15205

Пайғамбар аттас ақын - Жүсіп Қыдыров

Доклад

Исторические личности и представители мировой культуры

Махаббат деп түсінді мына әлемді... Талантты лирикақын Жүсіп ҚЫДЫРОВ рухымен сырласу Жүсіп міне сен көре алмай кеткен жаңа мыңжылдықтың наурыз айы тағы да келді. Бұл сен туған ай. Егер тірі болсаң ол сенің жетпісінші көктемің болар еді. Әттең жазмыштан озмыш жоқ еке...

Казахский

2013-06-10

46.5 KB

2 чел.

Махаббат деп түсінді мына әлемді...

Талантты лирик-ақын Жүсіп ҚЫДЫРОВ рухымен сырласу

Жүсіп, міне, сен көре алмай кеткен жаңа мыңжылдықтың наурыз айы тағы да келді. Бұл сен туған ай. Егер тірі болсаң, ол сенің жетпісінші көктемің болар еді. Әттең, жазмыштан озмыш жоқ екен.

Сонау өткен ғасырдың елуінші жылдарының орта шенінде аялы құшағына алып, бауырына басқан ару қала – Алматыға, білім ордасы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетінің журналистика бөліміне оқуға түскен сәті де күні кеше ғана сияқты еді. Сенің сұңғақ бойың мен мейірімді жүзің, елжіреген жүрегің, толқынды қою бұйра шашың әлі күнге көз алдымда. Жібектей есілген биязы мінезің қандай еді шіркін. Иә, ол күндер ешқашан да ұмытылмас!

Сен университет қабырғасына сүмбіле жырлардың сүлейлері туған Сыр елінен келдің. Киелі ақындықты жас шағыңнан мұрат еткен екенсің. Мектеп қабырғасында жүріп жазған жырларыңды университет қабырғасында жалғастырғаныңның куәгері болдық. Сол балаң жырларды оқып беретін де әдетің болатын. Ол жырларыңның әдемілік пен сұлулықтың шолпысындай сыңғырлаған әуезге толы екенін айтқанымда көңілің өсіп, көлдей тасыған шақтарың да есімде. Түн баласына көз ілмей, бізді ұйықтатып тастап, Шығыс әдебиетінің інжу-маржандарын, әсіресе “Мың бір түн” хикаяларын бас алмай оқитының ше? Содан әсерленіп жазған мына бір жолдарың көкейімде қалыпты.

Толды әлем күлкісінің сыңғырына,

Толды әлем әуезінің сылдырына...

Сұлулар, бар екенсің шын іздесе,

Сендім мен “Мың бір түннің” шындығына!

Ұлы Абайдың “Көзімнің қарасын”, “Татьянаның қырдағы әнін” жаныңдай жақсы көруші едің.

Университеттің соңғы курсында заманымыздың заңғар жазушысы, ұлы Мұхаңның – Мұхтар Әуезовтің Абайтану курсынан дәріс оқуы бәріміздің, ең алдымен сенің әдебиеттегі жолыңды ашты. Біз Мұхаңның Абай өмірі мен ақындық жолы туралы әңгімесін, Шығыс пен Батыстың өткен ғасырлардағы ғаламат ақын-шайырлары, философтары туралы уәзипалы ойларын ұйып тыңдайтынбыз. Сол заманда тілге тиек бола бермейтін Мағжан лирикалары туралы айтып, мөлдір де мөлтек жырларын төгілте оқығанда кейіннен, бұл жырлардың сенің бойыңа ұрығын сепкенін де білемін. Иә, ақындық жолыңда Мағжан лирикалары мен Омар Хайямның төрттағандарына, Афанасий Феттің махаббат өлеңдеріне ғашық болдың. “Фет өмірбойы махаббат жырын жырлап өткен екен. Оның жетпістегі өлеңдерін қарап отырсаңыз, мөлдіреп тұрған махаббат. Егер тірі болсам, мен де жетпісімде сондай өлеңдер жазған болар едім деп ойлаймын” (“Қазақ елі” газеті, барыс жылы, 10-16 сәуір) дегеніңді де оқығанмын.

Сол А.А.Феттің мынадай өлеңі бар:

Сад весь в цвету,

Вечер в огне,

Так освежительно – радостно мне!

Вот я стою,

Вот я иду,

Словно таинственной речи я жду...

Ақын әсте де қарттықтың қауқарсыздығын емес, лириканың мәңгілік жастығын айтып отыр. Сен де алдағы өміріңнен үміт үзбей, сұлулықтың мәңгілік отын алаулаттың емес пе? Тіпті қатерлі сырқаттың қамытын амалсыз киіп, көңіліңе кірбің кіргенде де былай деп жазғансың:

Тіл сараң,

Дәл айта алмас өнер сараң,

Әлі де сан арнармын өлең саған...

Жүзге келіп, мұңайып отырармын

Сезімді жеткізе алмай сені аңсаған.

Иә, сен Құдай пешенеңе жазған 46 жас ғұмырыңда ғашықтық ғазалдарыңның жалтылдаған жалынымен, өшпес өлеңдеріңмен елге, жерге деген махаббатыңды өрнектеп кеттің. Осы уақыт ішінде жарық көрген оннан астам кітаптарыңдағы балдай тәтті, бұлбұлдай әуезді жырларың мен дастандарың, балладаларың оған куә. Солардың ішінде өміріңнің соңғы сәтінде жазған, осыдан он жыл бұрын талантты журналист інің, бауырың Бақтыбай Айнабеков өзге де өлеңдеріңмен толықтырып қайта шығарған “Мың бір күннің” рухы күшті. Бұл жинаққа қазақ поэзиясының Құлагері атанған Ілияс Жансүгіров атындағы сыйлық та берілді. Әрине, оны өзің көре алмадың.

Ол жинақта оқырман сезімін оятатын ойнақы жолдар, толымды ойлар ойқастап алдыңнан шығады. Бәрінен де ләззат, жыр кәусарынан тоят аласың. Сондықтан да кітап эпиграфында:

“Мың бір күн” – дидарласу нұр, гүлменен,

“Мың бір күн” – сұқбаттасу бұлбұлменен.

“Мың бір күн” – бал махаббат хикасы,

Жастық шақ, іңкәр көңіл, мың бір өлең”,

деуің тегін емес. Сенің өлеңдеріндегі ғашық – ғұмыр, айналып келгенде, бейнелі теңеулерімен, көркемдікпен астасып жатады. Мына суретті аңдайықшы:

Шашың қандай, жаным-ау, шашың қандай,

Қара раушан үлбіреп ашылғандай.

Төмен қарай төбеңнен құйылғанда,

Екеумізді қою түн жасырғандай...

– деп басталатын жыр жолдарында ғашықтық, ғарыштық ой тұспалдары тұстасып жатыр.

Мен сенің шығармашылығыңды талдайын деп отырғаным жоқ. Десе де, осындай көркемдікпен көмкерілген лирикаларыңның қуатын тағы бір айтпасқа болмады.

Сен поэзияда ғана емес, есейе келе әдебиеттің басқа да жанрларына қалам тартып, қаламыңның қарымын таныта білдің. Оған республикалық “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас алаш”) газеті мен “Жұлдыз” журналында жұмыс істеген кездерің куә. Драматургия жанрына бейіл болып, 8 пьеса жаздың, өлең жайында танымдық сыни-зерттеуге де қалам тарттың. Бұл орайда да табыссыз болмадың. “Поэзиядағы стандарт және ізденімпаздық” деген мақалаңда лирика жанрындағы жастардың шығармашылығы, оның ішінде өзіңнің поэзияға енгізген жаңалықтарың – өлең өлшемі мен теңеу сияқты көркемдіктің жай-жапсары кеңінен сөз болған еді.

Сонау өткен ғасырдың 60-жылдарында әдебиетке енді келген жастар легінде болған сен өз замандастарыңның осы майдандағы алғашқы табыстарына марқайып, өз достарыңның өркен жайғанына да мақтана білдің. Сол жауқазындар қатарындағы Мұқағали мен Қадырдың, Тұманбай мен Төлегеннің өлең өнеріндегі қауырсын қанаттарына қуат беріп, жылы лебіз білдірдің. Сол тұста сыншы көзінен қағыс қала беретін өз замандастарың – қыз-келіншектер поэзиясы туралы жақсыны тап басып, жандарын жадыратқан да сен едің. Фариза Оңғарсынова, Қанипа Бұғыбаева, Марфуға Айтқожина, Ақұштап Бақтыгереева сияқты, басқа да талантты ару-ақындарды талғампаздықпен тани білдің.

Сен ауыр сырқат тауқыметін тартып, аурухананың кереуетіне таңылып, үйде төсек тартып жатқанда аяулы достарың жаныңда болды. Өзің жазған “Алматы әуендері” сонеттеріңде жырлағандай, біз сенің халіңді біліп, медеу де, демеу де болдық. Сонда өзің:

Тілегінен қанат ап,

Алаң көңіл әлденген.

Дос жүрегі шарапат,

Қиын сәтте қол берген, –

- деп жазып едің. Иә, сол тұста шын достар сенің жаныңнан табылды. Сазгерлік-күйшілік өнеріңнің тағдырына араласқан абзал достарың, белгілі әдебиет сыншысы Зейнолла Серікқалиұлы мен “Өнер” баспасының тұңғыш директоры Мақсұтжан Әубәкіров 40 күйіңді жарыққа шығарғанша жарғақ құлақтары жастыққа тимей, көңіліңді көтергендерін де көрдім. Сен өмірден озған соң сол Мақсұтжан ауру қармағына іліксе де, тақырыбы еліміздің тарихына тамыр тартатын, ұрпақтар сабақтастығын желі еткен, біздің студенттік шағымыздан елес беретін шырайлы шығарма жазу мұратына жетіп кетті. “Бір үмітпен өмір сүр” романы сенің де, менің де алыста қалған өндірдей жастығымыздың көркемдікпен өрілген шежіресі деп те айтуға болады. Осы бірегей шығармасын Мақсұтжанның да көруіне тағдыр жазбады. Бірақ ол артына бәріміздің ғұмырнамамызды тастап кетті. Талантты сыншы Зекең досының аманатын бұлжытпай орындап, оның әдеби редакциясын басқаруға білек сыбана кірісіп, көркем туындының көңілден шығуына тер төгіп, досымыз алдындағы парызы мен қарызын орындап, ол да кетті.

Жақында, биылғы ақпан айында ару қала – Алматыға жолым түсіп, Кеңсайдағы сендердің зираттарыңа барып, құран бағыштап кеттім. Сонау Көктөбенің ұшар басында менің аяулы достарым – өзің, Зейнолла Серікқалиұлы, Мақсұтжан Әубәкіров, Сабырхан Асанов, Сәңгерей Тәжіғұлов, Амангелді Ахметәлімов, Өмірсейіт Шәріпов, Тұтқабай Иманбеков мәңгілік ұйқыда жатырсыңдар.

Университет қабырғасында жүргенде тағы бір ұлағатты ұстазымыз, академик Зейнолла Қабдолов бізге әдебиеттанудан дәріс оқып, қызықты семинар сабақтарын өткізген еді. Бірде бізге ол ұсынған “Көркем образ дегеніміз не?” деген пікір алысу кезінде қызылкеңірдек болған сәттеріміз де есімде. Сонда аяулы ағамыз семинарды қорытындылай келіп:

– Менің осы курстағы сендерден үмітім зор, – деген еді. Ұстаздың үмітін сендер ақтап кеттіңдер. Зейнолла сарабдал, адал да қатал әдебиет сыншысы болды, Амангелді мен Мақсұтжан партияның Орталық комитетінде, республикалық баспасөз органдарында жауапты қызметтер атқарды. Мақсұтжан журналистік қызметін ақыры жазушылық дарынымен аяқтады, ол көпке әйгілі “Қызқарағай” әніне мәтін жазған. Әнді қазақтың бұлбұл әншісі Бибігүл апамыз орындайды. Қазақ вальсінің хас шеберлері атанған Шәмші мен Әсеттің әуезді әндеріне талай мәтін жазған ақын Сабырхан есімі де оқырмандарға жақсы таныс. Тұтқабай ақындығымен қатар проза жанрында да қалам тартып, өзінің сазгерлік өнерімен де із қалдырды. Ол жөнінде жақында Шерағаң – Қазақстанның халық жазушысы Шерхан Мұртаза “Егеменде” өзінің “Әттең, тонның келтесі-ай...” деген мақаласында жылы лебіз білдірді.

Жүсіпті, курстағы аға ақынымыз Қосжан Мүсірепов пен Сабырхан Асановты ұлтымыздың ұйтқысына айналған бүгінгі “Егемен Қазақстан” газеті өзінің “Жиырмасыншы ғасыр жырлайды” деген “Қазақ поэзиясының антологиясы” бетінде еске алуы да сендердің рухтарыңды асқақтатты ғой деймін!

Жүсіп, сенің зиратыңдағы құлпытасыңды өзіңнің перзентің, талантты мүсінші Қайсар жасаған еді. Оның жобасын да жаңағы Зейнолла, Мақсұтжан және мен мақұл көрген болатынбыз.

Құлпытас тұғырында қолына өзің талай күйлеріңді күмбірлетіп төккен домбыраңды ұстап, жырларыңа от алған Музаң мұңая төмен қарап отыр. Қасбеттегі сенің барельефің осында келген адамның көзіне оттай басылады. Мәрмәр тастағы эпитафиядағы:

Туған жердің тобылғысын жастанып,

Туған жердің аспанына мас болып.

Мен шалқамнан жатырмын ...

Пайғамбар аттас ақының...

- деген жолдарда азаматтық, ақындық шабытыңның өшпес сыры да, жыры да бар. Өзің болсаң мынау жарық әлемнің сұлулығына тоймай, ғажайып ғашықтық ғұмырнамаңа масаттанып жатырсың!..


Авторы: Мырзабай КЕҢБЕЙІЛ, журналист. 


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

33944. Основные организационные формы, виды и способы статистического наблюдения 14.46 KB
  Понятие статистического наблюдения Статистическое наблюдение это сбор необходимых данных по явлениям процессам общественной жизни. Формы статистического наблюдения Различают две основные формы статистического наблюдения отчетность и специально организованное наблюдение. Специально организованное наблюдение такое наблюдение которое организуется со специальной целью на определенную дату для получения данных которые в силу различных причин не собираются статистической отчетност а также с целью проверки данных статистической отчетности....
33945. Ошибки статистического наблюдения и контроль точности информации наблюдения 13.42 KB
  Ошибки статистического наблюдения и контроль точности информации наблюдения. В зависимости от причин возникновения различают ошибки регистрации и ошибки репрезентативности. Ошибки регистрации это отклонения между значением показателя полученного в ходе статистического наблюдения и фактическим действительным его значением. Ошибки регистрации бывают случайные и систематические.
33946. Задачи и виды статистической сводки 12.33 KB
  Задачи и виды статистической сводки. Статистическая сводка первичная обработка данных стат. Она предполагает сведение полученной стат. Простая сводка предполагает сведение полученных данных в статистические таблицы подведение общих итогов по совокупности в целом.
33947. Метод группировок в статистике. Виды статистических группировок 11.88 KB
  Группировка это распределение множества единиц исследуемой совокупности по группам в соответствии с существенным для данной группы признаком группировочным. группы по формам собственности социальные группы населения и т. Метод структурной группировки есть разделение однородной совокупности на группы по тому или иному варьирующему группировочному признаку. группы населения по полу возрасту месту проживания доходу и т.
33948. Статистические ряды распределения. Определение, элементы и виды ряда распределения 13.31 KB
  Статистические ряды распределения. Определение элементы и виды ряда распределения. Ряд распределения упорядоченное распределение ед. Если за основу группировки взят качественный признак то такой ряд распределения называют атрибутивным распределение по видам труда по полу по профессии по религиозному признаку национальной принадлежности и т.
33949. Алгоритм группировки с равными интервалами 11.61 KB
  2 Определяется величина интервала: I = xmx xmin n где xmx максимальное значение признака исслед.совокупности; xmin минимальное значение признака в стат. 3 Определяются границы каждого интервала: для первого интервала: от xmin до xmini для второго интервала: от xmini до xmin2i для nго интервала: от xminin1 до xmx 4 Подсчитывают число единиц попавших в интервал.
33950. Сущность статистического показателя, его атрибуты. Классификация статистических показателей 13.1 KB
  По качественной стороне выделяют: Показатели свойств конкретных объектов их особенность состоит в том что их качественное содержание определяется предметной наукой. Показатели статистических свойств могут быть определены для любых массовых процессов и явлений. К таким показателям относят: средние величины показатели вариаций показатели связей. В этом отношении все показатели подразделяются на: абсолютные отражают физические размеры изучаемых статистических явлений или процессов а именно:их массу площадь объем протяженность ит.
33951. Абсолютные показатели 11.52 KB
  Абсолютные показатели могут быть только именованными числами где единица измерения выражается в конкретных цифрах. В зависимости от сущности исследуемого явления и поставленных задач единицы измерения могут быть натуральными условнонатуральными стоимостными и трудовыми. Натуральные единицы измерения соответствуют потребительским или природным свойствам товара или предмета и оцениваются в физических мерах массы длины объема килограмм тонна метр и т. Стоимостные единицы измерения оценивают социальноэкономические процессы и явления в...
33952. Относительные показатели 12.11 KB
  Относительные величины используемые в статистической практике: относительная величина структуры; относительная величина координации; относительная величина планового задания; относительная величина выполнения плана; относительная величина динамики; относительная величина сравнения; относительная величина интенсивности.