фольклорының кеңірек зерттеле бастаған шағы , әрине, кеңес дәуірі екені анық.

Кеңес өкіметі орнаған алғашқы жылдардан-ақ қазақ ауыз әдебиеті үлгілері, нұсқалары жүйелі түрде жиналып, зерттеле, жариялана бастады. Бұл салада алғашқылардың бірі болып еңбек еткендер: С.Сейфуллин, С.Мұқанов, М.Әуезов, Қ.Жұмалиев, Е.Ысмайылов, Б.Кенжебаев, Н.Смирнова, М.Ғабдуллин т.б. Олар ертегілер, мақал-мәтелдер, тұрмыс-салт жырлары, батырлық-ғашықтық дастандар, аңыз әңгімелер, ақындық айтыстар нұсқаларын жинап зерттеуге, жариялауға көңіл бөлді. Соның нәтижесінде қазақ ауыз әдебиеті мектептерде, жоғарғы оқу орындарында оқытылатын арнайы пәнге, фольклорлық шығармалар зерттеу объектілеріне айналды.

Алдымен жеке шығармалар мен халық ақындары жайында жазылған шағын мақалалардан, алғы сөздер мен түсініктемелерден басталған зерттеулер Е.Ысмайыловтың «Ақындар»,  Қ.Жұмалиевтің«Қазақ эпосы мен әдебиет тарихының мәселелері», М.Ғабдуллиннің  «Қазақ халқының ауыз әдебиеті» атты  монографиялық  еңбектерінің жазылып, жариялануымен жаңа сатыға көтерілді. Осылайша, қарыштап алға дамыған қазақ фольклористикасында ересен еңбегімен ескеруге келетін зерттеушілеріміздің бірі Балтабай Әбдірахманұлы Адамбаев.

Б.Адамбаев қазақ халқының бай ауыз әдебиетін, оның ішінде көлемі жағынан шағын жанр деп саналатын халық даналығы мақал-мәтелдер мен шешендік сөздерді ауқымды зерттеумен айналысты. Шешендік сөздердің және мақал-мәтелдердің тарихы, табиғаты, көркемдік ерекшеліктері туралы «Шешендік өнер» (1969), «Халық даналығы»(1976), «Қазақтың шешендік өнері»(1984) атты  монографиялық зерттеу еңбектері шықты. Сондай-ақ, «Қазақ ертегілері»(1962), «Шешендік сөздер»(1967), «Ел аузынан»(1985) жинақтарын құрастыруға қатысқан.

Кеңес дәуірінде,  Б.Адамбаев зерттеулеріне негіз болған осы жанрлар ең аз зерттелген сала болып саналды. Оған бірден-бір себеп, өткен ғасырдың орта шенінде дидактикалық ұсақ жанрларға лайықты мән берілмей келді. Олардың көлемдері шағын болғанымен мазмұндары бай, тілдері көркем байырғы жанр екені ескерілмеді. Шешендік сөздер, әдетте, айтыс-даулармен байланысты және билер атынан айтылғандықтан оған үстем таптың ғана мұрасы ретінде бір жақты көзқарастар кедергі болып келді. Сан жағынан көп, бір-біріне өте ұқсас, уақиғасыз, кейіпкерсіз ұсақ жанрлардың ішкі ерекшеліктері де олар жөнінде жинақты, жүйелі пікір айтуға белгілі дәрежеде бөгет болды. Осы жағдайлардың барлығы  зерттеушінің бірнеше жыл ғылыми сапармен елге шығып, алдымен аталған жанрлардың нұсқаларын халықтан, қариялардан жинауға, бұрын жиналғандарын ғылыми жүйеге салып, тәртіпке келтіріп ішінара жариялау жұмыстарымен айналысуға мәжбүр етті.

Б.Адамбаев өз еңбектерінде халық мақал-мәтелдері мен шешендік сөздердің жанрлық табиғатын, тәрбиелік, өмір танытқыштық мәнін, сонан соң олардың қалыптасу, даму жолдарын анықтау, әдеби-көркемдік ерекшеліктерін ашу, ақындық-шешендік өнерді ежелгі үйрену, игеру жолдарын көрсету мақсаттарын ұстанған.

Зерттеуші өз монографияларында аталған  мәселелерден басқа, Аяз би, Жиренше секілді халық шешендерімен бірге, белгілі шешен билер Төле, Қазыбек, Әйтекелердің, шешен батырлар Жәнібек Қошқарұлы мен Сырым Датұлы атынан айтылған сөздер келтіреді.

Б.Адамбаев аталған монографияларында зерттеу объектісі болып табылатын жанрларды әр тарапта қарастырып, саралайды. Мәселен, осы еңбектеріне негіз болған мақал-мәтелдерді тақырыптарына қарай топтап, құрылысы мен поэтикасы жағынан  талдайды. Зерттеуші «Халық даналығы» еңбегінде мақал-мәтелдерді жеке бөлім ретінде қарастырады. Осы бөлімде мақал-мәтелдердің жанрлық белгісіне жан-жақты сараптама жасайды. Аталған бөлімнің келесі тарауында мақал-мәтелдердің тақырыптық жүйеленуі туралы баяндайды. Сондай-ақ, осы жанрдың құрылысы мен поэтикасын да қарастырады.               

Б.Адамбаев көптеген алдыңғы қатарлы фольклортанушылардың зерттеулерін қарастыра келе, оларды өзара салыстырып,  түйіндемелер келтіреді. Мақал-мәтелдердің жанрын қарастырғанда, оны  жинаушылар Ш.Уалиханов, Ы.Алтынсарин, А.Диваев, П.А.Мелиоранский, В.Катаринский және тағы да басқалардың зерттеулерін сараптайды. Зерттеуші М.Ғабдуллиннің, Б.Шалабаевтың, М.Горкийдің,  Р.Сәрсенбаевтің, М.Әлімбаевтің мақал-мәтелдерге берген анықтамаларын салыстыра келе, осы жанр жайында өз тұжырымдамасын түйіндейді. Ол мақал мен мәтелдің өзара айырмашылығы және өзіндік ерекшеліктерін, тақырыптық жағынан жан-жақты саралайды. Қай-қайсына да болса да толық, әрі тұщымды анықтама беруге тырысады. Сонымен қатар, шешендік сөздерге де жеке бір бөлім арнап, бірнеше тарау көлемінде талдау жасайды. Мәселен, бірінші тарауда шешендік сөздер және оны зерттеуге тоқталса, келесі тарауда олардың түрлерін айқындайды. Бұл жерде назар аударатын нәрсе, зерттеушінің шешендік сөздерді алдыңғы жанрдан өзгешерек түрге жіктеуі. Егер мақал-мәтелдер мазмұны жалпы, көлемдері шегене, құрылысы тұрақты келсе, шешендік сөздер мазмұны жағынан нақтылы, көлемі кең, құрылысы өзгермелі болады. Сондықтан, шешендік сөздерді мазмұндық түрлеріне қарай топтайды. Ол шешендік сөздерді: шешендік арнау, толғау, дау деп бөледі. Бұл тарауда, бұдан басқа, шешендік сөздердің құрылысындағы кейбір ерекшеліктерге тоқталады. Мұнда шешендік сөздердің пернелі сөз және термелі сөз сияқты түрлерін анықтайды. Олардың құрылысындағы ерекшелігіне терең талдаулар жасайды. Б.Адамбаев аталып өткен монографиясының келесі тарауын шешендік өнерге арнайды. Мұнда шешендік дәстүр мен шешендік мектеп ұғымдарына түсінік беріп, олардың қалыптасу және даму  жолдарын толық сипаттайды. Атап айтқанда, қазақ халқының шешендік өнер майталмандары, олардың сөз өнерінің осы бір саласын дамытудағы алатын орны туралы, сондай-ақ, атақты би-шешендер мен ділмарлардың дәстүрін жалғастырушылар жөнінде мәліметтер береді.  Осыдан зерттеушінің әр жанрдың даралық ерекшеліктері мен белгілеріне аса ден қоя қарап, оларға үлкен мән бере саралағаны көрінеді. Бұл жайдан байқайтынымыз, зерттеуші тек фольклорлық нұсқаларды жинап қана қоймай, оны түбелікті зерттеумен де айналысқан.

Айтылған мәліметтер, зерттеушінің бір ғана монографиясы «Халық даналығы» негізге ала отырып жазылған. Ал егер зерттеушінің  фольклорға байланысты бұдан басқа да еңбектер жазғанын ескерсек, Балтабай Адамбаевтың  алдыңғы қатарлы фольклортанушы екеніне көз жеткіземіз. Жоғарыда айтылған ойды жинақтай келе, Балтабай Адамбаевтың бізге тек әдеби шығармашылық іспен айналысып қана қоймай, сонымен бірге, халық ауыз әдебиетін зерттеуді жемісті іске асырғанын көреміз. Оның зерттеулері ауыз әдебиетін оқыту және зерттеу ісін жүзеге асыруда маңызы зор еңбек екенін айтсақ, қазіргі кезеңде Б.Адамбаевтың зерттеулері қазақ фольклористикасынан өзіне лайықты орын алғанын байқаймыз.

Пайдаланылған әдебиеттер:

  1.  Қазақ әдебиеті. Энциклопедия. «Білік». Алматы, 1999ж.
  2.  Б.Адамбаев.Халық даналығы. «Мектеп». Алматы, 1976ж.
  3.  М.Ғабдуллин. Казақ халық ауыз әдебиеті. «Мектеп». Алматы, 1958ж.
  4.  Қазақ фольклористикасы. «Мектеп». Алматы, 1972ж.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

45336. Подходы к построению систем искусственного интеллекта 33 KB
  Структурный подход Под структурным подходом подразумевается попытки построить искусственный интеллект путём моделирования структуры человеческого мозга. Основной моделируемой структурной единицей в персептронах как и в большинстве других вариантов моделирования мозга является нейрон. Позднее возникли и другие модели которые обычно называют нейронные сети . Эти модели различаются по строению отдельных нейронов по топологии связей между ними и по алгоритмам обучения.
45337. Понятие дерева возможностей 36.5 KB
  Дерево быстро разрастается рис.1 – Дерево возможных продолжений шахматной игры Все вершины могут быть двух типов. Таким образом дерево возможностей представляет собой чередующиеся слои альфа и бетавершин. Если бы дерево можно было обследовать полностью т.
45338. Основные понятия искусственного интеллекта 40 KB
  Интеллектом называется способность мозга решать задачи путём приобретения запоминания и целенаправленного преобразования знаний в процессе обучения на опыте и адаптации к разнообразным обстоятельствам. Искусственный интеллект – это одно из направлений информатики целью которого является разработка аппаратнопрограммных средств позволяющих пользователюнепрограммисту ставить и решать свои традиционно считающиеся интеллектуальными задачи общаясь с компьютером на ограниченном подмножестве естественного языка. Понятие интеллектуальной задачи...
45339. Знания как часть любой интеллектуальной системы 38 KB
  При этом возникает естественный вопрос что такое знания и чем они отличаются от обычных данных обрабатываемых компьютером. Знания являются более сложной категорией информации по сравнению с данными. Они описывают не только отдельные факты но и взаимосвязи между ними поэтому знания иногда называют структурированными данными.
45340. Проблемная область искусственного интеллекта 35 KB
  Для этого разрабатываются специальные модели представления знаний и языки для описания знаний выделяются различные типы знаний. Изучаются источники из которых система может брать знания и создаются процедуры и приёмы с помощью которых возможно приобретение знаний интеллектуальными системами. Проблема представления знаний в системах искусственного интеллекта чрезвычайно актуальна поскольку функционирование данных систем опирается на знания о проблемной области хранящиеся на компьютере.
45341. Проблема распознавания образов 67.5 KB
  В своей повседневной жизни человек настолько легко справляется с задачами распознавания что это считается само собой разумеющимся. В целом проблема распознавания образов состоит из двух частей: обучения и распознавания. За обучением следует процесс распознавания новых объектов который характеризует действия уже обученной системы.
45342. Проблемы и перспективы нейронных сетей 48 KB
  Проблемы интерпретируемости приводят к снижению ценности полученных результатов работы сети а проблема размерности – к очень жестким ограничениям на количество выходных нейронов в сети на количество рецепторов и на сложность структуры взаимосвязей нейронов с сети. уже сегодня искусственные нейронные сети используются во многих областях но прежде чем их можно будет применять там где на карту поставлены человеческие жизни или значительные материальные ресурсы должны быть решены важные вопросы касающиеся надежности их работы. Некоторые...
45343. Процедурные модели предоставления знаний 74.5 KB
  Здесь имя или порядковый номер продукции во множестве продукций хранящихся в памяти системы. Q – сфера применения продукции описывающая предметную область или ситуацию. Это позволяет систематизировать продукции что облегчает работу с системой продукций. Р – условие применимости ядра продукции.
45344. Технология разработки экспертных систем 36 KB
  К разработке экспертных систем привлекаются специалисты из разных предметных областей а именно: эксперты той проблемной области к которой относятся задачи решаемые системой; инженеры по знаниям являющиеся специалистами по разработке систем искусственного интеллекта; программисты осуществляющие реализацию экспертной системы. Инженеры по знаниям помогают экспертам выявить и структурировать знания необходимые для работы экспертной системы выполняют работу по представлению знаний выбирают методы обработки знаний проводят выбор...