47719

Практический курс башкирского языка

Книга

Иностранные языки, филология и лингвистика

Лексикология как раздел языкознания. Слово как основная единица лексической системы языка. Слово-единица языка, служащая для наименования понятий, предметов, лиц, действий, состояний, признаков, связей, отношений, оценок. Лексическое значение слова

Русский

2013-12-02

352 KB

61 чел.

МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ РФ

ФЕДЕРАЛЬНОЕ ГОСУДАРСТВЕННОЕ БЮДЖЕТНОЕ ОБРАЗОВАТЕЛЬНОЕ УЧРЕЖДЕНИЕ

ВЫСШЕГО ПРОФЕССИОНАЛЬНОГО ОБРАЗОВАНИЯ «БАШКИРСКИЙ ГОСУДАРСТВЕННЫЙ УНИВЕРСИТЕТ» НЕФТЕКАМСКИЙ ФИЛИАЛ

Кафедра башкирской филологии и журналистики

«Практический курс башкирского языка»

Рабочая учебная программа дисциплины

для студентов очной формы обучения специальности  

080105.65  Финансы и кредит

            

Составитель: к. филол.н., старший преподаватель Г. Г. Байбулатова

Нефтекамск  2011 г.

БЕЛЕМ БИРЕҮ БУЙЫНСА ФЕДЕРАЛЬ АГЕНТЛЫҠ

Юғары профессиональ белем биреү

Дәүләт мәғариф учреждениеһы

“Башҡорт дәүләт университеты”

Нефтекама филиалы

Башҡорт филологияһы кафедраһы

“Башҡорт теленең практик курсы”

080105.65 Финанстар һәм кредит специальносы буйынса көндөҙгө уҡыу бүлеге студенттары өсөн уҡыу-уҡытыу эш программаһы

(дауам итеүсе төркөмдәр өсөн)

Төҙөүсеһе: филол.ф.к., өлкән уҡытыусы Г. Ғ. Байбулатова

Нефтекама  2011  й.

Печатается по решению кафедры башкирской филологии  НФ БашГУ

(протокол №     от                                                 2011 года).

БДУ-ның Нефтекама филиалы башҡорт филологияһы кафедраһы ҡарары менән баҫыла (протокол №          ,                2011 йыл).

.

Содержание:

Пояснительная записка…………..……………………..……………..5

Тематический план ……………………………………………………..7

Содержание курса ………………………………………………...…....9

План практических занятий…………………………………………..18

Задания для самостоятельных работ……………………………….41

Дополнительные задания для развития речи……………………...42

Тестовые задания………………………………………………………51

Примерный перечень вопросов к зачету……………………………58

Технологическая карта………………………………………………..63

Методические рекомендации для

студентов и преподавателей………………………………………….66

Список основной и дополнительной литературы..............................................................................67

Пояснительная записка

 Предмет «Практический курс башкирского языка» изучается студентами  специальности «Экономика» в течение одного семестра,  который включает в себя  практические занятия и заканчивается зачетом. 

  Данная программа состоит из:

- тематического плана;

-  программы, которая включает в себя краткое описание фонетического и   

  грамматического строя башкирского языка и  упражнения;

-  заданий для самостоятельных работ;

-  текстов для чтения и перевода;

-  вопросов для зачета и тестовых заданий.

 Основной целью  данного курса является обучение студентов башкирскому разговорному языку, привитие уважения, интереса к башкирскому языку, культуре, литературе и истории республики.

 Задачи данной дисциплины: 1) ознакосмить с теоретическим описанием современного башкирского языка; 2) развивать и повысить речевую, письменную культуру.

 Требования к уровню освоения содержания дисциплины:

знать основные закономерности и этапы формирования лексико-фразеологической системы башкирского языка; системные связи слов и словосочетаний; основные законы сигармонизма; принципы орфографии башкирского языка.

уметь осуществлять фонетический анализ;

владеть понятийным аппаратом, навыками систематической работы с учебной, научной и справочной литературы.

 

 

Тематический план

(всего: практических занятий – 18 часов)

п/п

Темы

лекции

п/з

с/р

1

Введение.

Общее понятие о языке. Башкирский язык – национальный язык башкирского народа.

2

2

2

Диалекты башкирского языка.

2

3

Национальный язык и государственный язык. «Закон о языках народов РБ». Пути реализации закона.

2

2

4

Лексический  строй башкирского языка

2

2

5

Фонетический строй башкирского языка

2

6

Морфологический  строй башкирского языка

2

2

7

Синтаксический строй башкирского языка

2

8

Фонетика. Звуки и буквы башкирского языка. Классификация согласных и гласных звуков башкирского языка. Сингармонизм. Ударение. Типы ударений  в башкирском языке. Слоги.

2

2

9

Морфология. Имя существительное. Грамматические категории имени существительного

2

2

10

Глагол. Положительная и отрицательная формы глагола. Личные глаголы. Времена глагола. Спряжение по лицам. Неличные формы глагола: причастие, деепричастие.

2

2

11

Имя прилагательное. Образование прилагательных. Степени прилагательных.

2

2

12

Числительное. Простые и сложные числительные. Виды числительных.

2

2

13

Местоимение. Виды местоимений

2

2

14

Наречие. Степени наречий.

2

2

15

Служебные части речи.

2

2

16

Синтаксис и пунктуация. Словосочетания. Главные  и второстепенныек члены предложения в башкирском  языке.

2

2

Всего

14

18

44

Содержание курса «Практический курс башкирского языка»

Тема № 1.  Введение.

Общее понятие о языке. Башкирский язык – национальный язык башкирского народа.

 Общее понятие о башкирском языке.

 Роль башкирского языка среди других родственных языков.

 Этапы развития письменности башкир.

 Башкирский литературный язык и его развитие.

Тема № 2.  Диалекты башкирского языка

  Восточный диалект башкирского языка.

  Южный диалект башкирского языка.

  Северо-западный диалект башкирского языка и его разделение на говоры.

Тема № 3.  Национальный язык и государственный язык. «Закон о языках народов РБ». Пути реализации закона.

 Башкирский язык – национальный язык башкирского народа.

 Башкирский язык – государственный язык в РБ, как язык республикообразующей нации.  

 Государственный язык – единое средство устного и письменного общения, обязательно в данной стране (республике) для ведения делопроизводства в учреждениях, судопроизводства, преподавания в школах, независимо от национального состава населения.

 Закон «О языках народов РБ», принятый законодательной Палатой Госсобрания РБ 21   января 1999 года. Одобрение Закона Палатой представителей Госсобрания РБ 5 февраля 1999 года. Закон «О языках народов РБ» - как гарант сохранения и равноправного развития языков всех народов РБ. Государственная программа на 2005 – 2006 гг. по сохранению, изучению и развитию языков народов РБ, выработанная на основе данного закона.

Тема № 4. Лексический  строй башкирского языка: многозначные и однозначные слова башкирского языка. Фразеологизмы. Антонимы. Омонимы. Синонимы. Их виды.

Лексикология  как раздел языкознания. Слово как основная единица лексической системы языка. Слово- единица языка, служащая для наименования понятий, предметов, лиц, действий, состояний, признаков, связей, отношений, оценок. Лексическое значение слова.

Однозначные и многозначные слова. Многозначность слова, т. е. явление полисемии. Прямое и косвенное значение слова.

Понятие о фразеологизмах. Виды фразеологизмов по грамматическому строю.

Антонимы. Контекстуальные антонимы.

             Омонимы, виды омонимов: лексические омонимы, омофоны, омоформы.

Синонимы, виды синонимов. Синонимичные ряды.

  Виды ударений. Ударение на последнем слоге слова. Ударение на первом слоге. Всегда ударные слова. Безударные гласные башкирского языка.

 Типы слогов: открытые и закрытые слоги башкирского языка.

Тема № 6. Морфологический  строй башкирского языка: имя существительное. Аффиксы  множественного числа. Категории принадлежности и сказуемости имен существительных. Категория падежа в башкирском языке.

Морфология как раздел грамматики, изучающая части речи, их категории и формы слов. Части речи башкирского языка. Принципы разделения частей  речи. Самостоятельные и служебные части речи башкирского языка. Модальные слова. Междометия. Звукоподражательные слова.

Имя существительное как часть речи. Грамматическое значение, морфологические и синтаксические признаки. Способы образований имен существительных в башкирском языке.

 Имена собственные и имена нарицательные. Правописание имен собственных.

 Категория рода в башкирском языке.

 Категория множественного числа имен существительных. Правописание аффиксов множественного числа.

Выражение принадлежности предмета какому-либо лицу или другому предмету в башкирском языке. Правописание аффиксов принадлежности. Изменение имен существительных в категории принадлежности.

 Значение категории сказуемости в башкирском языке. Правописание аффиксов сказуемости. Изменение имен существительных в категории сказуемости.

 Категория падежа имен существительных. Падежные аффиксы. Фонетические варианты падежных окончаний. Значение падежей. Падежные вопросы и аффиксы.

Тема № 7. Синтаксический строй башкирского языка: словосочетание. Виды словосочетаний в башкирском языке. Синтаксис простого предложения

 

        Синтаксис как раздел языкознания, изучающий словосочетания, предложения и тексты. Строение словосочетания и его грамматическое значение. Сочинительные и подчинительные словосочетания. Типы синтаксической связи слов в подчинительных словосочетаниях: ярашыу,һөйкәлеү, башҡарылыу, йәнәшәлек.

          Грамматическая основа двусоставного предложения: подлежащее и сказуемое.

 

 

 

План практических занятий

 Практическое занятие № 1

   Тема: Фонетика. Звуки и буквы башкирского языка. Классификация согласных и гласных звуков башкирского языка. Сингармонизм. Ударение. Типы ударений  в башкирском языке. Слоги.

Упражнения (Күнегеүҙәр)

1. Түбәндәге һүҙҙәргә фонетик анализ яһағыҙ:” элек”, “үҙгәреү”, “яуын”, “йүшкә”.

2. 10 ҡалын һуҙынҡылы, 10 нәҙек һуҙынҡылы һүҙҙәр уйлап яҙығыҙ.

3. Бер ижекле һүҙҙән башлап, мөмкин тиклем күп ижекле булған һүҙҙәр уйлап яҙығыҙ асыҡ һәм  ябыҡ ижектәрҙе билдәләгеҙ.

4. Түбәндәге һүҙҙәрҙәге тартынҡы өндәргә характеристика бирегеҙ: Дәүләт ултырышы,  Башҡарма комитет, ғариза, йәнлек.

Проверьте себя (Үҙегеҙҙе тикшерегеҙ)

1. Төп башҡорт һүҙҙәрендәге һуҙынҡыларҙы һәм рус теленән, рус теле аша Европа телдәренән  үҙләштерелгән һүҙҙәрҙә ҡулланылған һуҙынҡыларҙы атағыҙ, миҫалдар килтерегеҙ, уларҙың әйтелешен сағыштырығыҙ.

2.  Нимә ул сингармонизм законы?

3. Башҡорт телендә баҫымдың беренсе һәм икенсе ижеккә төшөүе тураһында һөйләгеҙ.    

Фонетик анализ яһау тәртибе:

Һүҙҙең баҫымын ҡуйырға; анализлана торған һүҙҙе ижектәргә бүлеп, баҫымлы һәм баҫымһыҙ (булһа) ижектәрҙе күрһәтергә; асыҡ һәм ябыҡ ижектәрҙе билдәләргә.

Һүҙҙәге хәреф һәм өн һандарын билдәләргә. Бер нисә өндө белдергән я, ю, е, е һәм өндәрҙе белдермәгән ъ, ь хәрефтәренә иғтибар итергә.)Һуҙынҡы һәм тартынҡы өндәргә характеристика бирергә.

Һуҙынҡы өнгә анализ:

Ирендәрҙең ҡатнашлығы буйынса ниндәй һуҙынҡы икәнен билдәләргә.

Ҡалын һуҙынҡымы, нәҙек һуҙынҡымы икәнен асыҡларға.

Тартынҡы өнгә анализ:

Әгәр һүҙ үҙләштерелгән булһа, рус теленән йәки рус теле аша башҡа телдән ингән  тартынҡымы икәнен әйтергә).

Яңғырау тартынҡымы, һаңғырау тартынҡымы икәнен билдәләргә.

Парлы тартынҡымы, парһыҙ тартынҡымы икәнен асыҡларға.

Анализ өлгөһө:

    Ҡая һүҙе ике ижектән тора: ҡа-я, икеһе лә асыҡ ижек. Баҫым икенсе ижеккә төшә.

Ҡая һүҙе  3 хәрефтән, 4 ( [ҡ] [а] [й] [а] ) өндән тора.

[ҡ] - төп башҡорт теле тартынҡыһы, һаңғырау, парлы.

[а] - төп башҡорт теле һуҙынҡыһы, иренләшмәгән, ҡалын һуҙынҡы, баҫымһыҙ;

[й] - төп башҡорт теле тартынҡыһы, парһыҙ, һәр саҡ яңғырау тартынҡы.

[а] - төп башҡорт теле һуҙынҡыһы, иренләшмәгән, ҡалын һуҙынҡы, баҫымлы.

   

 Практическое занятие № 2

Тема: Морфология. Имя существительное. Аффиксы  множественного числа. Категория падежа. Категории принадлежности и сказуемости имен существительных. Категория падежа в башкирском языке.

Упражнения (Күнегеүҙәр)

  1.  Үҙ аллы һәм ярҙамсы һүҙ төркөмдәрен күрһәткән таблица төҙөгөҙ.

  1.  Бирелгән һүҙҙәргә һорауҙар ҡуйығыҙ. Бөтә һүҙҙәргә лә һорауҙар ҡуйып буламы, ни өсөн?

    Өҫтәл, ҡәләм, өсөн, Башҡортостан, турғай, эшсән, йүгерә, бейек, кеүек, егәрле,

    өлкән, ҡыш, өләсәй, уф, ах, ура, сип-сип-сип, уҡый, һөйләй, егерме, минең, үҙе,

    һикһән биш, теге, был, эйе, моғайын, юҡ.

  1.  Тамыр, яһалма, ҡушма исемдәр ҡулланып 6 һөйләм төҙөгөҙ.

  1.  “Мәктәп”, “китап”, “гөл”, “ҡош”, “дәфтәр”, “бала” һүҙҙәрен эйәлек затында (берлектә һәм күплектә) төрләндерегеҙ.

  1.  «Уҡытыусы», «кеше», «башҡорт», «төрөк» һүҙҙәрен хәбәрлек затында төрләндерегеҙ. Һөйләмдәр төҙөгөҙ.

Проверьте себя (Үҙегеҙҙе тикшерегеҙ)

1. Тел ғилеменең ниндәй бүлеге морфология тип атала?

2. Үҙ аллы һүҙ төркөмдәрен һанап сығығыҙ, миҫалдар килтерегеҙ.

3. Ярҙамсы һүҙ төркөмдәрен һанап сығығыҙ, миҫалдар килтерегеҙ.

4. Үҙ аллы ла ярҙамсы ла һүҙ төркөмөнә ҡарамаған үҙенсәлекле һүҙ төркөмдәрен һанап сығығыҙ, миҫалдар килтерегеҙ.

5. Ниндәй һүҙ төркөмдәре исем тип атала?

6. Исемдәр нисек үҙгәрә?

7. Исемдәр яһалышы буйынса ниндәй төрҙәргә бүленә?

8. Ҡушма исемдәрҙең дөрөҫ яҙылышын аңлатығыҙ.

Упражнения (Күнегеүҙәр)

  1.  “Күл буйында”  тигән темаға хикәйә төҙөгөҙ. “Күл”  һүҙен 6 килештә лә ҡулланығыҙ һәм был һүҙҙең һөйләмдәге синтаксик функцияһын билдәләгеҙ.

  1.  Тәржемә итегеҙ, исемдәрҙең килеш формаларын билдәләгеҙ

Мамины глаза, бибилиотека университета, поехать в деревню, прийти из леса, любить Родину, жить у знакомых, уважать взрослых, наша машина, написать письмо.

  1.  Вставьте вместо точек нужные падежные окончания.

Мин… өсөн тыуған яғым… да матурырыаҡ, унан да ғәзизерәк ер юҡ донъя… . Ауыл… мин һәр саҡ һағынып ҡайтам да, моңһоуланып китәм. Әсәй… мине оҙатып ҡалған моңһоу күҙҙәр… күңел… мәңге уйылып ҡалыр, ахырыһы.

Проверьте себя (Үҙегеҙҙе тикшерегеҙ)

  1.  Башҡорт телендә нисә килеш формаһы бар? Һанап сығығыҙ
  2.  Нимә ул килеш ялғауҙарының фонетик варианттары? Уларҙы һанап сығығыҙ.
  3.  Урын-ваҡыт килеш формаһы нимәне аңлата?

 Практическое занятие № 3

Тема: Глагол. Положительная и отрицательная формы глагола. Личные глаголы. Времена глагола. Спряжение по лицам. Неличные формы глагола: причастие, деепричастие, имя действия, инфинитив.

Упражнения (Күнегеүҙәр)

1. Һүҙҙәргә ялғауҙар ҡушып яһалма ҡылымдар итеп яҙығыҙ: баш, йөк, гөр, ус, хуш, теш, һары, ах, яңы, йәш, ух, дөп, дуҫ, ҡат, дөрөҫ, тиҙ, аш.

2. Үҙ аллы һәм ярҙамсы ҡылымдар ҡулланып һөйләмдәр уйлап яҙығыҙ.

3. Ҡылымдарҙың нигеҙен билдәләгеҙ: башла, йөклә, ҡотла, тешлә, ишәй, аҡла, ағар, олоғай, һарғай, күгәр, ҡарай, йәһәтлә, тиҙлә, икешәрлә, берләш, дөрөҫлә, юҡһын, гөрлә, геүлә, зыңла, ахылда.

4. Хәҙерге, үткән һәм киләсәк замандарҙағы ҡылымдар ҡулланып һөйләмдәр төҙөп яҙығыҙ.

  Ялғауҙарын билдәләгеҙ.

5. Бирелгән һүҙҙәргә исем ҡылым яһаусы ялғауҙар ҡушығыҙ. Исем ҡылымдың барлыҡ һәм юҡлыҡ формаларын яһағыҙ: башла, эҙлә, ал, бир, тор, өҙ, уҡы, көл, йөрө, ултыр, һаҡла, ҡара, күр, уйла, онот.

6. Мәҡәлдәрҙе күсереп яҙығыҙ. Сифат ҡылымдарҙы табығыҙ.

   1. Ашыҡҡан ашҡа бешкән, әкрен барған ҡуянға еткән. 2. Күңел берлеге булған ерҙә кейем

       төрлөлөгө күренмәй. 3. Алтын-көмөш сыҡҡан ерҙән тыуған-үҫкән ил артыҡ. 4. Айырылған ҡаҙ

       тупланған ҡарғаға аш булған. 5. Торған илдән тыуған ил яҡшы. 6. Ат туйған ерендә, ир тыуған

        ерендә.

7. Түбәндәге һөйләмдәрҙе күсереп яҙығыҙ, нөктәләр урынына тейешле ялғауҙар ҡушығыҙ. Һөйләмдең мәғәнәһенә ҡарап, һәр береһенең аҙағынан йәйәләр эсенә һорауҙарын ҡуйығыҙ.

1. Ҡояш байы... та, тау биттәрен йәй көнөндәге кеүек үтә күренә торған зәңгәрлек түгел, ә аҡһыл

    еүеш томан баҫа ла эңерҙе һоро яһай. (Һ. Дәүләтшина.) 2. Айсыуаҡ, Яҙғы Йорт шишмәһенә

    ет..., теше сәңкегәнсе һыу эсте. (Т. Килмөхәмәтов.) 3. Улар, тар ғына тыҡрыҡтан сыҡ...,

   машинаны һулаҡайға бороп, Аҡҡолай күле буйлап киттеләр. (Т. Килмөхәмәтов.)

4. Хужалары яңы урынға күс..., ул урынды оҡшатмайынса, хатта мең километрҙан ашыу араны

   үтеп, элекке йәшәгән урынына ҡайтыусы бесәйҙәр ҙә була. (З. Ураҡсин.)

Проверьте себя (Үҙегеҙҙе тикшерегеҙ)

     1. Ҡылым тип ниндәй һүҙ төркөмөнә әйтәбеҙ?

2. Ниндәй ҡылымдар яһалма ҡылымдар тип атала?

3. Ҡылым яһаусы ялғауҙарҙы һанап сығығыҙ.

4. Ҡушма ҡылымдар ниндәй юлдар менән яһала? Миҫалдар килтерегеҙ.

5. Затһыҙ ҡылымарҙы һанап сығығыҙ. Миҫалдар килтерегеҙ.

 Практическое занятие № 4

Тема: Имя прилагательное. Образование прилагательных. Степени прилагательных.

Упражнения (Күнегеүҙәр)

 1.   Түбәндәге яһаусы -и,-ни ялғауҙарҙын  бирелгән һүҙҙәргә ҡушып, сифаттар яһағыҙ, уларҙы исем алдына килтереп, һөйләмдәр уйлағыҙ:  тарих, мәжбүр, ғилем, фән, ижад, шәхес, ғөмүм.  

2.   Һүҙбәйләнештәрҙе индереп һөйләмдәр төҙөгөҙ. Сифаттарҙың яһалышын, ниндәй һөйләм киҫәге булыуын аңлатығыҙ, яһаусы ялғауҙарҙың аҫтына һыҙығыҙ:

музыкаль һәләтлелек, әҙәби әҫәр, профессиональ йырсы, ғилми эҙләнеү, аҙналыҡ йөкләмә, морфологик юл, киске табын, емерек йорт.

3.   “ Батыр”, “ҡурҡаҡ”, “белдекле”, “булдыҡлы”, “булдыҡһыҙ”, “яҡшы”, “яман”, “ялҡау” һүҙҙәрен исемләшкән сифат итеп һөйләмдәр уйлап яҙығыҙ. Уларҙың һөйләмдең ниндәй  киҫәге булып килеүен билдәләгеҙ.

4. Бирелгән сифаттар эргәһенә ҡапма-ҡаршы мәғәнәләрен яҙығыҙ. Уларҙы дәрәжәләргә ҡуйып үҙгәртегеҙ, һөйләмдәр төҙөгөҙ: аҡ, бәләкәй, сөсө, кәкре, шат, ҡараңғы, йәйге, тәүге, уҫал, сибәр, һалҡын.

Проверьте себя (Үҙегеҙҙе тикшерегеҙ)

  1.  Ниндәй һүҙ төркөмө сифат тип атала?
  2.  Сифаттарҙың дәрәжәләрен һанап сығығыҙ, уларҙың аңлатҡан мәғәнәләре тураһында һөйләгеҙ.
  3.  Төп һәм шартлы сифаттарҙың айырмалы яҡтары тураһында һөйләгеҙ.

 Практическое занятие № 5

Тема: Числительное. Простые и сложные числительные. Виды числительных.

Упражнения (Күнегеүҙәр)

1. Ябай һәм ҡушма һандар индереп, 5 һөйләм төҙөп яҙығыҙ.

2. Составында һандар булған мәҡәлдәр, йомаҡтар уйлап яҙығыҙ. Мәҫәлән: алғанға алты ла аҙ, биргәнгә биш тә күп.

3.  Кәсер, тәртип, йыйыу, бүлем, сама һандарын индереп һөйләмдәр төҙөп яҙығыҙ.      Цифрҙар менән бирелгән һандарҙың дөрөҫ яҙылышына  иғтибар итегеҙ.

4.  Даталарҙы күберәк ҡулланып, үҙегеҙҙең автобиографияғыҙҙы яҙығыҙ.

Проверьте себя (Үҙегеҙҙе тикшерегеҙ)

  1.  Һандар башҡа  һүҙ төркөмдәренән нимәһе менән айырыла?
  2.  Һандар ниндәй төркөмсәләргә бүленә?
  3.  Ябай һандар ҡушма һандарҙан нимәһе менән айырыла?
  4.  Тәртип, бүлеү, йыйыу һандары  ниндәй ялғауҙар менән яһала?
  5.  Һандарҙың килеш менән үҙгәреүе тураһында нимә әйтә алаһығыҙ?   

 Практическое занятие № 6

 

Тема:  Местоимение. Виды местоимений.

Упражнения (Күнегеүҙәр)

1. Күп нөктәләр урынына тейешле зат ялғауҙарын ҡуйып һөйләмдәрҙе күсереп яҙығыҙ. Уларҙың затын, һанын асыҡлағыҙ.

  1.  Мин ирекһеҙҙән әле беҙ ултыртҡан ағасҡа ҡарай... (Ә. Вәхитов.) 2. Беҙ бер-ике кешене сығар... әле. (М. Буранғолов.) 3. Мин кешенең йөгөнә  инә алмай... Мин үҙемде бел... (М. Буранғолов.) 4. Улар ҡул биреш... (Р. Солтангәрәйев.) 5. Беҙ аулаҡлап һөйләшә... тип килгәй... (М. Буранғолов.)

2.        “Туған тел” темаһына хикәйә төҙөп яҙығыҙ.    Алмаштар ҡулланығыҙ, төркөмсәләрен билдәләгеҙ.

      “Һис кем”, “бер кем”, “һинеке”, “кем”, “нимә”, “был”, “шул”, “бындай” алмаштарын    килеш менән төрләндерегеҙ.

3. Бирелгән текстан алмаштарҙың төркөмсәһен билдәләгеҙ.

Ана, юлда бер йәйәүле кеше күренә. Ул алыҫтан ҡарағанда, себен кеүек кенә ҡыбырлай: ул, ашығып-ашығып, ауылға табан атлай. Әле ауыл ҡуҙғалмаған. Һәр кем яҙғы тәмле йоҡо эсендә, ә юлсы, меҫкен, тәмле йоҡоһонан мәхрүм. Ул теге ауылдан бик иртә ҡуҙғалғандыр.   Мин уға бик оҙаҡ ҡарап торҙом. Ул һаман ҡыбырлай, һаман ауылға яҡыная. Ул ауылға килеп инде.   Минең иғтибарымды йүнәлтерлек башҡа нәмә күренмәгәс, ҡыйыҡ башынан төшөп, урамға, ҡапҡа алдына, сыҡтым. (Д. Юлтый.)

Проверьте себя (Үҙегеҙҙе тикшерегеҙ)

  1.  Ниндәй һүҙ төркөмө алмаш тип атала?
  2.  Алмаштар, аңлатҡан мәғәнәләренә ҡарап, ниндәй төркөмсәләргә бүленә?
  3.  Алмаштарҙың һан һәм килеш менән үҙгәреүе тураһында һөйләгеҙ.

 Практическое занятие № 7

Тема: Наречие. Степени наречий.

Упражнения (Күнегеүҙәр)

1. Рәүештәрҙе төркөмсәләргә бүлегеҙ, уларҙы “рәүеш+ҡылым” һүҙ бәйләнеше итеп, өлгөләгесә яҙығыҙ: аяҡ үрә, аңламаҫтан, баштан-аяҡ, бер ни тиклем, йәйәү, быйыл, айыуҙай, юғары, аҙ, тәүҙә, йөҙ түбән,  әле генә, көнө буйы, бер юлы, бер талай, бергә, юрамал, бөтөнләй, алыҫ, ашыҡ-бошоҡ, ҡышын, әленән-әле, бушҡа, яҡын, әрәмгә.

Өлгө:                                              x

  1.  Төп рәүештәр: йәйәү йөрөй.

                                                        x

  1.  Ваҡыт рәүештәре: быйыл барҙы.

                                                           x

  1.  Урын рәүештәре: юғары күтәрелде.

                                                                     x

  1.  Оҡшашлыҡ рәүештәре: айыуҙай үкерә.

                                                                 x

  1.  Күләм-дәрәжә рәүештәре: аҙ сәселде.

                                                                          x

  1.  Сәбәп-маҡсат рәүештәре: юрамал һөйләшә.

2. Рәүештәр индереп һөйләмдәр төҙөгөҙ. Бер үк һүҙ  бер һөйләмдә - рәүеш, икенсеһендә сифат булһын. Йәйә эсендә уларҙың һорауҙарын ҡуя барығыҙ, ниндәй һүҙҙәрҙе асыҡлауын билдәләгеҙ.

3. Бирелгән рәүештәрҙе сағыштырыу һәм артыҡлыҡ дәрәжәләренә ҡуйып, ҡылым алдына килтереп яҙығыҙ. Уларҙы индереп һөйләмдәр төҙөгөҙ: һирәк, тәүҙә, тиҙ, юғары, алыҫ, аҙаҡ, әрәмгә.

4. Түбәндәге рәүештәрҙе индереп 5 һөйләм яҙығыҙ. Рәүештәрҙең һорауын, ҡайһы һүҙ төркөмөнә бәйләнеп килеүен, һөйләмдең ниндәй киҫәге булыуын билдәләгеҙ: яҡын, бая, бөгөн, һыбай, былтыр.

Проверьте себя (Үҙегеҙҙе тикшерегеҙ)

  1.  Ниндәй һүҙ төркөмө рәүеш тип атала?
  2.  Рәүеш ниндәй төркөмсәләргә бүленә?
  3.  Рәүештең сифат менән ниндәй оҡшаш һәм айырмалы яҡтары бар?
  4.   Рәүештәр яһалышы яғынан ниндәй төрҙәргә бүленә? Улар нисек яһала?
  5.  Рәүеш яһаусы ялғауҙарҙы һанап сығығыҙ, миҫалдар килтерегеҙ.
  6.  Рәүештәр һөйләмдең ниндәй киҫәге булып килә?

 Практическое занятие № 8

Тема: Служебные части речи..

Упражнения (Күнегеүҙәр)

1.  Кәрәкле теркәүестәр өҫтәп  һөйләмдәрҙе күсереп яҙығыҙ: 1) Ерҙә бәхет - - тыныслыҡ табылмай эҙләп кенә; бәхетте - - тыныслыҡты бирә тик хеҙмәт кенә. (М. Сиражи.) 2) Ай йөҙөнә көмөш яғып сыҡҡан, - - йондоҙҙар көмөш ялатҡан. (С. Кулибай.) 3) Айһылыу апайҙың тауышы - - көсәйеп, - - асыҡ булып яңғырай, - - тынып ҡала. (Ә. Бикчәнтәев.) 4) Ер, бөтә тәбиғәт ауыр һулыш ала, - - ямғыр юҡ бит, барлыҡ үҫемлектең, ашлыҡ - - йәшелсәләрҙең янып бөтөүе мөмкин. (Ж. Кейекбаев.) 5) Юлдаш был көндө айырыуса ҙур ашҡыныу, - - бер ни тиклем борсолоу менән көтөп алды. (З. Биишева.) 6) Саҡ ҡына ҡояш сыҡтымы, ҡоштар шунда уҡ пыр туҙышып урындарын алмаштыралар, - - һәр ҡайһыһы үҙ йырын дауам итә. (Я. Хамматов.)

     Теркәүестәр: хатта, һәм, ә, берсә, сөнки.

2. Түбәндәге һөйләмдәрҙе дауам итеп яҙығыҙ: 1) Ҡара болоттар ҡуйырғандан-ҡуйыра барҙы, ләкин - - . 2) Үткән йәй мин  ырҙын табағында эшләнем, ә - -. 3) Ҡыҙарып таң атты, һәм - -. 4) Ҡыш етте, шулай ҙа - -. 5) Урамға бөтә халыҡ ағылды, хатта - -.

6) Өфөгә мин барырмын йәки - -. 7) Минең атайым комбайынсы булып эшләй, ә - -.

8)  Йәмле яҙ көндәре етер, һәм - -.

Проверьте себя (Үҙегеҙҙе тикшерегеҙ)

  1.  Ниндәй һүҙ төркөмөнә теркәүес тип әйтәбеҙ?
  2.  Ябай һәм ҡушма теркәүестәргә миҫалдар килтерегеҙ.
  3.  Теркәүестәрҙең дөрөҫ яҙылышын һөйләгеҙ.

Частицы. Виды частиц. Союзы.  Междометия. Модальные слова. Слова подражания.

  1.  Бағаналап бирелгән миҫалдарҙа  бәйләүестәрҙән алда килгән һүҙҙәр ниндәй килештә тора?  

     Сағыштырып тикшерегеҙ, һөйләмдәр төҙөгөҙ.

тыныслыҡ өсөн, келәм шикелле, һунарсы кеүек

болонға табан, фермаға тиклем, елгә ҡаршы

дуҫтан башҡа, ярыштан һуң, байрамдан элек

2. Түбәндәге һүҙҙәрҙән һөйләмдәр төҙөгөҙ, киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышын аңлатығыҙ.

1) Ла, серемәҫ, ерҙә, ятһа, алтын. (Мәҡәл.) 2) Да, һөйлә, тура, ҡыйыш, ултырһаң. (Мәҡәл.) 3) Лә, була, көслө, күскәндә, ил. (Мәҡәл.) 4) Үк, әйткәйнем, көн, өсөнсө, һеҙгә, мин. (А. Таһиров. 5) Да, ҡалдылар, хәрәкәтһеҙ, йылан, да, алйырҙан, тә, үтмәне, күп. (А. Карнай.)

6) Та, маҡтанып, ғына, аҙ, Кәрим, ҡуйҙы. (А.Карнай.) 7) Та, Григорий Жуков, лә, әсәһе, Кәримдең, өгөтләп, уны, ҡаранылар. (А. Карнай.)

3. Түбәндәге ымлыҡтар менән үпкәләү, һөйөнөү, үкенеү, тыйыу, дөрөҫләү кеүек тойғоларҙы сағылдырған һөйләмдәр төҙөгөҙ: эй, әй (ә-ә-ә); әл-лә-лә; хи-ха; о, оһо; эһем-эһем, валлаһи; төс, сет; берәмәс, һәләк; ҡуйсале...

5. Һөйләмдәрҙәге ымлыҡтарҙың ниндәй хис-тойғоларҙы сағылдырғанын әйтегеҙ.

  1.  Уй-й, Иштуған, һәләк булдың бит! (З. Биишева.) 2) Гөбөрнатыр, үрә! Гөбөрнатыр, үрә! Үрә-ә-ә-ә! Үрә-ә-ә-ә! 3) Үпкәм шул тиклем ҙур һиңә, ләкин мин һине барыбер яратам... Уф... Йөрәгем! Уф! Башым! – тип килеп уянды. (Ж. Кейекбаев.) 4) Аһ, аһ! Уф! Уф! Уны (Шәмсиҙе) төрткөсләй- төрткөсләй урамға алып сыҡтылар. (Ғ. Хәйри.)

6. Бирелгән оҡшатыу һүҙҙәрен индереп һөйләмдәр төҙөп яҙығыҙ. Оҡшатыу һүҙҙәренең  

    мәғәнәләрен аңлатығыҙ: тырт-мырт, ялт-йолт, ем-ем, мыш-мыш, быжҡ-быжҡ, выжт-выжт, жыйт,

   келтер-келтер, шаҡ-шоҡ, зыңҡ, тыпыр-тыпыр, б-ә-ә-ә, ҡыйғаҡ, ҡа-ҡа-ҡа, ға-ға-ға, ки-ки-рикүк,

  мырау-мырау.

Проверьте себя (Үҙегеҙҙе тикшерегеҙ)

  1.  Бәйләүестәрҙең телмәрҙәге функцияһы ниндәй?
  2.  Ниндәй һүҙ төркөмдәренә киҫәксә тибеҙ? Киҫәксәләрҙең дөрөҫ яҙылышы тураһында һөйләгеҙ.
  3.  Ымлыҡтарҙың телмәрҙәге функцияһы тураһында һөйләгеҙ.
  4.  Оҡшатыу һүҙҙәре тураһында һөйләгеҙ, килтерегеҙ.

Практическое занятие № 9

Тема: Синтаксис и пунктуация. Словосочетание. Виды словосочетаний в башкирском языке.  Синтаксис простого предложения. Односоставные и двусоставные предложения. Виды односоставного предложения.

 

Упражнения (Күнегеүҙәр)

  1.  Һүҙбәйләнештәр араһындағы эйәртеүле бәйләнеш төрҙәрен табығыҙ.Ҡайһыһында башҡарылыу, йәнәшәлек, һөйкәлеү һәм ярашыу бәйләнеше икәнен күрһәтегеҙ.

 Ҡояшлы көн, бейеклеккә һикереү, кино ҡарау, ярыш башлана,һеҙҙең атығыҙ, тау йылғаһы, шишмә башы, уҡыр өсөн килгән, байтаҡтан тырышты, киләһе ҡунаҡтар, ут яҡтыһы, арҡыры бысҡы, ят тауыш, икешәр килограмм һоло, боронғо сәғәт, малайҙың исеме Иҙел, тракторсы булып эшләү, өс сәғәттән һуң, иртәгә иртән.

  1.  Беренсе бағанала бирелгән һүҙҙәрҙән теҙмә һүҙбәйләнештәр, икенсе бағанала бирелгәндәренән эйәртеүле һүҙбәйләнештәр яһап яҙығыҙ.

балалар, тәртипһеҙ, тырышып, йүгерә, мәктәптә, кешеләрҙе

был, кешеләр, уға, йыраҡтан, килделәр, йырлай-йырлай, һеҙ, кәрәк, кеше һымаҡ, баҡсаның, ояһы

  1.  Хәбәр, һорау, бойороу-өндәү, тойғо һөйләмдәр уйлап яҙығыҙ. Уларҙы дөрөҫ интонация менән уҡығыҙ.

  1.  Бирелгән йыйнаҡ һөйләмдәрҙе, кәрәкле һүҙҙәр өҫтәп, тарҡау һөйләмдәр итеп яҙығыҙ.

1) Ауыл тын. 2) Урамдар йоҡлаған. 3) Эттәр өрә. 4) Йондоҙҙар емелдәшәләр. 5) Таң атты.

6) Ҡояш сыҡты. 7) Кешеләр уянды. 8) Малдар баҡырҙы.9) Ҡоштар һайраны. 10) Көн башланды.

  1.  Бирелгән һорауҙарға ике кеше яуап бирһен: бер кешенең яуабы кәм, икенсеһенеке тулы һөйләмдәрҙән торһон.
  •  Нисәнсе йылдарҙа мәктәптә уҡының?
  •  Ғаиләгеҙҙә нисә кеше бар?
  •  Ауылға ҡайтҡаның бармы?
  •  Университетта уҡыуы оҡшаймы?
  •  Бөгөн концертҡа бараһыңмы?
  •  Бөгөн йоҡонан сәғәт нисәлә торҙоң?
  1.  Бер составлы һөйләмдәрҙе һайлап алып, төрөн билдәләп, рус теленә тәржемә итеп  яҙығыҙ.

     Башҡорт һәм рус телдәрендә улар тап киләме?  

  1.  Быйыл йәй күңелле үтте. Мин ауылда булдым. Бер көндө балыҡ тоторға барҙым һәм унда суртан тоттом. Өйгә ҡайтҡас, өләсәйем балыҡты бешерҙе. Бергәләп ашаныҡ. Йәй аҙағында ҡалаға ҡайтам. Мәктәпкә әҙерләнергә кәрәк ине. (“Ашҡаҙар” газетаһынан.)
  2.  Миңә лицейҙа бик оҡшай. Әсәйем менән атайым мине бында үҙ телемде белеү, милләтебеҙ рухында тәрбиәләнеү өсөн ебәрҙеләр.

     Тырышып уҡыйым. Башҡорт теле еңел бирелә. Башҡа телдәргә ҡарағанда, телебеҙ гүзәл.

                                                                                                                         (“Ашҡаҙар” газетаһынан.)

Проверьте себя (Үҙегеҙҙе тикшерегеҙ)

1.   Эйәртеүле һәм теҙмә бәйләнеш араһында ниндә айырма бар? Миҫалдар ярҙамында аңлатығыҙ.

2.   Ниндәй һүҙбәйләнештәр ярашыу, һөйкәлеү, башҡарылыу, йәнәшәлек тип атала? Миҫалдар килтерегеҙ.

3.   Әйтелеү маҡсатына ҡарап, һөйләм төрҙәре тураһында һөйләгеҙ. Миҫалдар килтерегеҙ.

Главные члены предложения в башкирском  языке

Упражнения (Күнегеүҙәр)

  1.  Жәлил Кейекбаев тураһында төрлө сығанаҡтарҙан мәғлүмәттәр табып, тексты тамамлағыҙ.

        Жәлил Ғиниәт улы Кейекбаев  - күренекле башҡорт ғалимы, яҙыусы һәм йәмәғәт эшмәкәре. Тел өлкәһендәге ғилми эшмәкәрлеге һәм әҙәби әҫәрҙәре менән ул фәнде һәм мәҙәниәтебеҙҙе үҫтереүгә ғәйәт ҙур өлөш индерҙе...  

  1.  Түбәндәге һүҙбәйләнештәрҙе эйәләр итеп һөйләмдәр төҙөгөҙ.

Дәүләт имтиханы, Дауыт Юлтый, урман юлы, Марат ҡурайсы, Башҡортостан Республикаһы, Урал менән Юлай.

  1.  Һөйләмдәпҙе уҡығыҙ. Күп нөктәләр урынына, һөйләмдең йөкмәткеһенә ҡарап, белешмәнән һүҙ һайлап алып, эйә итеп тултырып яҙығыҙ.

Ике аҙна … үткәндер. Иртәнсәк һаҡсыларҙы оҙаттым да йыуына башланым. Ҡолағыма … ишетелде. … баҫылһа, ишетелмәй. Төш ваҡытында сыҡһам, әлеге … һаман, бик әсенеп, кемделер саҡырған һымаҡ кешнәй. Хәҙер … яҡшы ишетелә. (Т. Сәғитов.)

Белешмә өсөн һүҙҙәр: ат кешнәүе, ваҡыт, ел, ат, тауыш.

Проверьте себя (Үҙегеҙҙе тикшерегеҙ)

1.   Нимә ул һөйләмдең грамматик нигеҙе?

2.   Аныҡлаусылар тураһында һөйләгеҙ. Тиң һәм тиң булмаған аныҡлаусыларға миҫалдар  

     килтерегеҙ. Уларҙа өтөрҙөң ҡуйылыу осраҡтарын һөйләгеҙ.

  1.  Өҫтәлмәлектәрҙең һәм аныҡлаусыларҙың оҡшашлыҡтары нимәлә?
  2.  Ниндәй һөйләм киҫәктәренә тултырыусылар тип әйтәбеҙ? Тура һәм ситләтелгән тултырыусылар тураһында һөйләгеҙ, миҫалдар килтерегеҙ.
  3.  Хәлдәр ниндәй төркөмсәләргә бүленә, уларҙың һәр береһе нимә аңлата?

Второстепенные члены предложения в башкирском языке.

Упражнения (Күнегеүҙәр) 

1.   Эйәрсән киҫәктәрҙе табығыҙ, уларҙың ниндәй һорауға яуап биреүен асыҡлағыҙ.

     1) Коридорҙан ут күҙле, зифа буйлы проводник ҡыҙ үтеп китте. (И. Абдуллин.) 2) Ағай-эне,

          аттарығыҙҙы ҡуйығыҙ ҙа беҙгә килегеҙ. (Н. Мусин.) 3) Уның яҙмышы– беҙҙең ҡулда.

         (Н. Мусин.)

4) Ал, ҡыҙыл, һары сәскәләр күҙҙәрҙе ялмап тора. (Р. Ниғмәти.) 5) Беҙ, мотор кешеләре, машина менән маҡтанабыҙ. (М. Кәрим.) 6) Ҡала миңә иҫ китмәле матур күренде. (М. Ғәли.) 7) Фатима бер һүҙ ҙә өндәшмәй, кәбән төбөнә уҙҙы. (Б. Бикбай.) 8) Миңлекамал, өндәшмәйенсә, ҡаҙан тирәһендә мәшәҡәтләнде. (Я. Хамматов.)

  1.  Түбәндәге хәл һөйләмдәрҙе тамамлағыҙ, төрҙәрен билдәләгеҙ.

 1) Маҡсатҡа ирешеү өсөн ... 2) 1919 йылдың мартында... 3) Тау артынан... 4) Быйыл йәй... 5) Батыр бер үлә... 6) Аҙ һөйлә... 7) Ҡунаҡ булһаң... 8) Ни сәсһәң... 9) Ямғыр яуыуға ҡарамаҫтан... 10) Башы сатнап ауыртһа ла...

4. Задания для самостоятельных работ

1. Составить рассказ на тему  «Моя семья» («Минең ғаиләм»).

Опорные слова для составления рассказа: атай, әсәй, олатай, өләсәй, һеңле, ҡусты, ағай, апай, ҙур, бәләкәй, татыу, дуҫ.

2. Составить рассказ по теме «В саду» (Баҡсала»).

  Опорные слова для составления рассказа: ҡыяр, һуған, кәбеҫтә, помидор (томат), редис, кишер, сөгөлдөр, йәшелсәләр, емештәр, ағастар, ҡыуаҡтар, тупраҡ, көрәк, тырма,  үҫә, өлгөрә, һыу һибеү, тәмле, әсе.

  1.  Составить рассказ на тему « Моя будущая профессия» («Минең буласаҡ һөнәрем»). 

Опорные слова для составления рассказа: киләсәктә, оҡшай, файҙалы, ҡыҙыҡлы, белемле, кәрәкле, ауыр, түҙемлелек

  1.  Дополнительные задания для развития речи

1. Сделать синтаксический анализ простого и сложного предложения.

 2. Сделать фонетический анализ по данному образцу:

 Башҡорт һүҙе 2 ижектән тора: баш – ҡорт, икеһе лә ябыҡ ижектәр. Баҫым икенсе ижеккә төшә. 7 хәреф, 7 өн.

Б - [б] – тартынҡы, яңғырау

А - [а] – һуҙынҡы, ҡалын, баҫымһыҙ

Ш - [ш] – тартынҡы, һаңғырау

Ҡ - [ҡ] – тартынҡы, һаңғырау

О - [о] – һуҙынҡы, ҡалын, иренләшкән, баҫымлы

Р - [р] – тартынҡы, яңғырау

Т - [т] – тартынҡы, һаңғырау.

3.   Сделать анализ слова по составу  по следующему образцу:

  Утынлыҡҡа – һүҙҙең тамыры – утын, - лыҡ – исем яһаусы ялғау, - ҡа - үҙгәртеүсе ялғау, төбәү килеш ялғауы, нигеҙе – утынлыҡ, яһалма нигеҙ.

4. Сделать морфологический анализ всем самостоятельным частям речи по следующим образцам:

 Исемдәргә морфологик анализ яһау тәртибе:

1.  Исемдең башланғыс формаhын табыу ( төп килеш, берлектә ).

2.  Яңғыҙлыҡ йәки уртаҡлыҡ исем булыуын әйтеү.

3.  Яhалышын билдәләү ( тамыр, яhалма, ҡушма ).

   4.  Ниндәй hанда, затта, килештә тора?

   5. Һөйләмдең ниндәй киҫәге булып килгән?

Анализ өлгөhө:

Еңгән hымаҡ яҡтырып, әкрен генә ал таң ата;

Моңланып, хәсрәтләнеп, ялҡау ғына аҡ ай бата.

Бер-бер артлы юҡ булып, күктә йондоҙҙар hүнә;

Таң еле ҡуйҙы иҫеп, япраҡтар аҙ-аҙ hелкенә.  ( F. Туҡай. )

Яҙма:

Йондоҙҙар – исем, тамыр исем, уртаҡлыҡ исем, күплектә, 3-сө затта, төп килештә, һөйләмдә эйә булып килгән.

Сифаттарға морфологик анализ яһау тәртибе:

Сифаттың башланғыс формаhы (төп,шартлы; яhалышы яғынан: тамыр, яhалма, ҡушма).

Сифаттың дәрәжәhе ( төп, сағыштырыу, артыҡлыҡ, аҙhытыу).

Һөйләмдең ниндәй киҫәге булып килеүе.

Анализ өлгөhө:

Пәрҙәнән сыҡты, асылды йәп-йәшел ҡыр hәм ялан.

Китте инде ҡап-ҡара ҡаплап ята торған сапан.  ( F. Туҡай. )

Яҙма:

Йәп-йәшел – сифат, башланғыс формаhы – йәшел, төп сифат, артыҡлыҡ дәрәжәhендә, яhалышы яғынан тамыр сифат, аныҡлаусы булып килгән.

Һандарға морфологик анализ яһау тәртибе:

Башланғыс формаhы ( төп hан ).

Составы ( ябай, ҡушма ).

Төркөмсәhе ( төп, рәт, бүлем, сама, йыйыу, кәсер).

Исем урынында килгән hандарҙың зат, килеш ялғауҙары.

Һандарҙың hөйләмдең ниндәй киҫәге булып килеүе.

Анализ өлгөhө:

Атаевсылар өсөнсө шахта районына hуғышып барып инделeр. Фашистар шахтаға утыҙлап ҡына кеше ингәнен күрҙеләр. Дошман көслө ут асты.

Яҙма:

 Өсөнсө hан, башланғыс формаhы – өс, ябай, рәт hаны, hөйләмдә аныҡлаусы булып килгән.

Алмаштарға морфологик анализ яһау тәртибе:

Башланғыс формаhы.

Ниндәй hүҙҙе алмаштырған?

Алмаш төркөмсәhе ( зат, күрhәтеү, hорау, билдәләү, билдәhеҙлек, юҡлыҡ ).

Заты, hаны, килеше.

Һөйләмдең ниндәй киҫәге булып килгән?

Анализ өлгөhө:

Эй ғүмерҙеңңғы сәғәте,

Һин миңә лә шулай күкрәп кил.

Уландарын иҫкә алғанда,

Онотмаhын мине лe Тыуған ил. ( М. Харис.)

Яҙма:

Һин – алмаш, исемде алмаштырған, зат алмашы, 2-се затта, берлек hанда, төп килештә, hөйләмдә эйә булып килгән.

   

Ҡылымдарға морфологик анализ яһау тәртибе:

Башланғыс формаһы (тамыр, нигеҙ).

Яһалышы (тамыр, яһалма, ҡушма).

Барлыҡ – юҡлығы.

Һөйкәлеше (бойороҡ, шарт, теләк).

Төркөмсәһе (исем, сифат, уртаҡ, хәл).

Заманы (үткән, хәҙерге, киләсәк).

Заты, һаны, күсемле-күсемһеҙлеге, йүнәлеше,

Һөйләм киҫәге.

Анализ өлгөһө:

Халҡым өсөн утҡа инһәм дә, ҡурҡмайым.   (Т. Йәнәби.)

Яҙма:

Инһәм – ҡылым, башланғыс  формаһы – ин, тамыр, барлыҡта, шарт һөйкәлешендә, 1 – се затта, берлектә, күсемһеҙ, төп йүнәлештә,  һөйләмдә шарт хәле булып килгән.

Рәүештәргә морфологик анализ яһау тәртибе:

Башланғыс формаhы.

Яhалышы ( тамыр, яhалма, ҡушма ).

Рәүеш төркөмсәhе ( төп, ваҡыт, урын, оҡшатыу, күләм-дәрәжә, сәбәп-маҡсат ).

Дәрәжәhе ( төп, сағыштырыу, артыҡлыҡ ).

Һөйләмдең ниндәй киҫәге.

Анализ өлгөhө:

Элек әсәhе эшләй торған эштәрҙе хәҙер инде ул үҙе шәп башҡара.

Яҙма:

Элек – рәүеш, ваҡыт рәүеше, төп дәрәжә, тамыр рәүеш, hөйләмдә хәл булып килгән.

5.Переведите тексты, напишите содержание на русском языке.

Өләсәйем.

Минең өләсәйем элек заводта эшләгән. Хәҙер ул өйҙә генә тора. Өләсәйем бик уңған. Ул тәмле итеп бәлеш бешерә. Ҡоймаҡты өләсәйем кеүек ҡойған кешене тапмаҫһың. Өләсәйемдең ҡулдары һис тик тормай. Ул йә йөн иләй, йә ойоҡбаш бәйләй. Беҙ өләсәйемде бик яряатабыҙ. («Йәншишмә» гәзитенән.)

Көләс булһын әсәйҙәр!

Әсәй! Ниндәй изге һүҙ. Был һүҙҙе ишеткәс тә, һәр кем үҙ әсәһен күҙ алдына килтерә. Беҙҙе кем ҡарай? Кем беҙҙең өсөн ҡайғыра һәм шатлана? Кем иркәләп һөйә? Әлбиттә, әсәй. Һәр кемгә үҙенең әсәһе матур ҙа, аҡыллы ла, эшсән дә, сабыр ҙа. Гел шат, көләс, тыныс булһын улар. («Йәншишмә» гәзитенән.)

Икмәк тураһында уйҙар.

Беҙҙең илебеҙ икмәккә бай. Магазиндарҙа төрлө печеньелар, булка, бойҙай һәм арыш икмәктәре тулып ята. Икмәк – ул йәшәү көсө, бөйөк бәхет!

 Ләкин игенде үҙе үҫтермәгән, аслыҡты Бер ҙә күрмәгән ҡайһы берәүҙәр икмәктең ҡәҙерен белмәй. Урамдарҙа икмәк һыныҡтарын типкелегәнде күрергә мөмкин. Шуға беҙҙең, оло быуын кешеләренең, эссе боша, күңеле әрней.

 Икмәк - бөтә халыҡ байлығы. Уны ҡәҙерләргә, хөрмәтләргә, һаҡларға кәрәк! (А. Гиталовтан.)

6. Тексты для чтения и пересказа содержания

Әсәйгә әйтмәҫһең

 Мараттың әсәһе магазинға киткәйне.

 Марат өс йәшлек һеңлеһе менән өйҙә ҡалды. Ул ҡыҙыҡ уйын уйлап сығарырға булды. Тартманан уйынсыҡ айыу балаһын алды ла бесәйҙең ҡойроғона бәйләне.

 Гүзәл көлөп ебәрҙе. Марат бесәйҙе иҙәнгә ҡыуып төшөрҙө, ҡыуалап йөрөтә башланы. Бесәй ҡурҡышынан өҫтәлгә, унан шкаф башына менде. Шкафтан комод өҫтөнә һикереүе булды, ваза өҫтәлгә төшөп, селпәрәмә килде.

 Марат ваза ватыҡтарын йыйып урамға сығарып ташланы. Ул һеңлеһенә вазаның ватылғанын әсәһенә әйтмәҫкә ҡушты ла туңдырма алып бирергә вәғәҙә итте. Һеңлеһе риза булды. Әсәһе ҡайтҡас ул: «Әсәй, ағайым менән бесәй вазаны ватманылар. Ағайым миңә туңдырма алып бирергә вәғәҙә бирҙе», - тине.

(С. Әпсәләмов.)

Икмәк

Икмәк – кешенең иң бөйөк асышы ул. Икмәкте күккә күтәреп маҡтар һәм данлар өсөн күпме кеше ҡәләм алған.

 Икмәк тәбиғәттең кешегә ихлас күңелдән биргән бер бүләге ул. Икмәк – бер ни менән дә алмаштырғыһыҙ ашамлыҡу ул. Беҙ унан башҡа һис ҡасан да тора алмайбыҙ.

 Халыҡ араһында икмәк хаҡында бик күп мәҡәлдәр таралған: иген – ил байлығы. Ул булһа, үҙең дә, малың да туҡ. Ул булһа, донъя теүәл, күңелдәр көр.

 Тормоштоң тотҡаһы, ризыҡтың ризығы булған икмәкте күҙ ҡараһындай ҡәҙерләгәнгә күрә лә атайҙарыбыҙ, ағайҙарыбыҙ колхоз яландарында уны тырышып, ҡәҙерләп үҫтерәләр.

(В. Нафиҡов.)

Салауаттың айыу менән алышыуы

 Йоҡоло күҙе менән Салауат ни булғанын тиҙ генә аңламаны. Ботаҡтар шытырлауын да, яҡынлаған нәмәне лә абайламаны. Тик һуңғы минутта ғына уның айыу икәненә төшөндө.

 Салауат ағастан һикереп төштө, теҙгенде ҡырҡыр өсөн айғырға ташланды. Айыу уның үҙенә килә башланы.

 Батыр бысағын ҡыҫып тотоп, дошманын көтөп, урынында ҡатып ҡалды.

 Бына хәнйәр айыуҙың тәненә еңеллек менән инеп ките. Салауаттың йөҙөнә ҡайнар тын бәрелде. Уның күкрәге ҡыҫылғандай, биле һынғандай тойолдо.

 …Салауат иҫкә килгәндә, япраҡтарҙы һәм күкте күреүгә шатланып тик ятты. Уның эргәһендә еңелгән йыртҡыс ята. Бәйле айғыр ҡурҡҡан күҙҙенең сите менән ҡарап, тын ғына тора.

 Салауат еңелгән дошманды һәм үҙен ҡарап сыҡты. Ул ҡайтырға сыҡҡанда, бер ҡарт ҡурайсы тап булды. Ул уның йәшен һораны. Салауат: «Ун дүрт йәштә», - тине.

(С. Злобин.)

Һабантурғай

 Еләк йыйып йөрөгәндә, алдыма бер ҡошсоҡ килеп төштө. Һорғолт мамыҡ менән ҡапланған, еңелсә ҡалтыранып торған был ҡошсоҡто мин тотоп алдым. Ул һабантурғай балаһы икән.

 Турғай балаһын алып ҡайттым. Уны иҙәнгә ебәрҙем, алдына ем һалдым, ем ҡуйҙым.

 Әсәйем эштән ҡайтты. Уға турғай балаһы хаҡында әйттем. Уның оҙаҡламай һайраясағын белдерҙем.

 Әсәйем: «Уны юҡҡа алып ҡайтҡанһың,һабантурғай иректә генә һайрай, ситлектә йәшәргә яратмай ул, хатта ерҙә ултырғанда ла һайрамайынса, тик һауала ғына һайрай», - тип һөйләне. Мин ул хәбәрҙе тәүләп ишеттем. Әсәйем ҡошсоҡто ебәрергә ҡушты.

 Мин уны яланға алып барҙым да ергә ҡуйҙым. Ул рәхмәттәр әйткән һымаҡ ҡаранды ла осоп ките һәм ялан киңлегендә юғалды.

 Йәй һайын мин ана шул ҡошсоҡ менән һаубуллашҡан ергә барам. Һабантурғайҙың һайрауын тыңлап ҡайтам. Ә ул миңә мин осорған турғай тауышы кеүек тойола.

(З. Хисмәтуллин.)

Батырҙар ҡалҡыулығы

 Ҡалҡыулыҡта утыҙлап кеше барлығын фашистар беләләр. Улар яңы көс менән атакаға ташландылар. Тирә-яҡта снаряд ярыла. Бына ете танк, улар артынан автоматсылар күренде.

 Егеттәр берҙәм яуап бирҙеләр: гранаталар ырғыттылар; дүрт танк яна ла башланы. Өсөһө кире боролдо. Өйөм-өйөм фашист кәүҙәләре ҡалды.

 Атака кире ҡағылды, ләкин ун егет һәләк булды.

 Дошман яңы атакаға ташланды. Өс йөҙҙән артыҡ автоматсылар өс яҡлап килә. Әммә егеттәр ҡаушап ҡалманылар. Фашистарға ут яуҙырҙылар. Гранаталар осто.

 Дошман үҙ мәйеттәренә һөрөнә-һөрөнә кире боролдо. Һәр һалдат унлаған фашисты юҡ ите. Ләкин көстәр тигеҙ түгел. Иллеләп фашист окоптарға килеп инде. Ҡул, ҡылыс һуғышы ките. Беҙҙекеләр ҙә кәмей бара. Шулай ҙа берәү ҙә сигенергә теләмәй.

 Бәрелеш оҙаҡ барҙы. Ике яҡтан да икешәр-өсәр генә кеше ҡалды. Иң һуңынан һуғышсы Ҡасимов йығылды. Шул саҡ һуңғы фашист та ҡапланды. Утыҙ егет шулай һуңғы һулыштарына сәҡлы батырҙарса һуғышты. Хәрби приказ үтәлде.

(К. Мәргән.)

Уҡыу - бәхет ул

 Блиндаж өҫтәлендә генерал Шайморатов нимәлер яҙырға ултырҙы. Уның йөҙөндә етди һәм уйсан көсөргәнешлек билдәләре күренә. Эргәһендә ултырған полковник генерал Шайморатовҡа: «Уҡырға бик яратаһығыҙ. Был һәйбәт ғәҙәткә ҡайҙан өйрәндегеҙ?» - тип һорау бирә. Шайморатов үҙенең бәләкәй саҡтағы тормошон һөйләй.

 Шайморатов ярлы ғаиләлә тыуған. Ул кеше ҡулында үҫкән, шуға ла йәштән уҡый алмаған. Ауыл балалары мәктәпкә йөрөгәндә, уны бай ҡамсылап мал аҙбары таҙартырға ҡушҡан. Ул 16 йәш тулғанда ғына кеше китабынан уҡырға, кеше ҡәләме менән яҙырға өйрәнгән.

 Башҡорт кавалерия дивизияһының командиры генерал Шайморатов йыш ҡына: «Уҡыу - бәхет ул. Уҡыу – кешенең күрке ул», - тип әйтә торған булған.

(Ә. Ихсан.)

Ярыҡ ялғаш

(әкиәт)

 Борон-борон заманда йәшәгән, ти бик һаран кеше. Ул шул тиклем һаран булған, хатта ҡарт әсәһенән бер телем икмәген дә йәлләгән. Был ҡылығы өсөн уға Һаранбай тигән ҡушамат биргәндәр.

 Бер ваҡыт ул шундай уйға килгән: «Был әрәмтамаҡ ҡарсыҡты шайтан упҡынына алып барып ташларға кәрәк». Шунан әсәһен кәрәкмәгән ярыҡ ялғашҡа ултыртҡан да теге  упҡынға алып киткән. Йөк тартырға ярҙамлашыр тип, үҙенең кесе малайын да алған.

 Киткәндәр ти, аталы-уллы ярыҡ ялғашты һөйрәп. Шайтан упҡынына төнләтеп кенә килеп еткәндәр. Һаранбай ялғашты түбәнгә этеп төшөрә башлаған икән, шул саҡта малайы:

 - Атай, ялғашты төшөрөп ебәрмә, өйгә алып ҡайтайыҡ, - тип ҡысҡырып ебәргән.

 - Нимәгә ул һиңә ярыҡ ялғаш?

 - Бәй, үҙең ҡартайғас, мин һине был упҡынға нимә менән килтереп ташлармын һуң?

 Һаранбайҙың сәстәре үрә торған. «Ысынлап та шулай була ҡалһа, эш харап бит!» - тип уйлаған да әсәһен кире алып ҡайтып киткән. Алып ҡайтҡас, ҡәҙер-хөрмәт итә башлаған.

Теге яҡҡамы, был яҡҡамы?

 Әлфиә ул саҡта бәләкәй ине әле. Әсәһе ҙур көҙгө алдындағы өҫтәлдән ҡыуып төшөргән өсөн, ул бик ныҡ үпкәләне.

 - Һеҙ мине гел әрләп кенә тораһығыҙ, мин һеҙҙән китәм, - тине.

 - Бар кит, -  тинек беҙ.

 - Китәм, - тине. Ботинкаларын алып кейҙе. Ләкин ботинкаһының бауҙарын бәйләй алманы. Бәйләй белмәй ине.

 - Бәйләп бирегеҙ, - тине. Әсәһе ботинка бауҙарын бәйләне.

 Әлфиә пальтоһын кейергә барҙы. Тик элгескә буйы етмәне.

 - Пальтомды бирегеҙ, - тине. Ағаһы пальтоһын алып бирҙе. Өҫтөнә кейеп алғас, ишеккә ынтылды. Тотҡаға үрелде, тағы буйы етмәне.

 - Ишекте асығыҙ! – тине. Мин ишекте астым.

 Әлфиә йүгереп урамға сыҡты ла ҡапыл туҡтап ҡалды. Ары ҡараны, бире ҡараны. Аҙаҡ килеп, ҡулын болғай-болғай минән һораны:

 - Теге яҡҡамы, бы яҡҡамы?

 - Белмәйем, - тинем мин.

 Ишек төбөндә баҫып торҙо-торҙо ла ул өйгә кире инде. Күрәһең, ҡайһы яҡҡа китергә белмәгәндер. Белһә, моғайын, китеп барған булыр ине.

(М. Кәрим.)

 

Тестовые задания

  1.  Хәҙерге башҡорт алфавиты ниндәй графика нигеҙендә төҙөлгән?
  2.  Латин графикаһы
  3.  Ғәрәп графикаһы
  4.  Төрөк графикаһы
  5.  Рус графикаһы

  1.  Башҡорт алфавиты нисә хәрефтән тора?
  2.  32 хәрефтән
  3.  38 хәрефтән
  4.  40 хәрефтән
  5.  42 хәрефтән

  1.  Башҡорт алфавитында нисә хәреф ике өндө белдерә?
  2.  өс
  3.  дүрт
  4.  биш
  5.  ике өндө белдергән хәреф юҡ

  1.  Ҡайһы  һүҙҙә ялғау дөрөҫ яҙылмаған?
  2.  Төҙөлөштөң
  3.  Ғалимдәр
  4.  Болоттоң
  5.  Башҡортмон

  1.  Ҡайһы юлда һүҙҙәргә ялғау дөрөҫ ҡушылмаған?
  2.  Митингыла, отпускыла
  3.  Киоскыға, банкыға
  4.  Класста, конгресста
  5.  Донбасста, Скоттҡа

6. Ауылдаштарға һүҙендә ниндәй ялғау бар

  1.  Күплек ялғауы
  2.  Килеш ялғауы
  3.  Күплек, килеш ялғауҙары
  4.  Яһаусы, күплек, килеш ялғауҙары

  1.  Бирелгән әйтемдәрҙә төшөм килештәге исем ҡайһы рәттә?
  2.  Тыуған илеңде һаҡлау – ата-әсәңде яҡлау
  3.  Ас балыҡ ҡармаҡҡа тиҙ ҡаба
  4.  Иң татлы емеш - хеҙмәт емеше
  5.  Ғәҙел кеше ҡәҙергә лайыҡ

  1.  «Балам» һүҙендә ниндәй яғау бар?
  2.  Күплек ялғауы
  3.  Хәбәрлек заты ялғауы
  4.  Килеш ялғауы
  5.  Эйәлек заты ялғауы

  1.  «Ҡалала» һүҙендә ниндәй ялғау бар?
  2.  Күплек ялғауы
  3.  Хәбәрлек заты ялғауы
  4.  Килеш ялғауы
  5.  Эйәлек заты ялғауы

  1.  «Баҡса» һүҙе ниндәй һүҙ төркөмөнә ҡәрай?
  2.  Сифат
  3.  Исем
  4.  Алмаш
  5.  Ҡылым
  6.  Һан

  1.  Кем? Нимә? һорауҙарына ниндәй килеш яуап бирә?
  2.  Төшөм килеш
  3.  Төбәү килеш
  4.  Төп килеш
  5.  Сығанаҡ килеш

  1.   Кемде? Нимәне? Ниҙе? Кем? Нимә? Ни? һорауҙарына ниндәй килеш яуап бирә?
  2.  Төшөм килеш
  3.  Төбәү килеш
  4.  Төп килеш
  5.  Сығанаҡ килеш

  1.  Ҡайһы юлдағы һүҙҙәр тик аҙһытыу дәрәжәһендә килгән?
  2.  Аҡһыл, һарғолт, зәңгәрһыу
  3.  Мап-матур, матур ғына, матур
  4.  Йәш, йәп-йәш, йәш кенә
  5.   Оҙон, ныҡ оҙон, оҙон ғына

  1.  Ҡайһы һөйләм дөрөҫ төҙөлгән?
  2.  Етәсәк ҡыш оҙаҡламай һалҡын һәм оҙон
  3.  Оҙаҡламай ҡыш етәсәк оҙон һәм һалҡын
  4.  Оҙаҡламай оҙон һәм һалҡын ҡыш етәсәк
  5.  Һәм һалҡын, оҙон етәсәк оҙаҡламай ҡыш

  1.  «Емеш хатта әлеге урын-ер йыйылған һандыҡтың артына уҡ инеп тын да алмай шымып торҙо».  Аҫтына һыҙылған һүҙ ниндәй килештә тора?
  2.  Төп килеш
  3.  Эйәлек килеш
  4.  Төбәү килеш
  5.  Төшөм килеш

  1.  «Сәрбиямал, ни өсөндөр, бөтә иғтибарын…. Емешкә йүнәлтте».  Билдәләнгән һүҙҙең килешен билдәләгеҙ
  2.  Төп килеш
  3.  Эйәлек килеш
  4.  Төбәү килеш
  5.  Төшөм килеш
  6.  Сығанаҡ килеш

  1.  Кемгә? Нимәгә? Ҡайҙа? һорауҙарына ниндәй килеш яуап бирә?
  2.  Төп килеш
  3.  Эйәлек килеш
  4.  Төбәү килеш
  5.  Төшөм килеш
  6.  Сығанаҡ килеш

  1.  Сәрбиямалдың көслө, ҡырҡыу тауышы артыҡ тупаҫ, йәмһеҙ һымаҡ яңғыраны. Билдәләнгән һүҙ ниндәй килештә тора?
  2.  Төп килеш
  3.  Эйәлек килеш
  4.  Төбәү килеш
  5.  Төшөм килеш
  6.  Сығанаҡ килеш

  1.  «Беҙ дуҫбыҙ». Билдәләнгән һүҙҙә ниндәй ялғау бар?
  2.  Эйәлек килеш ялғауы
  3.  Эйәлек заты ялғауы
  4.  Төшөм килеш ялғауы
  5.  Хәбәрлек заты ялғауы
  6.  Төбәү килеш ялғауы

  1.  «Әсәһемен» һүҙендә ниндәй ялғауҙар бар?
  2.  Күплек һәм эйәлек заты ялғауы
  3.  Эйәлек һәм хәбәрлек заты ялғауы
  4.  Килеш һәм эйәлек заты ялғауы
  5.  Эйәлек заты ялғауы ғына

  1.  «Һөйләштеләр» һүҙе ниндәй һүҙ төркөмөнә ҡарай?
  2.  Сифат
  3.  Һан
  4.  Алмаш
  5.  Ҡылым
  6.  Рәүеш

  1.  Предметтың билдәһен белдергән һүҙ нимә тип атала?
  2.  Һан
  3.  Ҡылым
  4.  Сифат
  5.  Исем
  6.  Рәүеш

 

  1.  «Беҙҙең яҡтың ҡайындары һипкеллерәк саҡ ҡына» һөйләмендә сифатты табып, уның дәжәһен билдәләгеҙ
  2.  Төп дәрәжә
  3.  Сағыштырыу дәрәжәһе
  4.  Аҙһытыу дәрәжәһе
  5.  Артыҡлыҡ дәрәжәһе

  1.  «Ап-аҡ, бик матур» сифаттары ниндәй дәрәжәлә?
  2.  Төп дәрәжә
  3.  Сағыштырыу дәрәжәһе
  4.  Аҙһытыу дәрәжәһе
  5.  Артыҡлыҡ дәрәжәһе

  1.  «Аҡ ҡағыҙ, аҡ күлдәк» һүҙбәйләнештәрендә сифат ниндәй дәрәжәлә?
  2.  Төп дәрәжә
  3.  Сағыштырыу дәрәжәһе
  4.  Артыҡлыҡ дәрәжәһе
  5.  Аҙһытыу дәрәжәһе

  1.  «Айбулаттың ҡуйы ҡара сәстәре күҙ алдынан китмәне…». Аҫтына һыҙылған һүҙ ниндәй һүҙ төркөмөнә ҡарай?
  2.  Исем
  3.  Сифат
  4.  Ҡылым
  5.  Алмаш

  1.  «Ағыраҡ тауар, һәйбәтерәк урын» һүҙбәйләнештәрендә сифаттар ниндәй дәрәжәлә?
  2.  Төп дәрәжә
  3.  Сағыштырыу дәрәжәһе
  4.  Артыҡлыҡ дәрәжәһе
  5.  Аҙһытыу дәрәжәһе

  1.  «Ҡәйындар тағы ла нәфисерәк япраҡҡа төрөндө». Һөйләмдәге сифаттың дәрәжәһен билдәләгеҙ
  2.  Төп дәрәжә
  3.  Сағыштырыу дәрәжәһе
  4.  Артыҡлыҡ дәрәжәһе
  5.  Аҙһытыу дәрәжәһе

  1.  Исем, сифат, һан һәм башҡа һүҙ төркөмдәренә ҡараған һүҙҙәр урынында ҡулланыла алған һүҙҙәр нимә тип атала?
  2.  Исем
  3.  Сифат
  4.  Ҡылым
  5.  Алмаш

«Улар, беҙҙе, һеҙҙе»  һүҙҙәре ниндәй һүҙ төркөмөнә ҡарай?       

  1.  Исем
  2.  Сифат
  3.  Ҡылым
  4.  Алмаш
  5.  Һан

  1.  Һорау алмаштарын күрһәтегеҙ
  2.  Үҙем, үҙең, үҙегеҙ
  3.  Ҡайҙа, ҡасан, кем
  4.  Был, ошо, теге
  5.  Әллә кем, кемдер

  1.  «Ошо ергә былтыр ҡармаҡ һалырға килгәйнем». Алмашты табып, уның төркөмсәһен билдәләгеҙ.
  2.  Зат алмашы
  3.  Һорау алмашы
  4.  Күрһәтеү алмашы
  5.  Юҡлыҡ алмашы
  6.  Билдәһеҙлек алмашы

  1.  «Кемдер ишек шаҡый». Алмаштың төркөмсәһен билдәләгеҙ.
  2.  Билдәләү алмашы
  3.  Һорау алмашы
  4.  Күрһәтеү алмашы
  5.  Юҡлыҡ алмашы
  6.  Билдәһеҙлек алмашы

  1.  Предметтың иҫәбен, уның һаналыу тәртибен белдергән һүҙ нимә тип атала?

     1. Һан

     2. Сифат

     3. Исем

     4. Ҡылым

     5. Алмаш

  1.  Датаны белдергән һандарҙы яҙғанда:
  2.  Ялғау ҡушылмай
  3.  Ялғау ҡушыла

  1.  Рим цифрҙарынан һуң   

     1. Ялғау ҡушыла

     2. Ялғау ҡушылмай

    37. Ябай һанды табығыҙ:

   1. Алтмыш ике

   2. Миллион

   3. Йөҙ биш

   4. Ун ике

  38. Дөрөҫ төҙөлгән һөйләмде билдәләгеҙ:

 1. Буйына йәй йылы яуҙы ямғырҙар

 2. Ямғырҙар яуҙы йылы йәй буйына

 3. Йәй буйына йылы ямғырҙар яуҙы

 4. Яуҙы йылы ямғырҙар йәй буйына

39. Дөрөҫ төҙөлгән һөйләмде билдәләгеҙ

1. Бик теләп студенттар ҡатнаша концерттарҙа

2. Концерттарҙа студенттар ҡатнаша бик теләп

3. Студенттар концерттарҙа бик теләп ҡатнаша

4. Ҡатнаша студенттар концерттарҙа бик теләп

40. Ҡайһы юлда һүҙҙәр дөрөҫ яҙылмаған

1. Айыу, ҡайын, йылы

2. Йүкә, йүнһеҙ, йүгерек

3. Тайаҡ, ҡуйан, ҡайа

4. Емеш, егет, егерме

41. Ҡайһы юлда һүҙҙәр дөрөҫ яҙылмаған

1. Эт, элгес, кешэ

2. Бейеүсе, мейес, тейен

3. Йомортҡа, ойоҡбаш, йоҡо

4. Төнйөсөк, йөк, йөкмәтке

42. Эйәлек һәм хәбәрлек заты ялғауҙары дөрөҫ бирелмәгән юлды күрһәтегеҙ

1. Минең әсәй, мин уҡытыусы

2. Минең китабым, һин кешеһең

3. Уның дәфтәре, ул кеше

Примерный перечень вопросов к зачету

  1.  Понятие о лексеме.
  2.  Виды словарей: энциклопедические словари и лингвистические (филологические) словари
  3.  Виды лингвистических словарей.
  4.  Фонетика как раздел языкознания и учение о звуках речи. Строение речевого аппарата.
  5.  Система гласных звуков башкирского языка (вокализм). Огубленнные гласные.
  6.  Система согласных звуков башкирского языка (консонантизм). Классификация      согласных звуков.

 7.  Закон сингармонизма: гармония гласных звуков. Губной сингармонизм.

 8. Виды ударений в башкирском языке.  

 9. Типы слогов: открытые и закрытые слоги башкирского языка.

 10. Общее понятие об орфоэпии.

 11. Орфоэпические нормы современного башкирского языка. Знаки

   Фонетических  транскрипций.

  12.  Виды письма. История башкирского письма.

  13.  Понятие об алфавите и графике. Современный башкирский алфавит.

  14.  Понятие об орфографии. Принципы орфографии башкирского языка.

         Основные орфографические правила современного башкирского

         языка.

15. Словообразование как раздел языкознания. Состав слова. Виды

      окончаний.

   16. Морфология как раздел грамматики. Самостоятельные и служебные   

        части речи  башкирского языка. Модальные слова. Междометия.  

        Звукоподражательные слова        

   17. Имя существительное. Имена собственные и имена нарицательные.  

          Правописание имен собственных.  Категория рода в башкирском

          языке.

    18. Категория множественного числа имен существительных.

           Правописание  аффиксов множественного числа.  

    19. Категория падежа имен существительных.

    20. Изменение имен существительных в категории принадлежности.

    21. Значение категории сказуемости в башкирском языке. Правописание

           аффиксов

           сказуемости.

    22. Глагол как часть речи. Начальная форма глаголов. Основа глаголов.

    23. Способы образования глаголов в башкирском языке. Положительный

            и отрицательный аспекты глаголов.

     24. Личные формы глагола. Наклонения глаголов.

      25. Времена глаголов. Значение, образование, изменение времен.

          Спряжение  глаголов настоящего, прошедшего, будущего времен по

          лицам.

     26. Четыре формы деепричастий.

     27. Образование имени действия. Склонение имени действия по падежам,

           числам и  

           принадлежности. Аффиксы отрицания и залога.

     28. Инфинитив, как неопределенная форма глагола. Образование

           инфинитива.

    29. Прилагательное как часть речи. Способы образования прилагательных

          в  башкирском языке.

    30. Основные и условные прилагательные. Степени прилагательных.

          Употребление  имен прилагательных вместо имен существительных.

    31. Числительное как часть речи. Грамматическое значение,

           морфологические и синтаксические признаки. Простые и сложные

           числительные. Правописание  числительных, обозначенных цифрами.

  1.   Местоимение как часть речи. Грамматическое значение, морфологические и синтаксические признаки. Виды местоимений.
  2.  Роль местоимений в предложении. Изменение местоимений. Правописание местоименных аффиксов.
  3.   Наречие как часть речи. Грамматическое значение, морфологические и синтаксические признаки.
  4.   Способы образования наречий в башкирском языке. Аффиксы, образующие  наречия.
  5.   Виды наречий. Степени наречий.
  6.    Понятие о служебных частях речи. Состав служебных частей речи, их грамматическое значение.
  7.   Деление послелогов по составу.  Деление послелогов по значению.
  8.   Виды сочинительных послелогов.  Виды подчинительных послелогов. Правописание послелогов.
  9.   Речевые функции частиц. Деление частиц.
  10.   Речевые функции союзов. Деление союзов.
  11.   Речевые функции междометий. Деление и правописание междометий.
  12.   Значения и образование модальных слов. Синтаксические функции модальных слов.
  13.   Общее понятие о звукоподражающих словах. Строение звукоподражающих слов
  14.   Синтаксис как раздел языкознания.
  15.   Строение словосочетания и его грамматическое значение. Сочинительные и подчинительные словосочетания.
  16.   Типы синтаксической связи слов в подчинительных словосочетаниях: согласование, примыкание, управление.
  17.   Грамматические и интонационные признаки предложения. Предложения по цели высказывания. Порядок слов в простом предложении.
  18.   Типы предложений по структуре: распространенные и нераспространенные предложения. Полные и неполные предложения.
  19.   Грамматическая основа двусоставного предложения: подлежащее и сказуемое. Тире между подлежащим и сказуемым.
  20.   Односоставные предложения. Назывные предложения (атама һөйләмдәр).
  21.   Определенно-личные предложения (билдәле эйәле һөйләмдәр).
  22.   Неопределенно-личные предложения (билдәһеҙ эйәле һөйләмдәр).
  23.   Обобщенно-личные (дөйөм эйәле һөйләмдәр) предложения.
  24.   Безличные предложения (эйәһеҙ һөйләмдәр).
  25.   Подлежащее (эйә) и сказуемое (хәбәр).
  26.   Простое и сложное подлежащее.
  27.   Простое и сложное сказуемое. Тире между подлежащим и сказуемым.
  28.   Определения (аныҡлаусылар). Однородные и неоднородные определения (тиң һәм тиң булмаған аныҡлаусылар). Приложения (өҫтәлмәлектәр).
  29.   Дополнения (тултырыусылар). Прямые и косвенные дополнения (тура һәм ситләтелгән тултырыусылар).
  30.   Обстоятельства (хәлдәр). Виды обстоятельств.
  31.   Структура сложного предложения в башкирском языке.
  32.   Виды союзных и бессоюзных сложных предложений в башкирском языке.
  33.   Структура сложносочиненных предложений, средства связи в них: интонационные и сочинительные союзы.
  34.   Структура сложноподчиненных предложений.  Виды зависимых предложений.

Технологическая карта

по дисциплине «Практический курс башкирского языка»

для студентов 1 курса специальности  «Финансы и кредит»

1семестр

Максимальное количество баллов по дисциплине – 100:

           25 баллов – промежуточная аттестация (зачет);

           25 баллов – посещаемость и активное участие в семинарских занятиях;

           20 баллов – выполнение контрольных заданий;

           30 баллов – самостоятельная работа студента.

Всего практических занятий – 9, т.е. 18 часов.

Система оценивания:

 Участие на практическом занятии оценивается в 3 балла, выступление – 2 балла, активное участие – 1 балл.

В 1 семестре предусмотрено выполнение 1-ой контрольной работ в форме письменных ответов на вопросы. Контрольная работа включает в себя все вопросы, изучаемые в течение семестра.

Контрольная работа оценивается в 20 баллов.

Результатом самостоятельной работы студента является выполнение письменных заданий в отдельной тетради. Ниже, в таблице приведены темы для самостоятельных работ, формы отчётности и система оценивания.        

п/п

Темы

Кол-во

часов

Формы

отчетности

Сроки

сдачи

Кол-во баллов за выполнение работы

1

 Конспект «Языки народов РБ» 

10

конспект

15. 10.11

10 баллов

2

Конспект

10

конспект

10.11. 11

10 баллов

3

Доклад на заданную тему

10

защита

1 .12.11

10 баллов

Итого

30

30

                                                                                                             

Отчет по самостоятельной работе необходимо сдавать  строго в указанные сроки. В случае несвоевременной сдачи отчета количество баллов за работу сокращается в 2 раза (вместо 10 баллов – 5 баллов).

В целях оказания помощи студентам в самостоятельной работе проводятся консультации. Время проведения консультаций: каждый понедельник, с 15.00 до 17.00 часов в 3 корпусе НФ БашГУ (каб. 105).

Завершающим этапом оценки уровня освоения студентами дисциплины во втором семестре является зачет. Для получения зачета без участия в процедуре его сдачи необходимо набрать не менее 65 баллов за семестр.

Порядок пересдачи в случае неудовлетворительного результата зачета, определяется «Положением о текущем контроле и промежуточной аттестации студентов НФ БашГУ».

Методические рекомендации для студентов и преподавателей

 Предмет «Практический курс башкирского языка» изучается студентами  специальности «Финансы и кредит» в течение одного семестра,  который включает в себя  практические занятия и заканчивается зачетом. 

  Тематический план занятий, составленный в виде таблицы, позволяет узнать предстоящие новые темы  и срок их прохождения заранее, а программа, включает в себя краткое описание фонетического и      грамматического строя башкирского языка и  упражнения;

     Темы для самостоятельных работ даны в технологической карте, которых студент может выполнить заранее и сдать на проверку в отдельной тетради.

Дополнительные задания для развития речи, тестовые задания, представленные в данном учебно-методическом комплексе, студент должен  выполнять самостоятельно, что позволит определить уровень знаний и подготовленность к зачету, облегчит выполнение самостоятельных и контрольных работ.

Таким образом, выполняя все требования к занятиям, студент должен стремиться набрать высший балл, указанный в технологической карте, что освободит его от сдачи зачета.

 

Список основной и дополнительной литературы

Основная литература:

  1.  Самигуллина Л. Практический курс башкирского языка. Стерлитамак, 2005 г.
  2.  Усманова М. Ғ. Башҡорт теле. Мәктәп уҡыусылары һәм юғары уҡыу йорттарына уҡырға инеүселәр өсөн ҡулланма. Өфө: Китап, 2000.
  3.  Хакимова В.Ш., Усманова М.Г. «Башкирский язык для русскоязычной аудитории». Уфа, 2002 г.
  4.  Хисаметдинова Ф.Г., М. Эрсен-Раш, З.F. Ураксин «Башкирский язык? Пожалуйста!». Уфа, 2000 г.
  5.  Хисаметдинова Ф.F., Асадуллина Н.И.  «От 7 до 10» (Твой башкирский язык). Уфа – 2000 г.
  6.  Хисаметдинова Ф.Г. «Башкирский язык для начинающих». Уфа, 1996 г.

6. 2. Дополнительная литература:

  1.  Азнабаев А. М., Псянчин В. Ш. Историческая грамматика башкирского языка. Уфа, 1998.
  2.  Бабайцева В. В. Односоставные предложения в современном русском языке. М.,1968.
  3.  Галяутдинов И. Г. Два века башкирского литературного языка. Уфа, 2000.
  4.  Гарипов Т. М. Башкирское именное словообразование. Уфа, 1989.
  5.  Грамматика современного башкирского литературного языка. М., 1970.
  6.  Дмитриев Н. К. Грамматика башкирского языка. М., 1948.
  7.  Султанбаева Х. В. Функционально-семантическая категория побудительности в современном башкирском языке. Уфа, 1999.
  8.  Терегулова Г. Г., Ахмеров К. З. Сравнительная грамматика русского и башкирского языков. Уфа, 1953.
  9.  Тикеев Д. С. Исследования по синтаксису простого предложения современного башкирского языка. Уфа, 2002.
  10.  Узтирк Т., Акчай С. и др. «В мире слов» (Перевод с турецкого языка).
  11.  Ураксин З. Г. Фразеология башкирского языка. М.,1975.
  12.  Хакимова В. Ш. Функционально-семантическая категория компаративности в современном башкирском языке. Уфа, 2002.
  13.  Хисаметдинова Ф. Г. История  и культура Башкортостана. Хрестоматия. М.: АО МДС, 1997г.
  14.  Юлдашев А. А. Башкирский язык // Языки народов СССР, т. 2. Тюркские языки. М., 1996.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

75973. Інтегрований урок в 3 класі «Поле чудес» 57.5 KB
  Формування ключових компетентностей: вміння вчитися – самоорганізовуватися до навчальної діяльності у взаємодії; загальнокультурної – дотримуватися норм мовленнєвої культури, звязно висловлюватися в контексті змісту; здоровязбережувальної...
75974. Ескіз розпису косовської кераміки 312 KB
  Мета уроку: розвивати вміння дітей складати декоративну композицію для розпису косовської кераміки. Матеріали до уроку: керамічні вироби косовських майстрів: вази глечики свічники миски кашпо; навчальні таблиці з зображенням виробів з Косова...
75975. ОГОНЬ – ВРАГ ИЛИ ДРУГ? 242 KB
  Сегодня наш урок необычный. Вам нетерпится узнать, о чем пойдет разговор на уроке? Никакого секрета нет. На уроке мы познакомимся с очень интересными правилами безопасности жизни, иными словами, у нас урок осторожности. И посвящен он тому, кто…
75976. Охорона природи Землі 140 KB
  Мета: узагальнити, систематизувати, розширити знання учнів про використання людиною природних багатств Землі, причини забруднення природи, шляхи збереження природи на нашій планеті. Розвивати мовлення, мислення, пам’ять учнів, їх пізнавальний інтерес, самостійність.
75977. Охорона природи мішаних лісів 184.5 KB
  Мета: Розширити уявлення дітей про ліси України їх рослинний світ значення лісів у природі і житті людини їх охорону Виховувати екологічне мислення. Обладнання: Карта України карта природних зон України ілюстрації рідкісних тварин рослин кросворд диск з голосами птахів...
75978. Океани Землі 829.5 KB
  Мета уроку. Продовжувати формувати уявлення про поверхню Землі, її зображення на глобусі і карті, уміння читати карту і працю вати з нею. Сформувати уявлення про океани Землі. Розвивати пізнавальний інтерес, уміння працювати з додат ковою літературою.
75979. Шлях до олімпу. Спортивне свято. 59 KB
  За перемогу в кожному конкурсі команда нагороджується одним Олімпійським кільцем; за друге місце – двома за третє місце – трьома кільцями. Перемагає та команда яка перша обміняється місцями не порушивши правил. Перемагає команда яка швидше зміниться місцями не порушуючи умов гри. Перемагає команда яка швидше зміниться місцями з найменшими порушеннями.
75980. Олімпійський урок свято. Швидше – вище – сильніше до спортивних висот 41.5 KB
  Слово ведучого Шановні діти гості Сьогодні ми проводимо Олімпійський урок під девізом: Швидше – вище – сильніше до спортивних висот. Майбутні олімпійці рівняйсь струнко Тамара Семенівно Дозвольте олімпійське свято розпочати олімпійський вогонь прапор внести. – Право пронести олімпійський вогонь прапор надається Спортику і переможцям шкільних змагань. Олімпійський прапор 5 олімпійських кілець символізують єдність народів всіх континентів земної кулі та переплітаються зліва направо.
75981. Форми земної поверхні 237 KB
  Запишіть які форми земної поверхні переважають у вашій місцевості. Запишіть відповіді: так чи ні Стримують утворення ярів на горбистій місцевості такі заходи: правильний обробіток ґрунту; закріплення схилів; збереження рослинного покрову; часті літні зливи.