37438

Икемділік ұғымы. Сұраныс пен ұсыныс икемділігі

Курсовая

Менеджмент, консалтинг и предпринимательство

Рыноктық экономика – бұл сұраныс пен ұсыныстың үздіксіз арақатынасы. Мұндай қарым-қатынасты қарапайым моделінің тууы, экономикалық ғылым тарихында үлкен маңызды дәуір болып саналады. Сол мезеттен бері екі ғасырдан астам уақыт өтсе де, рыноктық экономикамен теориялық танысу осыдан басталады. Өйткені осы модель арқылы барлық экономикалық процестер ашылып көрсетіледі.

Русский

2014-03-28

154 KB

144 чел.

 

ЖОСПАР

[1] Кіріспе

[2] 1-тарау. Сұраныс заңы. Сұраныс қисығы

[3] 1.1 Сұранысқа бағалық емес факторлардың ықпал жасауы

[4] 1.2. Ұсыныс заңы. Ұсыныс қисығы

[5] 1.3 Ұсынысқа ықпал етуші факторлар

[6] 2-тарау. Икемділік ұғымы. Сұраныс пен ұсыныс икемділігі

[7] 2.1 Тұтынушылық мінез-құлық теориясының негіздері. Тұтынушылық таңдау

[8] 2.2 Сұраныс пен ұсыныстың Қазақстандағы экономикалық процестерге әсері

[9] Қорытынды

[10] Қолданылған әдебиеттер тізімі

Кіріспе

Рыноктық экономика – бұл сұраныс пен ұсыныстың үздіксіз арақатынасы. Мұндай қарым-қатынасты қарапайым моделінің тууы, экономикалық ғылым тарихында үлкен маңызды дәуір болып саналады. Сол мезеттен бері екі ғасырдан астам уақыт өтсе де, рыноктық экономикамен теориялық танысу осыдан басталады. Өйткені осы модель арқылы барлық экономикалық процестер ашылып көрсетіледі.

Расында-ақ кез келген сатып алу-сату актісіне екі феномен қатысады – “сұраныс” және “ұсыныс”, олардың шамасының үлкендігі рыноктағы мәмілесінің көлемі мен баға деңгейі арқылы анықталады. Ал рыноктық экономика бағалардың динамикасы мен мәмілелердің көлемі болып табылатындықтан, тек сұраныс шамасы (тұтынушының табысына әсер ете отырып) мен ұсыныс шамасын (өндірушінің пайдасына әсер ете отырып) реттеу арқылы оларды өзгертуге болады. Бұл макро және микроэкономика үшін әділді болып саналады.

Жоғарыда айтылғанмен рыноктық теорияның сұраныс пен ұсыныс анализіне көңіл бөлінетіні түсіндіріледі. Мұндай анализ макро мен микро экономиканы байланыстыратын жіп болып табылады.

Экономикалық ғылымда сұраныс пен ұсыныстың арасындағы қатынасты бөлшектеп қарастырғандай басқа сұрақ талданбаған шығар.

Неге бір ғасыр уақыт бойы политикалық экономиканың ядросын құрайтын, негізінде бағалар қаланатын сұраныс пен ұсыныс моделін атақты бір автор былай деп түсіндірді: «мұндай ұзақ өмір сүрудің себебі модельдің нақты шындықты көрсетуінде емес, анық және бірмәнді тұжырымға әкелуіне. Мұндай тұжырымдарды әртүрлі экономикалық проблемалардың анализіне қолдануға болады. Берілген модель жалпы шындық суретінен алыс, бірақ ол қарапайым формада кейбір шаруашылықта істеп тұрған күштерді суреттейді және шынайы өмірдің маңызды аспектілерін көрсетеді».

Біздің елімізде рынок енді дамып келе жатқандықтан, сұраныс пен ұсынысты зерттеу, Қазақстанның рыноктық экономикасының даму жолдарын оқуда өте маңызды болып табылады. Сонымен бірге сұраныс пен ұсыныс зерттеулерінің нәтижесін практикада пайдалана білу де өте маңызды. Қазіргі кезде сұраныс пен ұсыныс туралы мағлұматсыз практикада бірде – бір фирма өмір сүре алмайды. Міне, сондықтан мен осы проблеманы тереңдеп оқығым келді.

1-тарау. Сұраныс заңы. Сұраныс қисығы

Микроэкономикадағы негізгі мәселе - әртүрлі рыноктардағы тауарлардың бағасының құрылуына әсер ететін факторларды талдау. Альфред Маршаллдың концепциясы бойынша баға құрылудағы негізгі факторлар болып сұраныс, ұсыныс және оларға әсер ететін өндірістік шығындар, ресурстардың сиректігі, тауардың пайдалылығы, фирманың өндірістік мүмкіндіктері, уақыт интервалы және т.б. аталады. Микроэкономика сұраныс пен ұсынысты зерттеуден басталады.

Сұраныс төлем қабілеті бар қажеттілікті көрсетеді.

Сұраныс – бұл рыноктық баға құрылу процесіне әсер ететін жақтарының бірі.

Сұраныс деп белгілі бір уақыт аралығында тиімді бағаға сатылып алынуы тиіс тауардың мөлшері де аталады. Сонымен, сатып алушының ақша қаражатымен қамтамасыз етілген қажеттілік сұраныс немесе төлем қабілеттілік деп аталады.

Сұранысқа көптеген факторлар әсер етеді, олардың негізгісі болып баға аталады. Баға мен сұраныс шамасының арасында кері байланыс бар: бағаның көтерілуі сұранысты түсіреді және керісінше. Яғни неғұрлым баға жоғары болса, соғұрлым сұраныс төмен және керісінше, неғұрлым баға төмен болса, соғұрлым сұраныс жоғары. Бұл сұраныс заңы деп аталады.1

Баға мен сұраным көлемінің арасындағы байланысты график түрінде көрсетейік. Егер абцисса рынокта сатып алынған тауарлар саны, ал ординатада баға қозғалысын белгілесек, онда мынадай нәтиже болады.

Д қисығы экономикалық әдебиеттерде сұраным қисығы деп аталынады. Бұған бағаны түсірсек, онда баға өзгергенде сұраным көлемінің қалай өзгергенін көруге болады. Егер Р1 бағада сұраным көлемі Q1 болса, баға Р2 дейін төмендегенде сұраным көлемі Q2 дейін өседі және сол сияқты. Пайда болған қисық сұранымның біртіндеп азаю немесе кему заңын бейнелеп көрсетеді, (1 сызба) ал ол заңды былай деп тұжырымдауға болады, егер қайсыбір тауардың бағасы өссе (ал басқа шарттары тұрақты болса), онда осы тауардың аз санына сұраным болады. Бұл тәуелдікті басқаша да тұжырымдауға болады, егер рынокқа қайсыбір тауардың үлкен тобы түссе, онда тең шарттық жағдайда, ол онша жоғары емес бағамен өткізуі тиіс.2

Сұраным қисығының конфигурациясын және тұтынушының мінез - құлқын экономикалық теориядағы әйгілі 2 тиімділікпен немесе әсер мен түсіндіруге болады: табыс әсері және орнын басу әсері.3

Табыс әсері тұтынушының шынайы табысы мен сұранымының тауардың бағасы өзгергенде қалай өзгеретінін көрсетеді. Мысалы, алманың бағасы 3 есе арзандаса, (300 ден 100 теңге 1 кг үшін) сіз өзіңіздің тұрақты 3000 теңге табысыңызға 10 кг емес, 30 кг алма ала аласыз. Ал егер сіз алманың көлемін бұрынғы қалыпта сақтағыңыз келсе, яғни10 кг, онда қалған ақшаға ет, конфет және т. б. Сатып алуға болады. Бағаның төмендеуі сізді байытты және сұраным көлемін ұлғайтты.

Орынын басу әсері тауарға қатысты баға мен тұтынушының сұраным көлемінің арасындағы байланысты көрсетеді. Алманың бағасының төмендеуі басқа тауардың мысалы, алмұрттың бағасы төмендегенде арзандайды. Тұтынушы алмұрттың орнына 10 кг алма емес, 15 немесе 20 кг сатып ала алады (2 сызба).

Қарапайым тауар сатып алынғанда табыс әсері мен орнын басу әсері бір бағытта қозғалады, олар төменгегенде үлкен сұраным көлемін көрсетеді. Бірақ тұтыну сапасы жоғары емес төмен сапалы тауарлар бар (маргарин, шылым және т. б.). Осындай тауарларға баға төмендегенде бір жағынан сұраным өседі, екінші жағынан тұтынушы аз болса да байиды. Ал бай адам өзінің тұтынуынан төмен сапалы тауарларды алып тастайды. Егер төмен сапалы тауарлар тұтынушының шығындарында көп орын алмаса онда орнын басу әсері табыс әсерінен озып, тұтынушы шылымның көп көлемін сатып алады. Экономикалық теорияда мұндай жағдай да бар, яғни бағаның төмендеуі сұранымның төмендеуіне, ал бағаның көтерілуі сұранымның көтерілуіне әкеледі. Бұл жағдайды Гриффен нәтижесі деп атайды.

 Cұранымның біртіндеп кему заңының барлық тауарға қатысы бар. Оның себептерін анықтау қиын емес: олар бәрінен бұрын сатып алушылардың табыстарының шектеулігіне байланысты. Егер жоғары бағалы тауарды тек бай адамдар ғана сатып алса, бағаның төмендеуі тауарды сатып алуға, біріншіден, рынокқа жаңа сатып алушыларды әкеледі. Екіншіден, бағаның төмендеуі тұтынушыны қосымша тауар сатып алуға итермелейді. Сонымен бірге мынаны да атап өту керек, осы тұтынушының сұранымының өсуі тоқтағаннан кейін де, бағаның одан әрі төмендеуінде төмен деңгейдегі адамдардың өз қажеттерін өтей бастауы себепті рыноктағы сатып алу сомасы ұлғая береді.1 

Сұраным қисығы бойымен қозғалыс, баға өзгерісіне тәуелді тауардың сатып алынған мөлшері өзгерістерін көрсетеді. Бұл “сұраным көлемінің өзгеруі” деп аталады.

“Сұраным қисығы бойымен қозғалу” мен “сұраным қисығының қозғалуын” айыра білу керек.

“Сұраным қисығының қозғалысы” сұранымның бағалық емес факторлардың әсеріне өзгерген кезде айқындалады. Егер, мысалы, тұтынушылар әр бір баға бойынша осы тауардың көп мөлшерін сатып алғылары келсе, онда сұраным қисығы оңға “Д1”-деп “Д2”-ге ауысады. Тауарды аз қалау сұранымды азайтады және сұраным қисығын солға “Д1”-ден “Д3”-ке қозғалтады. Бұдан шығатын қорытынды сұраным қисығы бойымен қозғалыс пен сұраным көлемінің өзгерісі тауардың бағасы әсерінен болады және “сұраным қисығының қозғалысы мен сұранымның өзгеруі” бағалық емес факторлардың әсерінен болады.

1.1 Сұранысқа бағалық емес факторлардың ықпал жасауы

Сұраным заңына байланысты сұранымға ықпал жасаушы басты фактор – баға. Сонымен бірге бағалық емес факторлар да бар. Олар:

  •  тұтынушылар таңдауы (талғамы);
  •  сатып алушылар саны;
  •  сатып алушылар табысы;
  •  балама тауарлардың бағалары;
  •  қолайлы жағдайды күту;
  •  рыноктың көлемі;
  •  тауарлардың жеңілтіктері;
  •  халықтың өсімі жатады.

Тұтынушылар әр қашанда тауарды арзан сатып алғысы, ал өндіруші қымбат сатқысы келеді. Өндіруші тұтынушыға шекті максималды бағаны ұсынады.

Тұтынушылар таңдауы өте субъективті және оларды ескеру қиын, бірақ даму бағыттарын анықтауға болады. Бір тауарға тұтынушылар ұнатуы жағымды өзгерсе, ол сұранымды көбейтеді және сұраным қисығын оңға жылжытады. Керісінше жағдай сұранымды азайтады, қисықты солға жылжытады.

Сатып алушылар санының көбеюі сұранымды көбейтеді (мысалы, өмірдің ұзақтығының дәрі-дәрмекке сұранымды көбейтеді). Керісінше жағдай дәрі-дәрмекке сұранымды азайтады.

Табыс мөлшері әсері күрделі құбылыс. Көптеген тауарларға қатысты жағдайы табыстың көбеюі сапалы тауарларға сұранымның өсуіне әкеледі. Сұранымы табыстың өзгеруіне тікелей байланыста өзгеретін тауарлар жоғарғы категориялы тауарлар деп аталады. Сұранымы табыстың түсуі кезінде өсетін тауарлар төменгі категориялы тауар деп аталады (мысалы, сары майдың орнына маргарин). Табыс өсуінің белгілі шектерінде сұраным өзгермейтін жағдайлар көп кездеседі.

Балама тауарлардың бағалары. Тауарлар әдетте 2 топты құрайды: алмастырушы (субститут) және толықтырушы (комплементарлы). Олар сұранымға әсер етеді. Толықтырушы тауарларда бір тауардың бағасының төмендеуі екінші тауардың сұранымының көтерулуіне әкеледі. Бұл тауарларға сұраным бір уақытта ұсынылады. Мысалы, фотоаппаратты сатып алу, пленканы сатып алуды тудырады. Егер фотоаппараттың бағасы өссе, пленкаға сұраным түседі. Екі өнім өзара алмастырылса, онда олардың біреуінің бағасы мен екіншісінің сұранымының арасында тура байланыс болады. Мысалы, кофенің бағасының өсуі, шәйге сұранымды өсіреді.

Болашақтағы бағаға қатысты тұтынушының күтуі, оның болуы және табыс өзгерістері мүмкін болатын сұранымды өзгерте алады.

Егер бағаның немесе табыстың өсуі күтілсе, онда тұтынушылар тауарды мол сатып алады да күнделікті шығындарды көбейтеді. Керісінше, баға мен табыстың түсуінің күтілуі тауарға күнделікті сұранымның азаюына әкеліп соғады.1

1-сурет.

Сұраныс көлемін сұраныстың өзінен ажырата білудің маңызы зор. Баға төмендегенде сұраныс көлемі өседі, ал сұраныстың өзі сол тауарға қажеттіліктің көрініс ретінде өзгермейді. Егер, әрбір бағада (жоғары, төмен) сатып алушылар осы тауарды көп сатып алатын болса, сұраныстың ұлғаюы туралы айтуға болады. Мысалы: жаздың ыстық күндерінде сусындар мен балмұздаққа сұраныс көбейеді. Бұл жағдайда d1, қисығымен қозғалмайсыз, өйткені қисық қозғалып жаңа қалыпта болады  d2  (1-сурет).

    Одан басқа атап өтетін нәрсе, сұраныс көлеміне бағадан басқа табыстар деңгейі, рынок мөлшері, басқа тауарлардың бағасы мен пайдалылығы өз әсерін тигізеді. Мысалы: сатып алушылардың орта табыстары өссе, онда басқа тең жағдайларда сұраныс қисығы  d1    оңға жоғары ойысады (1-сурет) бағаның сол деңгейіне Р1 сұраныстың өскен деңгейі сәйкес келеді.

1.2. Ұсыныс заңы. Ұсыныс қисығы

Ұсыным – бұл өндірушілердің сату үшін рынокта ұсынатын тауарларының мөлшері. Ұсынымның көлемі тауардың бағасы мен басқа факторларға тәуелді. Ұсыным шәкілі ұсыным тауарларының көлемі мен оның бағасының арасындағы тәуелділікті көрсетеді. Өндіріс ресурстары мен технологиялардың бағалары ұсыным шәкілінде тұрақты болып қалады, яғни өзгермейді.2

Баға неғұрлым жоғары болса, өндірушілер рынокқа өнімнің көлемін соғұрлым көп әкелгісі келеді және керісінше (3 сызба).

Баға мен ұсынылып отырған өнімнің мөлшерінің арасындағы тура тәуелділік ұсыным заңы деп аталады. Бұл тәуелділік графикалық түрде ұсыным қисығы S түрінде бейнеленеді,  бұл жерде S(supply) - ұсыным, P(prіce) - баға,  Q(quantіty) - мөлшер, сан.

Сұраным қисығына қарағанда ұсыным қисығы солдан жоғарылап оңға көтеріледі. Ұсыным көлемінің өзгеруі графикте SS ұсыным қисығының бойымен қозғалу ретінде көрсетіледі. Ұсыным көлемі тек тауардың бағасы өзгергенде ғана өзгереді. Ұсыным қисығының бойымен қозғалу мен ұсыным қисығының өзінің қозғалысын айыра білу керек.

Ұсыным қисығы егер осы тауарға шығындар тұрақты кезінде рынокта көп өнім ұсынылса, SS-тен S1S2-ге оңға қарай жылжыды. Тауардың ұсынымының азаюы ұсыным қисығын солға SS-тен S1S3- ке қозғалтады.

Ұсыным қисығының қозғалысы ұсынымның өзі бағалық емес факторлардың әсерінен өзгерген кезде болады. Бұл кезде ұсынымның өзгерісі туралы айтады.

Ұсыным қисығы бойымен қозғалу мен ұсыным көлемінің өзгеруі тауардың бағасының әсерінен болады.

Ұсыным қисығының өзінің қозғалысы мен ұсынымның өзгеруі бағалық емес факторлардың әсерінен болады.

1.3 Ұсынысқа ықпал етуші факторлар

Ұсынысқа ықпал етуші факторларға

  •  баға
  •  өндіруге кеткен шығындар
  •  технология
  •  өндірістің монополияда алатын орны
  •  басқа тауарлардың бағасы
  •  ресурстар бағасы
  •  салықтар мен озотациялар жатады.1

Ұсынымға ықпал етуші факторларға сонымен бірге сатушылардың саны, табиғат – климаттық жағдайлар жатады.

Ұсыным оның өзгерісін анықтайтын барлық факторлардың функциясы болып табылады:

               S=f (P,Pr,K,T,N,B)

Мұндағы Рr-ресурстардың бағасы, К-қолданатын технологияның мінезі, Т-салықтар мен субсидиялар, N-cатушылар саны, В-басқа факторлар.21

Ұсыныс детерминантаторы: ұсыныс қисығы сызығының өзгеруін тудыратын факторлар.

Ресурстар бағасы. Олардың түсуі өндіріс шығындарын азайтады және ұсынысты көбейтеді, яғни ұсыныс қисығын оңға жылжытады ресурстардың бағасының өсуі керісінінше әсер етеді.

Минералдық тыңайтқыштарға бағаның төмендеуі бидайдың  ұсынымын көбейтеді: жаңбырлатқыш қондырғыларға бағаның өсуі жүгеріні ұсынуды азайтады.

Технология. Оның жетілуі ресурстарға бағаны түсіреді. Жүгері зиянкестеріне қарсы тиімді инсектицидты жасау оның ұсынымын көбейтеді.

Салықтар мен дотациялар. Салықтың көтерілуі өндіріс шығындарын көбейтеді және ұсынымын азайтады, қисық солға жылжиды. Мысалы, шылымда акциз салығын көбейту олардың ұсынуды кемітеді.

 Басқа тауарлардың бағасы. Олар ұсыныс қисығын қалай болса да жылжыта алады. Мәселен, фирма егерде футбол доптарына баға өссе, баскетбол доптарының өндірісін азайта алады. Қой немесе шошқа етіне бағаның төмендеуі сиыр етін көбейтеді.

Бағаның өзгеруін күту. Болашақта мұнайға бағаның төмендеуінің күтілуі, мұнай компанияларынның ағымдағы ұсынысын көбейтеді.1

Ұсыным көлемі тауардың бағасы өзгергенде ғана өзгереді және ұсыным басқа фактолар өзгергенде өзгереді. Мысалы, жаңа технология пайдаланылды делік. Ол бұрынғы шығындарды өзгертпей көбірек өнім өндіреді, салық көбейеді, пайдалану да көбейеді.2

Шығындар екі үлкен категорияларға бөлінеді: тұрақты және өзгермелі. Тұрақты шығындар дегеніміз өндірілген өнімдердің саны қандай болса да өзгермейтін шығындар. Оған үй-жайды жалдаудың төлемі, саймандарға жұмсалған шығындар, басқару және әкімшілік қызметкерлерінің ақысы кіреді. Егер абцисса өсіне өнім көлемін Q, ал ординат өсіне C шығындарын салсақ, онда тұрақты шығындар FC абцисса параллель тік сызық болып көрінеді.

Өзгермелі шығындар өндіріс көлеміне тікелей байланысты өзгереді. Олар жұмыс күші және шикізаттар сатып алуға жұмсалған шығындарға байланысты. Өзгермелі шығындардың өсуі біркелкі емес (VC), нөлден бастап өндіріс өскен сайын олар алдымен өте тез өседі, содан соң өндіріс көлемі ұлғайған сайын жаппай өндірісте үнемдеу факторы білінеді де, өзгермелі шығындардың өсуі өнімнің ұлғаюына қарағанда баяулай түседі. Ал, өнімділіктің азаю заңының әрекеті басталғанда өзгермелі шығындар қайтадан өндірістің өсуін басып озады.

Жалпы барлық шығындар (ТС) өндірістің әрбір нақты деңгейіндегі тұрақты және өзгермелі шығындардың жиынтығын көрсетеді: VC  пен FC жинақталуы VC сызығының OF деңгейіне жоғары көтеріледі.1

Барынша арзан әдіспен өнім өндіруге байланысты қосымша шығындарды шекті шығындар дейміз. Шекті шығындар- n, бірліктік өндірістің шығындары мен n-1 бірліктік өндірістің шығындарының айырмашылығы ретінде табылады:

МС = ТСn-ТСn-1

2-сурет.

Ұсынысқа әсер ететін басты  фактор  -  өндіріс шығындары. ондықтан, егер техникалық прогрестің жетістіктерін пайдалану нәтижесінде немесе алуан шаруашылығына қатысты болса, қолайлы ауа райы жағдайында өндіріс шығындарын азайту ұсыныс қисығы оңға төмен ауысады (2-сурет).

      Ұсыныстың көлемі тұрақты Р1  бағадан Q1    ден  Q2  дейін өседі.  Қаралған қисықтар, (өздерін ғана алсақ) баға өзгергенде сатып алу және сатумен не болатынын көрсетеді.  

1.4 Сұраныс пен ұсыныстың өзара әрекеттері

Егер мемлекет рыноктық механизмге араласпаса, яғни бағаны қадағаламаса, бәсекелік рынокта сұраным мен ұсынымның арасында тепе-теңдік орнайды және тауардың рыноктық бағасы мен оның жалпы көлемі белгіленеді.

Ұсыным көлемі сұраным көлеміне сәйкес келгенде тепе-тең баға пайда болады.

Сұранымның артуы тепе-тең баға мен тауардың тепе-тең мөлшерін өсіреді.

Сұранымның кемуі тепе-тең баға мен тауардың тепе-тең мөлшерін кемітеді.

Тауарға ұсынымның өсуі тепе-тең бағаның азаюына және тауардың тепе-тең мөлшерінің көбеюіне әкеледі.

Ұсынымның кемуі тепе-тең бағаның өсуіне және тауардың тепе-тең мөлшерінің азаюына әкеледі.

Сөйтіп, рынокта сұраным мен ұсыным барлық кезде тепе-теңдікте бола алмайды, бірақ рынок тепе-теңдікке ұмтылады.1

Cонымен, тепе-теңдік баға-бұл баға мен тауардың мөлшерінің өзгерістері теңелген жағдайдағы сатып алу мөлшері мен сату мөлшері үйлесетін баға.

Егер, баға тепе-теңдіктен жоғары болса, онда ұсыным сұранымнан асып кетеді де, нәтижесінде тұтынушыда артықшылық болады немесе керісінше – мұқтаждық туады.

Жоғары баға өндірушілерді көп өнім өндіруге итермелейді. Мұндай бағада сатып алушылар саны азаяды. Өндірілген өнімнің аз бөлігі ғана сатылуы мүмкін. Ал қалған бөлік молшылық болып қалады. Молшылық - ұсынымның сұранымнан асып кетуі. Молшылық бағаның төмендеуіне әкеледі. Бағаның одан әрі төмендеуі өндірістің қысқаруына, сұраныстың көбеюіне әкеліп, сұраным мен ұсыным теңеседі. Баға одан әрі төмендегенде сұраным ұсынымнан асып кетеді. Бұл дефицит деп аталады.2 

Тепе-теңдік баға көптеген факторлардың әсерінен өзгеруі мүмкін, олардың ең маңыздысы – салық салу мен бағаны бақылау. Бұл мемлекет араласуымен іске асырылады.

Салық салу салдары тұтынушыларға да, өндірушілерге де теріс әсер етуі мүмкін, себебі, салықтың өсуінен баға өседі, яғни тұтынушы сұранымы азаяды, соның нәтижесінде өндіріс қысқарады.

Бұл кезде рыноктық тепе-теңдік нүктесі өте жоғары деңгейге жылжиды.

Рыноктық баға құруға мемлекеттің араласуы да сұраным мен ұсынымның тепе-теңдігін бұзады. Ол әлеуметтік маңызы бар тауарларға рыноктық тепе-теңдіктен төмен деңгейде баға белгілеуде мәжбүр ету арқылы көрсетіледі.

2-тарау. Икемділік ұғымы. Сұраныс пен ұсыныс икемділігі

Бір фактордың екінші факторға әсерінің нәтижесінде сұраным сезімталдығын анықтау үшін икемділік деген түсінік пайдаланылады.

Барлық факторлардың арасындағы ең қызықтысы баға немесе табыстың өзгерісіне сұранымның сезімталдығы және қиылысушы (жанама) икемділік болып табылады.

Сұранымның баға бойынша икемділігі баға 1% өзгергендегі сұранымның қанша процентке өзгергенін көрсетеді. Мысалы, бағаның 10% өскендегі автомобильдердің сату көлемнің өзгерісін анықтау керек.

Сұранымның табыс бойынша икемділігі тұтынушылардың табысы 1% -ға өзгергенде, сұранымның қанша процентке өзгергендігін көрсетеді. Мысалы, жергілікті халықтың табысы 12%-ке өзгеріп, яғни өскен кезіндегі автомобильге сұраным қалай өзгеретінін анықтау керек.

Сұранымның қиылысқан икемділігі А өнімнің сұранымының Б өнімінің бағасының өзгеруіне қаншалықты сезімтал екенін білдіреді.

Икемділіктің өлшем бірлігі болып икемділік коэффиценті табылады. Сұранымның баға бойынша икемділігі былай анықталады: 

               

Мұндағы,  -баға бойынша икемділік коэффициенті;

             Q-тауар саны;

              Р-тауардың рыноктық бағасы.

Тауардың бағасының өзгерісіне тұтынушылар реакциясы күшті, әлсіз және нейтралды болуы мүмкін. Олардың әрқайсысына сай сұранымдар бар: икемді, икемсіз, бірлік икемді, кәміл икемсіз, кәміл икемді.

- Икемді сұраным: егер бағаның азғана түсуі кезінде сату көлемінің елеулі өсуі. Икемді сұраным кезінде, бағаның 1%-ға түсуі сату көлемін 1%-дан көп мөлшерге көбейтсе, икемділік коэффициенті 1-ден көп болады.

- Икемсіз сұраным: егер бағаның елеулі түсуі кезінде сату көлемі азғана өзгерсе сұранымның икемсіздік коэффициенті 1-ден кіші болады.

- Сұраным бірлігі икемді: егер баға 1%-ға өзгергенде сату көлемі 1%-ға өзгереді. Бұл кезде икемділік коэффициенті 1-ге тең болады.

- Бағаға тәуелді болмағанда сұраным мөлшері өзгермейді. Бұл кәміл икемсіз сұраным деп аталады.

- Бағаның белгілі бір деңгейінен түссе, тауардың өткізу процесіне шек жоқтығын кәміл икемді дейміз.

Сұраным икемділігінің бағаға байланысты коэффициенті (Еd) сұранымның өзгеруінің осы өзгерісті шақырған бағаға өзгерісіне қатынасын көрсетеді.

Ұсыным көлемінің бағаның өсуіне байланысты өзгеруінің дәрежесі ұсынымның икемділігімен сипатталады. Ол ұсынымның икемділік коэффициенті көмегімен (Еs) өлшенеді.

Егер бағаның өзгерісі ұсынымды өзгертпесе, ұсыным икемсіз.

Ұсыным абсолютті икемді, егер тауардың бағасының (Р) азғана төмендеуі ұсынымды (Q) нөлге дейін қысқартады және керісінше баға өсуі ұсынымды арттырады.

Фирмалар ұсыным икемділігін 3 кезеңге бөліп қарастырады: қысқа мерзімді, орта мерзімді, ұзақ мерзімді.

Қысқа мерзімді кезеңде фирманың ұсынымды өзгертуге уақыты жоқ. Бұл қысқа мерзімді кезеңде ұсынымның абсолютті икемсіз екенін білдіреді.

Орта мерзімді кезеңде фирма резервтерін пайдаланады және өндірісті көбейтеді. Ұсыным икемділігі оң, яғни нөлден үлкен болады.

Ұзақ мерзімді кезеңде фирма ескі құралдарды жаңасымен ауыстыру арқылы өндірісті қайта құра алады. Бұл кезеңде икемділік коэффициенті максималды болады.

Шаруашылық практикасында икемділік анализі бөлім тауарлар мен қызмет көрсетулердің мөлшерін анықтауға, фирманың бағалық саясатын жоспарлауға, ұзақ мерзімді және қысқа мерзімді кезеңде шығынды азайтуға, табысты көбейтуге көмектеседі.

 Сұраныс  пен  ұсыныс  көлемдерінің тауардың рыноктағы бағасына тәуелділігі нақты қарауды керек етеді. Әр түрлі тауарлар бір-бірінен   сұраныс пен ұсыныстың бағаның өзгеруіне жауап беру деңгейімен ерекшеленеді. Сұраныс қисығының үш нұсқасын қарайық (3-сурет). Бұл жерде көңіл аударатын негізгі мәселе, сатып алушылардың сатушыларға төлейтін ақшасының жалпы сомасы болып табылады. Сатушының жалпы саудадан түсіргені барлық уақытта бағаны сатылған тауарлардың санына көбейткенге немесе РхО көбейтіндісіне тең. 3, а-суретте бағаның екі рет құлдырауы, сұраныстың да екі рет өскенін, ал жалпы саудадан түсімнің    өзгермегендігін сипаттайды. 3, б-суретінде бағаның үш рет төмендеуі сатып алудың екі рет қана өсуімен қосарланды және жалпы саудадан түсіргені кеміді.    

Басқа жағдай 3, в-суретінде көрсетілген. Саудадан түсім өседі, өйткені    баға кемігендіктен сұраныс көп өсті.

    Рыноктағы сұраныс көлемінің баға төмендегенде қандай мөлшерде өсетіні немесе баға өскенде кемитіні бағаға байланысты сұраныстың  икемділігінің дәрежесін сипаттайды.

2.1 Тұтынушылық мінез-құлық теориясының негіздері. Тұтынушылық таңдау

Тұтынушы таңдау іс-әрекеті моделі (мінез-құлқы) – тұтынушылардың әр түрлі тауарлар мен қызметтерге сұранымының қалыптасу процесі.

Тұтыну игіліктерін алу сферасындағы адамдардың әрекеттері санасына тәуелді және айқын болжауға келмейді. Алайды кез келген тұтынушы өмір салтынан бірқатар айрықша белгілерді табуға болады:

- тұтынушы сұранымы оның жеке бюджет мөлшеріне әсер ететін табыс деңгейіне тәуелді болады. Табысы шекті болғандықтан, тауарлар саны шекті.

- Әрбір тұтынушы өз ақшасына барлық мүмкін болатын заттарды, яғни жиынтық пайдалылықты барынша арттыруға ұмтылады (4 сызба).

- Орта қалыпты тұтынушының талғамының айқын жүйесі және әсемдік, сәндік көзқарасы бар.

- Тұтынушы сұранымына рынокта өзара алмасатын және бір-бірін толықтыратын тауарлардың бар немесе жоқ болуы әсер етеді.

Берілген заңдықтарға тіпті саяси экономика классиктерінің өздері назар аударған. Бүгінгі ғылым тұтынушы мінез-құлқын шекті пайдалылық теориясы және талғамсыздық қисықтары әдісімен анықтайды.

Пайдалылық немесе Ютиль (ағыл. utіlіty) – тұтынушының тауарлар және қызметтер жиынын тұтынудан алатын ләззаты немесе сезімдік қанағаттануы. Пайдалылық жалпы және шектіге ажыратылады.

Жалпы пайдалылық (total utіty-TU) – барлық игілік бірліктерін тұтынудан алған жиынтық пайдалылық.

Бұдан шекті пайдалылықтың ерекшелігі, ол жалпы пайдалылықтың өсіндісі болып табылады.

Шекті пайдалылық (Margіnal utіlіty-MU) – тауар немесе қызметтің бір қосымша бірлігін тұтынудан туындайтын қосымша пайдалылығы.

Өнімнің кез келген санының жалпы пайдалығын шекті пайдалылық көрсеткіштерін қосу арқылы анықтайды. Мысалы, тұтынушы 10 алма сатып алады. Олардың жалпы пайдалылығы 10 ютильге тең, егер 11-ші алма сатып алынса, онда жалпы пайдалылық өседі де 11 ютильге тең болады. Шекті пайдалық, яғни қосымша 11-ші алманы тұтынудан алған қанағаттану былай анықталады:

Пайдалылық максималды ету ережесі математикалық мәні былай өрнектеледі:

Тұтынушының бір тауарды тұтынудағы қанығуы мөлшеріне қарай ол үшін бұл тауардың субъективті пайдалылығы қысқарады. Мысалы, бірінші телевизорды алуға қажеттілік өте жоғары болса, екінші және үшінші телевизорларды алуға сәйкесінше төменірек болады. Бұл кемімелі шекті пайдалылық заңы әрекет ететінін көрсетеді.

Тауардың пайдалылығының төмендеуі екі салдарға әкеледі: табыс әсері және орын ауыстыру әсері. Бұл туралы айтып кеткен болатынбыз.

Тұтынушы іс-әрекеттік мінезінің терең түсіндірмесі шектеу және талғамсыздық қисықтары әдісімен беріледі.

Бюджеттік шектеу ақшалай табыстың тұрақты шамасында сатып алынатын екі өнімнің әр түрлі комбинацияларын көрсетеді. Мысалы, егер А өнімі (апельсин) 15 мың тг, В өнімі (алма) 10 мың тг тұрса, онда 120 мың тг. табысы бар тұтынушы бұл тауарды 12-ші кестеде көрсетілгендей әр түрлі комбинацияда сатып ала алады.

Бюджет шектеуінің орналасуы бірқатар факторларға тәуелді болады. Олардың ең бастысы ақшалай табыстың шамасы және өнім бағасы.

Ақшалай табыс әсері. Ақшалай табыстың өсуі бюджеттік шектеуді оңға жылжытады, ақшалай табыстың төмендеуі оны солға жылжытады.  

Баға өзгерісі әсері. Екі өнім бағасының нақты табыс өсуіне эквивалентті төмендеуі, графикті оңға жылжытады. Керісінше, А және В өнімдеріне бағаның өсуі графикті оңға жылжытады.

Талғамсыздық қисығы – бірдей тұтыну маңызы бар немесе пайдалылығы бірдей екі өнімнің әр түрлі комбинациясын көрсететін қисық. Мысалы, А (апельсин) және В (алма) өнімдері.

Айталық, тұтынушыға оларды қандай үйлесімде сатып алса да бәрібір болсын делік: 12 апельсин және 2 алма, 6 апельсин және 4 алма.

Екі өнімнен құралған барлық жиындардың тұтынушы үшін пайдалылығы бірдей. Бір өнімнің қандай да бір санынан бас тарту арқылы жоғалтқан пайдалылықтың орны басқа өнімнің қосымша санынан алынатын пайдамен толтырады. Бірақ, пайдалылық деңгейі бойынша ажыратылатын талғамсыздық қисықтарының жиындары да бар.

Талғамсыздық қисықтарының бұндай әулеті талғамсыздық картасы деп аталады.

Тұтынушы мінез-құлқын түсіндіруге талғампаздық қисықтары тұрғысынан көзқарс тұтынушы бюджетіне және талғампаздық қисықтарына негізделеді.1

4-сызба

а)

TU max

                                                                                                                                                                                                                                                      Q

0                                                                      A        B  

б)                      

MU

                                                                                 Q

0                                                            A       B

2.2 Сұраныс пен ұсыныстың Қазақстандағы экономикалық процестерге әсері

Бұл бөлімде біз Қазақстандағы экономиканың әртүрлі салаларына сұраным мен ұсыным заңдарының практикадағы әсерін талқылаймыз.

2001 жылы Қазақстанда электроэнергия мен оның өндіруіне сұраным мен ұсыным өседі. Ұлттық электрлік желілер қайта құрылады. Алда Қазақстанның Солтүстік және Оңтүстік жүйелерін біріктіру жоспарлануда. Бұл туралы “Транзиттік экономиканың шарты бойынша энергетикадағы заңдылық пен реттеушілік” атты өткен конференцияда энергетика мен минеральді ресурстар Министерствосының мемлекеттік энергетикалық қадағалау Комитетінің төрағасының орынбасары Есет Жұмабеков айтты.

Азиаттық энергетикалық рыноктың жағдайын талқылау үшін Алматыға Армения, Грузия және АҚШ мемлекеттерінің өкілдері келді. Олар екі негізгі мәселелерді көтерді. Бірінші – коммерциялық энергетикалық кәсіпорындарды мемлекеттік реттеу. Қазақстан үшін бұл өте актуалды, өйткені салаларды реформалағаннан бері (1995 жылдан бастап) өкімет энергетикалық саламен байланысты заңдарды өзгертуге тиіс болып отыр. Екінші – электроэнергияның көтерме сауда рыногы. Бұл сұрақ та біздің елімізге маңызды, себебі Қазақстанда ЖЭО көп, олар жылу мен электр өндіреді. Олар бәсекелестікте тек қана электроэнергияны өндіруге мамандандырылған компаниялардан артта қалады.

Есет Жұмабековтың ойынша мемлекеттің энергетикалық рыногында осы жылы электроэнергияны жеткізуші ЖЭО болады. Ол Жамбылдағы ГРЭС мысал етіп келтіреді. Есет Жұмабеков егер Қазақстанның осы кәсіпорынды тұрақты тиелімдеуге шамасы жетпесе, онда оны көгілдір отынның жетпегенінен әлсіремейтін Ресейге беруге тиіс деп санайды. Қазір бұл кәсіпорын еліміз үшін пайдалы емес. Әзірге энергетикалық қуаттың артылуы болып жатқан Солтүстік және Шығыс Қазақстаннан басқа аймақтар көрші мемлекетке тәуелді болып отыр. Атырау және Маңғыстау облыстары айрықшылыққа жатады. Батыс Қазақстан және Ақтөбе аймақтары өздері пайдаланып отырған электроэнергияның 68%-ын импорттап отыр. Дегенмен де өкінішті ағаттықтарға қарамастан Қазақстанның энергетикалық рыногында тұтас ахуал тұрақтанып отыр.

Зерттеулер 0,2 немесе 0,25 реттікте ауылшаруашылық өнімге деген сұраным икемсіз екенін көрсетеді. Ауа-райының қолайлығына немесе өндірістің тиімділігінің өсуіне байланысты ауылшаруашылық өнімнің молаюы ауылшаруашылық өнімнің бағасын және шаруалардың жиынтық түсімін (табыс) бір жола азайтады. Өнімге деген сұранымның икемсіздігі шаруалар үшін үлкен егіннің алымы ұнамсыз екендігін білдіреді. Саясаткерлер үшін шаруалардың табысының өсуі шаруалық өндірістің шектігіне байланысты екенін білдіреді.

Автоматтандырудың ықпалы, яғни шапшаң технологиялық процестің жұмыспен қамтылу деңгейіне ықпалы өндірілген өнімге деген сұранымның икемділігіне байланысты. Фирма жаңа технологиялық жабдықтар құрды, бұл технологиялық жұмыссыздыққа, 500 жұмысшының жұмыстан шығуына әкелді деп болжап көрелік. Сонымен бірге технологиялық процеске байланысты шығындардың азаюы мен тауарлардың бағаларының түсуіне әкелді. Енді фирманың тауарды сатуының көлеміне бағалардың түсуінің және керекті жұмысшылардың санының ықпалы өнімге деген сұранымның икемділігіне байланысты. Икемді сұраным сатудың кеңейтуін қамтамасыз ете алады. Бұндай жағдайда фирмадан шығарылып тастаған жұмысшылар (бәрі немесе 500 ден де көбі) басқа бір фирмаға жұмысқа алынады. Сұранымның икемсіздігі сату көлемінің өсуі мен фирманың өндірісі көп болмағандығына байланысты жұмысшылардың кейбіреулерінің (немесе ешқайсысы) жұмысқа алынатынын білдіреді.

Үкімет қандай тауарлар мен қызмет көрсетулерді акциздеуді таңдай отырып, оларға деген сұранымның икемділігіне көңіл бөледі. Мысалы, белгілі бір өнімге 1 доллар салық орнатылды деп ойлап көрейік, ал сатудың көлемі 10000 бірліктерді құрайды. Салық салудан түсетін табыс 10000 долларға тең екені айқын. Ал енді салық 1,5 долларға дейін көтерілсе, жоғары бағаға сату 5000 бірлікке, салық салудан түсетін табыс 7500 долларға түседі. Сұранымы икемді өнімге салықтың өсуі салық салудан түсетін табыстың қысқаруына әкеледі. Бұл заң шығарушыларды акцизді салық қабылдай отырып, сұранымы икемсіз өнімді, мысалы алкогольді ішімдіктер және темекілерді іздеуге итермелейді.

Қорытынды

Қорытындыда айтылғандардан ең маңыздысын бөліп көрсетейік.

    1. АҚШ-та және басқа да аралас экономикалы елдерде ресурстарды бөлуге қатысты шешімдерді бағалар жүйесі арқылы іске асырады. Бағалар рынокта анықталады: бұл рыноктар әртүрлі формада болады, бірақ олардың жұмыс істеуі сұраным мен ұсынымның базалық моделі арқылы қысылған түрде түсіндірілуі мүмкін.

    2. Сұраным көлемі – бұл  берілген рынокта тұтынушының белгілі бір уақытқа (мысалы, бір күнге немесе бір жылға) сатып алғысы келген тауар саны. Сұраным көлемі тауардың бағасына және де басқа факторларға тәуелді, олардың ішінде ең маңыздылары – баламалы тауарлардың бағалары, тұтынушылардың табыстары, олардың таңдауы және күтілетін бағалар.

3. Сұраным шәкілі тауарға деген сұраным көлемі мен оның басқа факторлар өзгермегендегі бағасына тәуелді болып табылады. Сұраным қисығы – сұраным шәкілінің графиктік суреттемесі. Сұраным қисығы негізінен кемуші болады, бұнысымен ол сұраным көлемінің баға түскенде көтерілетінін көрсетеді.

4. Ұсыным көлемі – бұл берілген рынокта өндірушінің белгілі бір уақыт аралығында сатқысы келген тауар саны. Ұсыным көлемі тауар бағасы мен басқа да факторларға тәуелді, олардың ішінде ең маңыздылары - өндірістің негізгі көздері (физикалық капитал), өндірушінің қолы жететін технология, өзгермелі өндіріс ресурстарының бағалары, яғни өндірушінің шығынын анықтайтын барлық факторлар.

5. Тұтынушының табысының өсуі қарапайым тауарға деген сұраным көлемін көбейтпейді, сұраным қисығын оңға қарай жылжыта отырып, баға мен көлемді өсіреді. Тұтынушының табысының өсуі төмен сапалы тауардың сұраным қисығын солға қарай жылжытып, баға мен көлемді азайтады.

6. Бұрыштық коэффицинт мәні мен ұсыным қисығының жағдайы ең алдымен өндірістің шығындарымен анықталады, ал олар өз кезегінде технология мен өндіріс ресурстарының құнымен анықталады. Технологиялық кәміл өндірістің шығындарын қысқарта отырып, ұсыным қисығын оңға қарай жылжытып, тепе-тең баға мен тауардың шығару көлемін азайтады. Өндіріс ресурстарының біреуінің құны төмендегенде де осындай жағдай болады.

7. Ерікті рыноктық экономикада бағалар жүйесі “не өндіру”, “қалай” және “кім үшін” деген проблемаларды шешуге көмектеседі. Не өндіру рынокта әртүрлі тауарлардың сұраным мен ұсынымы арқылы анықталады. Қалай фирмалардың жақсы өнім өндіру әдісіне қатысты шешімдермен анықталады. Кім үшін тұтынушының әртүрлі тауарларға төлеуге қабілеті мен тілегі арқылы анықталады, ал олар бағаларымен анықталады.

8. Баға бойынша ұсыным икемділігі немесе ұсыным икемділігі бағаның проценттік молайтуына қатысты ұсыным көлемінің проценттік үлкейтілгенін көрсетеді. Ұсыным икемділігі нөлден үлкен немесе тең, ол ұсыным қисығы сатылас (тігінен) болғанда нөлге тең, ал ұсыным қисығы деңгейлес (көлденеңінен) болғанда шексіз болады.

9. Ұсыным икемділігі қысқа мерзімдегі кезеңге қарағанда, ұзақ мерзімді кезеңде жоғары. Бұл қысқа мерзімді кезеңде ұсыным қисығының ілгерілуі бағаның үлкен және санның (ұсыным көлемі) аз өзгерістеріне, ұзақ мерзімді кезеңде бағаның аз және санның үлкен өзгерістеріне әкелетінін көрсетеді.

Қолданылған әдебиеттер тізімі

  1.  Я.Ә. Әубәкіров, Қ. Нәрібаев, М. Есқалиев, Е. Жатқанбаев, Е.Байжұманов, С. Досқалиев, Ж. Жәйшебеков. Экономикалық теория. Алматы. “Қазақ университеті” баспасы, 1999 ж.
  2.  Я.Ә. Әубәкіров, Қ. Нәрібаев, М. Есқалиев, Е. Жатқанбаев, Е.Байжұманов, С. Досқалиев, Ж. Жәйшебеков. Экономикалық теория негіздері. Алматы. “Санат баспасы”, 1998 ж.
  3.  Экономическая теория (политэкономия). В.И. Видяпин, Г.П. Журавлева. Москва. Издательство Российская экон. академия. 2000
  4.  Нарықты экономиканың негіздері. Жүнісов Б.А., Мәмбетов Ұ.Е.  Ақтөбе, 1993, І-бөлім.
  5.  Курс экономической теории. М.Н.Чепурин, Е.А.Киселева.                                                                               Издательство Аса. 1998г..
  6.  С.С.  Мәуленова,   С. Қ. Бекмолдин,    Е.Қ. Құдайбергенов “Экономикалық  теория” оқулық  І-бөлім  Алматы  2004 ж.
  7.  Осипова Г. М.    Экономикалық  теория  Алматы  2002 ж.
  8.  Курс  микроэкономики: Учебник  для  Вузов.  – М.: Инфра - М, 1998г.
  9.  Экономическая   теория:   Практикум / Под. Ред.  

      Н.И.  Базылева, Л. В. Воробьевой.  2-ое изд.  Перераб. и  доп.

      – Минск:  БГЭУ, 2000 г.  

  1.   Основы  эконеомической  теории.  М. А. Сажина,

     Г. Г. Чибриков. Москва.  Издательство  Экономика  1999 г.   


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

47366. ИССЛЕДОВАНИЕ ХАРАКТЕРИСТИКИ ЦЕНТРОБЕЖНОГО НАСОСА. Исследование кавитационных свойств центробежного насоса 306.5 KB
  В ходе выполнения данной лабораторной работы мы исследовали и построили характеристики центробежного насоса, выбрали оптимальный режим работы, были построены характеристики
47367. Специфика проникновения информационно-коммуникативных технологий в жизнь современного российского общества 386.65 KB
  По мере накопления в обществе различных видов информации невиданными темпами возрастает интенсивность её потребления во всех сферах жизнедеятельности общества. Постепенно на первое место выдвигается содержательный аспект информации, её релевантность (значимость, существенность, важность) по отношению к деятельности людей
47368. Операционные системы (ОС) 35.42 KB
  Основная задача операционной системы (ОС) — это обеспечение управления процессом обработки информации взаимодействие между аппаратными, программными средствами и пользователем. В большинстве современных вычислительных систем ОС является основной, наиболее важной (иногда единственной) частью системного программного обеспечения.
47369. Проектирование маршрутных ТП механической обработки деталей 605.5 KB
  Имеется большое количество поверхностей, которые обладают несколькими направлениями доступа и могут обрабатываться или действительно обрабатываются с различных сторон. Для удобства проектирования рекомендуется пронумеровать обрабатываемые поверхности по их направлениям доступа
47370. Основные сведения о работе с программами обработки текстов, таблиц, презентаций, макетирования и верстки 66.3 KB
  В работе специалиста по СсО и рекламе с ПК значительная доля времени расходуется на создание, редактирование и печать документов. Привычные современному пользователю программы для работы с документами редко выпускаются на рынок как отдельные продукты.
47371. Компьютерная графика. Графическое представление информации 57.87 KB
  Графическое представление информации используется во многих областях визуальной коммуникации: от произведений изобразительного искусства, которое призвано будить у человека эмоции и вызывать чувство прекрасного, до всевозможных символов, например дорожных знаков, которые предназначены только для информативных целей и у опытных водителей могут даже не достигать области осознаваемого восприятия.
47372. Системы оптического распознавания текста 25.01 KB
  Системы оптического распознавания текста (Optical Character Recognition — OCR-системы) предназначены для автоматического ввода печатных документов в компьютер.
47373. Системы машинного перевода 24.33 KB
  Традиционный перевод текстов, т.е. без применения средств автоматизации, многих перестает устраивать, поскольку требует больших затрат времени и, главное, знаний и навыков. Благодаря возможностям компьютера появилась возможность перевода текстов без знания языка и достаточно быстро.
47374. Расчет внутрицеховой сети и электрофикация участка 112.21 KB
  Электрическая энергия - самый распространенный вид энергии, который используется человеком. На протяжении истории республики Беларусь электроэнергетика была важнейшим рычагом в осуществлении структурного и технического производства в народном хозяйстве.