15205

Пайғамбар аттас ақын - Жүсіп Қыдыров

Доклад

Исторические личности и представители мировой культуры

Махаббат деп түсінді мына әлемді... Талантты лирикақын Жүсіп ҚЫДЫРОВ рухымен сырласу Жүсіп міне сен көре алмай кеткен жаңа мыңжылдықтың наурыз айы тағы да келді. Бұл сен туған ай. Егер тірі болсаң ол сенің жетпісінші көктемің болар еді. Әттең жазмыштан озмыш жоқ еке...

Казахский

2013-06-10

46.5 KB

2 чел.

Махаббат деп түсінді мына әлемді...

Талантты лирик-ақын Жүсіп ҚЫДЫРОВ рухымен сырласу

Жүсіп, міне, сен көре алмай кеткен жаңа мыңжылдықтың наурыз айы тағы да келді. Бұл сен туған ай. Егер тірі болсаң, ол сенің жетпісінші көктемің болар еді. Әттең, жазмыштан озмыш жоқ екен.

Сонау өткен ғасырдың елуінші жылдарының орта шенінде аялы құшағына алып, бауырына басқан ару қала – Алматыға, білім ордасы Қазақ мемлекеттік университетінің филология факультетінің журналистика бөліміне оқуға түскен сәті де күні кеше ғана сияқты еді. Сенің сұңғақ бойың мен мейірімді жүзің, елжіреген жүрегің, толқынды қою бұйра шашың әлі күнге көз алдымда. Жібектей есілген биязы мінезің қандай еді шіркін. Иә, ол күндер ешқашан да ұмытылмас!

Сен университет қабырғасына сүмбіле жырлардың сүлейлері туған Сыр елінен келдің. Киелі ақындықты жас шағыңнан мұрат еткен екенсің. Мектеп қабырғасында жүріп жазған жырларыңды университет қабырғасында жалғастырғаныңның куәгері болдық. Сол балаң жырларды оқып беретін де әдетің болатын. Ол жырларыңның әдемілік пен сұлулықтың шолпысындай сыңғырлаған әуезге толы екенін айтқанымда көңілің өсіп, көлдей тасыған шақтарың да есімде. Түн баласына көз ілмей, бізді ұйықтатып тастап, Шығыс әдебиетінің інжу-маржандарын, әсіресе “Мың бір түн” хикаяларын бас алмай оқитының ше? Содан әсерленіп жазған мына бір жолдарың көкейімде қалыпты.

Толды әлем күлкісінің сыңғырына,

Толды әлем әуезінің сылдырына...

Сұлулар, бар екенсің шын іздесе,

Сендім мен “Мың бір түннің” шындығына!

Ұлы Абайдың “Көзімнің қарасын”, “Татьянаның қырдағы әнін” жаныңдай жақсы көруші едің.

Университеттің соңғы курсында заманымыздың заңғар жазушысы, ұлы Мұхаңның – Мұхтар Әуезовтің Абайтану курсынан дәріс оқуы бәріміздің, ең алдымен сенің әдебиеттегі жолыңды ашты. Біз Мұхаңның Абай өмірі мен ақындық жолы туралы әңгімесін, Шығыс пен Батыстың өткен ғасырлардағы ғаламат ақын-шайырлары, философтары туралы уәзипалы ойларын ұйып тыңдайтынбыз. Сол заманда тілге тиек бола бермейтін Мағжан лирикалары туралы айтып, мөлдір де мөлтек жырларын төгілте оқығанда кейіннен, бұл жырлардың сенің бойыңа ұрығын сепкенін де білемін. Иә, ақындық жолыңда Мағжан лирикалары мен Омар Хайямның төрттағандарына, Афанасий Феттің махаббат өлеңдеріне ғашық болдың. “Фет өмірбойы махаббат жырын жырлап өткен екен. Оның жетпістегі өлеңдерін қарап отырсаңыз, мөлдіреп тұрған махаббат. Егер тірі болсам, мен де жетпісімде сондай өлеңдер жазған болар едім деп ойлаймын” (“Қазақ елі” газеті, барыс жылы, 10-16 сәуір) дегеніңді де оқығанмын.

Сол А.А.Феттің мынадай өлеңі бар:

Сад весь в цвету,

Вечер в огне,

Так освежительно – радостно мне!

Вот я стою,

Вот я иду,

Словно таинственной речи я жду...

Ақын әсте де қарттықтың қауқарсыздығын емес, лириканың мәңгілік жастығын айтып отыр. Сен де алдағы өміріңнен үміт үзбей, сұлулықтың мәңгілік отын алаулаттың емес пе? Тіпті қатерлі сырқаттың қамытын амалсыз киіп, көңіліңе кірбің кіргенде де былай деп жазғансың:

Тіл сараң,

Дәл айта алмас өнер сараң,

Әлі де сан арнармын өлең саған...

Жүзге келіп, мұңайып отырармын

Сезімді жеткізе алмай сені аңсаған.

Иә, сен Құдай пешенеңе жазған 46 жас ғұмырыңда ғашықтық ғазалдарыңның жалтылдаған жалынымен, өшпес өлеңдеріңмен елге, жерге деген махаббатыңды өрнектеп кеттің. Осы уақыт ішінде жарық көрген оннан астам кітаптарыңдағы балдай тәтті, бұлбұлдай әуезді жырларың мен дастандарың, балладаларың оған куә. Солардың ішінде өміріңнің соңғы сәтінде жазған, осыдан он жыл бұрын талантты журналист інің, бауырың Бақтыбай Айнабеков өзге де өлеңдеріңмен толықтырып қайта шығарған “Мың бір күннің” рухы күшті. Бұл жинаққа қазақ поэзиясының Құлагері атанған Ілияс Жансүгіров атындағы сыйлық та берілді. Әрине, оны өзің көре алмадың.

Ол жинақта оқырман сезімін оятатын ойнақы жолдар, толымды ойлар ойқастап алдыңнан шығады. Бәрінен де ләззат, жыр кәусарынан тоят аласың. Сондықтан да кітап эпиграфында:

“Мың бір күн” – дидарласу нұр, гүлменен,

“Мың бір күн” – сұқбаттасу бұлбұлменен.

“Мың бір күн” – бал махаббат хикасы,

Жастық шақ, іңкәр көңіл, мың бір өлең”,

деуің тегін емес. Сенің өлеңдеріндегі ғашық – ғұмыр, айналып келгенде, бейнелі теңеулерімен, көркемдікпен астасып жатады. Мына суретті аңдайықшы:

Шашың қандай, жаным-ау, шашың қандай,

Қара раушан үлбіреп ашылғандай.

Төмен қарай төбеңнен құйылғанда,

Екеумізді қою түн жасырғандай...

– деп басталатын жыр жолдарында ғашықтық, ғарыштық ой тұспалдары тұстасып жатыр.

Мен сенің шығармашылығыңды талдайын деп отырғаным жоқ. Десе де, осындай көркемдікпен көмкерілген лирикаларыңның қуатын тағы бір айтпасқа болмады.

Сен поэзияда ғана емес, есейе келе әдебиеттің басқа да жанрларына қалам тартып, қаламыңның қарымын таныта білдің. Оған республикалық “Лениншіл жас” (қазіргі “Жас алаш”) газеті мен “Жұлдыз” журналында жұмыс істеген кездерің куә. Драматургия жанрына бейіл болып, 8 пьеса жаздың, өлең жайында танымдық сыни-зерттеуге де қалам тарттың. Бұл орайда да табыссыз болмадың. “Поэзиядағы стандарт және ізденімпаздық” деген мақалаңда лирика жанрындағы жастардың шығармашылығы, оның ішінде өзіңнің поэзияға енгізген жаңалықтарың – өлең өлшемі мен теңеу сияқты көркемдіктің жай-жапсары кеңінен сөз болған еді.

Сонау өткен ғасырдың 60-жылдарында әдебиетке енді келген жастар легінде болған сен өз замандастарыңның осы майдандағы алғашқы табыстарына марқайып, өз достарыңның өркен жайғанына да мақтана білдің. Сол жауқазындар қатарындағы Мұқағали мен Қадырдың, Тұманбай мен Төлегеннің өлең өнеріндегі қауырсын қанаттарына қуат беріп, жылы лебіз білдірдің. Сол тұста сыншы көзінен қағыс қала беретін өз замандастарың – қыз-келіншектер поэзиясы туралы жақсыны тап басып, жандарын жадыратқан да сен едің. Фариза Оңғарсынова, Қанипа Бұғыбаева, Марфуға Айтқожина, Ақұштап Бақтыгереева сияқты, басқа да талантты ару-ақындарды талғампаздықпен тани білдің.

Сен ауыр сырқат тауқыметін тартып, аурухананың кереуетіне таңылып, үйде төсек тартып жатқанда аяулы достарың жаныңда болды. Өзің жазған “Алматы әуендері” сонеттеріңде жырлағандай, біз сенің халіңді біліп, медеу де, демеу де болдық. Сонда өзің:

Тілегінен қанат ап,

Алаң көңіл әлденген.

Дос жүрегі шарапат,

Қиын сәтте қол берген, –

- деп жазып едің. Иә, сол тұста шын достар сенің жаныңнан табылды. Сазгерлік-күйшілік өнеріңнің тағдырына араласқан абзал достарың, белгілі әдебиет сыншысы Зейнолла Серікқалиұлы мен “Өнер” баспасының тұңғыш директоры Мақсұтжан Әубәкіров 40 күйіңді жарыққа шығарғанша жарғақ құлақтары жастыққа тимей, көңіліңді көтергендерін де көрдім. Сен өмірден озған соң сол Мақсұтжан ауру қармағына іліксе де, тақырыбы еліміздің тарихына тамыр тартатын, ұрпақтар сабақтастығын желі еткен, біздің студенттік шағымыздан елес беретін шырайлы шығарма жазу мұратына жетіп кетті. “Бір үмітпен өмір сүр” романы сенің де, менің де алыста қалған өндірдей жастығымыздың көркемдікпен өрілген шежіресі деп те айтуға болады. Осы бірегей шығармасын Мақсұтжанның да көруіне тағдыр жазбады. Бірақ ол артына бәріміздің ғұмырнамамызды тастап кетті. Талантты сыншы Зекең досының аманатын бұлжытпай орындап, оның әдеби редакциясын басқаруға білек сыбана кірісіп, көркем туындының көңілден шығуына тер төгіп, досымыз алдындағы парызы мен қарызын орындап, ол да кетті.

Жақында, биылғы ақпан айында ару қала – Алматыға жолым түсіп, Кеңсайдағы сендердің зираттарыңа барып, құран бағыштап кеттім. Сонау Көктөбенің ұшар басында менің аяулы достарым – өзің, Зейнолла Серікқалиұлы, Мақсұтжан Әубәкіров, Сабырхан Асанов, Сәңгерей Тәжіғұлов, Амангелді Ахметәлімов, Өмірсейіт Шәріпов, Тұтқабай Иманбеков мәңгілік ұйқыда жатырсыңдар.

Университет қабырғасында жүргенде тағы бір ұлағатты ұстазымыз, академик Зейнолла Қабдолов бізге әдебиеттанудан дәріс оқып, қызықты семинар сабақтарын өткізген еді. Бірде бізге ол ұсынған “Көркем образ дегеніміз не?” деген пікір алысу кезінде қызылкеңірдек болған сәттеріміз де есімде. Сонда аяулы ағамыз семинарды қорытындылай келіп:

– Менің осы курстағы сендерден үмітім зор, – деген еді. Ұстаздың үмітін сендер ақтап кеттіңдер. Зейнолла сарабдал, адал да қатал әдебиет сыншысы болды, Амангелді мен Мақсұтжан партияның Орталық комитетінде, республикалық баспасөз органдарында жауапты қызметтер атқарды. Мақсұтжан журналистік қызметін ақыры жазушылық дарынымен аяқтады, ол көпке әйгілі “Қызқарағай” әніне мәтін жазған. Әнді қазақтың бұлбұл әншісі Бибігүл апамыз орындайды. Қазақ вальсінің хас шеберлері атанған Шәмші мен Әсеттің әуезді әндеріне талай мәтін жазған ақын Сабырхан есімі де оқырмандарға жақсы таныс. Тұтқабай ақындығымен қатар проза жанрында да қалам тартып, өзінің сазгерлік өнерімен де із қалдырды. Ол жөнінде жақында Шерағаң – Қазақстанның халық жазушысы Шерхан Мұртаза “Егеменде” өзінің “Әттең, тонның келтесі-ай...” деген мақаласында жылы лебіз білдірді.

Жүсіпті, курстағы аға ақынымыз Қосжан Мүсірепов пен Сабырхан Асановты ұлтымыздың ұйтқысына айналған бүгінгі “Егемен Қазақстан” газеті өзінің “Жиырмасыншы ғасыр жырлайды” деген “Қазақ поэзиясының антологиясы” бетінде еске алуы да сендердің рухтарыңды асқақтатты ғой деймін!

Жүсіп, сенің зиратыңдағы құлпытасыңды өзіңнің перзентің, талантты мүсінші Қайсар жасаған еді. Оның жобасын да жаңағы Зейнолла, Мақсұтжан және мен мақұл көрген болатынбыз.

Құлпытас тұғырында қолына өзің талай күйлеріңді күмбірлетіп төккен домбыраңды ұстап, жырларыңа от алған Музаң мұңая төмен қарап отыр. Қасбеттегі сенің барельефің осында келген адамның көзіне оттай басылады. Мәрмәр тастағы эпитафиядағы:

Туған жердің тобылғысын жастанып,

Туған жердің аспанына мас болып.

Мен шалқамнан жатырмын ...

Пайғамбар аттас ақының...

- деген жолдарда азаматтық, ақындық шабытыңның өшпес сыры да, жыры да бар. Өзің болсаң мынау жарық әлемнің сұлулығына тоймай, ғажайып ғашықтық ғұмырнамаңа масаттанып жатырсың!..


Авторы: Мырзабай КЕҢБЕЙІЛ, журналист. 


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

58517. ВОЕННЫЕ ПОХОДЫ ФАРАОНОВ 33.5 KB
  ЗАДАЧИ: образовательные изучить причины характер и последствия военных походов фараонов Древнего Египта научить распознавать интересы различных общественных групп; развивающие продолжить формирование умений работать с исторической картой...
58518. Пилявецька битва 34 KB
  Мета: Дидактична: формувати початкові знання та елементарн уявлення про Пилявецьку битву; навчати сприймати історичний текст, вибирати в тексті основне; розвивати читацькі навички; розвивати вміння користуватись історичними картами.
58519. Причини і початок Французької революції 58.5 KB
  Охарактеризуйте економічний розвиток Франції напередодні революції. Охарактеризуйте королівську владу у Франції. Визначте роль третього стану в соціальноекономічному і політичному житті Франції.
58520. Встановлення Якобінської диктатури 57 KB
  прихід якобінців до влади; 24 червня 1793 р. прихід до влади термідоріанців; 1795–1799 рр. перехід влади до трьох консулів. Вивчення нового матеріалу Організація влади якобінців.
58521. ІV Універсал Центральної Ради. Проголошення незалежності УНР 79 KB
  Перед зовнішньою агресією УЦР виявилася фактично беззбройною. Більшість із них заплатили власним життям за недалекоглядну політику лідерів УЦР але нічого змінити не змогли. Керівники УЦР були змушені переглянути свої погляди на статус України і відмовившись від гасел автономії у складі рівноправної федерації...
58522. Запровадження радянської влади в Україні 78 KB
  Мета: навчальна охарактеризувати політику воєнного комунізму в Україні; розповісти про червоний терор повстанський рух Н. наступ денікінців в Україні денікінський режим; серпень 1919 р. Стара назва якою радянська влада в Україні прикривалася в 1918 р.
58523. конспект Позакласного заходу з історії студенткипрактикантки V курсу 51 групи факультету історії та пр. 48 KB
  Мета: навчальна: розширити знання учнів з історії Першої світової війни; детальніше розкрити події Першої світової війни. Обладнання: роздатковий матеріал афоризми про історію зображення подій і діячів Першої світової війни...
58524. УРОК КАК ОСНОВНАЯ ФОРМА ОБУЧЕНИЯ ИНФОРМАТИКЕ. КЛАССИФИКАЦИЯ ТИПОВ УРОКОВ ПО ИНФОРМАТИКЕ. ДИДАКТИЧЕСКИЕ ОСОБЕННОСТИ УРОКОВ ИНФОРМАТИКИ 31 KB
  Основной формой организации учебно-воспитательной работы с учащимися по всем предметам в средней школе является урок. Преподавание основ информатики и вычислительной техники без сомнения наследует все дидактическое богатство накопленное школой...