15202

Молда Мұқан Балтекейұлы

Доклад

Исторические личности и представители мировой культуры

СЫР БОЙЫНЫҢ АҚЫНЫ Ш. У. Қасымова № 45 Ақ Орда мектепгимназия Шиелі ауданы Қызылорда облысы Сырдың елі жырдың елі. Сыр өңірі қашаннан ақ ақын жыраулар мен шайырлардан данышпан бишешендерден қалған асыл мұраларды көздің қарашығындай сақтап оны ұрпақтанұ...

Казахский

2013-06-10

50.5 KB

0 чел.

СЫР БОЙЫНЫҢ АҚЫНЫ

Ш. У. Қасымова

№ 45 «Ақ Орда» мектеп-гимназия, Шиелі ауданы, Қызылорда облысы 

Сырдың елі – жырдың елі. Сыр өңірі қашаннан –ақ ақын, жыраулар мен шайырлардан, данышпан би-шешендерден қалған асыл мұраларды көздің қарашығындай сақтап, оны ұрпақтан-ұрпаққа жеткізіп отырған. Мен сол ақындардың ішінен Молда Мұқан Балтекейұлы шығармаларының ең құнды үлгілерін назарларыңызға ұсынбақпын.

Молда Мұқан Балтекейұлы қазіргі Қызылорда облысы Шиелі ауданының Телікөл деп аталатын жерін жайлап, қоныс еткен Найман тайпасының Шоштан аталығына жататын рудан, 1873жылы дүниеге келген. Қазіргі уақытта ол кісінің туған-туыстары осы ауданның Ленин атындағы Ұжымшардың "Алғабас" деп аталатын аулында тұрады. Ақын 1916 жылы Қырғызтан, Өзбекістан елдерінің жерлерінде Қазақ ауылдарын аралап жүрген кездерінде дүние салған.

Мұқан он жасынан ауыл молдасынан оқып, Түркістан қаласында, Шорнақта оқып, білімін жалғастырған. Сондай - ақ өз бетінше оқып білім алуды дәстүрге айналдырғаны, оның білімге ынтық, құштарлығы, шығыс әдебиетін көп оқып сол үлгіде өлеңдер, толғаулар жазғаны ел арасындағы аңыз - әңгімелерде көп айтылады.

Мұқан жастарды оқу, білім, өнер игеруге шақырып, олардың келешек жағдайларын ойластыру туралы көп пікірлер айтқан. Бір толғауында :

Елеңдеп назар салмайсын

Жан- жағындағы дүбірге,

Қол ұрған жұрт озып тұр,

Ғылым менен білімге.

Қатардан кейін қалған соң,

Не қажет тірі жүруге!

- деп сөз қадірін жете білген, ақыл-парасаты мол, ақын екендігін танытады.

Мұқан қазақтың ауыз әдебиетіне нұсқалы сөз, парасатты ақыл-ой қалдырған ақындардың бірі болып саналады. 1908 – 1915 жылдары жеті жылға созылған Қаңлы Жүсіп, Кете Жүсіп, Нақып Қожалардың өлеңмен айтысқан үлкен айтысына, сол кездегі Ақмешіт - Перовск уезіне қарасты елдердің атақты ақын саңлақтарының аралық сөз өлең жазғандары тарихи деректерден белгілі . Аралық сөз айтқан жазушылар Пана елінен Кеңесбай, Жапбас елінен Апбаз, Керейт елінен Даңмұрын, Арғын елінен Мансұр ақын, Кете елінен Тұрмағанбет Ізтілеуов, Найман елінен Молда Мұқан Балтекейұлы сияқты ақындар болған. Молда Мұқанның аралық сөзінде:

Құрметті, екі Жүсіп, бектеріме,

Көңіл дос, ғайып ана тектеріме

Әр сөздің алтынынан іреу ашқан,

Зейінді сөз иесі зергеріме!

Екеуіңіз екі жұрттың ұстынындай,

Қадірлі халық иесі ерлеріме .

Һәм тірілік абыройыңызға дұғадамын,

Мұштақпын жүздеріңді көрмегіме.

Аман ба, мал – жаныңыз, халық- еліңіз?

Сатпаймын, көрмесем де, көргеніме .

Жазушы - бір кәмина, қалыс ағаң,

Сіз қанық болған жоқсыздар жөндеріме.

Балтекей – атам есімі, атым Мұқан,

Хабарым мақұл көрдім бермегіме .

Болысы Телікөлдің қазағымын,

Найман деп ат қойылған елдеріме.

Екі ұстың асылғалы создым қолды,

Өзімнің назар салмай кем жеріме! / 1. 280 бет /

******************************

деп зор мәнді тоқтау жазған Мұқан - ақындардың бел ортасында болған ақын.

Есенғабыл, Есенбек,

Жаралған соң анадан,

Қыдыр дарып, бақ қонып,

Туғаннан құдай қалаған.

Басқаша болды жұмысың,

Өзің теңдес баладан.

Он жасында сөз тыңдап,

Үлгі алдың жақсы данадан.

Он бес жасқа келгенде,

Қабырға халық сынаған .

Дариядай тасып, тау бұзған,

Асып кетті қанадан.

Хандармен бағаң тең болды,

Тусаң да баста қарадан .

Ердің құны болса да,

Бір сөзің менен тараған.

Мал айдадың, май шайнап,

Жайлау алдың саладан .

Қандай еді, батыр – ай,

Қатарындағы бар адам?

Кедей, бай бірдей мас еді

Шалқыған қайран заманнан.

Батыр,сізге шамасыз

Бақытты құдай бергені.

Ол кездегі халықтың

Кеңшілік болды көргені,- /2/

деп Молда Мұқан Қыр елінде батырлықтарымен, жақсы қасиеттерімен аттары шыққан Қырық деген кісінің ұлдары Есенбек пен Есенғабылға арнап шығарған толғауы тарихи дерек, мағлұматтар беретін шығармалар қатарында саналады. Ақынның шығармалары өз заманының озық ойлы, адамның өрісін жоғары көрсететін шығармалар. Ел аузында, жұрт қолында жүрген мұрасын азды - көпті жинақтап, қалың оқырман жұртшылыққа ұсынып отырмыз.

Ақын заман жайы, халық болашағы туралы жырлағанда, ең алдымен өмірдегі сан қилы әділетсіздіктерді, ұрлық - қарлықты қолдаушы, парақор би - болыстарды аяусыз сынап әшкерелейді. Ол осы орайда :

Ұйқы –тұйқы бір заман,

Өткіздік ғұмыр ғапылдан

Дүние болды бір түрлі,

Адал мен арам аралас.

Қосылып судай сапырған

Неше көлдер су болып,

Бітірген жұмыс бізде жоқ

Шөп шықты көлсіз тақырдан.

Партияменен шартылған.

Жақсы деген адамның

Аз ғана пұлға сатылған

Биге пара таппасаң.

Айрылдың пақыр ақыннан

Байдан қайыр тоқталып,

Қанағат кетті пақырдан

Кім бай болса кетті ата ұлдан

Қазағым, күнің қараң-ды.

Адастың жұртым ақылдан!

Адаспай енді қайтерсің

Сорғалатып қаныңды

Жеп жатыр тартып тақымнан! - деп қорытады. / 2 /

Молда Мұқан белгілі айтыс ақыны да, ол Шымкент қаласында Нұралы ақынмен айтысады. Нұралы өзінің кәрілігіне қарамай найманның жас қызы Бөпежанға өлеңмен сөз салады. Бұған найман жағы намыстанып, ақыры екі ақын бетпе-бет жолығып айтысады. Нұралы кешегі ашаршылық, қиыншылық жылдары атамекенінен ауып келген қарсыласының еліне тіл тигізуге дейін барады, ең ақыры әдепсіздікпен Молда Мұқанға кезек бермей қояды, тіпті айтыс шартын бұзуға дейін барады. Мұны сезген халық Мұқанның Нұралыны жеңгенін жұртқа мәлім етеді.

Мұқанның мұрасы осымен түгелденді деп айта алмаймын. Ел арасында маржандай шашылып жүрген жырлары баршылық. «Досыма», «Қалқама», «Ойланыңдар», «Халқыма», «Парасатсыздарға» тағы басқа көптеген жырлары халық аузында жүр.

Досыма

Азырақ сөйлейтін сөз тіл де болса 

Досың сол тарыққанда бірге болса

Алтынның қара тастан бағасы артық,

Қаншама жатып жерде кір де болса

Кей адам баға тауып пұл ала алмас

Қолына ұстағаны дүр де болса

Әрқашан теріс те болса сенікі жөн

Бақ дәулет қатарынан кімге қонса ! /2 /

Қалқама

Ал, қалқа, жаздым өлең құлағын сал,

Айтсам сөз жанабыңа жадыңа ал

Наданға айтылған сөз әсер қылмас

Ит білмес ләззатты ішкенмен бал.

Болмайды қасқырменен түлкі жолдас,

Өз теңін әркім тапса күлкі болмас

Көресіз бұл сөзімді әлде қандай

Төлеген - Қыз Жібек те болмас мұндай!

Жүрмеңіз шын сөзімді келеке етіп,

Көремін бір өзіңді шыбын жандай! / 2 /

Парасатсыздарға

Жұртым- ау, қайтып күлеміз,

Қайғы күні таянды.

Халыққа қамқор ер кетіп

Көтерді бастан саянды

Ақ сұңқардың орнына

Қарға қонып жай алды

Парамен болыс болғандар

Білмейді халықты аяуды

Пысықсынған старшин

Қазынадан касса шығарып,

Сыртыңнан ұрлап мал алды.

Өзі қылып пайданы

Өзгеге берді залалды

Парасыз назар салмайды,

Берсең де сатып балаңды

Болысың келіп сат дейді

Бірді екілі қараңды

Жек көресің тағы да

Пұлың алып қолынан

Өздерің қойған адамды

Кімді қойсаң пұл алып

Көрерсің сонан залалды.

Айтқандай қазақ мен тауып,

Қай ісің қалды ажарлы ?

Азаматтар ендігі

Не жазса құдай басыңа

Көрерсің тағдыр әзалды! /2 /

Таныстыру

Шақыртып едім ұранды

Үш жүздің ұлы қосса бас

Қорғасындай балқыттым

Қарсы келсе қара тас

Жүйрігі едім халқымның

Алдына қара жан салмас

Сілтегенін кесетін

Қылыш едім бір алмас

Тағдыры жетсе алланың

Пенде мойын бұра алмас

Сақып қыран перілер

Шыдас беріп тұра алмас

Ағайын -туған бірігіп

Басымыз енді құралмас

Дидарланып кездесіп,

Туысқан мені көре алмас,

Олай-бұлай боп кетсем

Дұғадан жоқта Мұқанды

Ағайын-туған,бауырлас! / 2 /

Ойланыңдар

Түбіне ешбір сөздің зейіні жетпес,

Тереңнен бойлап ақыл ойламаған

Тау салқын, жаз қадірін білсін қайдан

Ел болып көшіп-қонып жайламаған

Мәнісін шаруашылықтың білсін қайдан

Бай болып атасы мал айдамаған

Қадірін наз бедеудің ол һәм білмес

Белдеуге шауып жүріп байламаған. / 2 /

Молда Мұқанның әдебиетімізге өзіндік үн қосқан, ірге қаласқан шығармаларын саралап отырып халық игілігіне жарату - кейінгі ұрпақтың міндеті.Сол міндетке мен де өз үлесімді осылайша қоссам деп армандаймын.

Пайдаланылған әдебиеттер:

 

1. Сәбит Мұқанов, Мұқамеджан Қаратаев

"Айтыс" 2-том Алматы . "Жазушы" баспасы.

 

2. Өз атам Қасымов Нұрмаханның қолжазбалары. Қолжазбалар

Сейдалы Байжігітұлының өз аузынан жазып алынған.

 

3. Қ.Жұмалиев "Әдебиет теориясы"

 

4. Жергілікті баспасөз материалдары ( " Сыр бойы", "Өскен өңір" )

 


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

26887. Симпатическая часть вегетативной нервной системы. Солнечное сплетение 4.18 KB
  Симпатическая нервная система делится на центральную расположенную в спинном мозге и периферическую включающую многочисленные соединённые друг с другом нервные ветви и узлы. По своему ходу симпатические волокна отделяются от двигательных соматических и далее в виде белых соединительных ветвей вступают в узлы пограничного симпатического ствола. В состав солнечного сплетения входят правый и левый чревные узлы непарный верхний брыжеечный узел большой и малый внутренностные нервы и многие другие которые отходят от узлов в разные стороны...
26888. Парасимпатическая часть вегетативной нервной системы 4.21 KB
  Преганглионарные волокна отходят от центров в составе черепномозговых или спинномозговых нервов. От центров расположенных в среднем мозге преганглионарные волокна доходят до ресничного узла а от него идут постганглионарные волокна к глазу где разветвляются в сфинкторе зрачка и ресничной мышце.Слезоотделительныйпреганглиолярные волокна доходят до клинонёбного ганглия постганглиолярные волокна достигают слёзных желёз желёз неба и носовой полости; 2.Краниальныйоральный слюноотделительный преганглиолярные волокна доходят до...
26889. Блуждающий нерв 4.81 KB
  Направляясь латерально и вниз он покидает череп через переднюю часть яремного отверстия вместе с языкоглоточным и добавочным нервами располагаясь между ними. В области яремного отверстия блуждающий нерв утолщается за счёт верхнего узла лат. ganglion superius а немного ниже через 1015 см имеется ещё один узел несколько больших размеров лат. Спускаясь ниже блуждающий нерв в области шеи ложится на переднюю заднюю поверхность внутренней яремной вены лат.
26891. Защитные и вспомогательные образования глаза 1.53 KB
  Защитные и вспомогательные образования глаза К защитным и вспомогательным приспособлениям глаза относятся орбита глазной жир мышцы глаза веки ресницы конъюнктива слезный аппарат. Орбита является костным остовом глаза и защищает глазное яблоко от механических воздействий. Из коньюнктивального мешка слеза оттекает по носослезному каналу который начинается от слезного мешка во внутреннем углу глаза а заканчивается отверстием на слизистой оболочке носовой полости у входа.
26892. Оболочки и светопреломляющие среды глазного яблока 3.11 KB
  Наружная оболочка глазного яблока соединительнотканного происхождения и делится на две части склеру и роговицу. Склераsclera или белочная оболочка толстая прочная непрозрачная расположена в заднем отделе глазного яблока. Средняя сосудистая оболочка в которой в большом количестве разветвляются сосуды также делится на заднюю собственно сосудистуюchorioidea и переднюю части. В собственной сосудистой оболочке находится отражательная оболочкаtapetum.
26893. Наружное и среднее ухо 5.47 KB
  Наружное ухоauris externa состоит из ушной раковины двигательного аппарата ушной раковины и наружного слухового прохода. Основой складки служит эластический хрящ ушной раковины. Часть раковины выступающей над поверхностью тела называется ладьейscapha а проксимальная её часть скрытая под кожным покровомоснованием ушной раковины завитковая частьconcha auriculae s. Наружная поверхность раковины образует спинку раковиныdorsum auriculae а внутренняя поверхность ладьевидную ямкуfossa scaphoidea.
26894. Внутреннее ухо 4.42 KB
  Предверие улитки-vestibulum-шаровидная полость диаметром до 5 мм. В медиальной её стенке находится перфорированное дно внутреннего слухового прохода, через которое проходит слуховой нерв. В латеральной стенке находится окно предверия-fenestra vestibula.
26895. Особенности анатомического строения скелета птиц 2.94 KB
  Позвоночный столб представлен шейным грудным поясничным крестцовым и хвостовым отделами. Шейный отдел представлен большим количеством позвонков Sобразно изогнут. Тело позвонков соединяются седловидными суставами с хрящевыми прослойками что обеспечивает высокую подвижность шейного отдела позвоночника. Грудной отдел образован 7 куры или 9утки и гуси отделами.