15205

Пайғамбар аттас ақын - Жүсіп Қыдыров

Доклад

Исторические личности и представители мировой культуры

Махаббат деп түсінді мына әлемді... Талантты лирикақын Жүсіп ҚЫДЫРОВ рухымен сырласу Жүсіп міне сен көре алмай кеткен жаңа мыңжылдықтың наурыз айы тағы да келді. Бұл сен туған ай. Егер тірі болсаң ол сенің жетпісінші көктемің болар еді. Әттең жазмыштан озмыш жоқ еке...

Казахский

2013-06-10

46.5 KB

2 чел.

Махаббат деп түсінді мына әлемді...

Талантты лирик-ақын Жүсіп ҚЫДЫРОВ рухымен сырласу

Жүсіп, міне, сен көре алмай кеткен жаңа мыңжылдықтың наурыз айы тағы да келді. Бұл сен туған ай. Егер тірі болсаң, ол сенің жетпісінші көктемің болар еді. Әттең, жазмыштан озмыш жоқ екен.

Сонау өткен ғасырдың елуінші жылдарының орта шенінде аялы құшағына алып, бауырына басқан ару қала – Алматыға, білім ордасы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетінің журналистика бөліміне оқуға түскен сәті де күні кеше ғана сияқты еді. Сенің сұңғақ бойың мен мейірімді жүзің, елжіреген жүрегің, толқынды қою бұйра шашың әлі күнге көз алдымда. Жібектей есілген биязы мінезің қандай еді шіркін. Иә, ол күндер ешқашан да ұмытылмас!

Сен университет қабырғасына сүмбіле жырлардың сүлейлері туған Сыр елінен келдің. Киелі ақындықты жас шағыңнан мұрат еткен екенсің. Мектеп қабырғасында жүріп жазған жырларыңды университет қабырғасында жалғастырғаныңның куәгері болдық. Сол балаң жырларды оқып беретін де әдетің болатын. Ол жырларыңның әдемілік пен сұлулықтың шолпысындай сыңғырлаған әуезге толы екенін айтқанымда көңілің өсіп, көлдей тасыған шақтарың да есімде. Түн баласына көз ілмей, бізді ұйықтатып тастап, Шығыс әдебиетінің інжу-маржандарын, әсіресе “Мың бір түн” хикаяларын бас алмай оқитының ше? Содан әсерленіп жазған мына бір жолдарың көкейімде қалыпты.

Толды әлем күлкісінің сыңғырына,

Толды әлем әуезінің сылдырына...

Сұлулар, бар екенсің шын іздесе,

Сендім мен “Мың бір түннің” шындығына!

Ұлы Абайдың “Көзімнің қарасын”, “Татьянаның қырдағы әнін” жаныңдай жақсы көруші едің.

Университеттің соңғы курсында заманымыздың заңғар жазушысы, ұлы Мұхаңның – Мұхтар Әуезовтің Абайтану курсынан дәріс оқуы бәріміздің, ең алдымен сенің әдебиеттегі жолыңды ашты. Біз Мұхаңның Абай өмірі мен ақындық жолы туралы әңгімесін, Шығыс пен Батыстың өткен ғасырлардағы ғаламат ақын-шайырлары, философтары туралы уәзипалы ойларын ұйып тыңдайтынбыз. Сол заманда тілге тиек бола бермейтін Мағжан лирикалары туралы айтып, мөлдір де мөлтек жырларын төгілте оқығанда кейіннен, бұл жырлардың сенің бойыңа ұрығын сепкенін де білемін. Иә, ақындық жолыңда Мағжан лирикалары мен Омар Хайямның төрттағандарына, Афанасий Феттің махаббат өлеңдеріне ғашық болдың. “Фет өмірбойы махаббат жырын жырлап өткен екен. Оның жетпістегі өлеңдерін қарап отырсаңыз, мөлдіреп тұрған махаббат. Егер тірі болсам, мен де жетпісімде сондай өлеңдер жазған болар едім деп ойлаймын” (“Қазақ елі” газеті, барыс жылы, 10-16 сәуір) дегеніңді де оқығанмын.

Сол А.А.Феттің мынадай өлеңі бар:

Сад весь в цвету,

Вечер в огне,

Так освежительно – радостно мне!

Вот я стою,

Вот я иду,

Словно таинственной речи я жду...

Ақын әсте де қарттықтың қауқарсыздығын емес, лириканың мәңгілік жастығын айтып отыр. Сен де алдағы өміріңнен үміт үзбей, сұлулықтың мәңгілік отын алаулаттың емес пе? Тіпті қатерлі сырқаттың қамытын амалсыз киіп, көңіліңе кірбің кіргенде де былай деп жазғансың:

Тіл сараң,

Дәл айта алмас өнер сараң,

Әлі де сан арнармын өлең саған...

Жүзге келіп, мұңайып отырармын

Сезімді жеткізе алмай сені аңсаған.

Иә, сен Құдай пешенеңе жазған 46 жас ғұмырыңда ғашықтық ғазалдарыңның жалтылдаған жалынымен, өшпес өлеңдеріңмен елге, жерге деген махаббатыңды өрнектеп кеттің. Осы уақыт ішінде жарық көрген оннан астам кітаптарыңдағы балдай тәтті, бұлбұлдай әуезді жырларың мен дастандарың, балладаларың оған куә. Солардың ішінде өміріңнің соңғы сәтінде жазған, осыдан он жыл бұрын талантты журналист інің, бауырың Бақтыбай Айнабеков өзге де өлеңдеріңмен толықтырып қайта шығарған “Мың бір күннің” рухы күшті. Бұл жинаққа қазақ поэзиясының Құлагері атанған Ілияс Жансүгіров атындағы сыйлық та берілді. Әрине, оны өзің көре алмадың.

Ол жинақта оқырман сезімін оятатын ойнақы жолдар, толымды ойлар ойқастап алдыңнан шығады. Бәрінен де ләззат, жыр кәусарынан тоят аласың. Сондықтан да кітап эпиграфында:

“Мың бір күн” – дидарласу нұр, гүлменен,

“Мың бір күн” – сұқбаттасу бұлбұлменен.

“Мың бір күн” – бал махаббат хикасы,

Жастық шақ, іңкәр көңіл, мың бір өлең”,

деуің тегін емес. Сенің өлеңдеріндегі ғашық – ғұмыр, айналып келгенде, бейнелі теңеулерімен, көркемдікпен астасып жатады. Мына суретті аңдайықшы:

Шашың қандай, жаным-ау, шашың қандай,

Қара раушан үлбіреп ашылғандай.

Төмен қарай төбеңнен құйылғанда,

Екеумізді қою түн жасырғандай...

– деп басталатын жыр жолдарында ғашықтық, ғарыштық ой тұспалдары тұстасып жатыр.

Мен сенің шығармашылығыңды талдайын деп отырғаным жоқ. Десе де, осындай көркемдікпен көмкерілген лирикаларыңның қуатын тағы бір айтпасқа болмады.

Сен поэзияда ғана емес, есейе келе әдебиеттің басқа да жанрларына қалам тартып, қаламыңның қарымын таныта білдің. Оған республикалық “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас алаш”) газеті мен “Жұлдыз” журналында жұмыс істеген кездерің куә. Драматургия жанрына бейіл болып, 8 пьеса жаздың, өлең жайында танымдық сыни-зерттеуге де қалам тарттың. Бұл орайда да табыссыз болмадың. “Поэзиядағы стандарт және ізденімпаздық” деген мақалаңда лирика жанрындағы жастардың шығармашылығы, оның ішінде өзіңнің поэзияға енгізген жаңалықтарың – өлең өлшемі мен теңеу сияқты көркемдіктің жай-жапсары кеңінен сөз болған еді.

Сонау өткен ғасырдың 60-жылдарында әдебиетке енді келген жастар легінде болған сен өз замандастарыңның осы майдандағы алғашқы табыстарына марқайып, өз достарыңның өркен жайғанына да мақтана білдің. Сол жауқазындар қатарындағы Мұқағали мен Қадырдың, Тұманбай мен Төлегеннің өлең өнеріндегі қауырсын қанаттарына қуат беріп, жылы лебіз білдірдің. Сол тұста сыншы көзінен қағыс қала беретін өз замандастарың – қыз-келіншектер поэзиясы туралы жақсыны тап басып, жандарын жадыратқан да сен едің. Фариза Оңғарсынова, Қанипа Бұғыбаева, Марфуға Айтқожина, Ақұштап Бақтыгереева сияқты, басқа да талантты ару-ақындарды талғампаздықпен тани білдің.

Сен ауыр сырқат тауқыметін тартып, аурухананың кереуетіне таңылып, үйде төсек тартып жатқанда аяулы достарың жаныңда болды. Өзің жазған “Алматы әуендері” сонеттеріңде жырлағандай, біз сенің халіңді біліп, медеу де, демеу де болдық. Сонда өзің:

Тілегінен қанат ап,

Алаң көңіл әлденген.

Дос жүрегі шарапат,

Қиын сәтте қол берген, –

- деп жазып едің. Иә, сол тұста шын достар сенің жаныңнан табылды. Сазгерлік-күйшілік өнеріңнің тағдырына араласқан абзал достарың, белгілі әдебиет сыншысы Зейнолла Серікқалиұлы мен “Өнер” баспасының тұңғыш директоры Мақсұтжан Әубәкіров 40 күйіңді жарыққа шығарғанша жарғақ құлақтары жастыққа тимей, көңіліңді көтергендерін де көрдім. Сен өмірден озған соң сол Мақсұтжан ауру қармағына іліксе де, тақырыбы еліміздің тарихына тамыр тартатын, ұрпақтар сабақтастығын желі еткен, біздің студенттік шағымыздан елес беретін шырайлы шығарма жазу мұратына жетіп кетті. “Бір үмітпен өмір сүр” романы сенің де, менің де алыста қалған өндірдей жастығымыздың көркемдікпен өрілген шежіресі деп те айтуға болады. Осы бірегей шығармасын Мақсұтжанның да көруіне тағдыр жазбады. Бірақ ол артына бәріміздің ғұмырнамамызды тастап кетті. Талантты сыншы Зекең досының аманатын бұлжытпай орындап, оның әдеби редакциясын басқаруға білек сыбана кірісіп, көркем туындының көңілден шығуына тер төгіп, досымыз алдындағы парызы мен қарызын орындап, ол да кетті.

Жақында, биылғы ақпан айында ару қала – Алматыға жолым түсіп, Кеңсайдағы сендердің зираттарыңа барып, құран бағыштап кеттім. Сонау Көктөбенің ұшар басында менің аяулы достарым – өзің, Зейнолла Серікқалиұлы, Мақсұтжан Әубәкіров, Сабырхан Асанов, Сәңгерей Тәжіғұлов, Амангелді Ахметәлімов, Өмірсейіт Шәріпов, Тұтқабай Иманбеков мәңгілік ұйқыда жатырсыңдар.

Университет қабырғасында жүргенде тағы бір ұлағатты ұстазымыз, академик Зейнолла Қабдолов бізге әдебиеттанудан дәріс оқып, қызықты семинар сабақтарын өткізген еді. Бірде бізге ол ұсынған “Көркем образ дегеніміз не?” деген пікір алысу кезінде қызылкеңірдек болған сәттеріміз де есімде. Сонда аяулы ағамыз семинарды қорытындылай келіп:

– Менің осы курстағы сендерден үмітім зор, – деген еді. Ұстаздың үмітін сендер ақтап кеттіңдер. Зейнолла сарабдал, адал да қатал әдебиет сыншысы болды, Амангелді мен Мақсұтжан партияның Орталық комитетінде, республикалық баспасөз органдарында жауапты қызметтер атқарды. Мақсұтжан журналистік қызметін ақыры жазушылық дарынымен аяқтады, ол көпке әйгілі “Қызқарағай” әніне мәтін жазған. Әнді қазақтың бұлбұл әншісі Бибігүл апамыз орындайды. Қазақ вальсінің хас шеберлері атанған Шәмші мен Әсеттің әуезді әндеріне талай мәтін жазған ақын Сабырхан есімі де оқырмандарға жақсы таныс. Тұтқабай ақындығымен қатар проза жанрында да қалам тартып, өзінің сазгерлік өнерімен де із қалдырды. Ол жөнінде жақында Шерағаң – Қазақстанның халық жазушысы Шерхан Мұртаза “Егеменде” өзінің “Әттең, тонның келтесі-ай...” деген мақаласында жылы лебіз білдірді.

Жүсіпті, курстағы аға ақынымыз Қосжан Мүсірепов пен Сабырхан Асановты ұлтымыздың ұйтқысына айналған бүгінгі “Егемен Қазақстан” газеті өзінің “Жиырмасыншы ғасыр жырлайды” деген “Қазақ поэзиясының антологиясы” бетінде еске алуы да сендердің рухтарыңды асқақтатты ғой деймін!

Жүсіп, сенің зиратыңдағы құлпытасыңды өзіңнің перзентің, талантты мүсінші Қайсар жасаған еді. Оның жобасын да жаңағы Зейнолла, Мақсұтжан және мен мақұл көрген болатынбыз.

Құлпытас тұғырында қолына өзің талай күйлеріңді күмбірлетіп төккен домбыраңды ұстап, жырларыңа от алған Музаң мұңая төмен қарап отыр. Қасбеттегі сенің барельефің осында келген адамның көзіне оттай басылады. Мәрмәр тастағы эпитафиядағы:

Туған жердің тобылғысын жастанып,

Туған жердің аспанына мас болып.

Мен шалқамнан жатырмын ...

Пайғамбар аттас ақының...

- деген жолдарда азаматтық, ақындық шабытыңның өшпес сыры да, жыры да бар. Өзің болсаң мынау жарық әлемнің сұлулығына тоймай, ғажайып ғашықтық ғұмырнамаңа масаттанып жатырсың!..


Авторы: Мырзабай КЕҢБЕЙІЛ, журналист. 


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

39111. Устойчивое лесопользование 27.73 KB
  Сегодня обстановка быстро меняется и все действующие лица устойчивого лесопользования: компании по переработке древесины государственные учреждения природоохранные и общественные организации все они принимают участие в поиске возможностей по ускорению реформ увеличению инвестиций в лесное дело и развитие общественных институтов благоприятствующих инвестициям и реформам. Если раньше леса ценились прежде всего как источник древесины теперь в них хотят видеть место обитания животных птиц растений источник биоразнообразия; ценятся...
39112. Природные кризисы в истории развития жизни на Земле 278.5 KB
  Важнейшие катастрофы26 Заключение39 Список используемой литературы43 Приложения. При рассмотрении вопроса природных и искусственных катастроф на Земле именно в этом контексте хотелось бы определиться со значимостью изучения этого вопроса для будущего человечества ибо именно катастрофы приводят к самым большим бедствиям и разрушениям имеют огромное влияние на дальнейшее развитие всего живого как и в конкретном регионе так и на всей планете. Часто это...
39113. Ноосферная концепция В.И. Вернадского 52.5 KB
  Осознавая огромную роль и значение человека в жизни и преобразовании планеты русский ученый употреблял понятие ноосфера в разных смыслах: 1.[2] Таким образом понятие ноосфера предстаёт в двух аспектах: 1. Ноосфера в стадии становления развивающаяся стихийно с момента появления человека; 2. Ноосфера развитая сознательно формируемая совместными усилиями людей в интересах всестороннего развития всего человечества и каждого отдельного человека.
39114. Устойчивое развитие и эколого – правовой режим охраны природных ресурсов и объектов 71.5 KB
  Человек всегда использовал окружающую среду в основном как источник ресурсов, однако в течение очень длительного времени его деятельность не оказывала заметного влияния на биосферу. Лишь в конце дошлого столетия изменения биосферы под влиянием хозяйственной деятельности обратили на себя внимание ученых. В первой половине нынешнего века эти изменения нарастали и в настоящее время лавиной обрушились на человеческую цивилизацию
39115. ИССЛЕДОВАНИЕ КОРОННОГО РАЗРЯДА 305.5 KB
  Если к двум электродам между которыми находится газовый промежуток приложить электрическое поле то при определенной разности потенциалов между электродами которую назовем критической и обозначим через U0 возникает коронный разряд. При прочих равных условиях вероятность появления свечения вокруг электрода а следовательно короны тем больше чем меньше радиус кривизны электродов. Свечение возникающее при коронном разряде около электрода связано с элементарными процессами происходящими на границе электрод воздух или в объеме...
39116. ИССЛЕДОВАНИЕ КОРОННОГО РАЗРЯДА. Отрицательный коронный разряд 85 KB
  Кроме того критические потенциалы коронного разряда и искрового пробоя Uп неодинаковы. Возникновение коронного разряда объясняется появлением вблизи коронирующего электрода резкой неоднородности электрического поля значительно превосходящей напряженность электрического поля на других участках воздушного промежутка между электродами. Для возникновения коронного разряда напряженность поля у электрода должна превосходить электрическую прочность воздуха.
39117. ПСИХОФИЗИОЛОГИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ И ТЕОРИИ, ОКАЗАВШИЕ ЗНАЧИТЕЛЬНОЕ ВЛИЯНИЕ НА РАЗВИТИЕ ОТЕЧЕСТВЕННОЙ ПСИХОЛОГИИ 102.5 KB
  Основным фактором детерминирующим развитие и функционирование живых организмов а также отдельных физиологических систем в составе организма выступает не прошлое событие а подготовка к еще не наступившим событиям которая обеспечивается прогнозированием результатов предстоящих действий на основе опережающего отражения и механизмами целеполагания. Любой поведенческий акт живого организма обеспечивается рядом системных механизмов и процессов которые организуются в функциональную систему: механизм афферентного синтеза...
39118. АЛЬТЕРНАТИВНЫЕ ОБЩЕПСИХОЛОГИЧЕСКИЕ ТЕОРИИ И ТЕОРЕТИЧЕСКИЕ ПОДХОДЫ К ОБЪЯСНЕНИЮ ПСИХИЧЕСКИХ ЯВЛЕНИЙ 63.5 KB
  Строгий естественнонаучный подход к анализу и объяснению психических явлений в психологии поведения. В качестве одного из основателей объективной психологии поведения называют российского физиолога И. Вместе с тем это направление имеет множество научных достижений которые составляют золотой фонд мировой психологии: исследована эффективность различных типов подкрепления поощрения и наказания в процессах научения разработано множество тонких методов позволяющих регистрировать различные формы поведения животных установлено...
39119. КУЛЬТУРНО-ИСТОРИЧЕСКИЙ И СИСТЕМНО-ДЕЯТЕЛЬНОСТНЫЙ ПОДХОДЫ К АНАЛИЗУ И ОБЪЯСНЕНИЮ ПСИХИЧЕСКИХ ЯВЛЕНИЙ 172 KB
  Культурное развитие человека представляет собой формирование и развитие в совместной деятельности и общении высших психических функций ВПФ. Источник развития человеческой психики находится во внешней идеальной форме в фиксированных в человеческой культуре средствах и способах деятельности и общения которыми необходимо овладеть. Формирование ВПФ выделяет человека из животного мира и заключается в присвоении культурноисторического опыта человечества что обеспечивает изменение структуры деятельности и психики человека. При этом...