15179

Жүрсін Ерман

Доклад

Исторические личности и представители мировой культуры

Сөз құны сөз қадірі Бұған дейін Жанартау Арайлы күн армысың Ұлытауға бардың ба... Құдіретке жүгіну кітаптарымен танылған Жүрсін Ерманның жақында Атамұра баспасынан Құстың көлеңкесі деп аталатын таңдамалы жарық көрді. Кітаптың кіріспесі Ақы...

Казахский

2013-06-10

38 KB

0 чел.

Сөз құны – сөз қадірі

Бұған дейін «Жанартау», «Арайлы күн, армысың», «Ұлытауға бардың ба...», Құдіретке жүгіну» кітаптарымен танылған Жүрсін Ерманның жақында «Атамұра» баспасынан «Құстың көлеңкесі» деп аталатын таңдамалы жарық көрді.

***

Кітаптың кіріспесі «Ақынның үйі» деген өлеңмен ашылады:

Дегені қайда - басылды құйын ?

Ақылым жетпей ашиды миым:

Виноградов көшесіндегі

Қиратып жатыр Қасымның үйін.

Әуелде жыр нобайындағы психологиялық ой-нақылық ішкі иірімге ұласқанда сананың бір түкпірінде ұлт зиялыларының жүрегінде беріш боп қалған, Қасымның аузынан шығып, әмбеге жайылған баспана зарының сарыны бой көтереді. Оның үстіне, ақындықтың ақ мешітіндей болған Қасымның үйі қайдағы бір Виноградов көшесінде орналасқанын көрмейсіз бе?! Автордың «ақылы жетпей миы ашып отырған» себебін зер сала үңілсеңіз ұға қоясыз. Оқырманды жоғарыдағыдай күйге түсіру, әлбетте қаламгер шеберлігі деуге негіз болатындай-ақ тәсіл. Әрине, ақын әр жолды есегітеп, кесіп-пішіп жазып отырмағаны аян. Мұның бәрі санадан сау етіп түскен суреттер. Жырдың алғашқы жолы төмендегі ойларға күшейткіш рай танытқан. «Неге бұлай болды, Қасымның ендігі көрмегені осы ма еді?» деген қауіптің ар жағында қазақ ұлтының сан ғасырлық аумалы-төкпелі тағдыры қылаң береді. Ондағы «құйын» сөзі поэтикалық танымда объективтік кеңістіктегі субъективтік үрейді ишаралауымен ерекшеленеді. Автордың түйсігі сайрап тұр. Табиғи құбылысқа жататын «құйын» таңбасы параллельдік сипатқа ие болғанда бүгінгі заман ағымындағы жаһандық уақыт жылдамдығының мәніне теңеседі. Яғни, уақыт Қаратаудың орнына Алатауды орнатпақ. Бұл санаға сыймайды. Ақынның демі өрт шарпитындай-ақ бар. Алайда қазір қай үйді өртеп, қай үйді қиратпай жатыр!

Енді жырдың соңғы шумағына назар салайық:

Жүйрігім еді жыр көшіндегі,

Бауырын жазып бір көсілмеді.

Қиратып жатыр Қасымның үйін,

...Біздің үй соның іргесінде еді!

Жыр түйіні мүлде шатақтау түйіліпті. Автор өзінің ғана емес, оқырманның да ішін жиып тастайды. Ол «Өгізге туған күн, бұзауға да туатынын» ескерткендей. Қазақ үшін Қасымның үйі Қағбадан кем бе? Қасымның үйі бұл жерде ұлт рухының образы ретінде ғана қызмет атқарып тұрған жоқ, сонымен қатар жат пиғылдылардың қасекі әрекетін әшкерелеуімен құнды. Енді мұны «тіліңді табанға салып, асылыңды абыройдан айырып, азаматыңды оққа байлаған тұрлаусыз қоғамның сүреңсіз суреті емес» деп айта аласыз ба? Егер жыр сорабы «Біздің үйге...» келіп тірелмесе, біз бұл өлеңді осыншалықты індетпеген де болар едік.

Автор бұл туындының салмағын толық сезінген деп ойлаймыз. Мұндай өлең ілеуде бір ақынның кітабына беташар болуға бұйыра бермейтін бақыт!

* * *

Ақы иесінің өз тағдырымен көңіл-күй ауанының галереясындай үйлесімділікпен жүйеленген «Құстың көлеңкесі» кітабына жетпістей өлең топтастырылған екен. Және осынша ғана өлеңнен тандамалы құрастыру автордың қатал редакторлық өресін, талғамға деген тазалығын аңғартса, қайсыбір том-том ақ қағаздарға қиянат жасап жүрген әріптестеріне ой салатындай-ақ жаңалық. Бұл - қаламгердің өзін ғана сыйлауы емес, оқырманға деген үлкен құрметі. Осыңдайда Жұмекен Нәжімеденовтің:

Шұбатылып жаза беру өнер ме,

Таусылмайды соған біткен күш нағып.

Жарасады жалыны бар өлеңге,

Жақсылардың гұмырындай қысқалық, — деген қағидасы еске түседі.

Жалпы, Жүрсін Ерманның қаламынан туған дүниелер сәби салған суреттей ашық, қанық бояуларымен, алғаусыз адалдығымен қоса маңдайы тастан қайтпаған салқам, сақи табиғатымен оқшауланған. Оның кез келген өлеңінің әуезінде бағзы жыраулардың асау арманы, текті мұраты мен мұндалайды. Ірі, кесек, еркін болмыстарды жан-жүрегінде трансформациялаған ақын кененің көзіндей елес береді. Іші нәрсіз, бүгінгідей тек сыртқы формамен алдаусыратқысы келетін ақын сияқтылар көбейген тұста қара өлеңнің қасиетіне мінәжат еткен санаулы суреткердің санатында көрінген Ол қажет кезінде тыңнан түрен салады:

Басқаларды қайдам:

Менің басым - біреу.

Жалғыз басқа, айнам,

Таппай жүрмін тіреу.

Жарғақ басым қанын

Сорғалатты кілең.

Сірә, менің жаным

Басымда емес білем.

Бітпей мәңгі егес

Ағарғанмен шашым,

Тыншу табар емес

Менің қара басым.

Таусылғанша демім

Қуармын бір елес.

...Тыныш жүрер едім:

Басым екеу емес!

Бұл - бір сөзбен айтқанда, «Іші - алтын, сырты - күміс сөз жақсысы!»

Мұндағы лирикалық кейіпкердің характері тек жоғарыдағыдай формада ғана құбылып, тек осындай қалыпта ғана түрлене алады. Яғни, форма мазмұнға қан-сөлмен қызмет етіп тұр!

Таңдамалыдан оқырманға ыстық тартар тағы бір өлең «Ертегі» деп аталады. Әсілі, поэзияға қойылар талап әркімнің талғамына байланысты деп жатамыз. Біздіңше, шын өлең кісінің көңіл-күйін әрі-сәрі «өртке тиген дауылдай» халге дейін жеткізуімен бағаланады. Сырлы лиризм мен терең психологизмге құрылған «Ертегі» өлеңі былайша басталады:

Ғалам жайлы ғажап жырлар шертеді -

Ертегіні тәуір көрем мен тегі.

Осы күні ойлап көрсем, жасымда

Шешем маған айтпапты еш ертегі.

Бұдан кейінгі жыр шумақтары лирикалық кейіпкердің балалық шағы соғыстан соңғы ауыр кезеңге тап келгені, анасының таңсәріден жұмысқа кетіп бейнеттен белі босамағаны, енді бүгін алпамсадай ұлға ертегі тыңдау кеш екенін жүрек қылын шерте отырып риясыз жеткізсе, байламды меже төмендегіше тұйықталады:

Қартайды ана.

Көп арман бар ойында,

Мазалайды ажал жайлы уайым да.

Мен шешеме айтам енді ертегі

Жүз жасайтын кейуаналар жайында.

Автордың ғұмырнамасы деуге болатын бұл сюжетте анаға деген перзенттік махаббат, бала пейіліңдегі пәруана алаң илхамдай иландырады. Нағыз өнердің бір парасы осындай-ақ болмақ!

* * *

Қазаққа ғана тән бір «жіңішке шаруа» бар. Ол - жершілдік, рушылдық. Бұл тақырыпқа Әуезовтен кейін аялдаған қаламгер кемде-кем. Себебі, бұл сары майдан қыл суырғандай шеберлікті талап етеді.

Аталмыш жинақта «Жамбылды қорғау» деген өлең бар. Үзінді келтіреміз:

Қаңқу сөзі қазақтың неге өлмейді?

Ұлыңды да құлдай ғып көгендейді.

Жамбыл бабам:

«Немісті жеңдіңдер-ау,

Арғындарды не істейміз?» - деген дейді.

Айтатындай болган соң бір себебі

Айтқан шығар ауылдың дүмшелері.

Ақ сақалы Алаштың ақ туындай

Жамбыл солай деді деп кім сенеді?

...Жамбыл да емен, мен өзім, арғын да емен,

Бақытымды дұшпаным бар күндеген.

Сол қалжыңды айтпай-ақ қойса екен деп

Жалтақтаймын бұл күнде әркімге мен.

Дәп бүгін Ұлт пен Отанға ру, жүз шеңберінде емес тұтас тарихымыздағы осал, ұсақ мінезімізден опық жеген сәттерімізді ескере отырып, парасат биігінен қызмет ету парыз. Осынау ар өлшеміндей ақиқатқа табан тіреген ақынның кеудесінде берекелі бірлікке құштар жүректің дүрсілі естіледі. Бұл кешегі:

- Ақын боп өмір кешіру онай деймісін, қарағым,

Аузында жүру бұл өзі сыздаған барлық жараның.

Көкірегіне құйып ап әлемнің асқақ бар әнін,

Қосудың арпалыстары бұл тоғыспас жолдар торабын, — деп жырлап, Айбергенов бекітіп берген ақындық, азаматтық кредоның табиғи  заңды көрінісі.

* * *

Аталмыш жинақтағы біз тілге тиек еткен дүниелермен қоса; «Түнгі такси», «Екі сурет», «Алматыдағы арбакеш», «Күзгі жыр», «Бәсіре сөз», «Қыстаудағы көктем», «Әйелге ода», «Сауран», «Элегия» сияқты поэзияның барша талаптарына жауап беретін өлеңдерді тек қана ұлттық антологияға ғана емес, күллі адамзаттық құндылықтар қатарына қызганышсыз қосуға болады. Сол сияқты «Мирас» триптихі де уақыт кеңістігімдегі ұлттық жадыға қойылған палитрасы бай, полотнолық ракурстен көріне білген шығарма ретінде аталып етуге тиіс.

...Сан мыңжылдықтардан ұласқан сана ағынында Ұлы Даланың да өз еншісі, өз бәсіресі бар. Ол - сөз қадірі, сөз құны! «Құстың көлеңкесі» кітабының ақы иесі Жүрсін Ерманның жырлары да Күн нұрының ең алысқа шашырайтын сәулесіндей...

Маралтай Райымбекұлы


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

36906. Измерение холловской разности потенциалов в полулроводниковой пластине и определение концентрации, подвижности и знака носителей заряда, участвующих в токе 294.5 KB
  Эффект Холла в полупроводниках. Основные теоретические положения к данной работе основополагающие утверждения: формулы схематические рисунки: Эффект Холла заключается в возникновении поперечной разности потенциалов при пропускании тока через металлическую или полупроводниковую пластинку помещенную в магнитное поле направленное под некоторым углом к направлению тока. Классическая...
36907. Подтверждение боровской теории строения водородоподобных атомов 255.5 KB
  Основные теоретические положения к данной работе основополагающие утверждения: формулы схематические рисунки: В основе теории Бора лежат следующие постулаты: Первый постулат Бора постулат стационарных состояний: существуют некоторые стационарные состояния атома находясь в которых он не излучает энергии. Второй постулат Бора правило квантования орбит утверждает что в стационарном состоянии атома электрон двигаясь по круговой орбите должен иметь квантованные значения момента импульса удовлетворяющие условию где п = 1; 2;...
36908. Изучение процессов генерации и рекомбинации неравновесных носителей заряда в твердых телах при возбуждении их светом, экспериментальная проверка кинетики затухания рекомбинационной люминесценции при наличии центров захвата(ловушек) 658 KB
  Таблицы и графики Результаты измерений и расчетов: tc I1 мА I2 мА I3 мА I4 мА I5 мА Icp мА y = 10 0292 0284 0305 0293 0290 0293 0306 15 0264 0260 0265 0263 0261 0263 0379 20 0237 0238 0241 0243 0235 0239 0446 25 0220 0219 0216 0225 0228 0222 0501 30 0210 0209 0210 0203 0220 021 0543 35 0196 0192 0190 0195 0193 0193 061 40 0187 0185 0180 0179 0182 0183 0653 50 0170 0165 0165 0167 0170 0167 073 60 0158 0154 0156 0153 0154 0155 0796 70 0149 0147 0143 0144 0146...
36909. Кластерный анализ. Агломеративные методы 16.97 KB
  В качестве выбора нового расстояния между кластерами рассмотреть: 1Метод дальнего соседа 2Метод ближнего соседа. 3 Используем метод дальнего соседа. 4 Используем метод ближнего соседа. Решение поставленной задачи: 1Центрируем и нормируем: 2Рассчитаем матрицу расстояний: 1 2 3 4 5 6 Далее поскольку матрицы будут симметричными будут записаны полученные данные только над главной диагональю 3По методу...
36910. МОДЕЛИРОВАНИЕ ЗВЕНЬЕВ АВТОМАТИЧЕКСКИХ СИСТЕМ 346.5 KB
  1 Безынерционное звено Рис. 2 Интегрирующее звено Рис. 3 Апериодическое звено 1 порядка Рис. 4 Колебательное звено Переходные ht и передаточные Wp характеристики звеньев имеют вид: Безынерционное звено Wp=k Интегрирующее звено Wp=k p Апериодическое звено Wp=k Tp1 Колебательное звено Wp=k1 T2p22k2Tp1...
36911. Файлы и папки 185 KB
  Скопируйте этот файл с заданием в свою сетевую папку на studdc1 Загрузить программу Проводник. Создайте на своем рабочем столе структуру папок: Для этого щелкните правой кнопкой мыши для вызова контекстного меню выберите команду Создать Папку. Откройте текстовый файл и наберите текст: Переместите файл МОЙ ТЕКСТ в папку SUB. В любой папке доступной на Вашем компьютере выберите три файла вразброс используя для выделения клавишу Ctrl и скопируйте их в папку SUB.
36912. Операционная система MS DOS, конфигурирование и настройка 58.5 KB
  ОС MSDOS основные системные команды. Системные команды MS DOS MSDOS сокр. MSDOS самая известная ОС из семейства DOS ранее устанавливаемая на большинство PCсовместимых компьютеров.
36913. Исследование характеристик ТТЛ элемента 49.5 KB
  Исследование характеристик ТТЛ элемента. Цель лабораторной работы: исследовать основные свойства стандартного ТТЛ элемента переходную характеристику входную характеристику и выходные характеристики. На рабочем столе собрать принципиальную электрическую схему логического элемента ТТЛ. На вход элемента подключить источник напряжения изменяющегося по треугольному закону.
36914. Выделение и перемещение фрагментов изображения, кадрирование изображений 158.5 KB
  dobe Photoshop Тема: Выделение и перемещение фрагментов изображения кадрирование изображений Цель: приобрести навыки работы с инструментами выделения фрагментов изображений научиться перемещать и копировать выделенные фрагменты. Краткие теоретические сведения В данном уроке используются следующие инструменты: Инструмент Zoom Масштаб позволяет получать изображение на экране в увеличенном или в уменьшенном виде. Инструмент Crop Рамка позволяет выделить прямоугольный фрагмент изображения и удалить ту его часть которая осталась за...