15211

Сәкен Иманасовтың өлеңдерiн оқудан өрбiген ой

Доклад

Исторические личности и представители мировой культуры

Екi тумас ер ақын Сәкен Иманасовтың өлеңдерiн оқудан өрбiген ой Әлемдi билейтiн сөз сөздi билейтiн ақын. Талантпен талғаммен қоса табандылықты азаматтықты қажет ететiн ақын болу қиынның қиыны. Азаматтық жоқ жерде ақындық та жоқ. Төлеген Айбергенов: Ақын болу оң

Казахский

2013-06-10

47.5 KB

2 чел.

Екi тумас ер ақын

Сәкен Иманасовтың өлеңдерiн оқудан өрбiген ой

Әлемдi билейтiн - сөз, сөздi билейтiн - ақын. Талантпен, талғаммен қоса табандылықты, азаматтықты қажет ететiн ақын болу - қиынның қиыны. Азаматтық жоқ жерде ақындық та жоқ. Төлеген Айбергенов:

Ақын болу оңай деймiсiң, қарағым,

Аузында болу бұл өзi дүниедегi барлық жараның, - деп бекер айтпаса керек.

«Дүниеге бiр жарықшақ түссе алдымен жүрегi жараланатын» (Гейне) аймүйiз айтулы ақынның бiрi - Сәкен Иманасов. Ол ақындық философиямен:

Хан қызығып қарағандай,

бай күндеп,

Ақындар ек,

Арыстандай айбатты ек.

Қынабынан суырылған қылыштай,

Өлең жазу болды қашан жай мiндет?! - деп жырлайды. «Ұлықтың сөз ұқпайтынын бiлсе де, естi бiрi ойланар ма?» деген оймен ел iшiнiң аужайын айта алған «кермедегi асаудай аласұрып жүрегi», ылғи да «ауылды аңсап тұрады». Сұңқар қиясын, торғай ұясын сағынады. Сенка айтқандай, туған жерiн ұлы болғандықтан емес, отаны болғаны үшiн сүйедi». Расул Ғамзатов былай дейдi: «Ұлтын ойламаған адамның қамын ұлты да ойламас болар». Сәкен Отанын сүйетiн ұлтжанды ақын. Содан да Сәкен ақынның тұрақты тақырыбы - ауыл, ең көп жырлағаны - туған жер, оның сұлу табиғаты.

Алакөл ана-көлiн ертегiден жаралған жүрегiнiң желкенiне теңеген ақын: «Армысың, атамекен, ақ самайым қолаңшаш қарағайлар, патша қайың» деп шалқиды. Өлеңнiң мазмұнын қарасөзбен баяндау қандай қисынсыз болса, жұлдызды жұлмалап, үзiк үзiндiмен шектелу де сондай қиянат. Ұнатқаныңды тұтас көшiру де әбестiк болар. Осының бәрiн салмақтап, саралай келе, Сәкен ақынның ауыл жайлы жұлдызды жырларының бiреуiн үзiп-жұлмай бiрге оқып, бiрге тұшынайық қадiрлi оқырман.

Ел жаққа кетiп барам де…

Сәлем айт онда бәрiне.

Өзi де келiп қалар де,

Жолыққан жасқа, кәрiге.

Достарға жете «қағынып»,

Саласыңдар-ау бiр «гөләйт».

Менi де бәрi сағынып,

Сағынып қатты жүр деп айт.

Арнайы сәлем ауылға,

Айта бар осы барғанда.

Тұрған шығар да тауым да,

Шалқая қарап жалғанға.

Қарттарым қанша бар елде,

Тартпаған менсiз таңда дәм.

Бәрiне менен сәлем де,

Сағынып жүр деп жан балаң.

Сәлем айт көрсең қылаң

Жазатын сирек хат қана.

Көтерiп менi ызғыған,

Сәлем айт ақбоз атқа да.

Ақбозым жүзiп су iшкен,

Өзенге сәлем Тентектей.

Сәлем айт досқа туыс пен,

Әр сөзi болған ертектей.

Сәлем айт туған далама,

Теңiзге табан тiреген.

Көзiңдi қырға қада да,

Оқып бар менен бiр өлең.

Сағынып қанша өртенгем,

Жайым жоқ шалқып, шалқаяр.

Барып та қалам ертеңдер,

Бәрiне сәлем айта бар.

Өзi де мұнда құмар де,

Кетпейдi деп айт тегi елден.

Осында келiп құлар де,

Айырса құдай өлеңнен!..

«Ауылға сәлем» айтты осы бiр жыр жолдары сезiмнiң нәзiк пернелерiн шебер шертiп тұрған жоқ па? Ақын Сәкен: «Ол жақта өзгешелеу атады таң, әйтеуiр өзгешелеу батады айың» деп суреттеген ауылға, неткен кербез өңiр, керiм аймақ деп таңғаласың. Атын алсақ аударып демейтiн жаны жомарт, жалы биiк адамдарға таңдай қағып тамсана қарайды. Ақын айшықты сезiмдермен ажарлы айт¬қанындай:

Сол жақта ғой, жаным-ау,

Серi жiгiт, перi қызы.

Сол жақта ғой пейiш те,

Перизат та, бекзат та!

«Тақырыбым - махаббат елге деген» деп ақынның өзi айтқандай елi мен жерiн емiрене сүйiп, егiле, төгiле жырлаған, адам атын асқақтатқан замандастар бейнесiн сымбаты бөлек сұлу сөзбен сомдапты. Соның мықты бiр мысалы деп ақынның «Халқыма», «Iңiр», «Жаулауда», «Басқадан орны бөлек бiр тұлғасың», «Ағам бар едi» т.б. көптеген көркем туындыларын айтар ек.

Арнау өлеңдер де ақын шеберлiгiне сын. Құрғақ мақтау, құр даттаумен кейiпкер портретi жасалмайды, жалаң сөзбен оның жан дүниесi ашылмайды. Сәкен Иманасов өзi өлең арнаған кiсiнiң сыртқы тұлғасы мен жан дүниесiн жарыстыра суреттеп, бүкiл бiтiм-болмысын өлеңнiң өн бойына он алты өрiм қамшыдай жымдастыра өредi. Бiр ғана мысал: Жақсылықтың барлығы болсын дейтiн өзiме, сөйте жүре кiсiнiң несiбесiн қызғанбас» ақын аға, жанымызға жақын аға Тұманбай Молдағалиев жайлы:

Өмiрi де жайдары, көңiлi де жайдары,

Келе жатыр килiкпей кикiлжiңге қайдағы.

Жауына да жұдырық сiлтеп

көрген жерi жоқ,

Ақ қағаздың үстiнде аяқталып майданы, - деп басталатын жыр:

Өкiне ме, кiм бiлген,

Текке бiр күн өттi деп.

Өлең-жырдың нөсерiн

күркiрете төктi-ау кеп,

Үлгi бола бастаған ұлыға да, кiшiге

Өзi де бiр асқақ ән,

Өзi де бiр тектi әулет!

- деп аяқталыпты. Бiз бiлетiн, ел бiлетiн Тұмағаң ақын ажарлы айтқандай, «аңқылдап жүрген» өлең жазып, жыр арнапты.

Сәкен Иманасовтың ақындық ерекшелiгi, бәлкiм, көп қаламдастарынан артықшылығы деп оның өлеңдегi, өмiрдегi өзгеше өрлiгi мен батылдығын, батырлығын айтар ем.

Ар алдында мен өзiмдi әрдайым,

Дар алдында тұрғандай-ақ сезiнем,

- деп жан дүниесiн жайып салған ақын:

Шындық үшiн шайқасудан бiр талмай,

Айтарымды айтам елге бұлтармай.

Бас кетсе де тұра алмадың үндемей,

Жалғандықты жалға өзiм құртардай.

Ендi осылай өтер өмiр, өтер күн.

Шындық үшiн не болса да көтердiм,

- деп жырлайды. Ақын жыры - жан сыр. Ең бастысы, бұл қыздырманың қызыл тiлi емес, ақын Сәкен Иманасовтың кредосы, керек десеңiз бұл оның стихиясы, жаратылысы. Содан да өмiрдiң күнгейiн сүйе бiлген ақын оның «Ұлығы да сұйылып, сыйқыңды алып, Қылығы да барады қиқымдалып» өткiрдiң көлеңкесi мен күнгейiне, өтiрiгi мен өксiгiне, озбырлығы мен әдiлетсiздiгiне күйе де бiледi. Ақынның «аш арыстан секiлденiп, аласұрған көңiлi», «керуен бiткен керi айналып кейде, ақсақ түйе алға түскен кезеңде», «тексiзi мен бетсiзiн тайраңдатқан заманда», «ұлылардың үнi де ит үргендей болмады» деп ащы шындықты ашына айтқан ақын:

Жарымаған жақсыға,

Кiлең ғана бiлгiштер,

Қылмыскерi сақшы да,

Сақшылары қылмыскер,

Азғындаған қызына

Ақыл айтқан «жүргiштер»

Бұл неткен ел, неткен ел?

Жақыны жоқ өкпелер,

Жауы да жоқ өкпелер,

Ұры-қара әкiмi,

Ақынында жоқ бедел,

Бұл неткен ел, неткен ел?

Аярлықты айла дер,

Қараулықты пайда дер,

Су жүректер мекенi,

Апыр-ау, бұл неткен ел,

Апыр-ау, бұл қандай ел?!

- деп аһ ұрады. «Абайдан ұлы санап әкiмдердi, қаншама тiлiмiзге зақым келдi» деп ащы да болса ашығын айтқан ақынның азаматтық позициясын оқушы да қолдары зайыр.

Тәттi өтiрiктен ащы шындық артық. Соны бiр кiсiдей бiлетiн Сәкен Иманасовтың: … малды саттық тiгерге тұяқ қалмай түп-түгел, арды саттық,

Ендеше сатылмаған не қалды?! - деп әлеуметке салауатты сауал қоюы да орынды.

Халқы үшiн «жүрегiн жұлып алып алау қылған», «әр сөзi бiр қаралық» ақын:

Бiр басымның мұңы емес торығарым,

Елдiң қамы едi ғой қорымағым,

Жамау болсам деушi едiм жыртығына,

Жөнi мәлiм жұртымның соры қалың,

- деп жыл өткен сайын, жоталанып, тұлғаланып барады. «Бәрiне де жүрегi шыр-шыр етiп, бәрiне де қабырғасы қайысатын» сөйте тұра өмiрде де, өлеңде де өр, қайсар ақындық қайталанбас хас таланты мен оқушы көңiлiн өзiне бұрғызбай қоймайды.

Сәкен Иманасовтың тағы бiр ақындық ерекшелiгi-өмiрдiң әртүрлi көрiнiстерiнен ой түйiп, оны сымбатты бөлек сұлу сөзбен жүрегiне жеткiзе алатындығында. Бұған «күзгi аспанның қалың бұлтын жамылып сыңсыған «Жалғыз тырнасы», «тоғайда топ қасқырға кездесе қап, соңғы рет қанды майдан ұрысқа кiрген», «иттiкке итке те болса жеңдiрмеген», «Арланның ажалы» атты жұлдызды жыры дәлел.

Қазақта ғана емес бүкiл әлемде махаббаты жырламаған ақын жоқ. Шығыстың Фирдоусиi мен батыстың Петраркасын ақын еткен, оқушы жүргiне жақын еткен де махаббат! Пушкин: «Я помню чудное мгновенье десе, Фет: «Ты передомной стоишь как божество» деп жырлады. Хакiм Абай айтқандай: «Махаббатсыз дүние бос, хайуанға оны қосыңдар» О.Генри: «Тот еще не жил полной жизнью, кто не знал бедности любви и войны» деп тегiн айтпаған. Мұның терең сырын өмiрдiң өзiнен iздеу керек. «Жаз етiп жiберген қыстың күнiн сүйетiнiне:

Жалғанда жалғыз билеп еркiңдi де,

Басайын өртiңдi де, дертiңдi де,

Көркiңдi қыз бiткеннен асырайын,

Жалғансыз махаббатым - сертiм мiне, деп жыр арнайды ақын.

Сәкен:

Естiлiп қалар ма деп бiр үнiң,

Аңсай күттiм телефонның шырылын.

Күт менен келемiн ғой, дүние-ай,

Күтумен-ақ өтер ме екен ғұмырым? деген жалтаңы жоқ жан сыры оқушыға да ортақ.

Ал серi көңiл Сәкеннiң:

Жатқанмен арамызда

қанша мүшел,

Шәрбатым сен бе деп ем аңсап iшер,

- деген де ақынға сыйымды, ақылға қонымды. Себебi Сәкен ақын тап басып, тамаша айтқандай:

Қыз дегенiң сұлулық!

Сұлулыққа

Сұқтанбау мүмкiн емес.

Мен бұл мақалада жасы жетпiске келiп, жетiлiп, әбден пiскен ақын, толысқан талантын, тапқыр теңеулерiн мысал келтiрiп, оқушының уақытын алғым келмейдi. Әйтсе де, бiрде мұңлы, бiрде күйлi, бiрде ойлы, бiрде отты ақының өзiнiң көңiл-күйiне, өлеңнiң екпiнiн, ырғақ өрнегiне сай келiстi сөзбен кемел ойлар айта бiлетiн шеберлiгiне сүйсiнгенiмдi атап айту әдiлеттiлiк деп бiлемiн.

Сәкен Иманасов - ең алдымен ақын, Азамат! Қарасөзбен жырлаған тақырыптары да, көсем сөздерi де аз емес. Аударма еңбектерi өз алдына бiр төбе. Өмiрбаянына қарап отырып, сан биiк лауазымды қызметтер атқарған, Қазақстан Республикасының халық депутаты болып сайланған қайраткерлiгi тағы бар. Соның бәрiн таратып айтып қөзi қарақты оқушыны жалықтырғым келмейдi. «Туғалы сойылдан да, дойырдан да айылын жиып көрмеген айбарлы ақын» бойындағы барша қуат, екпiнiмен, тыныш өмiр сүре қойған жоқ. Сол тынымсыз еңбек пен табиғи талант оны ақын еттi, халыққа жақын еттi. Бүгiнгi биiгiне көтердi. Бүгiн де ол айдарынан жел ескен ай мүйiздi айтулы ақын! Халық¬аралық мәртебедегi «Алаш» әдеби сыйлығының ең тұңғыш иегерiнiң бiрi, Қазақстаның еңбек сiңiрген қайраткерi, Алматы облысы мен Ұшарал қаласының құрметтi азаматы. Бiз бiрге өсiп, бiте қайнасқан жоқпыз, бiрiмiз оңтүстiк те, бiрiмiз солтүстiкте тұрыппыз. Екеуiмiз парталас та, курстас та, тiптi көршi де емеспiз. Әйтсе де оған менiң жаным жақын. Екеуiмiздi тумай туыстырған әдебиет атты киелi өнер. Мен оның өзiн көрмей тұрып өлеңiн, көрген соң өзiн ұнаттым.

Бүгiнде бетiң бар, жүзiң бар демей шындықты бетке айтатын батылдар мен батырлар аз, Сәкен Аға Иманасов сондай алтындай аз, алмастай асыл азаматтың бiрi, бiрегейi десек те артық емес. «Ақ сүтiмен ананың емген арды», «қолтығына бiреудiң, тығылмайтын, жылжымайтын ешкiмнiң аяғына» бұл Сәкен нағыз ақын! «Батырынан бедел кеткен кезде де, ақынына әулиедей сенетiн ел. Сәкен Иманасов дөп басып айтқандай:

Ақын деген сөзi емес пе халықтың,

Өзi емес пе ертең iздер жоқшының.

Осы тұста шығыс даналарының бiрi айтқан ешқашан ескiрмейтiн бiр естi сөз ойға оралып тұр:

Ақындары әкiмдерiн iздесе,

Ондай елдiң маңдай соры бес елi.

Әкiмдерi ақындарын iздесе,

Бақыт нұрын кешедi.

Сәбит ДОСАНОВ,

жазушы.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

33704. Особенности расследования убийств, замаскированных под самоубийство 12.06 KB
  Особенности расследования убийств замаскированных под самоубийство Неотложными следственными действиями в делах связанных с инсценировкой самоубийства являются осмотр места происшествия и трупа допрос заявителя и лиц близко знавших погибшего освидетельствование подозреваемого обыск и выемка а также проведение судебномедицинской экспертизы в тех случаях когда судебномедицинское исследование трупа не проводилось до возбуждения уголовного дела. Допрос заявителя и лиц хорошо знавших погибшего производится по широкому кругу вопросов...
33705. Особенности расследования убийств при возбуждении дел по факту обнаружения трупа неизвестного с признаками насильственной смерти 12.26 KB
  Особенности расследования убийств при возбуждении дел по факту обнаружения трупа неизвестного с признаками насильственной смерти. При обнаружении трупа неизвестного лица с признаками насильственной смерти будут приняты меры к установлению личности погибшего. При обнаружении трупа неизвестного лица он прежде всего будет предъявлен для опознания тем кто оказался на месте происшествия в момент его осмотра. Если лицо убитого обезображено перед предъявлением для опознания будет произведён туалет трупа.
33706. Поведение с лицами находящимися в бессознательном состоянии 10.87 KB
  100 Устава патрульнопостовой службы милиции общественной безопасности. 18 комментируемого Закона оказание помощи в том числе первой доврачебной гражданам пострадавшим от преступлений административных правонарушений и несчастных случаев а также находящимся в беспомощном или ином состоянии опасном для их жизни опасность для здоровья в данном случае законодателем исключена является одной из служебных обязанностей сотрудника милиции которые ему предписано выполнять независимо от занимаемой должности места нахождения и времени....
33707. Особенности расследования причинения телесных повреждений на бытовой почве 13.34 KB
  Дела об умышленном причинении легкого вреда здоровью возбуждаются только по жалобе потерпевшего которому разъясняется что дело может быть прекращено за примирением сторон. Признаки дающие основание возбудить дело помимо заявления потерпевшего могут усматриваться из представленных им медицинских история болезни справка врача других уличающих виновного документов в том числе магнитофонных записей телефонных переговоров осуществлявшихся потерпевшим по своей инициативе. Расследование начинается как правило с допроса потерпевшего если...
33708. Особенности расследования изнасилования в ситуации, когда насильник незнаком с жертвой 17.16 KB
  по объекту преступления кто подвергся изнасилованию не находилось ли потерпевшая в беспомощном состоянии не обладает ли потерпевшая признаками наличие которых является отягчающим обстоятельством несовершеннолетие потерпевшей. При этом устанавливается является ли объектом преступления половая свобода потерпевшей или ее здоровье достоинство а также общественное отношениеличная собственность потерпевшей. По объективной стороне где и когда совершено изнасилование или покушение на него каким способом какое насилие было применено в...
33709. КРИМИНАЛИСТИЧЕСКАЯ ХАРАКТЕРИСТИКА ПРИСВОЕНИЙ И РАСТРАТ 23.1 KB
  В качестве свидетелей по делам о присвоении допрашиваются: 1 заявители обратившиеся в правоохранительные органы с сообщением об известном им факте хищения; 2 исполнители и очевидцы производственных и техниковспомогательных операций связанных с механизмом присвоения; 3 бухгалтерские и банковские работники проводившие соответствующие финансовые операции; 4 участники подготовки заключения и технического обеспечения сделок прикрывавших противоправные действия расхитителей; 5 работники контролирующих инстанций аудиторских организаций...
33710. Расследование дел о присвоении или растрате 16.68 KB
  Методами предварительной проверки служат: изучение нормативов регламентирующих деятельность организации анализ особенностей ее деятельности и связанных с нею организаций; ревизия; внезапная инвентаризация; истребование документов отражающих сомнительные операции с материальными ценностями или денежными средствами; объяснения должностных и материально ответственных лиц причастных к сомнительным операциям и контролю за ними; поручения органам дознания провести оперативные мероприятия. Изымаются все имеющиеся у них документы в том числе...
33711. ОСОБЕННОСТИ РАССЛЕДОВАНИЯ ВЗЯТОЧНИЧЕСТВА 12.3 KB
  Примерными действиями следователя в этом случае являются: а допрос взяткодателя; б задержание взяткополучателя с поличным перед этим если есть такая возможность проводят осмотр предполагаемого предмета взятки а после задержания личный обыск взяткополучателя иногда его освидетельствование; в допрос взяткополучателя; г обыски по местам жительства и работы взяткополучателя наложение ареста на его имущество; д выемка и осмотр документов; е допросы свидетелей;...
33712. Методика расследования фальшивомонетничества 12.75 KB
  Обстоятельства подлежащие установлению: имел ли факт сбыта или изготовления поддельных денег и ценных бумаг; каковы номинал количество степень сходства; время и место подделки; способ изготовления; причиненный ущерб; кем совершено преступление; условия способствовавшие совершению преступления. На первоначальном этапе расследования в данной ситуации проводятся: допрос задержанного об обстоятельствах появления у него фальшивок и их реализации осмотр поддельных денег осмотр места происшествия допросы свидетелей если они есть назначение...