65753

Терроризмге қарсы күресудің ғылыми-теориялық аспектілері

Дипломная

Международные отношения

Қазақстан Республикасы терроризммен күресудегі басқа мемлекеттермен ынтымақтасуы. Өткен XX ғасыр ғылым мен технологиядағы бас айналдырар жылдамдықтағы жаңалықтардың ғасыры ғана емес сонымен қатар 100 миллионға тарта адамдар құрбан болған...

Казахский

2014-08-06

513.5 KB

33 чел.

Мазмұны

Кіріспе.......................................................................................................................3

1 Терроризмге қарсы күресудегі халықаралық ынтымақтастық............................7

1.1 Халықаралық терроризм анықтамасын құқықтық талдау.............................7

1.2 Терроризмнің пайда болуының алғышарттары және мақсаттары..............10

1.3 Терроризм және оның сатыларының, қылмыстық құрамының құқықтық

сипаттамасы............................................................................................................22

1.4 Терроризммен күрес әрекеттерінің жалпы сипаттамасы................................25

2 Терроризмге қарсы күресудің ғылыми-теориялық аспектілері......................33

2.1 Терроризм амалдарының жіктелуінің ғылыми-теориялық  сипаттамасы..33

2.2 Еуропадағы терроризмнің таралуының себептері........................................37

2.3 Таяу Шығыс және террор...............................................................................40

2.4 Терроризмнің таралуының теориялық және практикалық аспектілері.....42

2.4.1 Террор және жастар.....................................................................................42

2.4.2 Психологиялық аспектілер..........................................................................44

2.4.3 Терроршылдардың басты қаражат көзі – есірткі саудасы........................45

2.4.4 Ұйымдасқан қылмыстық топтар.................................................................46

2.5 Ислам діннің терроршылдыққа көзқарасы.....................................................48

2.6 Қазақстан Республикасы терроризммен күресудегі басқа мемлекеттермен   

ынтымақтасуы........................................................................................................49

Қорытынды............................................................................................................61

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі...........................................................................64

Кіріспе

 

Тақырыптың өзектілігі. Өткен XX ғасыр ғылым мен технологиядағы бас айналдырар жылдамдықтағы жаңалықтардың ғасыры ғана емес, сонымен қатар 100 миллионға тарта адамдар құрбан болған дүниежүзілік соғыстардың, қанды қырғындар мен төңкерістердің, көтерілістер мен апаттардың да ғасыры болды. Ұлттық империалистік мақсаттарды көздеген мемлекетер соғыс үстіне соғыс ашып, аяғында өздері әлек болды. «Адам сөйлескенше» қағидасы жеңіске жетіп, он мыңдаған жылдар бойы жауласып келген үстемдікті «қарумен», «қара күшпен» мойындату дәуірі біршама жабылып, оның, орнына халықаралық сыбайластық, дипломатияльқ айла-амалдар, психологиялық факторлар мен саяси-экономикалық іс-шаралар арқылы әлемді билеу үрдісі пайда болды. Бұқаралық ақпарат құралдары техникасының дамуы және жаңа түрлерінің пайда болуы салдарынан «психологиялық соғыс әдістерінің күшейгені соншалық, бүгінгі күні психологиялық соғыстың тактикалары мен стратегиялары ғылымның жеке саласына айналды десек қате болмас. Сол себепті де XXI ғасырды «ақпараттық ғасыр» деушілермен бірге «психологиялық соғыстардың ғасыры» деушілер де бар.

Халықаралық қарым-қатынастарды БҰҰ, ЕО, НАТО, ЕФТА, НАФТА, АСЕАН, ЕҚЫҰ, ТМД сияқты көптеген аймақтық және әлемдік ұйымдардың реттеуі, әлемдік геосаяси және геоэкономикалық тепе-тендіктің өзгеруі нәтижесінде қарулы қақтығыстар мен соғыстардың орнына қырғи қабақ соғыстың пайда болғаны белгілі. Міне, дәл осы кезде «ұсақ көлемді қақтығыстар» (Low lndensity Соnflict) және террор ұғымдары пайда бола қалды. Психологиялық соғыс санатына жататын терроризм бұрыннан келе жатқан яки қолдан жасалған қақтығыстар мен келіспеушіліктер негізінде қалыптасқан төңкерісшіл идеологиялар мен қозғалыстарды белгілі бір мақсат бойынша ұйымдастырудың нәтижесінде пайда болады [1,17].

Терроризм құдды технология сияқты өзгеріп, жаңа әдістер мен жабдықтарды сіңіре отырып, құбыла отырып дамуын жалғастырады. Адамзаттың рахаты үшін ойлап табылған заттар терроршылардың қызметіне жарауы әбден мүмкін. Жолаушы тасымалдайтын ұшағыңыз бомбаға, қол телефоны аузынан от шашатын айдаһарға айналуы әбден мүмкін. Терроршылықтың алдын алуда демократия мен адам құқықтары жөніндегі алға басушылықтардың пайдасы мол. Дегенмен, бүгінде үйіміздің төріне шыққан БАҚ арқылы сойқаншылар мен содырлардың іс-әрекеттері әп-сәтте күллі жаһанға мәлім болуда. Сондықтан, БАҚ адамдарды ақпараттандыру міндеті мен терорды әлемге жариялау дилеммасының алдында тұр. Бұл «жалғызым мен жалмауызымның» әңгімесі емес, құқықтық тұрғыдан алғанда аражігі нақтылы ашылмаған мүшкіл хал [2,6].

Қоғамдағы әлеуметтік-экономикалық проблемалар мен биліктегі түзімнің кейбір кемшін тұстарын өздерінше пайдаланатын терроршылар бұған наразы азаматтарды өздерінің идеологиялық бағыттары бойынша үгіттеп, ұйымдастырады. Осы сатыдағы терроршы топтар мен оларды жақтаушылар кейбір барлау мекемелері және ұйымдасқан қылмыстық топтармен жең ұшынан жалғасатын байланыс орнатуы мүмкін. Осы күштер тамызған қақтығыстар мен шиеленістер оты кейде ондаған жылдар бойы өшпеуі мүмкін. Терроршы топтардың ұрандары мен пікіриятына (идеология ) имандай сенген жанкештілер болса өздерін һәм езге де күнәсіз жандарды фида етуде.

Өкінішке орай, терроршылардың лаң салуы күн өткен сайын жиілей түсуде, олардың шабуылдарының зияндары күн өткен сайын ұлғаюда. Террор амалдарының көбеюі немесе бәсендеуі халықаралық, аймақтық яки мемлекетгік деңгейдегі саяси-әлеуметгік уақиғалармен тығыз байланысты. Мұндай амалдар сайлау, халықаралық зия раттар мен биік жиналыстар кезінде көбірек болады. Бірақ бір нәрсенің басы ашық - терроризм ешқашанда жеңіске жете алмайды. Үреймен, қоқан-лоқымен, лаңкестікпен жеңіске жетемін деп ойлайтындар алданады. Уақытша ғана әсер ету ешқашанда мәңгілік үстемдікке апармайды. Мәңгілік үстемдік тек әділеттілік, рахымшылық, келісім негізінде ғана болуы мүмкін [3,7].

Алайда, жер бетіндегі әділетсіздік пен қанаушылың, сыңаржақ ұстанымдар мен тонаушылық бола берсе оған қарсы күресетін адамдардың болатыны күмәнсіз. Кейбір мемлекеттер өз жоспарларын орындау үшін терроризмді қолданудан жасанбайды. Міне, осы әрекеттер жалғасын тапса, терроризмнің жойылмасы анық. Әр қоғамда өзінің әлеуметтік-экономикалық жағдайына наразы шағын топтар болады, бұл табиғи нәрсе. Адамардың бәрін бірдей байыту және қошеметтеу мүмкін емес.

Терроршы топтардың бір үстемдігі олардың кез келген уақытта және кез келген жерде қимыл жасай алатыны. Сондықтан, кез келген адам террор шабуылының құрбаны болуы мүмкін. Лаңкестердің жоспарлары туралы мәлімет жинақтау өте қиын. Өте қатал тәртіппен тәрбиеленген және қоғамға «қайтарылуы» көп жағдайда мүмкін емес жанкештілер сыр бермейді. Бұл террордың «үрей салғыш» құралы, ықпал ету айласы. Терроршыларда әдеттегі адамдағы этикалық және рухани қасиеттер атымен болмайды. Олар ешқандай этикалық адам құндылыққа бағынбайды, сол себепті қауіпті.

Террорды тек сыртқы күштер ұйымдастырады деушілік бекер, өйткені, террор өмір сүруге қолайлы орта болмаса жан саңтай алмайды. Ол  ылғида әлеуметтік ауруы асқынған қоғамдарды, ауыз бірлігі жоқ елдерді және өздерінің әл-аухатына қатты наразы адамдарды іздейді де тұрады.

Террордың дамуы мен таралуында сыртқы факторлардың әсерін, әрине жоққа шығаруға болмайды. Бірақ террор бар елдерге қарағанымызда ол елдерде саяси, экономикалық және әлеуметтік проблемалардың ішкі тұрақтылыққа жол бермейтін деңгейге жеткенін байқаймыз. Қоғамдар да тірі организмдер сияқты. Оның бір ағзасы ауруға шалдықса, микробтар мен вирустарға қарсы өзін қорғауы қиын болады. Сол сықылды, егер қоғамда жікшілдік пен араздықтар пайда болса, ондай қоғамда терроризм үшін қолайлы орта бар деген сөз.

Әлеуметтік-экономикалық өмірдегі проблемаларды шешудің орнына оларға басқаша саяси мән-мағына бере отырып деструктивті әрекеттерге бару терроршылардың аузына май салғанмен бірдей. Қоғамдағы бір-біріне қарама қарсы радикал-маргиналды топтардың пайда болуы террорға апаратын жолды қысқартады. Сондықтан да қоғамның келісім, ішкі татулық пен береке-бірлік әр мемлекеттің террорға қарсы мықты бекінісі, қорғаны. Ең маңыздысы, адамдарды зорлыққа, әлімжеттікке, қатігездікке итеретін факторларды анықгап, олады еңсеру үшін нақты шараларды қолдану керек. Әр адам өзге адамдардың құқықгары мен бостандықтарын сыйлап, құқықтың үстемдігі жүзінде жүзеге асатын болса, заңсыздың пен әділетсіздік азайса, қоғамньң басын біріктіретін құндылықтар дәріптелсе, сонда ғана потенциалды террордан сақтануға болады [4,78]. Жоғарыда аталған проблемаларды мемлекетаралық болып шешпейінше, терроризм қаупінен құтылу, қоғамдық қауіпсіздікті және елдер арасында бейбітшілік пен тыныштықты қамтамасыз ету, адам құқығы жөніндегі мәселерді шешу әсте мүмкін емес.

Жоғарыда айтылғандарды негізге ала отырып, дипломдық жұмыс тақырыбының өзектілігін, жұмыс мақсатын, міндетін, негізге алынған материалдарды және жұмыстың құрылымын анықтап көрейік:

Сонымен бүкіл әлем тыныштығы мен бейбітшілігінің бұзылуы, адамзат қауымының қорқыныш пен үрейге малшығуы, мемлекет ішілік саяси тұрақсыздықтың етек жаюы, адамдардың құқықтарын, бостандықтары мен заңды мүдделерін кепілдендіретін мемлекеттің билік басынан кетуін қалайтын және өз арман-мақсаттарына кедергісіз әрі заңсыз жетуді тілейтін терроризм мен діни экстремизм кемесінің өрге жүзуі, қарапайым халық үшін "қасірет теңізін" дүние жүзі болып бар күшті салып, жою, қарсы күрес жүргізу - өзекті мәселе.

 Жұмыстың мақсаты мен міндеттері. Тақырыптың бірлігі болып табылатын "терроризм", "террор", "террорист" ұғымдарын, түрлерін және олардың қоғамға тигізетін әлеуметтік, экономикалық және саяси әсерлері мен ықпалдарын анықтау мен талдау.

Дипломдық зерттеудің мақсаттарын шешу үшін төмендегідей негізгі міндетер қойылды:

- халықаралық терроризм анықтамасына құқықтық талдау жасау;

- терроризмнің пайда болуының алғышарттарын және мақсаттарын анықтау;

- терроризм   және  оның   сатыларына,   қылмыстық   құрамына   құқықтық

сипаттама беру;

- терроризмнің қоғамдағы қылмыстық орнын анықтау;

- терроризмге қарсы күрес қағидаларын мемлекет тарапынан жүйелеу.

- терроризмнің таралуының теориялық және практикалық аспектілерін талдау.

 Зерттеудің объектісі. Терроризмге қарсы күресудегі әлемдік ынтымақтастық саласындағы қоғамдық қатынастар.

Зерттеудің пәні болып халықаралық терроризмге қарсы күрес қызметін ұйымдастырудың негізгі принциптері мен бағыттары танылады.

Дипломдық зерттеудің теориялық және методологиялық негіздерін Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексі, "Терроршылдыққа қарсы күрес туралы" Қазақстан Республикасының Заңы, Қазақстан Республикасы Президентінің халыққа арнаған жолдауы, сонымен қатар, Ағыбаев А.Н., Тукумов Е.В., Заводпаев Р.Т. және т.б. заңгер-ғалымдардың еңбектері басшылыққа алынды.

Зерттеу барысында жалпы және жеке ғылыми дербес әдістер қолданылды: анализ, синтез, құқықтық-салыстырмалы, жүйелі-құралу, логикалық, нақты социологиалық, тарихи және т.б.

Зерттеудің практикалық құндылығы. Дипломдық жұмыс материалдары және тұжырымдары терроризм құбылысын ғылыми тұрғыдан түсінуге, талдауға және тиімділігін арттырудың нақты ұсыныстары айтылады. Сонымен қатар, арнаулы курстар дайындауға, ғылыми зерттеулер ісін жүргізуге дипломдық жұмыс материалдары негіз бола алады.

 Жұмыс құрылымы: кіріспеден, екі бөлімнен, қорытындыдан, пайдаланылған әдебиеттер тізімінен тұрады.

1 Терроризмке қарсы күресудегі халықаралық ынтымақтастық

 

1.1  Халықаралық   терроризм   анықтамасын   құқықтық   талдау

Сонымен, терроризм дегеннің өзі не? Терроризмнің иесі кім? Террордың мақсаты қандай?

Бүгінгі таңда терроризмнің керемет көп анықтамасы бар. Біреулер терроризмді әлеуметтік құбылыс деп санаса, келесі біреулер оған мүлде қарама-қарсы пікірлерін салмақтайды. Қалай болғанда да, осынау құбылысты сипаттап-сараламай тұрып терроризм туралы белгілі бір түйінді пікір айтуға болмайды.

"Террор" және "терроризм" терминдерінің пайда болуы туралы зерттеушілердің ортақ пікірлеріне қарағанда "terror" латын сөзі - "қорқыныш", "үрей" дегенді білдіреді. Негізінен, жоғарыда аталған сөдердің этимологиясы тіптен арыда жатыр: "terror" ("жер - земля") - жер үстіндегі белгілі бір айқындалған іс-әрекеттер, я болмаса, жер үстіндегі "бірдеңе" үшін. Ал көне Римнің эллинистикалық мәдениеті мен көне грек тілінде "тэрас" - "құбыжық" сөзінің мағынасы қазіргі кездегі лаңкестік әрекеттердің ниетіне сай келеді. Екі сөздің қос семантикалық мағынасы біріккен бір ғана мақсатты көздейді -белгілі бір аумақта максимальді түрдегі қатаң әдіс-тәсілдермен "әлемді билеп алу, билік құру" [5,260].

Жалпы, "терроризм" анықтамасы 1972 жылы БҰҰ Бас Ассамблеясы мекемесінің құрылуымен әзірленді, соның негізінде: "терроризм" - террорлық әрекетті уағыздаушы саяси бағыт. Ал, "террор" - саяси дұшпанына қарсы жасалатын зорлық-зомбылық, өлтіру. Осы саяси бағыт пен террорды жасайтын адам - "террорист".

Терроризм белгілі бір мақсат пен міндетті жүзеге асыру үшін күш көрсету идеологиясын тұғыр етеді. Терроризм көзқарастар мен идеялардың емес, әрекеттердің жүйесі, өйткені ол қара басының қамын күйттемейді. Ол өзінен-өзі әлеуметтік құндылық бола алмайды, алайда қызмет көрсетудің бір түрі ретінде айтарлықтай әрекетшілдік пен сұранысқа ие.

Мұның өзі, қаншалықты идея мен идеология не жетілмеген немесе шикі болса, терроризм соншалықты идеологияның шашбауын көтереді. Бұл екі жағдайда жүзеге асуы мүмкін: біріншісі - идеологияның негізінде бағдарламалық нұсқау ретінде күш көрсетіп жаткан кезде, екіншісі - идея мен идеология соншалықты жетілмегендіктен, оның мақсатын жүзеге асырудың жолы тек қана күш көрсету болған кезде.

 Террор - дүйім жұртты үрейлендіру, қоғам мен тұлғалардың психологиясына соққы беру және жасалған амал арқылы адамдардың зәресін ұшыру. Бұл күнделікті өмірімізге енген және өте жиі қолданылатын сөзге айналды. Әйтсе де, қанша жиі қолданылғанымен бұл сөздің мағынасы бойынша әлі де ұйғарым жоқ. Бүгінге дейін сала мамандары мен филологтар қанша ұмтылса да террорға ортақ түсінік бере алмай келеді. Халықаралық конференциялар мен жиналыстардан да нәтиже шықпай жатыр. Өйткені, біреудің «терроршы» дегенін, екіншісі «қаһарман» яки "еркіндік күрескері"  деп атауда. Террор дегеніміз - адамдарды қаймықтыру, билеп төстеу арқылы оларға белгілі бір идеология мен ұстанымды мойындату үшін зорлық-зомбылық жасау, күш жұмсау және лаң салу. Террордың ең басты ерекшеліктерінің бірі нысанасын кездейсоқ таңдап алатыны. Нысанның яғни террор құрбандарының кездейсоқ таңдалуы үрейдің тез таралуына мүмкіндік береді. Егер де адамдар ешқандай себепсіз-ақ террордың құрбаны болатын болса, онда біріншіден - террордың мақсатының орындалғаны, екіншіден - ешкімнің де бас амандығы жоқ деген сөз. Өйткені, біз қай жерде, қашан және кімдерге террор шабуылы жасалатынын кәп жағдайларда біле алмаймыз. Террордың қылмыстың басқа түрлеріне енді бір парқы - оның мейірімсіздігі, қатыгездігі және қиратушы күшінің шексіздігінде. Мәселен, 1995 жылдың 20 наурызы күні Жапонияның Токио қаласындағы метро аялдамасында буддист «Аум ин Срикйо сектасы шашқан улы газ салдарынан 12 адам қаза тауып, 5 мың бес жүз адам жарақаттанған. Метрода шабуылдың нысанасына айналған мыңдаған адам күнделікті тіршіліктерін жасап жүрген қарапайым адамдар болатын [6,13].

«Террор» термині орасан зор үрей салатын және жекелеген адамдарды қаймықтырып, тоздыратын іс-әрекетті, амалды білдіреді. Ал, «терроризм» дегеніміз саяси-идеологиялық мақсаттарға жету үшін іс жүзіндегі түзімді, режимді заңнан тыс жолдармен құлату үшін ұйымдасқан, жүйелі және жалғасты террорлық іс-әрекеттерді қолдануды әдістенуді білдіреді. Нақтылап айтқанда, терроризм - саяси нысана арға жету үшін қоғамды демократиялық тәсілдермен көндіру қағидасына қарсы, құқықтың үстемдігі мен мемлекеттің авторитетін танымайтын, демократиялық билік иелерін халыққа қарсы дүлей күш жұмсауға арандататын, өз доктриналары мен идеологиялары арқылы халықтың қолдауына жете алмаған топтардың халықты бағындыруды өздерінің тарихи миссиясы санауы салдарынан пайда болатын ұйымдасулар мен жымдасулардың адамзат төмен көретін, этикалық негіз дердем мақрұм, әр түрлі ойды жүзеге асыру үшін кез келген әрекетке бара алатын, адамның өмірін шыбын құрлы көрмейтін, бейкүнә адамдарды нысанаға алатын, етабір соғыс қағидасын мойындамайтын, дәстүрлі саяси қылмыстардан өзгеше, жүйелі және ұйымдасқан түрде кісі өлтіру, ұрлау, кепілге алу, қорқыту, лаң салу және қирату амалдарының жиынтығы.

1999 жылы қабылданған ҚР-ның  «Терроризмге қарсы күрес туралы» Заңында терроризм сөзіне мынадай түсініктеме берілген: «терроризм - қоғамдық қауіпсіздікті бұзу, халықты үйрелендіру, Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының, шет мемлекеттердің және халықаралық, ұйымдардың шешім қабылдауына ықпал ету мақсатында не мемлекет, не коғам қайраткерлерінің қызметін тоқтату немесе осындай қызметі үшін тек алу мақсатында жеке тұлғаларға немесе ұйымдарға қатысты құқыққа қарсы қылмыстық жазаға тартылатын әрекет немесе оны жасаймын деп қорқыту». Ал, 1997 жылғы 16 шілдеде қабылданған ҚР-ның «Қылмыстық кодексінің» 233-бабында терроризмге мынандай анықтама берілген: «233-бап. Терроризм. 1. Жарылыс жасау, өрт қою немесе адамдардың қаза болуы, елеулі мүліктік зиян келтіру не қоғамға қауіпті өзге де зардаптардың туындау қаупін төндіретін өзге де іс-әрекеттер жасау, егер осы іс-әрекеттер қоғамдық, қауіпсіздікті бұзу, халықты үрейлендіру не Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының, шет мемлекеттік немесе халықаралык, ұйымның шешім қабылдауына ықпал ету мақсатында жасалса, сондай-ак, аталған іс-әрекеттерді дәл сол мақсатта жасалсын деп қорқыту». Қылмыстық кодексте террорлық қылмыстарға 4 жылдан 25 жылға дейін бас бостандығынан айыру жазасы көзделгенін ескерте кетейік.

Террордан ондаған жылдар бойы зардап шеккен, азаматтық соғыстың жиегінен әрең қайтқан бауырлас Түркия Республикасының 1991 жылғы «Террормен күресу туралы» заңында былайша анықтама берілген: "Террор қысым, жәбір, зорлық,-зомбылық, қорқыту, басындыру, қаймықтыру, бопсалау немесе қауіптендіру әдістерінің бірімен Конституцияда көрсетілген Республиканың сипаттарын, сондай-ақ саяси, құқықтық, әлеуметтік, зайырлы және экономикалық төзімдігін ауыстыру, мемлекеттік жері мен елінің біртұтастығын бұзу, Түрік мемлекеті мен Республикасының барлығын қауіпке ұшырату, мемлекеттік билікті әлсірету яки құлату, яки басып алу, адамдардың негізгі хақтары мен еркіндіктерін жою, мемлекеттің ішкі және сыртқы қауіпсіздігін, қоғамдық тәртіпті немесе қоғамдық денсаулықты залалдандыру мақсатымен бір ұйымға қатысқандар яки адамдар тарапынан жүзеге асырылатын әр түрлі іс-әрекетті қамтиды». Заң мәтініндегі анықтама террордан гөрі терроршылдыққа сәйкес келеді. Өйткені, терроршылдық қатыгездік пен қорқынышты да қамтитын саяси астары бар және өзіндік жүйесі қалыптасқан ұйымдасқан қылмыстық іс-әрекеттерді білдіреді. Кейбір заңгер ғалымдар террорды - «әлеуметтік, ұлттық, діни, нәсілдік, бүлік шығару және әлеуметтік таптар арасында қақтығыс, соғыс шығару үшін күш жұмсау, зорлық жасау немесе осыған арандататын жоспарлы және құқықтан тыс амалдарды іске асыру» деп сипаттайды.

Өткен ғасырдың бас шенінде синидикализм философиясының негізін қалаған Джорж Сорел (Georges Sortl) «ХХ ғасырдың бір-ақ қаруы бар, ол - үрей салу» деп айтқан екен. XIII ғасырда дүйім жұртты билеу, бағындыру  үшін үрей салу, қорқыту әдістерін Шыңғыс ханның қолданғаны белгілі. Ал, XX ғасырда болған қанқұйлы соғыстар мен қырғындар шежіресі Сорелдің пікірін растағандай. Төңкерісшіл террордың маңсатына жету үшін әр түрлі әдісті дұрыс деп санайтындардың қатарынан анархист С.Г. Нечаевты (1847-1882) атауға тура келіп тұр. Ол "Катехизис революционера" атты кітабында «революционер бір ғана білімді біледі - ол жою білімі» деген. Нечаев терроршылдықтың теориялық негізін қалаушылардың бірі. Оның революция деп отырғаны шын мәнінде терроризмнен басқа ештеңе емес. Нечаев террор ұйымының басшысына керсоқыр бағынушылықты талап етеді. Осы адамның қандай сорлы ауру екенін мына тарихи факт дәлелдейді: Нечаевтың әдістерімен келіспеген бір студенті оған қарсы пікір білдіргісі келеді. Ол студентті топтың алдында өлтіреді де артынша Швейцарияға қашып кетеді. Сол кездегі Ресей үкіметінің талабы бойынша Швейцария сақшылары оны тұтқындап, Ресейге тапсырады. Ол 20 жылға еңбекпен түзеу колониясына сотталады да сонда өледі. Міне, осы факт Нечаев секілді қоғаммен қақтығысқа түсіп, өзінің пікірлерін жәбірлеп мойындатқысы келетіндер террористің типін түсінуге көмектеседі.

Еуропа зандарында, мәселен, «Террормен күресу туралы» ағылшын заңында террор туралы «саяси ұйымдарға қарсы күш қолдану немесе қоғамның белгілі бір бөлігін қорқыныштың өтінде қалдыру мақсатымен күш жұмсау акциялары» делінген. Францияның тиісті заңында террор былайша сипатталған: "қысым яки сес көрсету арқылы іс жүзіндегі қоғамдық; тәртіпті айтарлықтай бұзу мақсатымен жеке адам яки адамдар немесе бір топ жасайтын әр түрлі іс-әрекет».

Жоғарыда терроршылдықтың парықты сипаттамаларын келтірдік. Энциклопедиялар мен заң мәтіндерін, халықаралық кон венциялар мен ғылыми кітаптарды ашқан сайын террордың сипаттамалары да көбейе түсті. Бірақ бұлардың ешқайсысы да терроршылдықты тұтастай қамти алмайды.  Бұның басты себебі, террор ұйымдарының көптүрлілігін және олардың мақсаттары мен идеологияларының әртүрлілігінде. Күн сайын БАҚ-тан   жаңа   террор ұйымдарының атын естіп жатырмыз. Бұлардың сойқаншылықтарының мазмұны мен әдістері де күн сайын өзгеруде. Оның үстіне кейбір террор ұйымдары ұлт-азаттық  соғыс жүргізудеміз деп ақталғысы  келеді.

Кейбір терроршылар болса өздерін ата-бабаларының кегін қайтарушы етіп көрсетеді. Енді қалғандары  діннің атын жамылып, діннің үстемдігі үшін күресіп жатырмыз десе, енді біреулері ұлтшылдық идеологиясын уағыздайды. Сол себепті де біреудің «терроршы» дегенін, енді біреу «қаһарман», «батыр» деп айтуы әбден мүмкін. Келтірілген деректердің негізінде террордың анықтамасына мынандай сипаттауды қосқанымыз жөн болар «саяси іс-әрекеттерге әдеттен тыс жолдармен ықпал жасау мақсатымен үрейпендіру және жәбір көрсету арқылы іске асырылатын символдық мәні бар амалдар».

1.2 Терроризмнің пайда болуының алғышарттары және мақсаттары

Өткен ғасылардағы түрлі салаларда қолданылған тәжірибелерге жүгінетін болсақ, қандай да бір іс-әрекет болмасын, мейлі ол жақсы ниеттерге бағытталсын, мейлі ол жаманға негізделсін қоғамда белең алған әлеуметтік немесе экономикалық яки саяси жағдайлардың әсерінен туындайтын, соңында түбегейлі өзгерістерге әкеп соғатын қоғамдық маңызы бар нәтижелердің көрінісі болып табылады. Осыған орай, дипломдық жұмыстың тақырыбы болып отырған терроризмнің пайда болып отырғандығына да белгілі бір себептердің бары еш күмән тудырмайды. Ендеше, терроризмнің пайда болуының алғышарттары төмендегідей.

Терроршылдықтың психологиялық себептерін зерттегенде терроршылардың туып-өскен жанұясы мен ортасын, менталитетін, сондай-ақ, оларды террор қимылдарына итермелеген басқа да факторларды есепке алған жөн. Себебі, терроризм қоғамға зиянды элементтерді қоғамға қарсы пайдалана отырып, қоғамның құндылықтары мен жетістіктерін жоюды қалайды. Террорист сол қоғамның өзінің ішінен шығатын адам. Ол қоғам үшін және қоғам атынан әрекет жасап, мемлекетке қарсылыққа барады. Ендеше, азаматтарды өз мемлекетіне қарсы қоятын және оларды террористке айналдыратын басты себептер қайсылары?  Терроризмнің ішкі және сыртқы ұйымдастырушыларымен қатар азаматтарды терроршылыққа жетектейтін себептердің бастылары мыналар: 1) саяси себеп; 2) Экономикалық себептер; 3) Әлеуметтік және мәдени себептер; 4) Білім жүйесі; 5) Психологиялық себептер [7,4].

Енді осыларды сала-сала бойынша жіктеп көрелік.

1) Саяси себеп: а) есірткі мен қару-жарақтың мықты тасымалдық өткелінде мемлекеттің не мемлекеттердің геосаяси орналасуы; э) идеологиялық мәселелерді өркениетті түрде шешудің мол тәжірибесі жоқтығынан саяси партиялар, қоғамдық қозғалыстар мен бірлестіктердің арасындағы күрестің етек жаюы; б) ұлтаралық қайшылықтардың билік құруы (белгілі бір қоғамдық қозғалыстар өкілдерінің насихаттары, белгілі бір ұлттың басқа ұлттарға қарағанда астамшылдығы, үстемшілдігі); в) әлемдік деңгейде орын тепкен демократияның қағидаларына сай емес жас демократияның елде болуы мен мемлекеттік басқарудың шынайы тәжірибесінің болмауы; г) криминалдық саяси элитаның және белсенсіз азаматтық тұрғын халықтың өсуі; д) жүргізіліп отырған саяси реформалардың тиімсіздігі.

Әрине терроризмнің көрініс табуына себеп саяси радикализм болуы да мүмкін. Қоғамдық көңіл-күйдің радикалдануының кез-келген түрі белгілі бір топтардың мақсатын жүзеге асырудағы әдістері мен тәсілдерінің радикалдануына әсер етеді. Бұл ретте, терроризм туралы "оң" және "сол" радикализмнің көрініс табуының салдары ретінде сөз қозғауға болады. Терроризм дегеніміз – деструктивті әрекет пен саяси радикализмнің ширыққан шындығы болатын болса, оның салдары белгілі бір партиялық топтардың қандай саяси реттегі шептен табылуымен шендесіп жатпақ. Әрі-беріден соң, саяси радикализм (Радикализм дегеніміз - белгілі бір кезеңдегі толық күшіндегі жағдайды түбірімен өзгертуге ұмтылу және осы ниетті қаймықпастан жүзеге асыруға бел буу) сынаса, терроризм өлтіреді деп айтуға болады.

Жеке террористер немесе террористік топтар түрінде көрініс табатын терроизмнің геосаяси себебінің бастау бұлағы қандай болса да, терроризмнің әлемдік және аймақтық державалардың бақылауынан біржола шығып кеткені айдан анық.

Былайша айтқанда, мемлекеттер мен мемлекет топтарының арасындағы қайшылықтар әрі оның өсіп отырғаны, терроризммен күрес жұмыстарын үйлестіріп отыру миссиясын мойнына алу мүмкіндігі бар халықаралық институттардың әлсіреуіне әсер етуде.

Бүгінгі өмірде ғаламдық және аймақтық қауіпсіздікті қамтамасыз ету проблемасы айрықша көкейкесті сипат ала түсуде, әрине бұл процестің көрінісі ретінде адамзат қауымдастығының өмір сүруіне төнген осы заманғы қауіп-қатерге қарсы тұруға бейімделген жаңа құрылымдардың туындай бастауын айтуға болады.

Терроризм мемлекеттер арасындағы қарулы қақтығыстардың салдары екендігін де атамай өтуге болмайды. Мысал үшін айтқанда, бүгінгі өмірдегі терроризм әскери төңкерістің салдары болуы да немесе кері сипат алуы да бек мүмкін. Оған дәлел ретінде, АҚШ пен Ирак арасындағы жауынгерлік қақтығыстардың тууына себеп болып отырған "саяси қызғаныш" - біреудің жер байлығына, мұнайына қызғанып, ол елде атом бомбасы бар деп жала жауып, агрессиялық әрекеттер жасап, соңында қанша бейбіт халық, жауынгерлер қаза тауып, әлеуметтік жағдайды ушықтырып, тіленіп отырған терроршылар әрекетіне отқа май тамызғандай болған жоқ па ?!

Мемлекеттік басқару жүйесін де айрықша атап өтуге болады, миграциялық тасқындарды бақылау әлсірегенде террористік актілердің бел алу ықтималдығы артады. Мәселен, ылаң салуды мақсат еткен экстремистік топтар босқын болғансып, бейбіт аумақтарға өтіп кете алады. Мұндай проблема шекаралардың ашықтығы жағдайында айрықша мәнді бола түседі [8,20].

Бүгінгі өмірде терроризмнің тарауының себепшісі ретінде діни фундаментализм жиі-жиі ауызға алынады. Фундаментализм өзінің нақты мәнінде белгілі бір ілімнің түпкі қағидасын сақтауға ұмтыла отырып, даму барысындағы ауытқушылықтарды жеңуді білдіреді.

Қазіргі кезде ислам экстремизмі мен терроризмі деген ұғымдардың кеңінен тарап отырғанын атамай өтуге болмайды. Бұндай суық атауларды айттыруға ел арасындағы дін руханилығын өтірік жамылып жүрген діни ұйымдар мен халықаралық ұйымдардың қылмыстық іс-әрекеттері мен ұлтаралық араздық пен саяси партиялар арасында ірткі тудыратын, мемлекеттің конституциялық құрылысына зиян келтіретін насихаттары мен үндеулері итермелейді. Бұлардың Қазақстанда үні шықпай жүргенінің себебі - құқық қорғау органдарының бірлескен қызметтері. Мәселен, 2005 жылдың наурыз айында ҚР Жоғарғы соты жеті бірдей халықаралық ұйымның ел аумағында әрекет етуіне тыйым салды. Жоғарғы сот "Асбат әл-Аңсар", "Мұсылман бауырлар", "Талибан", "Орталық Азия моджахеттерінің жамағаты", "Лашкар-и-Тайба", "Әлеуметтік реформалар одағы" ұйымдарын террористік ұйымдар деп тапты.

Сол сияқты, Көкшетау қалалық соты облыс өңірінде діни экстремизммен шұғылданған ұйымның қылмыстық әрекетін толық дәлелдеп, үкім шығарды. Дінбұзарлар өткен жылдың қыркүйегіне дейін Көкшетау және Щучье қалаларында белсенді қызмет атқарып келгені баспасөз беттерінде жарияланған. Діни-экстремистік ұйымды ҰҚК-нің Ақмола облыстық департаменті әшкерелеп, оның 12 белсенді мүшесін тұтқындаған болатын. "Хизб-ут-тахрир" ұйымы мүшелерінің үйлерін тінту барысында осы ұйымның шетелдегі баспаханасынан шығарылған көптеген кітаптар, үнпарақтар, шағын кітапшалар тәркіленді. Ол баспаның 180 өнімдерінде ұлттық, діни және әлеуметтік таптық араздықты насихаттайтын, ҚР Конституциялық құрылымына, аумақтық тұтастығы мен қауіпсіздігіне теріс әсер ететін белгілердің барлығы анықталды.

Терроризмнің пайда болуына саяси себептердің бірі ретінде саяси партиялардың арасындағы алауыздық, түсініспеушілік, саяси плюрализмнің шектен тыс асып кету салдарынан туындайтын ұрыс-керістер елдегі саяси тұрақсыздыққа әкеп соғып, лаңкестік іс-әрекеттерге жол береді. Бұған дәлел ретінде, көршілес Қырғыз елінде осы жылдың ақпаны аяғы мен наурызында екі турмен болып өткен парламент сайлауы елдегі партиялар арасында қақтығыстар туғызды. Әсіресе елдің оңтүстігіндегі Жалалабад пен Ош облыстарындағы жағдай айтарлықтай күрделі болды. Оппозиция өкілдері қала әкімдігі мен әуежайды басып алып, қалалық ішкі істер басқармасының ғимаратын өртеді. Қоғамдық тәртіп сақтауға тырысқан құқық қорғау қызметкерлерінің арасынан төрт милиционерді өлтірді. Парламент ғимаратының әйнектерін бүлдіріп, соңында 100 млн. АҚШ долларынан астам мемлекетке шығын келді [9,28].

Тағы бір саяси себеп ретінде бір мысал, Ауғаныстанда парламент сайлауы осы жылдың мамыр айында болу керек еді, бірақ Ел Президенті Хамид Карзайдың айтуынша елдегі террористік актілерді жою мақсатында қыркүйекке қалдырған. Осы кезде Кандагарда жарылыс болып 5 адам қаза тауып, 32 адам жарақат алған. Осының салдарынан елдегі маңызды саяси процесс тоқтап қалды.

Міне, осындай саяси ахуалдардың мемлекет тарапынан қолдау мен шешім таппағандығынан, ел ішінде саяси тұрақсыздық пайда болып, мемлекеттің мақсатты мүдделерін түбірімен өзгертетін, соны толық жүзеге асырмайынша көңілі көншімейтін діни экстремистер мен террористер ел аумағында пайда бола бастайды.

2) Экономикалық себеп: экономикалық қиыншылықтар мен кедейшілік адамдарды тек материалдық тұрғыдан ғана емес, сонымен қатар психологиялық тұрғыдан да жүдетеді. Сол себепті де террор ұйымдары әлеуметтік әділетсіздік пен табыс үлесіміндегі теңсіздікті үгіт-насихат құралы ретінде тиімді пайдаланады. Әсіресе, лайықты дәрежеде білім алмағандар мен надандар осындай насихатқа тез иланады. Зерттеулер террорлың актілерге қатысушылардың басым көпшілігінің осындай адамдар екенін дәлелдеген. Таяу Шығыстағы бір террор ұйымның басшысы адамдарына былай деп тапсырма берген: «Бізде жұмыссыз адамдар мен жас жеткіншектер көп. Әр ауылдан осындай бірнеше адамды тауып алсаңдар, мыңдаған жауынгеріміз болады. Оларды ата-аналары балаларын бағуға шамасы келмей әлек болып жүр, сондықтан олар балаларын алып кеткендеріңе қуанады да. Олардың көбі психологиялық, дағдарыстағы жастар. Оларды майданға жіберу қиынға соқпайды. Алғашқыда дұрыстап қарсы алсаңдар, олар үйлерін тастағандарына қуанады да!»

Террорлық әрекеттерге қатысушылардың көпшілігі 16-30 жас арасындағы жастар екенін ескеруіміз және ұрпақ тәрбиесіне ерекше мән беруіміз керек... а) бүкіл елдегі және Қазақстанның жекелеген аймақтарындағы экономикалық дамудың пропорциясының теңсіздігі; ә) инфляциялық процестер; б) табыс деңгейіне қарай түрғын халықтың бөлінуі; в) жұмыссыздық.

Бүгінгі өмірде дүние жүзі аймақтарының дамуында сәйкессіздіктің бел алып бара жатқаны ешқандай да жасырын емес. Сол сияқты, бұл ахуал әлсіз дамыған мемлекеттерде әлеуметтік қозғалыстардың етек алуына көп ретте қолайлы жағдай туындатып отырғаны да жасырын емес.

Сонымен бірге, терроризімнің пайда болуы мен таралуына дем беретін фактор осы әлеуметтік қорғансыздық екеніне де күмән жоқ.

Әрине жұмыссыздықтың биік деңгейі, табыстың төмендігі, болашақтың бұлыңғырлығы әлеуметтік шиеленістің ширығы түсінуіне дем беретіні айдан анық.

Соңғы кезде, Қазақстан шетел инвестицтясын молынан тартуда, шетелдерден талай кәсіби мамандар ағылуда. Осыған орай, көптеген мамандардың еш лицензиясыз, тіркеусіз жатқаны да алаңдаушылықты туындырады. Сондай шетел инвесторларының біті түрік азаматтарының осындай заң бұзушылықты саналы жіберіп отырғаны және олардың қазақстандық азаматтарға дискриминациялық көзқараспен қарайтындығы, нәтижесінде қазақ азаматтарын соғып, ҚР Конституциясының нормаларын өрескел бұзып жатқандығы анықталуда [10,177].

Мемлекеттімізде экономикалық салалардың жан-жақты дамуының бірден-бірі факторы – инвестиция. Алғашқы рет 1996 жылы Елбасының Жарлығымен инвестициялар жөнінде Мемелекеттік комитет құрды, ал 1997 жылдың ақпан айында Қазақсан Республикасының «Тікелей инвестицияларды мемлекеттік қолдау туралы» Заңы шықты. Осы заңды жетілдіру және инвестиция саласында жоғарыда аталған мәселелерді құқықтық шешу мақсатында кейбір нормаларына толықтырулар енгізу қажет, себебі көптеген нормативтік құқықтық актілердің жетілмеуінен террористік актілердің етек алуын жол береді.

3) Мәдени-әлеуметтік себеп: а) өзіндік түрлі мүдделері бар әлеуметтік топтар мен таптарға бөліну; ә) әлеуметтік кепілдің тиімді жүйесінің жоқтығы мен азаматтар қорғанысының күрт төмендеуі; б) заңсыз қару-жарақ айналымы; в) ауыл тұрғынларының қалаларда қысым көру; г) қылмыс деңгейінің, оның ішінде сыбайлас жемқорлық құқық бұзушылықтың жалпы өсімі; д) құрылымдық қайта құру кезеңінде рухани модельдік, тәрбиелік және патриоттық идеалдардың тоқыруға ұшыруға ұшыруы; е) тұрғын халқының мәдени-білім деңгейінің төмендеу; ж) жеке басқа табынушылық пен зорлық-зомбылықты бұқаралық ақпарат құралдары арқылы тең түрде насихаттау. Экономикалық және саяси өмірдегі жаңалықтар әлеуметтік және мәдени салаға да қатты әсер етеді. Әсіресе, әлемдік тұтастану барыстары қарқынды жүріп жатқан заманымызда бұқаралық ақпарат құралдары мен ақпараттық технологиялардың арқасында әлеуметтік-мәдениет саласы шапшаң өзгерістерге ұшырайды. Қоғамның құндылықтары табиғи процестерден гөрі жоғарыда аталған факторлардың әсерінен кенет өзгерістерге душар болады. Бірақ бұның бәрі де жағымды түрде болып жатыр деп айту қиын. Көбінесе мұндай өзгерістер көптеген проблемаларды өзімен бірге ала келеді [11,33].

Мәселен, қоғамда бір жақтың ақ деген. Мәселен, қоғамда бір жақтың ақ дегеніне екінші жақ қара десе, ондай қоғамда келіспеушілік яки қақтығыс бар деген сөз. Әрине, демократиялық қоғамдарда сөз еркіндігі, пікір бостандығы дегендер болады. Бірақ мұндай қоғамдарда қоғамның мүддесі тұрғысынан «баршаға бірдей» құндьлықтар да болады. Біздің айтып отырғанымыз осы баршага бірдей ортақ және қоғамның ажырағысыз құндылықтары. Бұған мысал ретінде мынаны айтуға болады: қазақ халқы атам заманнан 100 пайыз Ислам дінінде болған халық. Енді соңғы жылдары саңырау құлақша қаптап кеткен миссионерлер мен жалған дін таратқыштар бір қыдыру азаматтарымызды басқа діндерге жекті. Қазір сондай қазақ жанұяларында екінші ұрпақ тәрбиеленуде. Басқа дінге кетушілердің саны бәсеңдегенмен тоқтаған жоқ. Ал, ертеңгі күні бұл азаматтардың арасында діни жан-жанжал шықпайды, террорист ұйымдар бұл жағдайды өз мүдделері үшін пайдаланбайды деп айта аламыз ба? Халқымыздың басын қосып отырған ең мықты күш - дініміздің бөлінуіне ешқашанда рұқсат етпеуіміз керек. Басқа мемлекеттер мен халықаралық ұйымдар қанша байбаламдаса да бөтен дін мен секталарды үгіттеуге жол бермеуіміз керек. Біздің 10 жыл бойы айтып келгеніміз соңғы терактілерден кейін біршама түсінікті болса керек. Елбасымыз Н.Ә. Назарбаев 23-24 қазан 2002 жылы өткен Дүниежүзі қазақтарының II Құрылтайындағы жасаған баяндамасында дініміздің бөлінуіне жол берілмейтінін тайға таңба басқандай айтып беріп, былай деді: «Ел бірлігі туралы болғанда, біз өз дініміз - Исламға тоқталмай кете алмаймыз. Әрине, Исламның рухани әлемі өз алдына жеке әңгіме. Біз бұл арада Исламның тарихи тұрғыда қазақ халқын ғана емес, бүкіл түркі жұртының қалыптасуына игі ықпал жасағанын тілге тиек етпекпіз. Діннің тұтастығы - қашанда елдің тұтастығы. Діни алауыздық ұлттық алауыздыққа соқтыратыны тарихтан белгілі. Сондықтан, қалыптасқан дінге өзгеріс енгізбек болып, өздерінше жаңашылдық танытпақшы болып жүргендерге отпен ойнауға болмайды деген ескерту жасағанымыз келеді».

Тарих, дін, тіл, әдет-ғұрып, ұлттық әдебиет пен өнер - бұлар ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан ұлттық характер мен дінді, құндылықтар мен психологияны айқындайтын байлықтар. Осы құндылықтардың дамып, толығып келе жатқан эволюциялық процесіне қол сұғушылық қоғамда әдеттен тыс құбылыстар мен уақиғалардың өрбуіне апарып соқгыруы мүмкін. Әдеттен тыс құбылыстар мен уақиғалар көбінесе әлеуметтік жарылыстар мен бүлік қатыгездік пен қақтығыстар түрінде пайда болады. Бұны жақсы білетін терроршылар мен анархист топтар қоғамның жоғарыда аталған құндылықтарына шабуыл жасап отырады, оларды зақымдап, талқандағысы келеді. Қатыгездік культін уағыздаушылар ғаламдастыру дәуірінде күнбе-күн өзгеріп келе жатқан технология мен ақпараттар ағьшындағы қоғамды әр түрлі саяси-діни ұрандармен сасқалақтатады және ел ішінде түсінбеушілікті таратады. Социологиялық психологияда «үрей гипнозы» деп аталатын жағдай бар. Үрей гипнозына шалдыққан қоғамдар бейғам, самарқау, пассив, немқұрайды халге жетеді. Әдетте психологиясы сау қоғамдар дереу қарсылық көрсететін нәрселерге қоғам күшті қарсылың көрсете алмайтын ахуал қалыптасады. Мұндай қоғамдарда маскүнемдік, ұятсыздық, ұрлыңшылық, қару-жарақ саудасы, құмар бизнесі әлеуметтік сипат алады. Бұл келеңсіз жағдай қоғамның өзін-өзі қорғау және дамыту қабілетін есеңгіретіп жібереді де терроршылардың іс-әрекетіне қолайлы ортаны әзірлейді [12,7].

Дағдарысқа ұшыраған қоғам мүшелерін терроршыл ұйымның идеологиясына бағындыру көп қиынға соқпайды. Психологиялық иммунитеті зақымдалған, әлеуметтік-экономикалық дағдарыстардан мезі болған, рухани қалқаны жыртылған адамдардың мұндай идеологияларға қарсылық көрсетуге қауқары жетпейді.

Әлеуметгік құндылықтардың әдеттен тыс өзгеруі әлеуметтік проблемалар мен жарылыстарға жетектейтінін жоғарыда айттың. Жаңа қоғамның мүшелері көбінесе томағатұйық, сыр сандықтай жабық, өзінің пікірлерін түсіндірудің орнына күшпен мойындатқысы келетін, аяусыз, мейірімсіз адамдарға айналады. Жанұя институты да осы процестер барысында қатты соққыға ұшырайды. Адамның балалық шағында тәрбие алып «әлеуметшілденуінде» жанұяның рөлі орасан зор һәм маңызды. Жанүя ұрпаң тәрбиесіндегі міндетін толың орындай алмайтын уақыт туса дереу дабыл қағу керек. Өйткені, бұл сол қоғамда жан түршіктірер проблемалардың барлығының шараты. Әлеуметтік қарама-қарсылық сатысына өткен қоғамдардағы жанұялар балаларының іс-әрекеттерін бақылау және оларды жаман дағдылар мен зиянды топтардың құрсауынан құтқару функциясын орындай алмайды. Жанұяның өз міндетін толық орындай алмауынан пайда болатын вакуумды мектепте, лицейде, техникумда, университет пен клубтарда, интернетге т.т. басқа топтар, әсіресе адами құндылықтардан жұрдай топтар толтырады.

Жалғыздың адамға не істетпейді. Терроршылардың қоғамнан тыс, жасырын, оқшауланған өмір сүруі бір жағынан алғанда олардың содырлығын жинайтын фактор. Жалғыздық адамдарды қоғамнан ал шақтатады да белгілі бір топтың жетегіне апарып салады. Терроризмнің идеологтары мұны өте жақсы білгендіктен терроршыл топтарды оқшау  ұстап,  жалғыздық психологиясын шебер пайдалана біледі.. Әдеттегі қоғамымызда көп жылдар бойы жалыз басты өмір сүрген адамдарды көрген шығарсыздар. Олар көбінесе ұрысқақ, тез ренжігіш, тезімсіз және агрессивті (жауық-қыш - М.Б.) келеді. Терроршылар бұларға қатыгездіқ зорлың-зомбылық, кек алу, қан төгу, үрей салу сияқты садистік сипаттарды қосады.

Өзгермейтін қоғам болмайды, бұл табиғи нәрсе. Егер қоғамдағы өзгерістер әлеуметтік институттарды өз функцияларын жасай алмайтын халге апарып соқтырып жатса, онда «әлеуметтік өзгерістің» орнына «әлеуметтік ыдырау» пайда болады. Сондықтан, қоғамдағы өзгерістердің барысын бақылап, табиғи бағытынан бұратын ұмтылыстарға сақ болған жөн.    Елбасы Н.Ә. Назарбаев 6 қараша 2002 күні елімізде тіркелген дипломатиялық өкілдіктердің басшыларымен болған кездесуінде Қазақстан қоғамының өзіне тән даму жолы бар екенін айта келіп: «Біз демократиялық процестерді жасанды түрде жеделдетуге багытталган кеңестермен ұсыныстарды қабылдай аламыз. Мұндай кеңестер Қазақстанның тарихи даму ерекшеліктерін ескермейді, бірыңғай демократиялык, стандарт туралы сағымға құрылған ұсыныстар мен кеңестер жауапсыз және біздің еліміздің байыпты ілгерілеп келе жатқан дамуына қауіпті» деп, осы мәселенің маңыздылығын ескертгі. Әлбетге, ұзақ мерзімде қоғамның әлеуметтік балансы саңталып, тұрақты дамуы сақталса, онда «әлеуметтік ыдыраушылық» болмайды. Тоталитарлық коммунистік қоғамнан базар экономикасына өткен біздің қоғамымыздағы әлеуметгік қатынастардың рационалдық сипат алуы және әлеуметгік институтгардың өзгеріске ұшырауы табиғи құбылыс. Әлеуметтік рөлдердің өзгешеленуі, адамдардың мінез-құлқының өзгеруі қоғамның жаңа заманға өзін бейімдеуі және өзін-өзі сақтап қалу динамикасы. Бірақ әлеуметгік жаңару және өзгеру кезеңінде бұрынғы алеуметтік институтгардың орнын жабатын жаңа институттар қалыптаспаса әлеуметтік вакуум пайда болады. Ал, осындай халде әлеуметтік-мәдени құндылықтар жойылып жатса, бұл өзгерудің емес «ыдыраудың» белгісі болып саналады. Өйткені, қоғамның ары қарай жалғасуы әлеуметтік және ұлттық құндылықтардың сақталуына тікелей байланысты [13,38].

Шұғыл өсіп келе жатқан урбанизациялық процестер де қоғамды кенет өзгерістерге ұшырататын факторларға әкеп соғады. Ауылдық жерлерден қалаларға ағылып келіп жатқан топтардың тұрғын үй, жұмыс орны, білім алу, денсаулықты сақтау проблемалары толықтай шешімін тауьш жатыр дей алмаймыз. Әсіресе, үлкен қалалардың төңірегіндегі кедей махаллаларда (квартал) өмір сүретін жартылай ауылдық, жартылай қалалық психологиядағы адамдар арасында жұмыссыздық мөлшері жоғары және осындай жерлерде жаңа ортамен проблемалы адамдар көп болады. Осындай азаматтарды әр түрлі идеологтар мен жалған діндерге тарту қиынға соқпайды. Ауылдық жерлерден үлкен қалаларға яки шетелдерге көшіп барған адамдар «мәдени қақтығыс», «әлеуметтік ыдырау» және «субмәдениеттердің қалыптасуы» процестеріне душар болады. Жаңа ортадағы мінез-құлық, жүріс-отырыс, әлеуметтік қатынас орнату тәсілдері, әлеуметтік құндылықтар мен психологиялық факторлар осындай адамдардың бұрыннан қалыптасқан құндылықтарын қысымға алып, тықсыртады. Жаңа ортаны толықтай меңгере алмаған адамдар үлкен дағдарысқа ұшырайды. Барынан айырылса да оның орнын басатын жаңа сау қымбаттылықтар болмайды. Таяу Шығыс, Оңтүстік Америка және Африка елдеріндегі террор шабуылдарына қатысқан жас жеткіншектердің көпшілігі осы санаттағы жастар. Олар көбінесе босқындар лагерінде яки үлкен қалалардың төңірегіндегі кедейлер тұратын махаллалардан екен. Күшті миграциялық процестер қайткен жағдайда да адамдарға күшті әсер етеді. Жаңа ортадағы адамдар өздеріне күш беретін рухани діңгек жолдастар тобын және идеологияны іздей бастайды. Үлкен қалалардың маңайында бой көтеретін ауылдар мен базарлар орналасқан елді мекендерде жергілікті атқарушы органдар мен құқық қорғау мекемелері, мектептер мен денсаулықты сақтау ұйымдары дер кезінде қалыптаспауы мүмкін. Саяси-әлеуметгік инфрақұрылымы дайын емес бұл жерлерде «билік вакуумы», ұйымдасқан қылмыстық топтар мен бандылар пайда болады [14,6]. Тәуелсіздіктің алғашқы жылдарында осындай тірлікті бастан кешкеніміз баршаның есінде шығар.

АҚШ-тағы терроризмді белгілі маман, профессор Марта Криншоудың (Martha Crenshaw) пікірінше терроршыл ұйымдар үлкен қалалардың көптігін, жылдам қозғалу мүмкіндігін, байланыс құралдарының көптігін, қоғамдық пікір туғызу және үгіт-насихатқа қолайлы болуы сияқты себептерге байланысты база ретінде пайдаланады. Үлкен қалалар терроршылардың тез арада жасырынуына қолайлы және бұқаралық ақпарат құралдары қас қағым сәтте жинала алатын орындар. Осының бәрі де терроршылардың үлкен қалаларды мекенденуінің және шабуылдар ұйымдастыруының басты себептері.

Қазір көптеген елдерде терроризмнің негізгі себебі кедейшілік екенін әркім айтып жүр. Алайда күрделі проблеманы бір ғана негізгі себепке еншілеп қоюға болмас. Адамдар арқа сүйеп отырған білім беру, құндылық жүйелердің де рөлі айтқанша, сондықтан жоғарыдағы саяси, экономикалық және әлеуметтік себептерді терроризімнің пайда болуының алғышарттары деп ажырата бөліп алған жөн деп таптық.

4. Білім жүйесі: білім беру жүйесі еркін ойлайтын, зерттеуші адамдарды дайындауы керек. Оқу орындарында шынайы білім ала алмаған адамдар қажетті сипаттағы азаматтар мен мамандар бола алмайды. Әсіресе, оқу бағдарламаларында  ұлттық идеология мен патриотизм лайықты дәрежеде орынға ие болмаса болашақ проблемалардың бой көрсетуі жақын деген сөз. Бозбалалық шағындағы жастарымыз бен студенттердің тәлім-тәрбие алуына ерекше мән беруіміз керек. Оларды нашақорлық пен маскүнемдіктен сақтауымыз және қоғамға зиянды топтардың шылауына түсуден құтқаруымыз шарт.

Бұның жалғыз жолы бар - оларға шынайы білім беру және ұлттық-патриотизм, рухани құндылықтарға ие болу тұрғысынан тәрбие беру. Таяу Шығыстағы бір терроршыл топтың мүшесі және 114 адамның еліміне себеп болған қанішер сот отырысында былай деген екен: «Мен мектеп жылдарында әке-шешемнің тәрбиесі және ауылымыздағы  ортаның әсерімен әдет-ғұрыптарымыз бен дінімізді қатты сыйлайтын, қарапайым бір азамат едім. Үлкен қалаға университетке оқуға келген соң өзгердім. Маған не болса да, бәрі-бір болды». Иә, оқу орындарында дұрыс бағыт алмаған жастар кейінірек қанды қол террорист болады деп кім ойлаушы еді. Жастар бүгінгі заманда  бұрынғыдан да көп махаббатқа, мейірімге, ықыласқа мұқтаж.

Мәжіліс талқылауындағы «Жастар саясаты жөніндегі» ҚР Заңы осы тұрғыдан алғанда аса маңызды құқықтық құжат болмақ. Террорлық шабуылдар күн өткен сайын көбейіп келе жатқан заманымызда  жастар тәрбиесіне, білім беру жүйесіне баса назар аударуымыз керек Бұған міндетгіміз де. Белгілі философ Херберт Спенсер (Негbегt Sреnсег) «Тәлім-тәрбие, білім алу адамды этикалық және рационалдық тұрғыдан байытады, оны жаман дағдылар мен озбырлықтан құтқарады» деген. Психолог Густав Ле Бонның (Сusavе Lе Воn) пікірінше «білу дегеніміз жаттап алу емес, білу себеп пен салдардың арақатынасын көре білу» [15,45].

Соңғы жылдары елімізде арнаулы орта және жоғары оқу орындарының саны күрт көбейді. Оларды бітірген он мыңдаған дипломы бар түлектер жұмысқа орналаса алмай жүр. Бұл жұмысқа тұру үшін конкурстан өте алмай жатқан адамдар лайықты дәрежеде білім ала алмады деген сөз. Әйтеуір қандай бір жұмыс болса да жұмыс іздеушілер де бар. Өткенде бір газеттен Африкадағы бір мемлекеттің қарулы күштерінде ақылы әскер болып істеуін бір Қазақстан азаматы туралы хабарды оқығанда таң қалып едім. Ақша үшін бір елдің әскері болған адамдар басқа жұмысқа да баруы мүмкін. Густав Ле Бон «Жастарға берілетін білім деңгейі сол елдің ертең қандай мемлекет болатынын білдіретін көрсеткіш» деп бекер  айтпаған.

5. Психологиялың себептер. Жеке қабілеті жеткіліксіз, өзіне сенімі әлсіз адамдар өздерінің әлеуметтік жағдайларына көбінесе наразы болып келеді. Олар қоғамның кездерін оқшаулайтынын, көпшіліктің ықыласы мен сый-сыяпатын көрмейтіндерін айтып отырады. Олар өздерін көпшіліктің алдында дәлелдеу, құрметке ие болу, ылғи да назарда болу үшін әдеттен тыс әрекеттерге баруы мүмкін. Әдеттен тыс әрекеттердің құрамында жәбір көрсету бұзақылық жасау, алдап-арбау да болады. Адамдардың құрметіне бөлену үшін адал жолдарды қолдана алмайтын рухани дағдарысқа ұшыраған адамдар ызақор, ашушаң, кекшіл келеді.

Олар болмашы нәрсеге ренжіп, болмашы нәрседен жанжал шығаруға құмар болады. Өздерін оқшауланған, алаланған, қақпайланған деп санайтьш осындай адамдар басқа адамдарға сенбейді, қоғамды қадірлемейді. «Сенімсіздік түйсігінің» әсерімен бұл адамдар бара-бара басқарушылар мен құқық қорғау органдарын айыптайды да оларға қарсы өшпенділік үгіттейді.

Сенімсіздік оларды қатыгездікке, агрессивтілікке итермелейді. Олар осындай мінез-құлықты «беделділік белгісі» деп санайды [16,176].

Терроршыл ұйымдардың мүшелері көбінесе 15-25 жас аралығындағы жастардан қалыптасады. Психология және психиатрия ғалымдары бұл кезеңді «есею кезеңі» (отрочество) деп атайды. Балалықтан ересектікке өту кезеңі. Осы кезеңдегі адам психологиясында қалыптасуға тиісті қасиеттердің бірі - адамның өзін-өзі тану сезімінің  бекуі. Бұл адамның тұлғалық қалыптасуының дамуы және бір топқа яки қоғамға тән болушылық сезімінің қоспасы. Бұл әр адамның өзінің қоғамдағы орнын анықтауы деген сөз. Кәмелеттікке жету жылдарындағы адамдарды «Мен кіммін? Менің қоғамдағы орным қандай?» деген сұрақтар мазалайды. Аталмыш кезең жылдам өзгеретін және кейде қарама-қарсы сезімдер алма-кезек ауысып тұратын кезең. Осы жас шамасындағы жастар кейде жылдам ашуланып, үлкеңдер мен қоғамға бас көтергіш болып келеді. Оларды теріс бағытқа салу және идеологиялық көрсоқырлыққа жету қиынға соқпайды...

Террорлық әрекеттерде қолданылатын қуыршақтардың ендігі бір түрі - «социопат» немесе «психопат» деп аталатын ауру топтың мүшелері. Антиқоғамшыл психопаттар барлық низамдар мен әлеуметтік түзімдерге қарсы болып келеді. Олар ешқандай әлеуметтік шектеуге шыдай алмайды. Психопаттар өздерін тура  жолға шақырған  адамдардың өзін жек көреді. Психопат құр қызық көру үшін қылмыс жасайды. Олар аса аяусыз, ұрысқақ және залым болып келеді. Еш нәрседен ұялмайды және тартынбайды. Мақсатқа  жету үшін жауыздық пен жамандық атаулының бәрін де істей алады. Психопаттар әлеуметтік құндылықтарды мойындамайды, қоғамдық қағидалар мен әдет-салттарды керек қылмайды. Психопаттар ақыл-ес жағынан еш кемшілігі болмағанына қарамастан мінез және этика тұрғысынан ақаулықтары бар адамдар. Психопаттардың ендігі бір ортақ сипаты олардың арақ, есірткі, апиын сияқты қоздырғыш күші бар улы шегімдіктер мен ішімдіктерге құмар болатыны. Әсіресе, саяси қылмыскерлердің ішіңде жүйке ауруына шалдыққандар мен ақыл-есі науқас адамдар жиі кезігеді. Олар ар-ұяттың не екенін білмейді. Өздерін «кемеңгер», «данышпан» сезінетіндері де аз емес. Мұндай адамдар көбінесе «инстинктің» жетегіңде кетеді.

Сонымен, терроршы ұйымдардың мақсаттары террор амалдары жасалатын мемлекет пен терроршыларды басқаратын орталықтарға сай өзгеріп тұрады. Жалпы, терроршылардың ортақ мақсаты - нысанаға алынған низамды, түзімді, жүйені күш арқылы құлатып, оның орнына өз идеологиялары негізіндегі жаңа билікті орнату. Сотталу барысындағы терроршылардың басым көпшілігі «неге терроршылыққа бардың?» деген сұраққа «әділетті орнату, зұлым билікті кұлатып, орнына әділетті билікті орнату үшін» деп жауап берген.

Терроршылар өздерін белгілі бір халықты яки жерді қорғаушы қаһармандар ретінде көреді. Олар өздеріне қосылмаған адамдарды «әлі санасы жетілмеген» деп бағалайды. Сол себепті де террорист ұйымдар үгіт-насихат жұмыстарына аса мән береді. Олардың пікірінше халықтың басым көпшілігінің санасы оянғанша саны аз болса да терроршылар күресті жүргізуі тиіс.

Осындайда мынандай заңды сұрақ адамды мазалайды - неге кейбір адамдар тып-тыныш қана өмір сүрмей, ажалымен алысып, әр түрлі қиындықтар мен азаптарға  төзіп, адамдарды үрейлендіру үшін қарулы күш жұмсауға дейін барады? Мұның басты себебі, терроршылар мен олардың қарсыластарының күштерінің алшақтығында. Яғни, нысанаға алынған билік жүйесін әдеттегі жолдармен құлатудың мүмкіндігі болмайды. Сондықтан, терроршылар қарулы күрес және террорлы іс-әрекеттерден басқа амал жоқ деп ойлайды. Бұл түсінік терроршыларды дайындау барысында олардың санасына әбден құйылады. Осының салдарынан терроршы әрқандай тапсырманы орындауға дайын болады.

Терроршылар «режимді құлату» жоспары ұзақ мерзімде жүзеге асады деп есептейді. Сол ұзақ мерзімді мақсатқа жету үшін алдымен төмендегі қысқа мерзімді мақсаттар орындалады:

- ең алдымен саяси билік пен түзімді әлсірету, мемлекеттің беделін шайқалту.

- ел ішінде және халықаралық деңгейде танылу үшін үгіт-насихат және терактілер арқылы жұртшылықтың назарын аударту.

- үрей салу арқылы қоғамның терроршылдыққа қарсы тұру күшін жою.

- қалың бұқараны зорлықпен бағындыру.

- жақтаушылар мен демеушілердің санын көбейту.

Террор ұйымдары бірінші сатыда мемлекеттік билікті әлсіретуді және халықтың мемлекетке деген сенімін шайқалтуды көздейді. Олар мемлекетті басқарушы лауазым иелерінің ылғи да кемшілілік жақтарын халыққа хабарлау арқылы жекелеген мемлекет қайраткерлеріне сенімсіздік туғызады.

Бұның барлығы да орталық мемлекеттік билікті зақымдауды көздейді. Ішкі тыныштығы кеткен, азаматтарының ауызбірлігіне нұқсан тиген массаларды террорлық мақсаттарға айдап салу, елде ішкі қақтығыстар мен бүлік шығару оңай болады.

Террордың ендігі бір мақсаты нысанаға алынған мемлекетке экономикалық соққы беру. Бұл экономикалық ресурстарды сол елдің көкейкесті проблемаларының шешілуі және халқының әл-ауқатының көтерілуі үшін емес, терроризм мен күреске жұмсатқызу арқылы жасалады. Өйткені, терроризммен күресу ең қымбат жоба болып табылады да, қыруар қаржыны талап етеді. Мыңдаған кадрлар осы салаға салынады. Онсыз да арық қойдың күнін кешіп жатқан мемлекеттер шетелден техника сатып алу үшін сырттан қарыз алады. Мұндай елдің ішкі тыныштығы кетеді, экономикасы сыртқа тәуелді болады, саяси билік әлсірейді. Міне, осындай халге жеткен мемлекетті сырт күштердің басқаруы оңай болады. Осындай елдердегі терроршыл ұйымдар экономикалық маңыздылығы бар нысаналарға шабуыл жасап, біріншіден, мемлекетке соққы беруді, екіншіден, экономикалық дағдарыс салдарынан онсыз да қиналып жүрген халықтың наразылығын ояту арқылы революциялық сана қалыптастыруды көздейді.

 Террордың келесі түрі - бір мемлекеттің туының астында бейбіт өмір сүріп келе жатқан азаматтардың арасына ұлттық, этникалық яки діни негізде жік салып, мемлекеттің тұтастығын бұзу. Этникалық топтар арасындағы татулықты бұзатын шаралар (мәселен, дискриминация, әсіре ұлтшылдық) террордың пайда болуына қолайлы жағдай жасайды. Қарама қарсы топтардың пайда болуы нәтижесінде қоғамның бір бөлігі өзіне жақын топтың заңсыздықтарын қошеметтейтін болады. Олар әр түрлі түсініктемелер тауып, өздерінің істеп отырғандарын дұрыс деп санайды [17,162]. Бұл поляризация өз кезегінде қоғамның нақақ іс-әрекеттерді айыптау қабілеті мен өзін-өзі қорғау иммунитетін әлсіретеді.

Терроршылар қоғамдағы өзгеше мәдениеттерді ұстанатын топтарды біріне-бірін айдап салады. Табиғи-мәдени айырмашылықтардың байқалмай келген көптүрлілігі енді қақтығыс көзіне айналдырылады. Қоғамда төзімділік, кешірімділік, толеранттылық, хошкөрушілік сезімдерінің орнына қатыгездік қаталдық, жек көрушілік сезімдері күшейеді. Қоғамның байлығы болуға тиісті мәдени өзгешеліктер қоғамның ынтымағын бұзатын фитнә (пітіне) сияқты болады. Терроршы ұйымдар қоғамның ылғи да осындай «осал» тұстарын іздеп, арандату шараларын ұдайы іске асырып отырады. Терроршылар лаңкестік әрекеттерді мүмкіндігінше ұзақ уақытқа жалғастырғысы келеді. Үнемі қанды сойқан мен үрейлі үгіттің ңақ ортасында тұрған халықтың психологиясы қатты әсерге ұшырайтыны сөзсіз. Көп жылдар террорлық ортада болған адамдардың өзгеруі соншалық, олар террор амалдарына қарсылық білдірмейтін, реакция көрсетпейтін халге түсуі мүмкін [18,13]. Бұл өте күрделі психологиялық процесс. Кейде халық терроршьларға емес, терроршьлардың қарсыластарына ызаланады. Бұның бәрі де қоғамдың сана мен психологияның ұзақ мерзімде әдеттегі қалпынан ауытқып, ауруға шалдығуы. Терроршылардың да армандағаны осы емес пе? Олар өз мақсаттарына сәйкес реакцияларды жасатқысы келеді халыққа. Терроршылар үшін террорлың іс-әрекеттің өзі емес, оның әсері маңыздырақ. Сондықтан да сойқаншылар террор құрбандарымен тек формалды, тіпті абстракті қатынас орнатады. Құрбанның діні, ұлты, жасы, қызметі, әлеуметтік жағдайы террористке ешнәрсені де білдірмейді. Терроршы үшін құрбан символдық мәні бар нәрсе ғана. Бұл терроризмнің қаншалықты этикадан мақрұм екенін көрсететін қорқынышты факт.

1.3 Терроризм және оның сатыларының, қылмыстық   құрамының құқықтық сипаттамасы

Жарылыс жасау, өрт қою немесе адамдардың қаза болуы, елеулі

мүліктік зиян келтіру не қоғамға қауіпті өзге де зардаптардың туындау қаупін төндіретін өзге де іс-әрекеттер жасау, егер осы іс-әрекеттер қоғамдық қауіпсіздік бұзу, халықты үрейлендіру не Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының, шет мемлекеттің немесе халықаралық ұйымның шешім қабылдауына ықпал ету мақсатында жасалса, сондай-ақ аталған іс-әрекеттерді дәл сол мақсатта жасаймын деп қорқыту - 4 жылдан 10 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Нақ сол әрекет: бірнеше рет; атыс қаруын қолдана отырып жасалса — 7 жылдан 12 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Жоғарыда айтылған іс-әрекеттер, егер олар: жаппай қырып-жоятын қаруды, радиоактивті материалдарды қолдануға немесе қолданамын деп қорқыту және жаппай уландыруды, эпидемия мен эпизоотияны таратуды, сондай-ақ адамдарды жаппай қырып-жоюға әкеп соғуы ықтимал өзге де іс-әрекеттерді жасауға немесе жасаймын деп қорқытуға ұштасса; абайсызда адам өліміне немесе өзге де ауыр зардаптарға әкеп соқса - 10 жылдан 15 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Қоғамдық қауіпсіздікті бұзу, халықты үрейлендіру не Қазақстан Республикасы мемлекеттік органдарының, шет мемлекеттің немесе халықаралық ұйымның шешімдер қабылдауына ықпал ету мақсатында адамның өміріне қастандық жасау, сондай-ақ дәл сол мақсатта, оның мемлекеттік немесе өзге де саяси қызметін тоқтату не осындай қызметі үшін кек алу мақсатында мемлекет немесе қоғам қайраткерінің өміріне қастандық жасау - 15 жылдан 20 жылға дейінгі мерзімге бас ботандығынан айыруға (не өлім жазасына) немесе өмір бойы бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Терроризмді насихаттау немесе терроризм актісін жасауға жария түрде шақыру, сондай-ақ көрсетілген мазмұндағы материалдарды тарату - 5 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Адам өзінің қызметтік жағдайын пайдаланып не қоғамдық бірлестіктің басшысы бола отырып не бұқаралық ақпарат құралдарын пайдаланып жасаған нақ сол әрекеттер - 3 жылдан 8 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Террористік мақсатты көздейтін қылмыстарды жасау үшін топ құру (террористік топ), сондай-ақ оған басшылық ету - мүлкі тәркіленіп немесе онсыз 8 жылдан 15 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады. Террористік топтың қызметіне немесе ол жасаған терроризм актілеріне қатысу - мүлкі тәркіленіп немесе онсыз 6 жылдан 12 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Адам өзінің қызметтік жағдайын пайдаланып не қоғамдық бірлестіктің басшысы бола отырып жасаған әрекеттер - мүлкі тәркіленіп немесе онсыз 10 жылдан 15 жылға дейінгі мерзімге бас бостандығынан айыруға жазаланады.

Біз жоғарыда террористік актілердің қандай сипатта болып және оларға қандай жаза тағайындалатындығын ҚР ҚК-нен білдік. Енді, бұндай іс-әрекеттерге жаза тағайындаудың негізгі көзі оның қылмыстық құрамында екендігін айқындап көрелік.

Қандай қылмыс болмасын оның толық қылмыстық құрамы болуы шарт, себебі, қылмыстық құрам толық болмаса, ол қылмыс емес және оған жаза да, жауапкершілік те болмайды. Бұл тұрғыда, террористік актінің объектісі, объективтік жағы, субъектісі және субъективтік жағы төмендегідей болады:

Объектісі - мемлекеттің қоғамдық қауіпсіздігі. Кеңейтіп айтатын болсақ - басқару тәртібі мен аумаққа қол сұқпаушылықты заңды түрде бекітетін құқықтық қатынастар, саяси тұрақтылық, жеке адамдардың, адамдар тобының, ұйымдардың өмірі, денсаулығы, мүліктері мен заңды мүдделері.

Объективтік жағы – қоғамда терроризм туралы идеяны тарату, адамдардың сана-сезіміне әсер ете отырып, мақсатшыл әрекеттермен жұртшылықты қорқыту, үрей тудыру, террористік мақсатты көздейтін қылмыстық топ құру және басқару, жаппай қыратын қаруды, атыс қаруын қолдану, жарылыс жасау, қасақана өрт қою және т.б.

Субъективтік жағы – кінә нысанындағы тікелей қасақаналық сипат алуы, ниеті мен мақсаты анық, қылмыстық іс-әрекет жасауға саналы түрде жол береді және соңында болатын зардаптарды болжайды әрі оны тілейді.

Субъектісі - 16 жасқа толған есі дұрыс адам, жеке мемлекет, террористік ұйымдар, саяси партиялар, діни және ұлтшыл қозғалыстар, түрлі ұйымдар мен мафиялық құрылымдар. Терроризмнің субектісін сипаттайтын болсақ, олар - әлеуметтік аутсайдерлер, қоғамда орын таба алмай жүрген және туған-туыстарынан мүлде алыс кеткен, өмірі адами орнықпаған адамдар. Әлеуметтану ғылымы бойынша, олар - жалпы және арнайы білімі төмен, белгілі бір мамандығы, тұрғылықты жері мен жұмыс орны, орнықты отбасылық байланысы жоқ адамдар. Психология ғылымы бойынша, олар - тынымсыз, жүйке жүйесі тозған ауыр мінез-құлықты субъектілер.

Терроримнің субъектісі - қылмыстық тәжірибесі мол (кемінде 2-3 рет сотталған), әлеуметтік жағдайы тұрақсыз, деструктивтік психологилық белгілері (тынымсыздық, қаталдық, мақсатына жеткіш, бірізді) бар, 40 жасқа дейінгі жастағы, көп жағдайларда отбасысы жоқ, орта деңгейдегі білімі бар, ұйымдасқан қылмыстық топтың мүшесі болып табылатын тұлға [19,474].

Терроризм субъектісінің мынадай түрлері бар:

"Әлеуметтік  наразылық  білдіруші":  ұзақ  уақыт  бойы  шешімін таппаған   өзінің   әлеуметтік-тұрмыстық   мәселелерін   шешу  үшін террористік әрекеттер жасайды;

"Кек   алушы":   көлік   кешені   мен   ішкі   істер   органдарының қызметкерлерінің тәртіп бұзғаны үшін немесе штаттық қысқару бойынша   жұмыстан шығып қалғандар және кезінде көлік нысандарында құқық бұзушылықпен ұсталғандар жасайды;

"Психикалық есі дұрыс емес": көп жағдайларда телефон арқылы
кекшіл субъективтік психологиялық мәселелерін шешу үшін жасайды;

"Бұзақы ": ситуация негізінде көңіл көтеру мен еріккендігін басу үшін
жасайды.

Осындай анықталған қылмыстық құрамы бар террористік актілерді жасаған қандай да болмасын жазаға тартылады. Қылмыс санаттарына сай оларға жаза түрлері ҚР ҚК-не сай белгіленіп тағайындалатындығы туралы жоғарыда айтылды.

Терроризмнің сатылары.

Террорлық ұйымдар нысанаға алынған мемлекетті іштей құлату үшін 4 сатыдан тұратын стратегиялық жоспарды жүзеге асырады. Қандай идеологияны ұстанса да олар мына сатылар бойынша ұйымдасады:

- Бірінші саты – дайындық.

- Екінші саты – ұйымдасу.

- Үшінші саты – қимыл.

- Төртінші саты – азаматтық соғыс.

Дайындық.

Бұл жоспарлау сатысы. Осы сатыда терроршылардың ақылшылары мен идеологтары іштей құлатылатын қоғамды жан-жақты зерттеп, талдайды. Терроршылардың мақсатының бірі қоғамға жік салу және оны бөлшектеу болғандықтан, олар қоғамның мықты қасиеттерін әлсіретуді, керісінше осал жақтарын күшейтуді көздейді. Қоғамды мықты ұстайтын діни рухани құндылықтарды аяқасты етіп, оларға немқұрайдылықпен қарауды үгіттеп, құмарпаздық пен маскүиемдікті, ұятсыздық пен менмендікті насихаттайды.

Бұдан кейінгі атқарылатын іс құлатылатын қоғамда насихатталатын идеологияны жақтайтын және жылы лебіз білдіретін адамдарды жасақтау. Былайша айтқанда, терроршылар өздерінің «адам капиталын» ұйымдастырады. Бастапқыда мемлекет терроршылардың бұл бастамасын «заңсыз» деп жариялай алмауы мүмкін. Себебі, терроршылардың алғашқы үгіт-насихаттары көзге түспейтін, шағын көлемдегі және бейкүнә әрекеттер болып басталады. Мемлекет органдарының кейбір қателіктері мен жетіспеушіліктерін айта отырып, іс жүзіндегі ни-заоды ептеп сынай бастау арқылы қоғамның гармониясын бұзу пиғылы байқалады. Уақыт өткен сайын сынның дозасы күшейтіледі. Бұл саты оншақты жылға созылуы мүмкін [20,64].

Ұйымдасу.

Бірінші сатыда террор ұйьмының идеологиясын әбден сіңірген және іс-әрекеттер барысында көзге түскен адамдар я өздері бірігіп, я басқа күштердің ұйымдастыруымен бірігіп, ұйымдасады. Үшбу сатына террорлың ұйымның ішкі иерархиясы мен басқа террорлық ұйымдармен қатынастары анықталады, заңды беделді ұйымдарға (кәсіподақ, БАҚ, партиялар т.т.) тығылып кіру және оларды террор ұйымының ықпалына түсіру жұмыстары жүзеге асырылады.

Алғашқы сатыларды тәмамдаған ұйым енді ұжымдық қарулы шабуылдар мен террорлық амалдарды жүзеге асырады. Мұндағы мақсат мемлекеттің құқық қорғау және қауіпсіздік органдарын әлсіз етіп көрсету, халық пен биліктің арасындағы «сенім» институты талқылдау, Қимыл сатысының қанша уақытқа ұласатыны белгісіз. Халықтың мемлекетке деген сенімі мен үміті әбден жоғалып, елде анархия және абыржу пайда болғанға дейін жалғасады. Дәл осы сатыда кісіні кепілге алу, бомбалау, белгілі адамдарға шабуыл ұйымдастыру, қарулы тонаушылық, елді мекендерді шабу сияқты кең көлемді іс-әрекеттер жасалады.

Төртінші сатының мақсаты билікті қолға алу. Бұл сатыда мемлекеттің кейбір елді мекендері мен территориясы терроршылардың бақылауыңда болуы мүмкін. «Азат» етілген аймақтардағы терроршылар мен мемлекеттің қарулы күштері ашық соғыс жүргізеді. Сыртқы күштер осы сатыда ақша, материал, қару-жарақ, ақпарат, техника және кадрлық көмек беріп тұрады.

1.4   Терроризммен    күрес  әрекеттерінің  жалпы  сипаттамасы

Терроризмнің таралуына террористік топтар ұйымдарының молығуы әсер етеді. Олар межелі кеңістікке белгілі дәрежеде ықпал етіп қана қоймайды, сонымен бірге өз қызметтерін насихаттай да алады. Мұның өзі жағына жаңа жақтастарды тартуға мүмкіндік береді. Сонымен қатар, террористік ұйымдардың өз мүшелерін қарулы күрес жүргізуге баулитын мүмкіндіктері бар. Мұндай мүмкіндіктерге қоса, террористік ұйымдар өз қызметтерін ақпараттық сараптан өткізудің арқасында, материалдық мүдде көмегімен жақтастар тарта алады. Терроризмнің өз демеушілерінің бар екендігі де баршаға мәлім. Демек террористік қызметтің жаһандануының салдары онымен тұрақты және кәсіби түрде айналысатын адамдардың айрықша топтарының қалыптасуына алып келіп отыр. Осының арқасында олар, былайша айтқанда, бүлік салуға бағытталған "мығым мамандарға" айналуда. Террористер қатарын Косово, Сербия, Ауғаныстан, Днестр бойы, т.б. сияқты жергілікті әскери қақтығыстарға қатысқандар толтырады. Террористік ұйымдардың қаржылық мүмкіндіктерінің молдығы олардың қатарын "сәттің солдаттары" немесе "жабайы қаздар" деп аталатын кәнігі жалдамалылармен толықтыруға мүмкіндік береді [21,69].

Әрине террористік ұйымдар өздерінің қаражатын толықтыру үшін есірткі бизнесін, рэкетті, жезөкшелікті, қару-жарақ саудасын, контрабанданы, ойын бизнесін, т.б. өз ықпалдарына қаратуға тырысады. Террористік ұйымдардың бақылауға ұмтылатын мол табысты салаларының бірі адам сату (әйел тасымалдау, балалар сату) болып табылады.

Сонымен бірге, террористік ұйымдардың тарамданған банктік инфрақұрылымдары бар, солардың көмегі арқылы қаржы тасқынын бақылауға алуға, қаражатты ашық айналысқа шығаруға, аймақтық бөлімшелер мен баска да ұйымдарға қолдау көрсетуге мүмкіндіктері бар. Терроризмді, сол сияқты күрес жүргізудің басқа да агрессивті түрлерін тартудың себептері толып жатыр.

Сонымен қазіргі терроризм ұйымдастырылған құрылымы бар, өзінің қаржы жүйесі бар және бір қарағанда міндеті мен мақсаты мүлде басқаша болып келетін, көптеген террористік ұйымдардың қызметін үйлестіріп отыратын әксаумақтық штаб-пәтері бар бұқаралық сипат алып отыр. Сондай-ақ қазіргі терроризм мен экстремизмнің халықаралық, интернационалдық сипат алып отырғанын мойындар болсақ, онда әлемдік қауымдастықтың аймақтық және ғаламдық қауіпсіздігіне қатер төндіріп отырған осы құбылыспен күресте тек қана халықаралық үйлестірімнің де тиімділігін мойындау қажет.

Терроризммен күресті үйлестіру жұмыстары халықаралық деңгейде көптен бері жүргізіліп келеді және бұл ретте, дүние жүзінде бүгінгі таңда терроризмге қарсы әрекет ететін айтарлықтай тәжірибе жинақталған.

Терроризмге қарсы әрекет ететін мол тәжірибесі бар мына халықаралық ұйымдарды атауға болады:

Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім білдіру шаралары жөніндегі
Кеңес (АӨІСШК); Антитеррористік коалиция; Біріккен ұлттар ұйымының (БҰҰ) Қауіпсіздік Кеңесі; БҰҰ жанындағы Контртеррористік комитет; Тәуелсіз      мемлекеттер      достастығы      (ТМД)      елдерінің Антитеррористік орталығы; Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы (ШЫҰ); Ұжымдық қауіпсіздік келісім Ұйымы; АҚШ Мемлекеттік департаментінің лаңкестікке қарсы күресті үйлестіру бөлімі; Европа Ынтымақтастығының Қауіпсіздік Ұйымы (ЕЫҚҰ).

Бұл ұйымдар қызметінің басты мақсат-міндеттері халықаралық лаңкестік ұйымдардың мақсат-міндеттеріне қарсылық тудырып, түбегейлі күрес жүргізу болып табылады және мына Халықаралық лаңкестік ұйымдардың алдын кесу:

 

Лаңкестік ұйымдардың аталуы 

 

Лаңкестік ұйымдардың аталуы 

1. 

Әбу Нидал Ұйымы (ӘН¥) 

21 

Курдистан жұмысшы партиясы 

2. 

Әбу Саяф тобы 

22 

Лашкари   таийби   (ЛТ)   (әділет әскері) 

3. 

Әл-Ақса азап шегушілер бригадасы 

23 

Лашкар және джангви 

4. 

Ансар әл-Ислам 

24 

Тамилды азат етуші жолбарыстар 

5. 

Қарулы ислам тобы (ҚИТ) 

25 

"Моджахедин-ә-халк"      ұйымы (МЭХ) 

6. 

Асбат әл-Ансар 

26 

Азат ету ұлттық әскері (АҰӘ) 

7. 

Аум Синрике 

27 

Палестина ислам жиһады (ПИЖ) 

8. 

Баск отаны және азаттық (ЭТА) 

28 

Палестинаны азат ету майданы (ПАМ) 

9. 

Филиппин компартиясы/жаңа халық әскері 

29 

Палестинаны   азат   ету   халық майданы (ПАХМ) 

10 

Ирландия мирастық революциялық әскері 

30 

ПАХМ - бас басшылық (ПАХМ -ББ) 

11 

Гамаа әл-Исламия (ислам тобы) 

31 

Әл-Каида 

12 

ХАМАС        (Ислам       қарсылық қозғалысы) 

32 

Шын ИРӘ 

13 

Харакат үл-Маджахидин (ХҮМ) 

33 

Колумбияның       революциялық қарулы күші 

14 

Хезболла (Құдай партиясы) 

34 

Революциялық ұлылар тобы

15 

Өзбекстан Ислам қозғалысы (ӨИҚ) 

35 

17 қазан революциялық ұйымы 

16 

Джаиш-ә-Мұхаммед             (ДЭМ) 

36 

Революциялық халықтық-азаттық тобы 

17 

Джамаат әл-Тауид вааль-Жиһад 

37 

Салафистік шақыру және шайқас тобы 

18 

"Джемаа исламия" (ДИ) ұйымы 

38 

Шамшырақ жол (Синдеро Люминосо, СЛ) 

19 

Әл-жиһад (Египет ислам жиһады) 

39 

Колумбияның біріккен қорғаныс күші 

20 

Кахан чаи (Кач) 

40 

"Еврейлер мен айыр ағаш ұстаушыларға қарсы күрестің исламдық әлем фронты" 

"Еврейлер мен айыр ағаш ұстаушыларға қарсы күрестің исламдық әлем фронты" Усама Бен-Ладеннің 1998 жылы ақпан айында құрған мұсылман лаңкестік ұйымдарының бірлігіне мына ұйымдар кіреді: "Әл-Каида" халықаралық ұйымы, "Әл Гамаа әл-Исламия" (Египет), "Әл-Жиһад" (Египет), "Харакат әл-Ансар" (Кашмир), "Жиһад" (Бангладеш), "Кеңес және реформа" (Ауғаныстан).

Осындай тізімдерді жасап жүрген лаңкестікпен күресті жүзеге асыратын ұйымдардың бірі - АКДІ Мемлекеттік департаментінің жұмысын жақсы бағалаған АҚШ Мемлекеттік хатшысы Колин Пауэл мінбеде сөйлеген сөзінде: "ШЛҰ тізімін жасау біздің лаңкестікпен күресімізде маңызды рөл атқарады және лаңкестік әрекеттерді қолдаудың алдын алу және оларға қысым жасауда пәрменді шара болып табылады, олардың лаңкестікпен айналысудан тартынуға жағдай жасайды. Ең бастысы - оларды жұрт біліп отырады.". Бұл тұжырымды бағалауға болады, себебі лаңкестік ұйымдардың тізімін жасап, ел ішінде БАҚ-та жариялап отырса, шынында да жұрт біледі және сақтық ел ішінде жақсы орын алады, ұйымдардың жөнсіз, өтірік насихаттарына ел сене бермейтін болады.

Жалпы, 2001 жылғы 11 қыркүйектегі оқиғадан кейін, Америка бірталай нормативтік құқықтық актілер шығарып, лаңкестіктің алдын алу мақсатында бірнеше әскери жасақ әзірлегенді. АҚШ-тың орталық командованиесіндегі жауапкершілік аймағына 17 мемлекет 16500-ден астам әскери қызметкерін жіберді. 136 мемлекет түрлі формада әскери көмектерін ұсынды. 142 мемлекет террористерді қолдайды деп күдіктенген ұйымдардың активтерін тұқырту туралы жарлықтар мен заңдар шығарды. 190 мемлекет мұндай шараны жүзеге асыруға дайын екендерін білдірді. 2001 жылдан бастап, осы кезге дейін "Әл-Каиданың" 1000-ға жуық агенті тұтқындалды.

Антитеррористік коалицияның әскери тактикасы сайып келгенде, Ауғаныстандағы операцияларды жүзеге асыру барысында террористер базасына ракета-бомбамен аса дәлдікпен соққылар беруге ден қойды. Бұл жерде, американдықтардың негізгі тактикасы созылмалы да індеткен соғыс науқанына ұрынбау болатын.

11 Тарихта тұңғыш рет 1949 жылғы ұжымдық қауіпсіздік туралы келісімнің ережесіндегі 5 бапқа жүгінім жасалды, онда НАТО-ның бір мүшесіне шабуыл жасалса, агрессор елдерге қарсы шара қолдану үшін альянсқа қатысушыларды міндеттеу көзделген болатын.

Альянсқа қатысушылардың нақтылы әрекеті НАТО әуе күштеріне қарсы қорғанысы бақылауының 7 жүйесін, Шығыс Жерорта теңізіндегі НАТО-ның әскери теңіз топтарын жандандыру және НАТО одақтастары мен серіктестерін талибтерге қарсы жүргізілетін әскери әрекеттерге жұмылдыру, сондай-ақ Ауғаныстанның шаруашылығы мен қауіпсіздігін қалпына келтіру тұрғысында көрініс тапты [22,25].

АКДІ басшылық еткен Антитеррористік коалиция күштерінің Ауғаныстандағы әскери акциясы Қауіпсіздік Кеңесінің қатарында БҰҰ Жарғысына сай келетін шара ретінде бағаланды. Бұл құжаттың 51-бабына сәйкес, егер БҰҰ-ның мүшесіне қарулы шабуыл жасалатын болса, әрбір мемлекеттің жеке-жеке немесе ұжымдық қорғаныс жасауына құқығы бар.

2001 жылдың қыркүйегі мен желтоқсаны аралығында БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесі БҰҰ-ның антитеррористік саясатындағы кейбір бағыттарды нақтылай түскен тағы да екі қатар қабылданды.

Осыған орай, 2001 жылдың 28 қыркүйегінде БҰҰ террористік актілерді жүзеге асыруға бағытталған қаржы көздеріне немесе осындай қадамдарға дем беретін кез келген қызмет түрлеріне тосқауыл қоюға мемлекеттерді мүмкіндігінше шара қолдануға міндеттеді. Бұл қатарының жүзеге асуын БҰҰ-ның Қауіпсіздік Кеңесі тарапынан бақылап отыру үшін арнайы контртеррористік комитет құрылды.

Қазіргі уақытта ядролық терроризммен күрес туралы Конвенция қабылданды.

Біздің оңтүстік астанамыз Алматыда 2002 жылдың маусымында өткен бірінші Саммит көрсеткеніндей, Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім білдіру шаралары жөніндегі Кеңестің мән-маңызы, ондағы ұйымдық шаралардың өзінше бедерлену жайы, бұл өңірге айрықша ден қоюдың қажеттігін пайымдатады.

Қазақстанда өткізілген бірінші АӨІСШК Саммиті азиялық континентте терроризмге қарсы әрекет етудің тиімді жүйесін құру жолында айтарлықтай алымды қадам болғанын сенімді түрде айтуға болады. Бұл іс халықаралық астармен астасқанда тіптен айрықша мән-мағынаға ие болады.

Егер символдық тілде ату қажет болса, АӨІСШК Саммиті, ең алдымен, терроризмге қарсы еуразиялық коалиция қалыптастырудың актісі болды. Азиялық елдер, осындай жоғары сенім деңгейінде, терроризмге қарсы күрес қағидасының жолын ұстанатындықтарын тағы да дәлелдеп берді. Мәселен, Саммиттің қорытынды құжаты - Алматы актісінде - АӨІСШК-нің мүше-мемлекеттері терроризмнің кез келген түрі мен көріністерін шүбәсіз және жалтақсыз айыптайтыны, сондай-ақ оны қолдау мен іштей мойындау да терроризмді тікелей әшкерелеуге дәрменсіздік ретінде айыпталатыны айтылды [23,15].

Алматы Саммитінде қабылданған қорытынды актіге сай, терроризммен күрес ішінара немесе кемсітушілік тұрғыда емес, өзінің жаһандық бітім-деңгейі жөнінен жан-жақты да жүйелі жүргізілуге тиіс. Осы орайда, халықаралық 12 терроризм бойынша бәрін қамтитын конвенцияның дайындалуына қолдау көрсетілуі игілікті іс.

Осыған байланысты басқа да жағымды нәтижелерді атап өтудің мәні бар. Атап айтқанда, АӨІСІПК Саммиті Үндістан мен Пәкістан арасындағы қарым-қатынасқа орай Оңтүстік Азиядағы ахуалдың күрт ушыққан кезінде өткізілді және Алматыдағы кездесуден кейін Пәкістан Президенті мен Үндістанның Премьер-министрі "өздерінің жауынгерлік шешендіктерін" айтарлықтай бәсеңдеткенін талайлар атап өтті.

Қалай дегенмен де, терроризммен күрес жөніндегі халықаралық ұмтылыстар өңірлік деңгейдегі күш қосулар мен антитеррорлық шараларсыз толық та, жеткілікті де болмас еді. Бұл жерде Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығының, Шанхай Ынтымақтастық Ұйымының және Ұжымдық қауіпсіздік келісім Ұйымының қызметтерін атап өту қажет. Қазақстан тікелей қатысатын бұл ұйымдардың әрқайсысы қазіргі кезде толық дәрежеде халықаралық институттар бола қоймағанына қарамастан, өңірлік нығаюға ықпал ететін ұйымдар ретінде әсер қалдырып отырғандарына қарамастан бүгінгі таңда бұл құрылымдар антитеррорлық статусын күшейту жолында мәнді де нақты қадамдар жасап отыр.

Атап айтқанда, терроризм проблемасы ТМД елдері ынтымақтастығының негізгі бағыттарының бірі болуда. Жуырда Достастық елдері басшыларының Мәскеу Саммитінде белгілі бір кезеңде халықаралық терроризммен және басқа да экстремистік көріністермен күрес жөнінде ТМД қатысушыларының Мемлекеттер Бағдарламасы бекітілді, сондай-ақ Антитеррористік орталық кұру жөнінде шешім қабылданып, ол орталық қазіргі таңда жұмыс істеуде.

Терроризммен күресте Достастық елдердің қызметін ширататын "Біріккен антитеррорлық шараларды ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің аумағында ұйымдастыру мен өткізу тәртібі туралы Ереженің" қабылдануы болмақ. ТМД-ның АТО-сы бұл кркаттың жобасын әзірледі, қазір бұл жоба ТМД-ға қатысушы мемлекеттердің сарапшылары деңгейінде қарастырылуда.

Енді Шанхай Ынтымақтастық Ұйымына келетін болсақ, АҚШ пен олардың НАТО-дағы одақтастары және Антитеррорлық коалиция күштері Ауғаныстандағы талибтерді басып-жаншығаннан соң, ШЫҰ-ның болашағына деген кәдімгідей шүбәланушылық байқалды. Алайда оған қарамастан, Санкт-Петербургтегі кездесуі ШЫҰ-ның болашағына қатысты пессимизмді сейілткендей. Осы кездесуден кейін Үндістан елшісінің ШЫҰ-ға кірудің болашағы зор екендігі жөнінде пікір білдіргенін атап өтуге болады. Егер мұндай жағдай жүзеге асып, Үндістан бұл ұйымға қосылушылардың қатарын толықтыратын болса, онда ШЫҰ-ның еуразиялық континентте аса қуатты қауіпсіздік құрылым болатынына күмәнданудың қисыны жоқ. Тұтастай алғанда, ШЫҰ-ның ірге бекітуі бұл ұйымға деген осы өңірдегі мұсылман да, мұсылман емес те елдердің арасында үлкен қызығушылық тудыра алады.

Сонымен халықаралық және өңірлік қауіпсіздік жүйелерінің хронологиясы мен қазіргі құрылымын тәптіштеп те түбегейлі шолып шығуды бір ғана мәнді мақсатпен қажет деп санау қажет. Ол: тар аядағы, өңірлік және интернационалдық терроризммен, экстремизммен, сондай-ақ фундаментализммен тиімді де түбегейлі күрес жүргізуді тек қана өзара 13 үйлесімділік пен келісушілік әрекеттері халықаралық деңгейде жүзеге асыруға болатынын айрықша атап өту еді. Сонда ғана, біз антитеррористік күрестің прагматизмі туралы айта аламыз. Қалай болғанда да, терроризммен күрес жалғыз-жарым немесе бейберекет жүргізілетін болса, антитерроризм түбі тесік шелекпен су тасығанмен теңбе-тең болатыны хақ.

Егер Қазақстан туралы жеке сөз қозғау қажет болса, онда Орта Азиялық республикаларға қарағанда терроризмнің алдында біздің біраз артықшылықтарымыз бар. Соның бірі экстремизм мен терроризмнің идеясын орнықтырушы және жүзеге асырушы деп есептелетін Оңтүстік Азиядағы ширыққан терроризмнің ушығып тұрған ошағынан Орта-Азиялық аймақтағы республикалар Қазақстанды қорғаштап тұрған сияқты. Сонымен бірге, қазірге дейін экстремизм мен терроризмнің анық-қанық көрініс табуына орайын келтіртпей отырған себеп - Қазақстандағы тұрақтылықтың тегеуріні, мұның өзі бүгінгі статус-квоны сақтап қалудың өзіндік қалқаны болып отыр. Ең соңында, қазақстандық көп реңкті конфессионализм мен ұлтаралық келісім ахуалы да діни экстремизм мен сепаратизмнің қанат жаюына белгілі дәрежеде тосқауыл болуда.

Алайда терроризмнің, сепаратизмнің және экстремизмнің проблемасы Қазақстанда да бар. Әсіресе аймақтар мен халықаралық қауымдастықты тұтастай алғанда олардың саяси, әлеуметтік және экономикалық өзара байланыстары туындатқан, белгілі дәрежеде жаһанданған халықаралық терроризмді қәперге алғанда, сөз болып отырған қауіп-қатер жай ғана болжам деңгейінде емес, айқын да нақтылы болып отыр. Бұл ретте, "Шығыс Түркістандағы Халықаралық Азаттық Комитеті", "Үйғырстанның азаттығы үшін Ұйымы" сияқты сепаратистік сипаттағы белгілі ұйымдардың кейбір мүшелерінің Қазақстан аумағында да төбе көрсеткен кездері белгілі. Осы орайда, Ұйғыр сепаратистерінің әрекетінен біздің қазақстандық бірнеше азаматтың зардап шеккенін немесе қаза тапқанын атап өтуге болады.

Қылмысты істерге қарсы операциялардың нәтижесінде, "Ұйғырстанның азаттығы үшін Ұйымының" мүшелері болып табылатын қылмыскерлер жойылды. Бүл тіпті оқиға емес, бірақ бұл сияқты экстремистік ұйым мүшелерінің Қазақстан аумағына енуге ұмтылыс жасайтындары күмән тудырмайды.

Бүгінгі таңда терроризмнің қауіп-қатеріне қарсы сақтандыру шараларын жасау - Қазақстан Республикасының ұлттық қауіпсіздігін қамтамасыз етудегі басым бағыттардың бірі екенін атап өту қажет. Республика аумағында террористік әрекеттердің нақтылы төбе көрсетпегендігіне қарамастан, бұл ахуал кейбір топтардың терроризм әдістерін пайдалануды қоздыратын қабілеттеріне айғақ болатын факторлардың бар екенін естен жоққа шығармайды.

Қазақстан Республикасында 1999 жылдың 13 шілдесінде Қазақстан Республикасында терроризмнің пайда болуына қарсы әрекеттің құқықтық жэне ұйымдастырушылық негізін анықтап беретін "Терроршылдыққа қарсы күрес туралы" Заң қабылданды.

14 Осы Заңның 4-бабына сәйкес Қазақстан Республикасында терроршылдыққа қарсы күресті жүзеге асыратын мемлекеттік органдар мыналар: ҚР ҰҚК, ҚР ІІМ, ҚР Президентінің Күзет қызметі, ҚР ҚМ.

Қазақстан аумағында терроризмнің пайда болуына қарсы әрекет тетігі арнайы заңнан басқа да заңдарға арқа сүйейді. Ол - ҚР Қылмыстық Кодексі.

Сонымен қатар басқа да салааралық нормативтік қүқықтық актілердің терроризмге қарсы күрестегі қызметін айтуға болады.

Мемлекет аумағының, әсіресе елдің оңтүстік өңірінің бүкіл периметрі бойынша шекара күзетін күшейту үшін қосымша шаралар жасалды. Қазақстан мен көрші мемлекеттер арасындағы шекараны делимитациялау процесі 2002 жылы толық аяқталды. Мемлекеттік шекараны жедел шептеу шаралары жүзеге асырылуда. Мәселен, оңтүстіктегі шекаралық учаскеге қосымша бөлімшелер мен ҰҚК-нің Шекаралық қызметіндегі бөлімшелері, екі шекаралық отряд орналастырылып, оннан астам жаңа бақылау-өткізу пунктері, сондай-ақ қосымша блокпосттар қойылды. Қазіргі шақта Оңтүстік Қазақстан, Жамбыл, Қызылорда және Маңғыстау облыстарында 30 астам жаңа кеден пунктерінің құрылысы жұмысын аяқтады.

Қырғызстан мен Өзбекстандағы қарулы содырлардың әрекеттеріне байланысты, кезінде нақтылы қауіп бұлты үйірілгенде, еліміздің оңтүстік шекарасын бекемдей түсуге айрықша көңіл бөлінді. Мәселен, Оңтүстік әскери округ құрылды, оған қосымша Батыс, Шығыс және Орталық - негізгі өңірлік бағыттар бойынша үш әскери округ жасақталды.

Ұлттық қауіпсіздіктің 2002-2005 жылдар аралығындағы шараларын жүзеге асыру Жоспарына сәйкес, халықаралық терроризм мен діни экстремизмге қарсы әрекет ету мақсатында шекаралық өңірлердегі таулы және шөлейт өңірлерде өзара әрекеттесуді үйлестіру үшін ҰҚК-нің Шекаралық қызметінің, Қорғаныс министрлігі мен ІІМ-нің ішкі әскер бөлімшелерінің біріккен тактикалық жаттығулары тұрақты түрде өткізіліп тұрады. Бұған қоса осы уақытқа дейін Ауғаныстандағы, үнді-пәкістан шекарасындағы ахуалдың тұрақсыз болып тұрғанын; таяу-шығыс шиеленісінің реттеле қоюға дес бермей тұрғанын, Солтүстік Кавказда жүріп жатқан күрделі деуге болатын үрдістерді айтуға болады. Орталық-Азиялық республикалардағы діни-экстремистік элементтердің белсенділік танытуы да алаңдатады. Түптеп келгенде Қазақстан бүгінгі таңда шиеленісті аймақтардың қоршауында екенін мойындауға тура келеді. Жақын болашақта, сыртқы саяси ұмтылыстарды да, ішкі ресурстарды жұмылдыру арқылы да терроризммен күресте эрекетшіл институттар қалыптастыру жолындағы қозғалысты одан әрі жалғастыру қажет.

Бүгінгі таңда Қазақстанда терроризмге қарсы әрекет ететін тұтас кешенді шаралар жасалып отыр деп сеніммен айтуға болады.

2 Терроризмге қарсы  күресудің ғылыми-теориялық аспектілері

2.1  Терроризм    амалдарының   жіктелуінің   жалпы   сипаттамасы

     Терроршылар лаңкестік амалдарды жоспарлағанда қоғамды ең осал жерінен ұруды ойластырады, үлкен жаңғырық шығаратын, халыққа қатты әсер ететін шараларды жоспарлайды. Террор амалы жасалатын орны мен ондағы адамдардың құрамы, олардың әлеуметтік мәртебесі алдын ала ойластырылады. Жеке адамдар мен мемлекет басшыларына жасалатын шабуылдар көп уақыт бұрын жоспарланады. Теракті және оның қүрбандары туралы ақпарат телеарналар мен баспасөзде жарияланып, белгілі тұлғалар оны айыптап жатса, террорлық іс-әрекеттің, мақсаты орындалды деген сөз, Мәскеудегі террорлық актіні жасағандардың басшысы дереу телеарналардың өкілдерін шақырып, оларға берген сұхбатында «Біз мақсатьшызға жеттік. Енді өлсек те, қалсақ та маңызды емес» дегені естеріңізде шығар. Лаңкестердің басқа қаланы емес Мәскеудің өзін таңдап алуы да тегін емес. Өйткені, Мәскеуде жасалған терактілердің әсері күштірек болады, онда көбірек БАҚ қатыса алады. Ал, театрда жасалуы да нағыз бейкүнә адамдарды нысанаға алу арқылы бүкіл мемлекетке ықпал жасау мақсатының көрінісі. АҚШ-та 2001 жылдың 11 қыркүйегінде болған шабуылдарда басқа қалалар емес, ең ірі Нью-Йорк пен федералдық астананың және ондағы символдық мәні бар ғимараттардың таңдалуы да тегін емес...

Терроризмнің әсері өлген адамның саны мен материалдық шығыннан гөрі лаңкестік әрекеттің психологиялық әсерінің күштілігі және саяси нәтижелері бойынша есептеледі. Мұндай жағдайда терроршылар көпшіліктің назарын идеямызға аудардық халыққа үрей салдық деп жорамалдайды. Терроризмнің мынадай басты сипаттарын айтуға болады:

- Терроршылар мақсаттарына жету үшін нысанаға алынған топтың ішіндегі адамдарды қорқыту, үрейлендіру және үмітсіздікке салу арқылы психологиялық травма халіне кіргізгісі келеді.

- Күш жұмсау арқылы жасалған лаңкестік әрекеттің физикалың әсерінен психологиялың әсері, материалдың шығынынан моральдық шығыны күштірек болғанда террорлық сипат алады.

- Терроршыл шабуыл алдын ала болжауға болмайтын, қысым көрсетудің ең күшті формасы болып табылады. Мұндай ортадағы адамдар көбінесе терроршылардан құтылу үшін еш нәрсе де істей алмайды.

- Терроршылар соғыс қағидалары мен зандарын да мойындамайды. Олар жауынгер - бейбіт тұрғын дегенді түсінбейді. Өйткені, олардың пікірінше адамдар екі-ақ топқа бөлінеді - террор ұйымының мүшелері және олардың қарсыластары (жаулары) [24,75].

Терроризм ең қатал, варварлық әдістер мен құралдарды пайдаланады. Ал, терроршылар төмендегі себептерге сүйене отырып, өздерін ақтауға тырысады:

- Терроризм бізден бұрын да болған. Ол жеңіске жетудің ең мықты жолы.

- Терроризм қанға қан, жанға жан, яғни қысастық қағидасын басшылыққа алатындықтан әділ кек қайтару әдісі.

Терроризм жаманның жақсысы. Өйткені, егер терроризмді ұстанбасақ, онда бұдан да асқан әділетсіздіктер мен жамандықтарға душар боламыз.

Терроршылардың үгіт-насихат әдістері.

Террор ұйымдары үшін жаңа мүшелер табу және өздерін бұқараға жарнамалау аса маңызды болғандықтан олардың құрылымында «үгіт-насихат бөлімі» жеке бөлім ретінде көзге түседі. Террор ұйымдарының қарапайым халыққа жасаған шабуылдары адамдарды өлтіруден бұрын үгіт-насихат мақсатымен жоспарланады. Террористерді ондағы өлтірілген жазықсыс жандар мазаламайды, олардың барлық мақсаты теракті арқылы өздерін таныту, көпшілікке біз бармыз, келе жатырмыз деген жолдау салу. Кісі өлімі жоспарланған террорлық әрекеттерді «қарулы насихат» деп атайтындары да бекер емес.

Қарулы үгіт-насихат.

Мемлекеттің беделіне нұқсан келтіру және халықтың оған деген сенімін әлсірету үшін жоспарланған қарулы іс-әрекетгердің барлығы да осы топқа жатады. Қарулы әрекеттер банкіні тонау, кісі өлтіру, тапсырмалы кісі өлтіру, кісі ұрлау адамды кепілдікке алу формасыңда болуы мүмкін. Италиялың анархистер Малатеста мен Кафиеро 1876 жылғы бір жиында социализмнің негізгі қағидаларын мойындатудың ең әсерлі жолы - халықты билікке қарсы көтеріліс жасауға зорлау екенін айтқан. Паул Броуз (Paul Brouse) әдебиетке "іс-әрекет арқылы үгіт-насихат" тіркесін қосқан адам. Бір террорлық шабуыл таратылған он мыңдаған  парақтан да көп әсер қалдырады. Сондықтан, террор ұйымдары дәстүрлі үгіт-насихат әдістерін онша пайдаланбайды. Ұйымның құрылымы тәмам болып, террорлық әрекет жасайтындай мүмкіндігі пайда болған сәтте олар еш уақыт жоғалшастан бір сенсациялық террор әрекетін ұйымдастырады да сондай ұйымның бар екені туралы әлемге хабарлайды. Ешбір террор ұйымы  газетке мақала жазып өзі туралы хабарламайды. Олар ылғи да жәбір, зорлық-зомбылық әрекеттерімен аттарын естртуді қалайды. Ұйымның атының өшпеуі және идеологаясын сақтауы үшін жуйелі түрде террор әрекеттері ұйымдастырылады [25,102].

Сенсация туғыатын террор әрекеттерінде атақты адамдар сияқты бейкүнә адамдар да құрбан етілуі мүмкін. Шабуыл неғұрлым аянышты жағдайда болса, оньң әсері де соғұрлым күшті болады. Сол себептті де террористер бір кезде көбінесе ұшақтарды ұрлау арқылы террор әрекетгерін жасайтын. Ұшақтағы жүздеген бейкүнә адамның тағдыры барлық бұқаралық ақпарат құралдары арқылы дүние жүзіне хабарланады. Бұл террор әрекетінің лезде әлемге әсер етуіне қолайлы.

Террор ұйымдары бұқаралық ақпарат құралдарын шебер пайдалана біледі. БАҚ-та террор ұйымы және оның шабуылдары туралы не ғұрлым  көбірек ақпарат таратса, адамдар неғұрлым үрейленсе, ұйымның үгіт-насихат жоспарының орындалғаны. Сондықтан, БАҚ террор іс-әрекетгері туралы ақпарат таратқанда өте сақ болуы керек. Қан жоса болып өліп жатқан адамдарды көрсету, мемлекет ұйымдарының кемшіліктерін жар сала жарнамалау терроршылардың мүддесіне жұмыс істейді. Кейбір бұқаралық ақпарат құралдары журналистика этикасына сай келмейтін турде тек сенсациялық ақпарат тарату арқылы рейтингтерін көтеру мақсатымен терроршыларға көп уақыт белуде, көріністерді қайта-қайта беруде. Бұл терроршьларды бір жағынан тегін жарнамалау болса, ейнші жағынан массалық психологияның терроршылар қалайтын тұрғыдан әлсіретілуі және зақымдалуы деген сөз.

Сепаратистік террор.

Белгілі бір этникалық топтың мемлекеттен бөлініп, оньң жерінде өз мемлекеттерін орнатуы идеологиясына негізделген терроризмнің түрі Сепаратист террор топтарын  олар мүшесі болып табылатын этникалық; топтың көпшілігі қолдамауы мүмкін, шындығьнда бұл солай болады да. Өйткені, адамдардың  көпшішіі заң бұзушылықтың, анархияның, мемлекеттік билікке қарсы көтеріліс жасаудың дұрыс еместігін жақсы біледі. Бірақ террористер өз қандастарының пікірімен санаспайды. Олар өз идеологияларын өз қандастарына да зорлық-зомбылық арқылы қабылдату үшін бәрін жасайды. Дүние жүзіндегі кептеген мемлекеттер сепаратастік террордан зардап шегуде. Бірақ бұньң бәрін таза этникалық, ұлт-азаттық мақсаттан туындап жатыр деп айту қиын. Кейбір мемлекеттердегі сепаратистік ағымдарды сыртқы күштердің көріктейтіні, қамқоршылық жасайтьны белгілі Саяси тұрақсыздықты қолдан жасағысы келетін анархист топтар сол елдегі саны аз этникалық топтарды арандатады. Өйткені, азшылық психологая сыңдағы халықтар мұндай арандатушылы қтарға, жалған ұрандарға басқалардан гөрі жылдам ереді. Ал, аз санды халықтың мүшелері ұйымдастырылын жатқан шаралардың кейінірек сепаратистік террорға апаратынын бастапқыда аңғармауы мүмкін. Сондықтан, халықтар достығына дақ келтірілген, уәсуәсашыл пиғылдарға жол  берілмеуі керек. Бірліктен тірлік шығатыны, баршаның ортақ мүддесінің бір екені түсіндірілуі  керек.

 Суицид (өзін өлтіру) амалдары.

Соңғы жылдары жанкешті террористердің суицид амалдары көбейіп кетті. Бұл террор ұйымының ең соңы ұмтылысы, ең соңғы талпынысы сияқты. Өйткені, мұндай жолға тек мақсатына жетуі мүмкін емес терроршы топтар ғана барады. Сондықтан да олар ең үлкен сұмдыққа, шексіз аяусыздыққа барып, біріншіден, жазықсыз адамдарды құрбан етеді, екіншіден, өз мүшелерін өлімге айдап салады. Сондықтан, жанкешті  шабуылдары  террор ұйымының әбден таусылып, дағдарысқа түскенін байқатады. Жаралы аңның жан-жаққа долылана шабуыл жасағаны сияқты, террор ұйымдары да түпкі мақсаттарына жету үмітінен рационалды түрде мақрұм бола бастағанда суицид амалдарына барады. Бұл ұйымның шарасыздығын және ішкі наразылықтарын сыртқа паш етеді. Террор ұйымдары алдымен суицид амалдарына бармау үшін басқа амалдардың барлығьнн сынап бағады. Олар суицид амалдары'н бір рет пайдаланған соң оның соңының қайда апарып соқтыратынын жақсы біледі. Суицид амалдары  террор ұйымының өз ішінде үлкен наразылқ туғызып, терроршылардың характері мен психологиясына жойқын әсер жасанды. Бұның алдын алу үшін идеолоттар мен агидаторлар суицид амалдарында өлген терроршыларды «қаһарман», «батар» деп айтып  жатады [26,47].

Террор ұйымдары мен олардың қамқоршылары мүмкіңдігінше көбірек халықтың қолдауына ие болуға тырысады. Халықтың қоддауының қаншалықты маңызды екенін олар біледі. Олар зандардағы мүмкіндіктерді пайдаланып саяси партия, қоғамдық қор, қоғамдық бірлестік, кәсіподақта құруы  мүмкін. Бұған мүмкіндік болмаса, істеп жатқан ұйымдар мен қоғамдық бірлестіктердің жетекшілігін қолға өткізіп алу үшін әрекет жасайды.

Террор ұйымдарының үгіт-насихат амалдарымен күресу үшін мемлекет және оң сезімді азаматтар тарапынан құрылған ұйымдар, әсіресе, бұқаралық ақпарат құралдары тарапынан қарсы амалдарды іске асыру керек. Қарсы амалдар халықгы ағартушы, ақпараттандырушы, жариялылықты уағаздаушы, адамдардың азаматтық жауапкершілігін және әлеуметгік ынтымақгастықгы нығайтушы ша-ралар болмақ. Террор ұйымдары өездеріне қарсы жасалатын үгіт-насихат шараларын «психологиялық соғыс» деп бекерге айгпаған. Бразилиялық атақты терроршы Карлос Маригелла (Carlos Marighella) «Террористтің қойын кітабында» былай деп жазған: «Психилоиялық  соғыс немесе жүйке соғысы агрессивті характер танытады. Оның мақсаты бұқаралық ақпарат құралдарын тікелей яки жанамалай пайдалана атырып, халық пен үкіметтің руханиятын шөгерту (деморатия). Психологиялық соғыста БАҚ-қа цензура жасап, шектеулер қойғандағы және өзін сынайтын мәліметтерді таратуға тыйым салғаны үшін қорғаныс позициясындағы үкімет әрқашанда осал жағдайда болады. Міне, осындай жағдайда үкімет дірдектеп, үмітін жоғалта бастайды қателіктерімен қайшылықтар жібере бастайды, өзін және басқаларды бақтап тұру үшін жанталасады».

Террор және терроршылдық.

Жоғарыда айтқанымыздай, террор және терроршылдық терминдері өткен ғасырда ғылыми және тұрмыстық айналымға қосылғанымен терроршылдық әрекетгерді тым ерте дәуірлерге дейін апаруға болады. Мысыр перғауындарының зұлымдықтары, Македониялық Ескендірдің қанды жорықтары, Рим империясының шабуылдары, шармықшылардың (крестшілер) жорықтары, Африка және Америкадағы зеңгілер (қаралар) мен қызылтерілілерге жасалған қанды қырғындар, моңғол империясының негізін қалаған Шыңғыс ханның жорықтары, залым Иван Грозный патшаның жан түршікгірер зұлматы, Наполеон мен Гитлердің зобалаңы террорға тән ерекшеліктерді қамтиды. Дегенмен, жоғарыда айтқанымыздай «террор» және «терроршылдық» терминдерінің барлық адамзат ұйғарысқан ортақ түсініктемесі әлі де жоқ. Бүгінгі күні терроршылдың адамзатқа қарсы жасалған ең үлкен қылмыстардың қатарынан саналуда. Сондықтан да осы терминдердің нақтылы мағыналарын анықтап қандай іс-әрекеттерді терроризмге жатқызуға болады деген сұрақгың жауабын белгілеу аса маңызды мәселе.

Алдымен террор және терроршылдық ұғымдарының айырмашылықтарын анықтап алайық. Өйткені, бұлар бөлек ұғымдар. «Террор» дегеніміз ұзақ уақыт жалғасатын қорқу және үрейлену кейпін білдіреді. «Терроршылдық» болса осы кейәіпті қолдан жасауды маңсат тұтатын стратегияны білдіреді. Ғылыми әдебиеттер терроризмді саяси сипаттағы мақсаттарға жету үшін қолданылатын психологиялық жағы басым соғыс тәсілі, саяси процеске ықпал етуді көздейтін күш қолдану әрекеттері деп тануға болады. Білім мен ғылымның дамуы және технологияның ілгерілеуіне байланысты терроризм ұғымы да өзгеріске ұшыраған. Бүгінгі күні терроризмді тек «күш қолдану» шеңберінде ғана бағалауға болмайды - Өйткені, террор әрекетгері аяқ астынан пайда болмайды. Терроршылдық алдымен митингі, жиналыс, айыптау сияқты заңды платформалардан көрінеді. Әр түрлі жиналыстар, форумдар арқылы террористік жоспарлар ақырындап жүзеге асырылады. Сол себепті де терроршылдыққа жетектейтін яки оған септігі тиетін іс-әрекеттерді терроршылдықтың алғышарттарын дайындаушы факторлар есебінде қабылдаған жөн.

Терроризм үлкен мөлшерде ақша талап етеді. Сол себепті де терроршы ұйымдар үлкен қаржы көздерін басқарады. Олар халықаралық қаржы ұйымдары мен сауда-саттық базарын бақылауға тырысады. Осыған байланысты терроршылдықты экономикалық іс-әрекет саласына қарай бөліп атаушылар да бар. Мәселен, наркотерроризм, биотерроризм. Наркотерроризм бір жағынан есірткі саудасы арқылы террор ұйымдарын қаржыландырса, екінші жағынан адамдарды улау арқылы олардың сана-сезімін жоюды мақсат етеді. Осы жағынан алғанда бұл терроризмнің аса қауіпті түрінің бірі болып табылады [27,4]. Бұл күллі адамзаттың ортақ мұңына айналған проблема. Еуропа мемлекеттері жарты ғасырға тарта уақыт ұйымдасқан түрде терроризммен күресіп келсе де олар оны түпкілікгі жоя алмады. Қайта террорист ұйымдардың Еуропадағы саны мен күші көбейіп келеді. Мұнда террор ұйымдары мен мафия құрылымдары әріптестігінің рөлін жоққа шығара алмаймыз.

     Террор ұйымдарының ортақ белгілері:

- Террор амалдары арқылы өзін таныту.

- Қолданыстағы философиялық-психологиялық әдістерді пайдаланып өзіне заңды негіз іздеу.

- Шын мақсаттарын ешкімнің де мойындамайтьнын білгендіктен «демократия», «адамқұқықтары», «сөз бостандығы» сияқты ұрандардың артына жасырыну.

- Террор амалдарын үнемі жасап тұру.

- Ұйымдасу.

 - Қолданыстағы низамды (жүйені) құлату/әлсірету.

 - Іс-әрекеттеріне қаржылай, материалдық-техникалық қолдау табу ушін ұйымдасқан қылмыстық топтарды құру яки олармен бірге істеу.

2.2   Еуропадағы   терроризмнің   таралуының   себептері

Еуропа Кеңесі бекіткен «Адам құқықтары және негізгі бостандықтарды қорғау туралы» Еуропа конвенциясының 17-бабының «ешкімге бостандықтарды жою еркіндігі берілмейтіні» жазылған. Еуропадағы адам құқықтары жөніндегі конференция, Еуропа Әділет Кеңесі, ЕҚЫҰ және БҰҰ террорды адамдардың негізгі адам құқықтары мен бостандықтарын жоюды көздейтін құлатушы іс-әрекеттер деп анықтаған. Еуропа Кеңесі 1997 жылы «Террордың алдын алу» туралы Еуропа конвенциясын бекітеді. Осы конвенция террордың жаңа формалары мен іс-әрекеттерін де қамтиды. Сонымен қатар, 1957 жылы қол қойылған «Қылмыскерлерді тапсырып беру» туралы халықаралық келісімшартты да атап кеткен жөн. Осы келісімшарт бойынша саяси қылмыс істегендер талап етуші мемлекетке тапсырьлмайды, өлім жазасы қолданылатын мемлекеттерге қылмыскерлер тапсырылмайды, олар тек өлім жазасы берілмейтіні туралы кепілдік берілген жағдайда ғана тапсырылады. Алайда, терроризмнің шыққан жері болып табылатын Еуропа мемлекеттерінің терроризмге деген көзқарастары және қолданатын шаралары да біркелкі емес Бұл мемлекеттердің өз елдеріндегі терроризмге деген көзқарасымен басқа елдердегі террор үйымдары мен әрекеттерге көзқарастары әр түрлі.

Еуропа мемлекеттері негізінен 2 түрлі террор әрекетіне сахна болды 1) 1970 жылдары қарулы амалдарды жүзеге асыра бастаған марксшіл-лениншіл идеология бойынша құрылған террор ұйымдары. Кеңестер Одағының құлауымен бұл топқа жататын ұйымдардың шаңырағы шайқалып, енді екінші түрге жататын террор ұйымдары бой көрсете бастады; 2) Этникалық оқшаулау идеологиясы негізінде құрылған террор ұйымдары. Этникалық үстемдік пікірі бойынша құрылған террор ұйымдары негізінен Алмания (ФГР), Франция, Испания және Британия мемлекеттерінде күшті [28,11].

Франция аталған екі бағыттағы террор ұйымдарынан көп зардап шеккен мемлекеттің бірі. Ол басында коммунистік бағыттағы террор ұйымдарынан соққы жесе, артынша Корсика аралының тәуелсіздігі үшін күресетін этникалық негізде құрылған террор ұйымының нысанасына айналды. Франция қауіпсіздік органдары мен ішкі әскери күштері құрамында құрылған террормен күрес тобының жұмыстары біршама жемісті болып Корсика аралының тәуелсіздігі үшін күресетін «Корсика Ұлттық Азаттық Комитетінің» (РШС) халықпен байланыстарына соқкы беріліп, бұл ұйым әжептәуір мөлшерде құлатылған.

Еуропа елдеріндегі белгілі террорлық ұйымдар қатарынан 17 қараша террор тобын (Грекия), Ирландия азаттық армиясы (ІRA - Еуропа  мемлекеттері негізінен 2 түрлі террор әрекетіне сахна болады 1) (Ирландия), Қызыл армия фракциясы (RAF -Алмания), Төңкерісшіл камералар (Алмания), Нео-нацилер (Алмания), Баск ұйымы (ЕТА -Испания), РКК (Түркия), Тікелей акция (Аction Directe - Франция), Соғысқыш Коммунна камералар (ССС), РКАР (Белгия), Жасыл жилеттілер (Дания), Ұлттық майдан (Британия), Қызыл бригада (Италия) айтуға болады. Солтүстік Ирландияда ағьшшын әскерлерінің аралдан кетуін, Солтүстік Ирландияның алдымен азат ел болып, кейінірек Ирландия Республикасымен қосылуын талап етегін «Ирландия азаттық армиясы» (IRA) көптеген терроршылық әрекеттерге барды. Осы ұйымның лаңкестік іс-әрекеттері салдарынан 1970 жыл-дан бері қарай 3200-ден астам әскерлер мен бейбіт жандар қаза тапқан. Солтүстік Ирландия проблемасының пайда болуының негізінде екі себеп бар; 1-) Этникалық айырмашылықтар 2) Діни (мәзһәбтік - конфессиялық) айырмашылықтар. Солтүстік Ирландиядағы наразылықтар бастапқыда ағылшын империялизміне қарсы ұлт-азаттық қозғалыс ретінде басталғанды. Кейінірек бұл католиктер мен протестантардың қақтығысына айналып кетті. Бұл елдің басым көпшілігі Британия құрамының болуды қалайтын протестанттар болса, қалған бөлігі Италия Республикасымен қосылуды көксейін католиктер. 10 көксе 1998 жылы бекітілген шарт бойынша Солтүстік Ирлаңдия белгілі уақыт көлемінде оңтүстіктегі Ирландия Республикасымен қосылатын болды. Бүкіл халықтық референдумда көпшілік бұл шартты жақтайтындарын білдірді.

Сондықтан, бұл проблема да әзірше шешімін тапқандай...

Еуропа мемлекеттері басқа мемлекеттердегі террорлық іс-әрекеттер мен ұйымдарға өз елдерінің «мүдделері» тұрғасынан қарайды. Сондықтан, олар кейбір террор ұйымдарына жасырын немесе әшкере қолдау көрсетуден тартынбайды. Еуропадағы  кейбір мемлекеттердің Таяу Шығыс және әлемнің өзге де аймақтарындағы террор ұйымдарымен тікелей яки жанамалай байланыста екені белгілі. Бұл мемлекеттер террор ұйымдарына көмек берумен қатар кей жағдайларда оларды өз мүдделері үшін пайдаланады да. Мәселен, Франция, Британия және Албания, АҚШ тарапынан террорист деп жарияланған Ирак Сирия және Иран мемлекеттеріне химиялық, биологиялық және ядролық қару-жарақ өндірісінде қолдануға болатын техника мен ноу-хауды берген. Бұған қоса әлемнің көптеген елдеріндегі терроршы топтардың Еуропа елдерінде жасалған қару-жарақтар мен жабдықтарды қолданатынын да атап кеткеніміз жөн.

Алайда, қандай мақсатпен болса да террорды қолдауға болмайды, ол айналып террор болып өзіңе қайтады. Сол себепті Еуропадағы оқ сезімі бар мемлекет қайраткерлері мен азаматтардың бастамасымен террорға қарсы күрес жобалары жүзеге асырылуда. Бұлардың бірі Еуропадағы барлау ұйымдарының басшылары тарапынан құрылған «Берн клубы». Бұл клубқа Албания, Италия, Бельгия, Люксембург, Нидерланды, Дания, Британия және Франция мүше. АҚШ пен Швейцарияда Еуро Одаққа мүше болмағандықтарына қарамастан бұл ұйымның іс-әрекеттеріне белсенді түрде қатысуда.

1985 жылы Люксембургтың Шенген қалашығында Люксембург, Нидерланды, Бельгия, Франция және Албания елдері ортақ Еуропа базарын ұйымдастыру және аталмыш елдер арасындағы шекараларды ашу (алып тастау) жөніндегі «Шенген келісім шартын» бекіткенді. Неге екені белгісіз, бұл халықаралық келісімшарттың мазмұны бүгінге дейін толықтай жарияланған жоқ, шамасы мұнда жасырын баптар да бар тәрізді .Шекараларды жою сияқты маңызды шешімді қамтитын бұл шартта терроризм, контрабанда, қару-жарақ және есірткі саудасы сияқты қылмыстармен бірге күресуді міндеттейтін баптар бар. Аталмыш шарт бойынша шартқа қатысушы мемлекеттердің ішкі істер органдары іздестіру және сұрастыру жұмыстары бойынша бір-біріне көмек беруге міндетті. Бұл елдердің полиция органдарының арасында арнайы хабар алмасу жүйесі (SОS) іске қосылған. Шарт бойынша саяси баспана сұраған адамдар туралы ортақ деректер базасы ұйымдастырылған. «Шенген шартына» 1991 жылы Италия, Испания және Португалия да қосылып аясы кеңіп келе жатқанын атап өтейік.

1992 жьлы Маастрихтте бекітілген Еуропа шарты да терроризммен күрес жағынан алғанда маңызды құжаттардың бірі болып табылады. Осы құжатта Біріккен Еуропаның экономикалық тұтастығы, ортақ ақшаға көшу және интеграциялық процестерді нығайтудың мәселелері анықталған.

Үшбу шарт бойынша Еуроодақ мемлекеттерінің бірыңғай босқындар және шекара саясаты, миграциялық (көші-қон) саясаты, есірткімен күрес, контрабанда және терроризмнің алдын алу, қылмыстық және азаматтық құқық салаларында бірге істеу мәселелері анықталған. Осы мәселелерді нақтылы орындау үшін ортақ ақпараттың кеңістік және Еуропа полиция ұйымы (EUROPOL) ақпарат алмастыру желісі іске қосылған.

    

2.3 Таяу Шығыс және террор

Иә, террор десе есіңе Таяу Шығыс, Таяу Шығыс десе есіңе террор түседі. Бұл өңірде қанды қырғындар мен бейбіт азаматтардың босуы сонау XX ғасырдың бірінші ширегінде басталған. Палестинада йаһуди (еврей) мемлекетінің құрылуына рұқсат етпеген Османия патшалығы жиырмадан астам майданда соғысуға мажбүр болып, аяғында құлатылды. Таяу Шығыстағы мұсылман елдерін ағылшындар мен француздар жаулап алды. Бұл өңірге жоспарлы түрде көшіріліп әкелінген йаһуци иммигранттардың саны күнбе-күн өсті. II Дүниежүзілік соғыстан кейін Біріккен Ұлттар Ұйымының арнайы қаулысымен Израиль мемлекеті құрылды. Халықаралық қауымдастықтың бұл қателігі жүз мыңдаған мұсылман және христиан палестиналықтардың шартарапқа босуына әкеп соқтырды, жазықсыз жандар қырқырылды, қалалар мен қыстақтар талқандалды. Осындай қатыгездік пен аяусыздықтың ішінен Палестина халқының азаттығын мақсат тұтқан Палестина азаттық ұйымы» пайда болды. Қазақстан Палестина әкімшілігіен ресми байланыстар орнатқан. Палестинаның елімізде елшілігі жұмыс істеуде. Біріккен Ұлттар Ұйымы егер арнайы қаулысында тек йаһуди мемлекеті үшін емес, Палестина мемлекетін құру жөнінде де қарар шығарғанда, жағдай осыншама ушықпас еді, жазықсыз жандар екі жақтан да құрбан болмас еді. Алайда, 50 жылдан астам уақыт өтсе де Палестина мемлекеті құрылған жөн. Бұл елде 50 жыл бойы тек соғыс пен кедейшілікті, оқшаулау мен алалықты, қатыгездік пен азаптауды көрген ұрпақтар өсуде, тәрбиеленуде. Олардың жөнді білім алуға мүмкіндіктері де жоқ. Палестинада мемлекеттік билік болмағандықтан бақылануы мүмкін емес қарулы топтар да көбейген. Бұл проблема шешімін табуы үшін ең қысқа мерзімде Палестина мемлекеті құрылуы және оның азаматтары халықаралық адам құқықтары мен бостандықтарын пайдалануы шарт...

АҚШ мемлекеті де осы Таяу Шығыс проблемасына ерекше көңіл бөлуде. Мұнда АҚШ-тағы йаһудилердің рөлін ешкім жоққа шығара алмайды. Сол себепті де АҚШ Израиль төңірегіндегі уақиғаларға екі есе мән беріп келеді. АҚШ әкімшілігі Израильді қоршаған бұл аймақтағы Иран, Ирак Сирия, Судан және Ливия сияқты 5 мұсылман мемлекетті терроршы ел деп жариялағаны жадымызда. АҚШ-тың қара тізіміндегі қалған екі ел болса - Куба және Солтүстік Корея. Таяу Шығыстағы терроршы топтардың ішінде коммунистік идеологияны қабылдаған топтар сияқты ұлтшылдық бағыттағы және діннің атын жамылатын ұйымдар да бар. Олардың іс-әрекеттеріне әлемнің көптеген мемлекеттері араласуда, көптеген елдердегі саяси партиялардан қоғамдық ұйымдарға дейінгі қымғуыт байланыстар қалыптасқан [29,25].

Террор мәселесі туралы сөз болғанда БАҚ көбінесе палестиналықтар жағын көбірек айыптаумен болады да бұл террорды қалыптастырған саяси, экономикалық, әлеуметтік мәдени, тарихи және діни факторларға құлақ аспайды. Израильдағы радикал иудаист топтар да араб-йаһуди татулығына қарсы әрекет жасауда. Бұл топтар бейбітшілік процесін балталау үшін террорлық шабуылдарға дейін баруда. Мәселен, «Ках» (Касh) және «Кахане Часи» (Каhane Chacі) деп аталатын екі йаһуди террор ұйымы Көне Өсиеттегі «ұлы Израиль» мемлекетін құруды көздейді. Ках ұйымын 1990 жылы АҚШ-та шабуыл нәтижесінде өлтірілген экстремист йаһуди равин Меир Кахане (Raddi Меіг Kahane) құрған. Екінші ұйымды оның баласы Бенямин ашқан. Израиль мемлекеті террормен күрес туралы заң негізінде осы екі әсіресе иудаист ұйымды 1994 жылы «терроршы» деп жариялаған. Ках тобына мүше Барух Голдштейн есімді америкадан көшіп келген йаһуди 1995 жылы Израильдегі бір мешітке террорлық шабуыл жасап, намаз үстіндегі 50 мұсылманды өлтірген. Бұл террорлық әрекетте 150 адам жарақаттанған.

Көпшілік мүшелері Батыс Шариға және Ғазза мекендеріңде орналасқан йаһуди террор ұйымдарының мүшелері араб-йаһуди бейбітшілігі болмау үшін қолдан келгеннің бәрін жасайды, олар Израиль қарулы күштерін мұсылмандарға қарсы арандату шараларын жүзеге асырады. АҚШ мемлекетінің 1994 жылғы «терроризм туралы есебінде» әсіресе діншіл йаһуци террорист ұйымдарын АҚШ және Еуропадағы кейбір йаһудилер қаржыландыруда деп жазылған. Президент Клинтонның 1995 жылғы «Таяу Шығыстағы терроризм» туралы қаулысында да осы екі терроршы ұйымның аттары аталған. Олар Буштың да террор ұйымдары тізіміне кірген аса қауіпті топтар. Осы фактілердің барлығы да йаһуди террор ұйымдарының өте қауіпті деңгейге жеткендігін көрсетеді..

Бүгінгі күні Таяу Шығыстағы терроризмді жою туралы не АҚШ-тың өз ішінде не Еуропада ортақ стратегиялық жоспар жоқ. Бұл елдердегі саясаткерлер мен бюрократтар Таяу Шығыс мәселесін бір-біріне қарама-қарсы жолдармен шешуді ұсынады, көпшілігі йаһудилерге бүйрегі бұрып тұрады. Бұған қоса бұл аймақта көптеген диктаторлық режимдердің  әр мемлекетте биліктегі адамдарға қарсы террорлық шабуылдар ұйымдастыратын ірілі-ұсақты қарулы топтар да жұмыс істейді.

Халықаралық ұйымдар және террор.

Біріккен Ұлттар Ұйымы шартының 1-бабында бұл ұйымның басты мақсатың «халықаралық бейбітшілік пен сенімділікті қорғау» екені жазылған. Аталмыш шарттың 2-бабыньң 4-тармағы бойьшша мүше мемлекеттер халықаралық қарым-қатынастарда бір-бірінің жерінің тұтастығы мен саяси егемендігін құрметтейді. Осы құрылтайшылар шарты бойынша мүше мемлекеттер бір-бірінің топырағының тұтастығына немесе егемендігіне қол сұғатын ұйымдарға көмек бере алмайды. Мұндай ұйымдарға көмек беру халықаралық құқық қағидалары бойынша сол елге «шабуыл  жасаумен» бірдей саналады. АҚШ мемлекеті 11 қыркүйек 2001 жылғы шабуылдарды өзіне «соғыс ашумен» бірдей талқылап, жоғарыдағы қағиданың мағынасын сәл кеңітіп, Ауғанстанға қарулы шабулы жасағаны белгілі.

БҰҰ «Босқындардың құқықтық мәртебесі туралы» конвенциясы бойынша халықаралық құжаттарда сипатталған бейбітшілік пен адамзатқа қарсы жасалған қылмыстарға қатысқан адамдарға бұл конвенцияның үкімдері жүрмейді. «Адам құқықтары жөніндегі дүниежүзілік үндеудің» 30-бабы, және БҰҰ «Саяси және мәдени құқықтар туралы» халықаралық шарттың 5-бабында «ешкімге де бостандыктарды жою еркіндігі берілмейді» делінген. БҰҰ-ның Бас Ассамблеясы 18 желтоқсан 1994 күнгі қарарымен террорды адам құқықтарын бұзуға жатқызып, мүше мемлекеттерді террорға қарсы күрес жүргізуге және терроршыларды қатаң жазалауға шақырған. Терроризммен халықаралық күресуде БҰҰ тарапынан жуырда ғана дайындалған «Адамзаттың сенімділігі және бейбітшілікке қарсы жасалған қылмыстар» туралы шартының жобасы бойынша адамзатқа қарсы жасалатын қылмыстарды әр мемлекет өзінің ішкі құқық жүйесі бойынша соттай алады. Мәскеудегі және өзге де террорлық шабуылдар негізінде БҰҰ 56-шы отырысында «Терроршылдықты жою» туралы мәселені күн тәртібіне енгізіп отыр.

2.4 Терроризмнің таралуының негізгі факторлары

2.4.1 Террор және жастар

Жоғарыда айтылғандай, терроризімнің белгілі бағыттары мыналар:

1. Идеологиялық терроризм: белгілі бір саяси-экономикалық идеология негізінде амал қылатын террор ұйымдары. 2. Этникалық терроризім: сепаратистік бағыттағы бір этникалық топтың мүшелері ұйымдастырған террордың түрі. 3. Діннің атын жамылған терроризм: Кейбір террор ұйымдары діни-мәзһәби негізде құрылып, қолданушылардың санын көбейту және халықаралық деңгейде танылу үшін сәлемдік діндердің атын пайдалану мүмкін. Мәселен, солтүстік ирландиядағы ИРА ұйымы үгіт-насихаттардың католизмді пайдаланды. Таяу Шығыс елдердегі кейбір террор ұйымдар Ислам дінін, Израильдегі радикал йаһудилдердің террор ұйымдары болса иудаизмді қолданды. Жапониядағы бір террорлық топтардың будизмді насихаттайтыны баршаға белгілі.

Террор ұйымдарының жастар мен қарым – қатынастар және олардың санасын улау саласы бойынша тығыз жұмыс істейді. Жастық деп отырғанымыз балалық пен ересектік арасындағы тұлғаның психологиялық, биологиялық және әлеуметтік тұрғыдан аса сезімтал кезеңі. Юнеско 15-25 жас аралығын жастық деп қабылдаған. Қазақстан халқының айтарлықтай бөлігі жастардан құралады. Соңғы деректер бойынша 3 миллионнан астам оқушыларымыз мектептерде, 500 мың мөлшерінде студенттеріміз жоғары оқу орындарында білім алуда. Бұлар жастарымыздың барлығы емес, бұлардан басқа оқушы яки студент емес жастарымыз да бар. Оқымайтын жастардың бірсыпырасы қара жұмысшы, біразы ауылдық жерлерде ал біразы болса жұмыссыз жасауда. Террор ұйымдарына қолданатын адам күші қажет.

Ал, жастар террор ұйымдарының ең көп қызығатын жас тобына жатады. Әсіресе, ұйымдастыру қолайлығы жағынан ең ыңғайлысы студеттер болып табылады. Әлемнің көптеген елдерінде алғашқы террорлық амалдар университеттерде басталғанын еске алайық. Терроршылардың жастарға қызығуының басты себебі, жастардың аса сезімтал келуі, логикалық талдау қабілетінің жеткілікті дәрежеде болмауы, жастық шабыт пен қауқарының мықты болуы, ұмтылысшыл, көзді жұма шабатын мінез-құлықтары. Әсіресе, ауылынан ата-анасынан алыста жүрген жастар терроршылардың нысанасына ілігеді. Терроршылар жастармен байланыстарында батырлық, қайраттылық, фидақорлық, жанкештілік сияқты ұғымдар мен құндылықтарды пайдаланады. Олар жастардың мұндай таза ұғымдарды лезде қағып алатынын жақсы біледі. Өздерін дәлелдегісі келетін кейбір жастар терроршылардың торына түседі  де кетеді. Террор ұйымдарының негізгі басшылары өздерін көрсеткенімен, олардың белсенді мүшелері университеттер мен жатақханаларда төменгі деңгейдегі жетекшілерді әзірлеумен болады [30,32].

Террор ұйымдарының жастар саясаты және жастармен байланыстары қалай болса солай қалыптасқан құбылыс емес. Олар жастарға жан-жақты жоспарланған стратегиялық мақсаттармен жақындайды. Сол үшін олар жастарды тартуға қолайлы спорт немесе мәдениет қоғамдарын ұйымдастырады. Әр түрлі ойын-сауық кештері мен спорт шараларын ұйымдастырып, лагерлер ашып жастарды зымиян ойларына тартады. Олар жастарды үркітіп алмау үшін алдымен насихаттың дозасын шектеулі мөлшерде береді. Бірте-бірте санасы уланып, құндылықтар ориентациясы тура бағытынан тайған жастарды сендер ұйымға кірдіңдер, енді шығуға болмайды деп қоғамға қайта оралмастай етіп алып қалады. Террор ұйымдары студенттерді тарту үшін бұларға қоса секс, қаржылай және заттай мүмкіндіктер, саяси қолдау, жұмысқа орналастыру, діни сенімдер сияқты факторларды пайдаланады. Террор ұйымының торына түсіп белсендісіне айналғант қыздар жігіттерді тарту үшін қолданылады. Бұған қоса жерлестік, ортақ әлеуметтік тап сияқты байланыстар да қолданылады. Жастардың өскен жанұяларындағы діни-этикалық тәрбие мен ата-аналарының саяси көзқарастары да жастарға айтарлықтай әсер жасайды. Сол себепті де жастар әр түрлі көзқарастарға ие болады. Террор ұйымдары осы нюанстарға дейін мән беріп, жастардың жанұялық қасиеттеріне қарай өздеріне іріктеп, тартады. Жастарымызды террор ұйымдарына қарсы оятуымыз, ағартуымыз керек. Бұл жанұяда, мектеп пен университеттерде және БАҚ арқылы жүзеге  асырылуы тиіс. Ата-аналар, әсіресе, қыз балалардың кеш уақыттарда қайда барып, кімдермен араласып жүргенін нәзік қадағалап тұрғаны жөн. Ең маңыздысы балалар жанұяда ата-ананың махаббатын, мейірімділік пен адамзатқа деген ілтипатын бойына сіңіруі керек. Оқытушылар мен мұғалімдерге де үлкен жауапкершілік артылатыны белгілі. Өйткені, олар оқушылар мен студенттерді жақсы таниды...

Бозбалалық шағындағы жастардың физиономиясында айтарлықтай өзгерістер болады. Осыған байланысты осы кезеңді бастан кешіріп жатқан жастарда қобалжу, ұялу, өз-өзіне сенбеу, өзін қажетсіз санау сезімдері пайда болады. Олар жылдам қуанып,  ашуланады, кенет ренжиді, болмашы нәрсені дау етеді, шапшаң жарылады. Сондықтан, олардың  реакциясын алдын ала болжау қиынға соғады. Бұл топтағы жастардың көпшілігі ата-аналармен жиі ұрсысып, ренжіседі. Олар үйдегі ата-анаға  қарсылық келтіру арқылы негізінен бір билікке қарсы бағынғысы келмейтінін көрсетеді. Міне, осындай жастар көбінесе террор ұйымдары мен ұйымдасқан қылмыстық топтардың, есірткі саудагерлерінің іздеуінде болады.

Ата-аналардың көпшілігі баладағы кенет өзгерістерге дайындықсыз ұсталады. Олар көбінесе баланың жасы ұлғайған сайын ақылы толығып, есейді деп ойлайды. Баланың мінез құлқындағы өзгерістер мен шұғыл реакцияларына не істерін білмей дал болады. Негізінен психологтар аталмыш жастарда пайда болатын өзгерістерді әдеттегі психологиялық даму кезеңіне тән дағдарыстар деп суреттейді. Бұл жастардың өзін-өзі тануы, характері мен кісілік тұлғасын сомдау кезеңі.

Осындай кезеңде үйде әлі «бала» саналғаннан жалыққан жастар өздерін сыйлайтын, айтқанын тыңдайтын басқа орталарды іздейді. Террор ұйымдары жастардың бұл қасиетін жақсы білгендіктен оларға дәл сондай орталарды дайындап береді. Кейбір миссионер ұйымдары да осы жағдайды өте тиімді пайдаланып біздің жастарымызды өз қатарына тартып отыр.

2.4.2 Психологиялық аспектілер

Социология және әлеуметтік психология ғылымдары бойынша топ қалай болса солай бас қосқан адамдар жиынтығы емес. Топ-ортақ мақсаттар мен пікірлер бойынша біріккен және өздерін белгілі бір топ ретінде сезінетін адамдарды білдіреді.  Топ динамикасы дегеніміз болса бір  топтың ішіндегі себеп-нәтиже қатынастары мен топтың қалыптасуы және дамуын білдіреді. Сондықтан, студент топтары мен балалардың жора-жолдас топтарын албаты бас қосқан топтар деп бағалауға болмайды. Әр топтың мүшелерін біріктіретін құндылықтар  жүйесі бар екенін ескерген жөн. Топтың жазылмаған заңдары болады, сондықтан кез келген адам қалған тобына бірден кіре алмайды. Әр топта ынтымақтастық, әріптестік және міндеттерді бөлісу байқалады. Топтың уақиғаларға қарсы ұстаннымы мен реакциясы да ұқсас болады. Сондықтан, террор ұйымдары топтың осы қасиеттері бойынша терроршыларды дайындайтын топтар мен камераларды ұйымдастырады.

Топқа кісі тарту үшін алдымен оқу орындары мен жұмыс орындарында барлау жұмысы жүргізіледі. Кімнің кім екенін, кімдерді топқа тартуға болатыны анықталады. Адам психологиясын жақсы зерттеген үгітшілер барлау деректері бойынша іске кіріседі. Алғашқы контакт бір кесе шай, киноға билет, концертке шақыру, стипендия болуы мүмкін. Терроршының бұл жақсылығы шынайы жүректен, бодаусыз жасаған сияқты көрінгендіктен жастар бұдан қатты әсер алады. Бірақ ол келешекте қайда бара жатқанын әлі білмейді. Қолына қару беріліп, шабуылға жіберілгенде ғана байқайтындар көп...

Бүгінгі ақпараттық ғасырда бұқаралық ақпарат құралдарының адамдардың психологиясы мен әрекеттеріне жасаған әсерін ешкім жоққа шығара алмайды. Тіпті, біз өз еркімізбен емес, БАҚ-тың әсерімен әрекет жасаймыз кей жағдайларда. Террор ұйымдары өз кадрларын дайындағанда БАҚ-тағы ақпараттар мен мақалаларды да пайдаланады. Мүшелердің кейбір  материалдар бойынша пікірлері сұралады, реакциялары анықталады, олардың санасын улау үшін бұрын дайындалған сценарий бойынша пікірталастар жасалады. Бұл үшін арнайы дайындалған музыкалар  мен әндер, ұрандар мен өлеңдер қолданылады. Енді террор ұйымының мүшесіне кішігірім тапсырмалар, мәселен, парақ тарату, жарнамаларды жабыстыру тапсырылады. Бұған қоса «топ жетекшісі», «насихатшы» сияқты атақтар беріліп, оның жауапкершілігі анықталады.

Топ психологиясына әбден душар болған топ мүшесі жасалып жатқан амалдар мен іс-әрекеттердің дұрыс емес екенін сезінсе де қолынан ештеңе келмейді. Топтан шығарылу, қарсылық көру қаупі ондайға барғызбайды. Террор ұйымдары қанды амалдарда қолданылытын адамдарды ерекше іріктеп, ерекше дайындайды [31,17].

Террор ұйымының істегендері мұнымен де бітпейді. Олар активистердің ойлау қабілеті мен рухын тек террор ұйымының бағдарламасы бойынша істейтін халге келтіреді. Сезім мүшелері арқылы миға келетін  деректердің белгілі бір жүйе бойынша мағыналандырылуына «түйсік» яки «сана» дейміз. Терроршылардың санасы  мен түйсігі кәдімгі адамдағыдай істемейді, олар бүкіл өмір мен айналаны қоршаған ортаға тек террор ұйымы және оның идеологиясы, доктринасы тұрғысынан қарайтын, сезінетін, түсінетін, аңлайтын болады. Осындай халге жеткен адамның көзін ашып, санасын қайта ояту күрделі психологиялық терапияны қажет етеді.

2.4.3   Терроршылардың   басты   қаражат  көзі  –  есірткі  саудасы

         Сөйтіп, олар халықтың санасын терроризм және есірткі саудасы арқылы екі жақтан улайды. Бүкіл дүние жүзіндегі есірткі және өзге де улы шегімдіктер саудасын терроршы топтар мен ұйымдасқан қылмыстық топтар бақылайды. Есіркі саудасынан түскен қаржыны терроршылар жемек-ішпек және тұрғын үйге жұмсайды.

Терроршылар көбінесе бір жерде тұрақтанып жатпайды. Олар үгіт-насихат жұмыстары және террор амалдарын жүзеге асру үшін көптеген қалалар мен елді мекендерді аралайды, кейде қалың орман мен биік таулардың ішін паналап жүреді. Сондықтан терроршылар әр түрлі жолдармен тапқан табыстарын жеп-ішу және жан сақтауға қаржайды (жұмсайды). Кей жағдайлар терроршылар комерциялық фирмалар да ашады. Бұл hәм табыс табу үшін hәм кезге батпау үшін жасалатын айлы.

Терроршылар байланыс құралдары мен қару-жарақ және жарылғыш заттарды сатып алады, баспа материалдарды дайындайды. Бұларға да  қаржы керек. Осының бәрін қаржыландыру үшін терроршы топтар мынадай табыс көздерін пайдаланады:

Тілеулес мемлекеттің демеуі: кейбір мемлекеттер өздеріне мүдделес террор ұйымдарына тікелей немесе жанамалай қаржылай яки заттай көмек береді. Бұл көмек босқындар статусын беру арқылы немесе қару-жарақ беру формасында жасалуы мүмкін. Бірақ соңғы жылдары шектен шығып кеткен террор уақиғаларынан кейін халықаралық қауымдастық бұл мәселеге қатаң бақылау орнатқандай. Мәселен, Нью-Йоркте 2000 жылғы 10 қаңтарда жасалған Терроризімді қаржыландыруға қарсы күрес туралы халықаралық конвенцияны айтуға болады. Бұл конвенцияға 2002 жылдың қазан айында біздің елімізде қосылды.

Ұрлық және қарақшылық: террор ұйымдары бастапқы кезеңде осы екі әдісті жиі пайдаланады.

Ұйымның табыстары көбейіп, жағдайы түзелгенде мұндай амалдардың саны қысқартылады.

Жылу жинау: жылу ұйыммен байланысты бар адамдар мен оған еш қатысы жоқ адамдардан алынатын қаржылай яки заттай көмек. Жылу жинау әр түрлі әдіспен жасалуы мүмкін. Оның бастылары-қорқыту, сес көрсету, жәбірлеу, қорғаушылыққа алу, жұмыс орнын тауып беру, жұмыстан шығару.   

Жалған ақша жасау: бұл табыс табудың ең тиімді жолы саналады. Бүгінгі типографиялық технологияның шексіз дамуы және жабдықтардың қол жетімді болуы салдарынан терроршы топтар жалған ақша жасау жұмысын әбден дамытып алған. Бұған қоса төлқұжаттар мен визаларды да қолдан жасау арқылы үлкен үлкен мөлшерде табыс табады.

Қылмыстың бұл түрінің алдын алу үшін азаматтарды мәліметтендіру және әлуетті органдарды күшейту керек [32,27].

Есірткі саудасы: есірткі  саудасының таза табысы жоғары, алушылары көп, тірі ақша айналымына ыңғайлы, өндіруі оңай. Террор ұйымдары бұларға қоса әйел және құл саудасы және құмар ойындары бизнесі арқылы да қыруар ақша табады.     

2.4.4  Ұйымдасқан қылмыстық топтар

Ғаламдастыру дәуірінде әр нәрсе сықылды ұйымдасқан топтар да күллі дүние жүзіне таралып кетті. Ұйымдасқан қылмыстық топтар деп отырғанымыз ресми немесе ресми емес жолдар арқылы, заңды яки заңсыз жолдар арқылы саяси-экономикалық іс-әрекеттерді жүзеге асыра алатын, өндірістік, әлеуметтік және құрылымдық салаларды деструктивті түрде ықпалына алатын қылмыстық топтар. Қоғамтанушылар мен заңгерлер соңғы 30 жылдағы ұйымдасқан қылмыстардың артуының басты себептері кедейшіліктің артуы, әлеуметтік ыдыраушылықтың пайда болуы, империализмнің жаңа формаларының бой көрсетуі деп түсіндіреді. Өзінің қарсыластарын аяусыз жәбір көрсету арқылы жермен-жексен етуге тырысатын ұйымдасқан қылмыстың пайда болуының алғы шарты қоғамның руханиатының әлсіреуі және әлеуметтік ыдыраушылықтың пайда болуы. Олар жәбір көрсетуге бейімді, ерекше дене күшіне ие адамдарды тауып, қылмыс адамдарына тартады. Соңғы 20жылда Голливуд филімдеріндегі шектен тыс күшті қылмыскерлер мен әдеттен тыс террористер көптеген жастарды қылмысқа ынталандырушы рөл атқарады. Әсіресе, Батыс елдерінің кино өндірісінің терроризм мен қылмыстың жаппай артуындағы рөлін ешкім жоққа шығара алмайды. Сондықтан, қатыгездік пен зорлық-зомбылықты насихаттайтын кинофилімдердің орнына адамгершілік пен имандылықты уғыздайтын ғибратты филімдердің жасалғанын қалаймыз. Халықаралық қауымдастық осы мәселеге жеке назар аударып, керек болса императивтік күші бар қарарларды қабылдап Голливудқа тоқта! Деп айту керек...

Бүгінгі күні халықаралық экономикалық іс-әрекеттердің айтарлықтай бөлігін көлеңкелі экономика мен қылмыстық топтардың бақылауындағы заңсыз бұзар құрайды. Қару-жарақ, есірткі, әскери және технологиялық құпияларды сату, тұңшылық, арандатушы агенттер, секс бизнесі, құл саудасы, иммигранттар саудасы...  осы арам сала дамыған және дамып келе жатқан мемлекеттердің басындағы «шиқан» сияқты, мемлекет басшылары мен бұқара халықты алаңдататын дәрежеге жетіп отыр. Осы арам базарға ие болу үшін халықаралық деңгейде қырқыстар мен күрестер жүріп жатыр. Бұл соғысқа қатысушылардың ішінен беделді бизнесмендер мен саяси жетекшілер, қоғам қайраткерлері мен спорт адамдары да шығуда. Ұйымдасқан қылмыстық  топтар заңсыз іс-әрекеттердің арқасында орасан зор байлыққа ие болуда.

Террор ұйымдары мен аталмыш ұйымдасқан қылмыстық топтардың жеке ұшынан жалғасқан, «қарын бөледей» жақын байланыстары бар екені анық. Терроршы топтар іс жүзіндегі идеологиялар мен ойлау жүйелерін теріс мақсатпен пайдаланып, мафия сияқты қылмыстық топтармен шүйіркелесе кетеді. Бүгінгі күні мафия-террор ұйымдары Еуропа мемлекеттерінің басын ауыртып, жағын қарыстыратын күшке ие болып отыр.

Ұйымдасқан қылмыс дегеніміз не? Біріншіден, ұйымдасқан қылмысқа қатысушылар үнемі қылмыс жасау мақсатымен бас қосқан қылмыскерлер. Екіншіден, бұлар заңды мүліктер мен тауарларға заңсыз жолдармен ие болады. Үшіншіден, ұйымдасқан қылмыстық топтардың мүшелері өз экономикалық іс-әрекеттерін емін-еркін жасау үшін жәбір көрсету және мемлекеттік билікті әлсірету үшін қажыр көрсетеді. Осы орайда олар мемлекет қызметкерлері мен саясаткерлерге, құқық қорғау органдары мен өзге қорғау органдары мен өзге де сала қызметкерлеріне пара береді, оларды өздеріне қаратады.

Ұйымдасқан қылмыстық топтарды зерттеген ғалымдардың бағзылары олардың қалыптасқан қатал иерархиалық құрылымы бар десе, енді біразы олардың дәстүрлі құрлымы жоқ деп айтады [33,57].          

Ғалымдастыру процестері бәрінен бұрын қылмыстық топтарға жарады, өйткені олар осы дәуірде бір елдің ішіндегі топтан халықаралық деңгейге жетті, өзге қылмыскерлермен байланыс жасау мүмкіндігіне ие болды. Халықаралық қылмыс топтарының басты мақсаты құдды халықаралық фирмалардағыдай табыс пен түсімді көбейту. Сол үшін олар бір елмен ғана шектелмей қолдары жететін жерлерге дейін барып, қылмыстық экономикалық амалдарды іске асырады. Мәселен, соңғы жылдары құл саудасы қайтадан жаңғырды. Деректер бойынша қылмыстық топтар жыл сайын әлем бойынша 1 миллионға жуық адамды заңсыз өткізуге және сатуға тырысады екен. Бұған адам «ағзаларын» сатуды қосаңыз. Бұл күнде контрабандалық адам ағзалары саудасы үлкен табыс көзінің біріне айналған. Әсіресе, Ресей мен Аргентинаның он миллиондаған долларлық айналымы бар бұл сауда түрінде басты орынды алатыны айтылуда. Ресей, Бразилия, Аргентина, Перу және Гондурас сияқты мемлекеттерден алынатын адам  ағзалары қолдан жасалған құжаттармен ресімделіп, Албания мен Италия сияқты дамыған Еуропа елдеріне жөнелтіледі [34,135].

Қылмыстық топтардың тағы бір табыс көзі қара ақшаны жуу  ақтау. Бұл заңсыз жолмен табылған ақшаны ақтау амалы. Ақшаны жуу амалы 3 сатыда жүзеге асырылады: бірнеше сатыда, қолдағы тірі ақша құқық жүйесінде саңыраулары бар мемлекеттердің банкілері яки басқа да қаржы институттары арқылы сол елдің қаржы жүйесіне кіргізіледі. Кейбір елдерде үлкен сомадағы ақшалармен жасалатын операцияларға шектеулермен бақылау ережелері енгізілуі мүмкін. Мұндай  қылмыскерлер «саңырауқұлақтандыру» деп аталатын әдіс бойынша шағын сомалармен жуады ақшаны. Екінші саты, «қабылдандыру» деп аталады. Бұл сатыда заңсыз ақшаның ізі шатастырылады, ақша қабаттарға бөлінеді де оның ізін қуу қиындатылады. Соңғы сатыда негізгі бұлағынан аластатылған қара ақша жылжымас меншікті сатып алуға жұмсалады. Немесе, құқықтық белгілемелерінде саңылауы бар елдерге аударылып, заңды табылған ақша сияқты ресімделеді. Қылмыстық топтар және олардың террорист әріптестері бұларға қоса антиквар және бағалы тас саудасы, мал саудасы, технология  саудасы сияқты көптеген жолдар мен табыс табады.

2.5 Ислам дінінің терроршылдыққа көзқарасы

Ислам діні әр түрлі қатыгездік пен зорлық-зомбылықты, әділетсіздік пен шектен шығушылықты харам санайтын, ізгілік пен татулықты, тыныштық пен адамгершілікті уағыздайтын хақ дін. Ислам деген сөздің өзі татулық, бейбітшілік, тыныштық дегенді білдіреді. Сонда да кейбір топтар Ислам дінін жағымсыз етіп көрсетуге тырысады. Бұған осы хақ діннің атын жамылған терроршылар да кінәлі. Бір қуантарлығы, соңғы кезде еліміздегі бұқаралық ақпарат құралдары терроризімнің діні, иманы, ұлты болмайтынына көзі жетіп, бір жақты исламдық терроризм деген тіркесті қолданудан бас тартқандай болды. Біздіңше,  террор дін тұрмақ, күллі адамзатқа қарсы жасалған үлкен қылмыс. Өйткені, Құран Кәрімде: «Кім бір жанды басқа бір жан яки жер бетіндегі бұзақылығы үшін емес, (нахақтан) өлтірсе, ол-күллі адамзатты өлтіргендей. Ал, кім бір жанды тірілтсе (құтқарса), ол – барлық адамзатты тірілткендей (құтқарғандай)» (5/32) делінген. Демек, жазықсыз бір адамды өлтіру күллі адамзатты өлтіргенмен бірдей үлкен күнә, үлкен қылмыс.

Құран Кәрімде «зұлым»және түбірлес сөздер шамамен 350 жерде кезігеді. Зұлым (зұлмат) арабшада нұрсыздық, қараңғылық, тымырсық-түнек дегенді білдіреді. Ал, термин ретіндегі мағынасы әділет пен хақты қараңғылықпен басу, қысым жасау, жәбір көрсету, адамдардың құқықтарын таптау, азаптау дегенді білдіреді. Аллаһ Тағала Құрандағы көптеген аяттарда зұлымдық жасаудың қаншалықты жауыз ғамал екенін көрсетіп, оны харам етеді. Зұлымдық, кісі өлтіру, ұрлық жасау, адамдардың құқықтарын таптау,біреудің мүлкін тартып алу, өзін Құдай деп жариялау, бүлік шығару, халықты жәбірмен бағындыру, мұсылмандарды туған жұртынан айдап шығару сияқты көптеген формаларда болуы мүмкін. Сондықтан, мұсылмандар ешқашанда зұлымдыққа бара алмайды, бармауы керек те. Бұған қарамастан кейбір террор ұйымдары хақ дініміздің атын жамылып, үгіт-насихат жұмыстары кезінде және қолдаушыларды ұйымдастыру барысында өз мақсаттары үшін теріс пайдалануда. Мұндайларға сақ болумыз және дінімізді дұрыстап зерттеп, негізгі бұлақтарынан үйренуіміз шарт [35,6].

Пайғамбарымыз Әз Мұхаммед Мұстафа (569-632) Ислам дінін 12 жыл бойы (609-622) туған жері Мекке қаласында уағыздады. Осы уақытта мұсылмандар көп азап шекті, көптеген мұсылмандар өлтірілді, үйлері тоналды, олар аш-жалаңаш далада қалды. Сонда да пайғамбарымыз Меккеде бүлік шығарып, қарулы қарсылық көрсетуге яки террорлық амалдар жасауға рұқсат етпеді. Ол кезде он мыңға жетер жетпес адам тұратын  шағын қалада бүкіл шығаруға әбден болар еді. Ол 622 жылы     Мәдинеге көшіп барған соң да осы ұстанымын жалғастырады. Тек меккеліктер Мәдинеге шабуыл жасағанда ғана (624ж.) соғысуға рұқсат етті. Мәдинеде мұсылмандардың саны күнбе-күн өсті, бұл қалада бейбітшілік орнады. 630жылы Пайғамбарымыз үлкен қолмен Меккені азат етті, адамдардың өлтірілуіне, ағаштардың кесілуіне тыйым салды. Өзімен 20 жыл бойы соғысқан, ең жақын туыстарын өлтірген адамдардың өзін кешірді. Міне, нағыз Ислам, нағыз мұсылмандық деген осы. Дінді саяси-экономикалық мақсаттарға жету үшін пайдаланушыларға өте сақ болуымыз керек. Сол үшін, Құран Кәрім мен Пайғамбарымыздың көркем этикасын басшылыққа алу жеткілікті.

2.6 Қазақстан Республикасы халықаралық терроризммен күресудегі басқа мемлекеттермен ынтымақтасуы

Қазақстан Республикасының 1995 ж. Конституциясында, оның ішінде 1-баптың 1-тармағында: "Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады: оның ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары" – деп жарияланған [36,4]. Соған орай, адам мемлекеттің ерекше қорғауында болады. Мемлекеттердің конституциялық сыртқы саяси қағидаларына келсек, олардың халықаралық зандылық пен қүқықтық тәртіпке, мемлекетаралық қатынастарға жағымсыз әсер ететін халықаралық терроризмнің алдын алу және бұлтартпау үшін жүзеге асуы Конституцияның мынадай ережесінде көрініс тапқан. 8-бапқа сәйкес, Қазақстан Республикасы халықаралық құқық қағидалары мен нормаларын құрметтейді, мемлекеттер арасында ынтымақтастық пен тату кершілік қарым-қатынас жасау, олардың теңдігі мен бір-бірінің ішкі істеріне араласпау, халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешу саясатын жүргізеді, қарулы күшті бірінші болып қолданудан бас тартады.

Сонымен, Қазақстан Республикасының 1995 ж. Конституциясының ережелеріне орай, Қазақстанның басқа мемлекеттермен қатынасы күш қолдану немесе күш қолданамын деп қоқан-лоққы жасаудан өзара бас тарту қағидасы мен ынтымақтасу қағидасын сақтау негізіне құрылған.

Осы қағидалар халықаралық терроризммен күреске бағытталған халықаралық қатынастарды жасауға және қылмыстылық пен терроризммен күресетін халықаралық ұйымдарға Қазақстан Республикасының кіруіне және қатысуына бағдар болады.

1992 жылы 25 мамырда Мәскеуде Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасында достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы Шартқа қол қойылды, оны Қазақстан сол жылдың шілде айында бекітті. 34-бапта: "Елдер ұйымдасқан, оның ішінде халықаралық қылмыстылықпен, терроризммен, қарақшылықпен, нашақорлықпен, сондай-ақ есірткілер мен қарулардың... заңсыз айналымымен, теңіз кеме қатынасы мен азаматтық авиацияға қарсы бағытталған актілермен күресудегі ынтымақтастықты дамытатын және тереңдететін болады "- деп жарияланған.

1992 ж. осыған ұқсас шарттар Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы, Молдова Республикасы арасында; 1993 ж. Қырғызстан, Түркменстан, Грузия, Армения, және Тәжікстанмен жасалды. 1994 ж. Қазақстан Республикасы мен Украина арасында достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы Шартқа қол қойылды.

Қазақстан Республикасы көптеген мемлекеттермен халықаралық терроризммен күресуде біріккен әрекеттер қабылдау туралы шарттар жасасты. Мәселен, Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Иран Ислам Республикасы Үкіметі арасында 1999 ж. 6 қазанда Тегеранда қабылданған "Ұйымдасқан қылмыс пен терроризммен күресудегі ынтымақтастық туралы" Келісім. Осы келісімнің кіріспесінде "ұйымдасқан қылмыс пен терроризммен күрес саласында халықаралық ынтымақтастықты дамытудың маңыздылығы" ерекше атап көрсетілген. Тараптар осы салада мәліметтер алмасуға уағдаласты және өз қызметтерінің негізгі бағыттарын айқындаған:

- ұйымдасқан қылмыспен және терроризммен күрес саласындағы қылмыстардың алдын алу және тергеу;

 - құжаттар, ақша, бағалы қағаздарды қолдан жасаумен күрес;

 - қару, оқтар және жарылғыш заттар контрабандасымен күрес [37,55].
Тараптар сондай-ақ ішкі істер министрліктері мен басқа да органдардың

өкілдерінен Бірлескен комиссия құрды, осы шартқа қатысушы-мемлекеттер аумағында кезекпен сессия өткізіп тұруға уағдаласты.

Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Герман Федерациялық Республикасы Үкіметінің (бүгінгі таңда Германия) арасында 1995 ж. 10 сәуірінде қол қойылған "Ұйымдасқан қылмыс, террроризм және басқа да қауіпті қылмыстар түрімен күресуге ынтымақтастық" туралы келісім 10 жылға жасалған. Келісімнің кіріспесінде "1992 ж. 22 қыркүйегінде қол қойылған Қазақстан Республикасы мен Германия Федерациялық Республикасы арасындағы қатынастардың негізі туралы" Бірлескен мәлімдеме негізінде тараптар "екі ел арасындағы байланыстарды дамытуға үлес қосуға ниеттенеді", терроризм, есірткі заттары мен психотропты заттарды шектен тыс пайдаланумен, әуе жолымен заңсыз шығып кетудің тиімді алдын алу және күресу мақсатында ынтымақтасуға ниеттенеміз"  - деп белгіленген. 1-бапта осындай ынтымақтастықтың шегі әр тараптың ішкі (ұлттық) заңымен айқындалған. Терроризммен күресу мақсатында жоспарланып жатқан және жасалған террористік актілер, олардың жүзеге асырылу нысандары, террорлық топтар туралы ақпараттар алмасу көзделген.

Келісімде терроризм актілері қоғамдық қауіпсіздікке елеулі қауіп төндіретін қылмыс деп жарияланған. Осы шартқа орай, адамдардың әуе жолымен заңсыз кіруімен күресу және жауап қайтару шараларын жасауға байланысты бірлескен саралау жүргізу жөнінде жұмыс тобы құрылды. Қатысушы екі елдің осы бағыттағы қызметтеріне жауапты кұзыретті органдар айқындалды.

Сөйтіп, халықаралық терроризмнің мемлекетаралық қатынастарға бүлдіруші әсер ететінін, оның мемлекеттердің дипломатиялық қатынастарына, туристер алмасу мен іскер ынтымақтастыққа, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке тұтастай алғанда қауіп төндіретінін сезіне отырып, әрбір мемлекеттің өзін қорғау реакциясын түсінуге болады. Ол ішкі мемлекеттік деңгейде жауап беру шараларын көздейді, сол арқылы халықаралық заңдылық пен құқықтық тәртіптің нормативті-құқықтык негіздері мен бірлігін нығайтуға жәрдемдесетіні сөзсіз [38,112].

Жаңа қылмыстық заңдар жалпы адамзаттық құндылықтарды белгілеп берді, ол: адам өмірі, оның қүқықтары мен бостандықтары. Қазақ ССР-нің Қылмыстық Кодексі мемлекеттін саяси және идеологиялық мүдделерін алдыға қоятын. Қылмыстық Кодекстің Ерекше бөлімі аса қауіпті мемелкеттік қылмыстармен басталып, одан кейін социалистік меншікке қарсы қылмыстар, содан кейін ғана - жеке адамға қарсы қылмыстар орын алатын.

Ал, терроризм тақырыбына келсек, ол жаңа Қылмыстық кодекске "Терроризм" деп аталатын 233-баппен енгізілген. Осы бапта: "1. Терроризм, яғни адамдардың қаза болуы, елеулі мүліктік зиян келтіру, не қоғамға қауіпті басқа зардаптардың болу қаупін төндіретін жарылыс жасау, өрт қою немесе өзге де іс-әрекеттер жасау, егер осы іс-әрекеттер қоғамдық қауіпсіздікті бұзу, халықты қорқыту не мемлекеттік органдардың шешім қабылдауына ықпал ету мақсатында жасалса, сондай-ақ аталған іс-әрекеттерді дәл сол мақсатта жасаймын деп қорқыту..." [39,86]. Сипаттаушы белгілер ретінде мыналар аталған: қайталану, рецидив, адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша, абайсызда адам өліміне немесе басқа ауыр зардаптарға әкеп соғуы, сондай-ақ жаппай қырып-жоятын қаруды, радиоактивтік материалдарды... қолдану арқылы қылмыс жасау..." деп көрсетілген.

Егер бұрын әрекет еткен Қылмыстық Занда тек мемлекеттер немесе қоғамдық қайраткерлерге қарсы жасалған терроризм үшін жауапкершілік көзделсе, жаңа заңда халыққа қатысты, оның ішінде әрбір нақты адам мен азаматқа қатысты жасалған террорлық сипаттағы әрекеттер үшін жауапкершілік көзделген.

Қазақстан Республикасыньщ Қылмыстық кодексінде терроризм үшін жауапкершілік екі нормада 167 және 233-баптарда бекітілген. Сонымен бірге, Қылмыстық кодекстің 167-бабы ҚазКСР Қылмыстық кодексінің 52-бабының орнына келсе, 233-бап жаңадан енгізілген.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 234-бабында адамды кепілге алу жөнінде анықтама берілген. Осы құбылыс жөніндегі халықаралық құқықтық нормалардың өзгеруі Қазақстан Республикасының ұлттық зандарына оның аумағында осы қылмыстармен күресу ісіне қосқан маңызды үлесі болып табылады.

239-бапта қылмыс деп "әуе немесе су көлігін не жылжымалы теміржол құрамын айдап әкету, сол сияқты осындай көлік пен құрамды айдап әкету мақсатында басып алу..." белгіленген. Теңіз карақшылығының белгілері 240-бапта орын алған, соған сәйкес, "қарақшылық дегеніміз — теңіз немесе өзен кемесіне бөтеннің мүлкін басып алу мақсатында күш қолданамын деп қорқытып шабуыл жасау" болып табылады.

247, 248, 249-баптарда радиоактивті материалдарды заңсыз сатып алу, сақтау, пайдалану, біреуге беру немесе бүлдіру, сондай-ақ оларды тасымалдау мен көму немесе радиоактивті материалдарды ұрлау немесе қорқытып алу қылмыс деп айқындалған.

251-бапта тағы бір қылмыс түрі белгіленген, ол террористік актіні орындау үшін көмекші сипатында – атыс қаруын, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттарды немесе жарылғыш құрылғыларды заңсыз сатып алу, біреуге беру, өткізу, сақтау..., сондай-ақ Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 252-255-баптарында да бейнеленген. Жоғарыда аталғандарға қоса, қылмыстық жазаланатын әрекет ретінде 242-бапқа сәйкес, терроризм актісі туралы көрінеу жалған хабарлау, атап айтқанда: адамдардың қаза болуы... қаупін тудыратын жарылыс, өрт қою немесе өзге іс-әрекеттердің дайындалып жатқаны туралы көрінеу жалған хабарлауды айта аламыз.

Қазақстан Республикасының "Терроризмге қарсы күрес туралы" 1999 ж. Заңы Қазақстан Республикасында терроризмге қарсы күрестің құқықтық және ұйымдастырушылық негіздерін, мемлекеттік органдардың және меншік нысандарына қарамастан, ұйымдардың қызмет тәртібін, сондай-ақ азаматтардың терроризмге қарсы күресті жүзеге асыруға байланысты құқықтарын, міндеттері мен кепілдіктерін белгілейді. Онда мынадай ұғымдар айқындалған: "терроризм", "террорлық әрекет", "халықаралық терроризм", "террорлық акция", "террорлық акті", "террорлық ұйым", "терроршы", "терроризмге қарсы операциялар", "арнаулы мақсаттағы бөлімшелер" және т.б [40,3].

 Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің халықаралық іс, қорғаныс және қауіпсіздік жөніндегі Комитеті және Қазақ мемлекеттік заң университеті (қазір Қазақ гуманитарлық заң университеті) 1999 ж. 16 сәуірінде "Терроризммен күрес жөніндегі Заң жобасы: ұйымдастырушылық және қүқықтық проблемалары" деген тақырыпта ғылыми-практикалық конференция өткізді. Конференция материалдары "Право и государство" журналында жарияланды, 2000 ж. №3, 58-81-беттер. Өкінішке қарай, көптеген ұсыныстар мен ескертулерді Заңды жасаушылар ескермеді.

Терроризм жалпы қоғамдық жағымсыздық тудырады және террорлық актілердің барлық көріністері қай жерде және кіммен жасалмасын, құқыққа қайшы деп танылады.

Терроризммен күрес жөніндегі саяси шаралар ЕҚКК-нің (СБСЕ) қорытынды құжаттарында, Шарм-аш-Шейхтегі 34 мемлекет басшыларының қорытынды жолдауларында (1996 ж. наурыз), БҰҰ-ның; 1994 ж. "Халықаралық терроризмді жоюдың әдістері туралы" декларациясында бекітілгендей: "БҰҰ-ның мүше мемлекеттері салтанатты түрде сөзсіз қылмыстық жөне ақталуға жатпайтын терроризмнің барлық актілерін, әдістерін және терроризм тәжірибесін, олар қай жерде және кіммен жасалмасын, сынға алынатыны жарияланды".

Мемлекеттердің терроризммен күресуде қолданып жатқан барлық шараларына карамастан, мемлекеттердің бұл саладағы ынтымақтастығының жіберген бір қателігі – бұл халықаралық терроризм ұғымы, оның занды табиғаты мен бұл қылмыс үшін жауапкершілік, сондай-ақ халықаралық терроризм актілерінің барлық тізімі анықталған біртұтас әмбебап келісімнің болмауы.

Террористік актілер жасағаны үшін жауапкершілік туралы біртұтас актінің қабылдануы мемлекеттердің халықаралық терроризммен күресуінің тиімділігін арттырар еді.

Террормен күресудің құқықтың аспектілері.

Қазақстан Республикасы Нью-Йоркке 2000 жылғы 10 қаңтарда жасалған «Терроризмді қаржыландыруға қарсы күрес туралы», тағы да осы қалада 1998 жылғы 12 қаңтарда жасалған «Бомбалық терроризмге қарсы күрес туралы» халықаралық конвенцияларына қосылған. Еліміз Шанхайда 2001 жылғы 15 маусымда жасалған «Терроршылдыққа, сепаратизмге және экстремизмге қарсы күрес туралы» Шанхай конвенциясы мен Минскіде 1999 жылғы 4 маусымда жасалған «Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығына қатысушы мемлекеттердің терроршылдыққа қарсы күрестегі ынтымақтастығы туралы» шарттарды бейткен. Қазақстан Республикасы сонымен қатар Албания (ГФР), Мажартан (Венгрия), Чехия, Иран, Ислам Республикасы, Литва Республикасы, Қырғыстан, Тәжікстан, Өзбекстан, Үндістан үкіметтері арасында ұйымдасқан қылмысқа, терроризмге және қылмыстың басқа да қауіпті түрлерше қарсы күрестегі ынтымақтастық туралы келісімдер жасалған. Бұларға қоса мынадай ішкі құқықтық-қалыптық актілер терроризммен күрестің ахуалын анықтайды: Қазақстан Республикасының 1999 жылғы 13 шілде № 416-і «Терроризмге қарсы күрес туралы» Заңы. Қазақстан Республикасы Президетінің 2000 жылғы 10 ақпан №332 «Терроризм мен экстремизм керіністерінің алдын алу және тыю жөніндегі шаралар туралы» Жарлығы. Аталмыш құжаттар терроризммен күрестің ішкі және халықаралық құқықтың ахуалын реттейді.

Мемлекеттер терроризм, ақша белгілерін қолдан жасау, әуе кемелерін басып алу және айдап кету, есірткі және психотропты заттардың заңсыз айналымы, қарақшылық жөне басқа халықаралық сипаттағы қылмыс түрлерімен күресуде ынтымақтастықты белсенді түрде жүзеге асырады.

Халықаралық-құқықтық әдебиеттерде халықаралық сипаттағы қылмыстардың түрлі атаулары кездесіп қалады: халықаралық қылмыстық істер, конвенциялық қылмыстар, қылмыстық істер, халықаралық қылмыстар, үлтаралық қылмыстар. Жоғарыда айтып өткеніміздей, барлық халықаралық құқық бұзушылықтар халықаралық қылмыстар мен халықаралық сипатгағы қылмыстық істерге бөлінеді (кейде контексте синонимдер де кездеседі: халықаралық қылмыстық істер). Жеке адамдардың халықаралық қылмыстық жауапкершілік мәселелеріне арналған 7-тараудың 7-параграфында халықаралық қүқықтың қағидалары мен нормаларын адамзатқа аса қауіпті түрде бұзғанда халықаралық қылмыс болып есептеледі делінген. Мұндай кылмыстар бейбітшілікті қамтамасыз ету, жеке адамды қорғау және түтастай алғандағы халықаралық қауымдастық мүдделершің Іргелі непздерш бұзады. Мүндай сипаттағы қылмыстардың субъектілері мемлекетгер мен олардың басшылары, жоғары лауазымды адамдар мен қылмыстық әрекеттерді орындаушылар болып табылады.

Халықаралық сипаттағы қылмыстық істер көбіне ішкі мемлекеттік тәртіпке қол сұғады. Бір мезгілде екі және бірнеше мемлекеттердің немесе тұтастай халықаралық қауымдастықтың мүдделері қозғалады. Қарастырылып отырған халықаралық құқық бұзушылықтар санатына мынадай сипат тән: біріншіден, халықаралық сипаттағы қылмыстық істерге мемлекеттер емес, жеке адамдар жауап береді; екіншіден, қылмыстық қол сұғу объектісі түрлі салалардағы мемлекетаралық қатынастар, халықаралық ынтымақтастық болып келеді; үшіншіден, қылмыстық жауапкершілік үлттық қылмыстық, қылмыстық іс жүргізу және атқару заңдары бойынша санкциялар көзделген халықаралық келісімдерге сәйкес туындайды.

Әлемдік тәжірибеде жиі кездесетін халықаралық сипаттағы қылмыстық істердің кейбірін қарастырып көрейік.

Халыкаралық терроризм халықаралық қылмыстардың ауыр түрлерінің біріне жатады. Қылмыстың бұл түрімен күрес 1937 ж. басталды. Осы жылы "Терроризмнің алдын алу және оны болдырмау" Женева конвенциясы қабылданды. Бүл конвенцияда террористік деп танъшған және жазалануға жататын әрекеттердің тізімі көрсетілді. Аталған ко-нвенция күшіне енбесе де, ол терроризммен күресуге бағытталған кейінгі конвенциялардың қабылдануына негіз болды.

Терроризм латынның "terror" - қорқыныш деген сөзінен шыкқан. Дипломатиялық сөздікте халықаралық терроризмге мынадай анықтама берген: "Адамдардың орынсыз өліміне әкеп соғатын, мемлекеттер мен олардың өкілдерінің қалыпты дипломатиялық қызметін бұзатын және халықаралық байланыстардың, кездесулердің, сондай-ақ, мемлекеттер арасындағы көлік байланыстарының жүзеге асуын қиындататын халықаралық келемдегі қоғамға кауіпті өрекет".

Халықаралық терроризм проблемаларына байланысты мәселелерді талқылауға Б¥¥-ның басты органдары мен қосалқы органдары және арнайы қүрылған органдары (ad hos) тартылады. Мысалы, 1979-1980 жж. БҰҰ Халықаралық Соты Ирандағы кепілге алынған американдықтардың ісін қарады; 1986 ж. сот Никарагуаның АҚШ-қа қойған Никарагуаның аумақтық суларын АҚШ-тың миналауы туралы талап-арызы бойынша шешім қабылдады. БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесі басқыншылық барысындағы халықаралық терроризм актілеріне байланысты мемлекеттердің шағымдарын қарады, мысалы Израильдің Ливанға қарсы (70-80-жж.), АҚШ-тың Гренадаға қарсы (1983 ж.) шағымдары. Қарастырылып отырған мәселеде БҰҰ Бас Ассамблеясының негізгі қарары ретінде 1972 ж. 18 желтоқсанда 27-сессияда қабылданған қарарды айтуға болады, ол БҰҰ мүше мемлекеттерінің халықаралық терроризм проблемасына қатынастарын айқындап берді және оны қарау үшін халықаралық терроризм жөніндегі Арнайы Комитетке мандат берді. БҰҰ Бас Ассамблеясының 1987 ж. 7 желтоқсандағы және 1989 жылдың 4 желтоқсандағы қарарлардың да маңызы аса зор. Оларда БҰҰ аясында және басқа да халықаралық ұйымдар жанынан халықаралық терроризм проблемалары жөніндегі арнайы органдар мен орталықтарды қүру туралы мәселе қойылған болатын. Сонымен қатар, осындай проблемаларды шешуде БҰҰ-ның қосалқы органдары белсенділік танытгы, оның ішінде, Қылмыстылықтың алдын алу және қүқық бүзушылармен қатысу жөніндегі БҰҰ Комитеті.

Халықаралық терроризммен күресудегі ынтымақтастыққа халықаралық қылмыстық полиция ұйымы – Интерпол да өз ықпалын тигізіп келеді және тигізуде. Интерполдың халықаралық терроризммен күрестегі қызметінің негізгі бағыттарына ақпараттар алмасу және осы құбылысқа деген үйымның катынасын, оның шешу жолдарын айқындайтын саяси-заңдық негізін жасау болып табылады. Интерпол қызметіне ұйымдасқан қылмыс пен есірткі заттарының заңсыз айналымы шеңберінде жасалатын қылмыстарға байланысты терроризм мәселелерін шешу де кіреді.

Халықаралық терроризмді бүлтартпау шаралары туралы мәселелерді шешуге бағытталған мемлекеттердін кез келген әрекеттері халықаралық ынтымақтастық заңдарына негізделуі тиіс, ол өз кезегінде халықаралық кұқықтың: мемлекеттердің дербес теңдігі, ішкі істерге мемлекеттердің қол сұқпауы, бейбітшілікті қолдау және халықаралық қауіпсіздікті қамтамасыз ету сияқты қағидаларының негізінде жүзеге асырылуы керек.

Халықаралық терроризммен күрес мәселелері жөніндегі халықаралық келісімдерді саралағанда террористердің жиі кездесетін әрекеттерін айқындауға мүмкіндік туды:

 - елшілік, миссиялар, халықаралық үйымның өкілдігі немесе штаб-пәтерлерінің ғимараттарын жару;

 - мүліктерді бүзуға немесе құртуға және адамдарға дене жарақаттарын салу немесе өлтіруге байланысты көшелердегі, әуе-жай, вокзал, мәдени орталықтар, өндірістік ғимараттар, сауда және кәсіби қызметпен айналысатын орындардағы бүлдіру актілері;

     - жолданған заттар, бандерольдар, хаттар және басқа да пошталық
жолдаулар ішіне салынған жарылғыш қүрылғыларды қасақана қолдану;

      - қоғамдық ғимараттарға қарсы бағытталған кез келген бүлдіру актілері;

 - халықаралық терроризм актілерін жасау мақсатында және оған
кез келген нысанда қатысуға астыртын сөз байласу және басқалары.

Халықаралық террористік актілерге (халықаралық терроризм нысандарына) мыналарды жатқызады: адамдарды кепілге алу, азаматтық авиацияға қарсы бағытталған актілер, қарақшылық (теңіздегі терроризм), сондай-ақ заңсыз басқыншылық және ядролық материал қолдану. Алайда, олардың ерекше халықаралық қауіптілігіне, кең таралғандығына және жасалу нысандарының әр түрлілігіне байланысты мемлекеттер олармен күрес жолында арнайы Конвенциялар қабылдап, оларды халықаралық сипаттағы жеке қылмыстар деп бөледі.

Халықаралық заңдылық пен құқықтық тәртіптің нормативті-қүқықтық негіздерінің ережелерін дұрыс және тиімді имплементациялау - қүзыретті мемлекеттік органдар мен үйымдардың, халықаралық қатынастың барлық қатысушыларының қызметіне қойылатын негізгі талаптардың бірі. Егер жалпы қылмыстық істермен күресте ең алдымен ішкі мемлекеттік қүқық нормалары ішінара, халықаралық қүқық нормалары негізінде әрекет ететін құқық қорғау органдары (полиция, сот органдары, прокуратура және басқалары) және кейбір ведомствоаралық ұйымдар (Интерпол) әрекет етсе, халықаралық қылмыспен күресте аталған органдар мен ұйымдардан басқа, халықаралық құқық және конституциялық сыртқы саяси қағидалар негізінде, қажетті жағдайларда нормалар негізінде әрекет ететін сыртқы қатынас органдары, халықаралық, үкіметаралық ұйымдар қатысады.

Халықаралық терроризммен күресте шарттық-құқықтық ынтымақтастық қаншалықты тиімді болады, халықаралық терроризммен күрестегі халықаралық келісімдер мен әдіс тәсілдердің құқықтық табиғаты қандай болады?

Халықаралық терроризммен күрес жөніндегі келісімдердің тиімділігінің артуын қандай да бір елдің ішкі мемлекеттік заңнамадағы олардың ережелерінің бекітілуінен, яғни трансформациялануынан байқауға болады.

Қазақстан Республикасы халықаралық терроризммен күресуде басқа мемлекеттермен белсенді ынтымақтасуда. Қазақстан Республикасының 1995 ж. Конституциясында, оның ішінде 1-баптың 1-тармағында: "1. Қазақстан Республикасы өзін демократиялық, зайырлы, құқықтық және әлеуметтік мемлекет ретінде орнықтырады: оның ең қымбат қазынасы - адам және адамның өмірі, құқықтары мен бостандықтары" — деп жарияланған. Соған орай, адам мемлекеттің ерекше қорғауында болады. Мемлекеттердің конституциялық сыртқы саяси қағидаларына келсек, олардың халықаралық зандылық пен қүқықтық тәртіпке, мемлекетаралық қатынастарға жағымсыз әсер ететін халықаралық терроризмнін алдын алу және бұлтартпау үшін жүзеге асуы Конституцияның мынадай ережесінде көрініс тапқан. 8-бапқа сәйкес, Қазақстан Республикасы халықаралық құқық қағидалары мен нормаларын құрметтейді, мемлекеттер арасында ынтымақтастық пен тату кершілік қарым-қатынас жасау, олардың теңдігі мен бір-бірінің ішкі істеріне араласпау, халықаралық дауларды бейбіт жолмен шешу саясатын жүргізеді, қарулы күшті бірінші болып қолданудан бас тартады.

Сонымен, Қазақстан Республикасының 1995 ж. Конституциясының ережелеріне орай, Қазақстанның басқа мемлекеттермен қатынасы күш қолдану немесе күш қолданамын деп қоқан-лоққы жасаудан өзара бас тарту қағидасы мен ынтымақтасу қағидасын сақтау негізіне құрылған.

Осы қағидалар халықаралық терроризммен күреске бағытталған халықаралық қатынастарды жасауға және қылмыстылық пен терроризм-мен күресетін халықаралық ұйымдарға Қазақстан Республикасының кіруіне және қатысуына бағдар болады.

1992 ж. 25 мамырда Мәскеуде Қазақстан Республикасы мен Ресей Федерациясы арасында достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы Шартқа қол қойылды, оны Қазақстан сол жылдың шілде айында бекітті. 34-бапта: "Елдер ұйымдасқан, оның ішінде халықаралық қылмыстылықпен, терроризммеқ қарақшылықпен, нашақорлықпен, сондай-ақ есірткілер мен қарулардьщ... заңсыз айналымымен, теңіз кеме қатынасы мен азаматтық авиацияға қарсы бағытталған актілермен күресудегі ынтымақтастықты дамытатын және терендетін болады "- деп жарияланған.

1992 ж. осыған үқсас шарттар Қазақстан Республикасы мен Өзбекстан Республикасы, Молдова Республикасы арасында; 1993 ж. Қырғызстан, Түркменстан, Грузия, Армения, және Тәжікстанмен жасалды. 1994 ж. Қазақстан Республикасы мен Украина арасында достық, ынтымақтастық және өзара көмек туралы Шартқа қол қойылды.

Қазақстан Республикасы көптеген мемлекеттермен халықаралық терроризммен күресуде біріккен әрекеттер қабылдау туралы шарттар жасасты. Мәселен, Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Иран Ислам Республикасы Үкіметі арасында 1999 ж. 6 қазанда Тегеранда қабылданған "¥йымдасқан қылмыс пен терроризммен күресудегі ынтымақтастық туралы" Келісім. Осы келісімнің кіріспесінде "үйым-дасқан қылмыс пен терроризммен күрес саласында халықаралық ынтымақтастықты дамытудың маңыздылығы" ерекше атап көрсетілген. Тараптар осы салада мәліметтер алмасуға уағдаласты және өз қызмет-терінің негізгі бағыттарын айқындаған:

 - ұйымдасқан қылмыспен және терроризммен күрес саласындағы қылмыстардың алдын алу және тергеу;

 - құжаттар, ақша, бағалы қағаздарды қолдан жасаумен күрес;

- қару, оқтар және жарылғыш заттар контрабандасымен курес.
         Тараптар сондай-ақ ішкі істер министрліктері мен басқа да органдардың өкілдерінен Бірлескен комиссия құрды, осы шартқа қатысушы-мемлекеттер аумағында кезекпен сессия өткізіп тұруға уағдаласты.

Қазақстан Республикасы Үкіметі мен Герман Федерациялық Республикасы Үкіметінің (бүгінгі таңда Германия) арасында 1995 ж. 10 сәуірінде қол қойылған "Үйымдасқан қылмыс, террроризм және басқа да қауіпті қылмыстар түрімен күресуге ынтымақтастық" туралы келісім 10 жылға жасалған. Келісімнің кіріспесінде "1992 ж. 22 қыркүйегінде қол қойылған Қазақстан Республикасы мен Германия Федерациялық Республикасы арасындағы қатынастардың негізі туралы" Бірлескен мәлімдеме негізінде тараптар "екі ел арасындағы байланыстарды дамытуға үлес қосуға ниеттенеді", терроризм, есірткі заттары мен психотропты заттарды шектен тыс пайдаланумен, әуе жолымен заңсыз шығып кетудің тиімді алдын алу және күресу мақсатында ынтымақтасуға ниеттенеміз" — деп белгіленген. 1-бапта осындай ынтымақтастықтың шегі әр тараптың ішкі (үлттық) заңымен айқындалған. Терроризммен күресу мақсатында жоспарланып жатқан және жасалған террористік актілер, олардың жүзеге асырылу нысандары, террорлық топтар туралы ақпараттар алмасу кезделген.

Келісімде терроризм актілері қоғамдық қауіпсіздікке елеулі қауіп төндіретін қылмыс деп жарияланған. Осы шартқа орай, адамдардың әуе жолымен заңсыз кіруімен күресу және жауап қайтару шараларын жасауға байланысты бірлескен саралау жүргізу жөнінде жұмыс тобы құрылды. Қатысушы екі елдің осы бағыттағы қызметтеріне жауапты кұзыретті огандар айқындалды.

Сөйтіп, халықаралық терроризмнің мемлекетаралық қатынастарға бүлдіруші әсер ететінін, оның мемлекеттердің дипломатиялық қатынастарына, туристер алмасу мен іскер ынтымақтастыққа, халықаралық бейбітшілік пен қауіпсіздікке тұтастай алғанда қауіп төндіретінін сезіне отырып, әрбір мемлекеттің өзін қорғау реакциясын түсінуге болады. Ол ішкі мемлекеттік деңгейде жауап беру шараларын көздейді, сол арқылы халықаралық заңдылық пен құқықтық тәртіптің нормативті-құқықтык негіздері мен бірлігін нығайтуға жәрдемдесетіні сөзсіз.

Жаңа қылмыстық заңдар жалпы адамзаттық құндылықтарды белгілеп берді, ол: адам өмірі, оның қүқықтары мен бостандыктары. Қазақ ССР-нің Қылмыстық Кодексі мемлекеттін саяси және идеологиялық мүдделерін алдыға қоятын. Қылмыстық Кодекстің Ерекше бөлімі аса қауіпті мемелкеттік қылмыстармен басталып, одан кейін социалистік меншікке қарсы қылмыстар, содан кейін ғана - жеке адамға қарсы қылмыстар орын алатын.

Ал, терроризм тақырыбына келсек, ол жаңа Қылмыстық кодекске "Терроризм" деп аталатын 233-баппен енгізілген. Осы бапта: "1. Терроризм, яғни адамдардың каза болуы, елеулі мүліктік зиян келтіру, не қоғамға қауіпті басқа зардаптардың болу қаупін төндіретін жарылыс жасау, өрт қою немесе өзге де іс-әрекеттер жасау, егер осы іс-әрекеттер қоғамдық қауіпсіздікті бүзу, халықты қорқыту не мемлекеттік органдардың шешім қабылдауына ықпал ету мақсатында жасалса, сондай-ақ аталған іс-әрекеттерді дәл сол мақсатта жасаймын деп қорқыту...". Сипаттаушы белгілер ретінде мыналар аталған: қайталану, рецидив, адамдар тобының алдын ала сөз байласуы бойынша, абайсызда адам өліміне немесе басқа ауыр зардаптарға әкеп соғуы, сондай-ақ жаппай қырып-жоятын қаруды, радиоактивтік материалдарды... қолдану арқылы қылмыс жасау..." деп көрсетілген.

Егер бүрын әрекет еткен Қылмыстық Занда тек мемлекеттер немесе қоғамдық қайраткерлерге қарсы жасалған терроризм үшін жауапкер-шілік көзделсе, жаңа заңда халыққа қатысты, оның ішінде әрбір нақты адам мен азаматқа қатысты жасалған террорлық сипаттағы әрекеттер үшін жауапкершілік көзделген.

Қазақстан Республикасыньщ Қылмыстық кодексінде терроризм үшін жауапкершілік екі нормада 167 және 233-баптарда бекітілген. Сонымен бірге, Қылмыстық кодекстің 167-бабы ҚазКСР Қылмыстық кодексінін 52-бабының орнына келсе, 233-бап жаңадан енгізілген.

Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 234-бабында адамды кепілге алу жөнінде анықтама берілген. Осы құбылыс жөніндегі халықаралық-құқықтық нормалардың езгеруі Қазақстан Республикасы-ның ұлттық зандарына оның аумағында осы қылмыстармен күресу ісіне қосқан маңызды үлесі болып табылады.

239-бапта қылмыс деп "әуе немесе су көлігін не жылжымалы теміржол құрамын айдап әкету, сол сияқты осындай көлік пен құрамды айдап әкету мақсатында басып алу..." белгіленген. Теңіз карақшы-лығының белгілері 240-бапта орын алған, соған сәйкес, "қарақшылық дегеніміз — теңіз немесе өзен кемесіне бөтеннің мүлкін басып алу мақсатында күш қолданамын деп қорқытып шабуыл жасау" болып табылады.

247, 248, 249-баптарда радиоактивті материалдарды заңсыз сатып алу, сақтау, пайдалану, біреуге беру немесе бүлдіру, сондай-ақ оларды тасымалдау мен көму немесе радиоактивті материалдарды ұрлау немесе қорқытып алу қылмыс деп айқындалған.

251-бапта тағы бір қылмыс түрі белгіленген, ол террористік актіні орындау үшін көмекші сипатында - атыс қаруын, оқ-дәрілерді, жарылғыш заттарды немесе жарылғыш құрылғыларды заңсыз сатып алу, біреуге беру, өткізу, сақтау..., сондай-ақ Қазақстан Республикасы Қылмыстық кодексінің 252-255-баптарында да бейнеленген. Жоғарыда аталғандарға қоса, қылмыстық жазаланатын әрекет ретінде 242-бапқа сәйкес, терроризм актісі туралы көрінеу жалған хабарлау, атап айтқанда: адамдардың қаза болуы... қаупін тудыратын жарылыс, өрт қою немесе өзге іс-әрекеттердің дайындалып жатқаны туралы көрінеу жалған хабарлауды айта аламыз.

Қазақстан Республикасының "Терроризмге қарсы күрес туралы" 1999 ж. Заңы Қазақстан Республикасында терроризмге қарсы күрестің құқықтық және ұйымдастырушылық негіздерін, мемлекеттік органдардың және меншік нысандарына қарамастан, ұйымдардың қызмет тәртібін, сондай-ақ азаматтардың терроризмге қарсы күресті жүзеге асыруға байланысты құқықтарын, міндеттері мен кепілдіктерін белгі-лейді. Онда мынадай ұғымдар айқындалған: "терроризм", "террорлық әрекет", "халықаралық терроризм", "террорлық акция", "террорлық акті", "террорлық ұйым", "терроршы", "терроризмге қарсы операциялар", "арнаулы мақсаттағы бөлімшелер" және т.б.

 Қазақстан Республикасы Парламенті Мәжілісінің халықаралық іс, қорғаныс жөне қауіпсіздік жөніндегі Комитеті және Қазақ мемлекеттік заң университеті (қазір Қазақ гуманитарлық-заң университеті) 1999 ж. 16 сәуірінде "Терроризммен күрес жөніндегі Заң жобасы: ұйымдастырушылық және қүқықтық проблемалары" деген тақырыпта ғылыми-практикалық конференция өткізді. Конференция материалдары "Право и государство" журналында жарияланды, 2000 ж. №3, 58-81-беттер. Өкінішке қарай, көптеген ұсыныстар мен ескертулерді Заңды жасаушылар ескермеді.

Терроризм жалпы қоғамдық жағымсыздық тудырады жөне террорлық актілердің барлық көріністері қай жерде және кіммен жасалмасын, құқыққа қайшы деп танылады.

Терроризммен күрес жөніндегі саяси шаралар ЕҚКК-нің (СБСЕ) қорытынды құжаттарында, Шарм-аш-Шейхтегі 34 мемлекет басшыларының қорытынды жолдауларында (1996 ж. наурыз), БҰҰ-ның; 1994 ж. "Халықаралық терроризмді жоюдың әдістері туралы" декларациясында бекітілгендей: "БҰҰ-ның мүше мемлекеттері салтанатты түрде сөзсіз қылмыстық жөне ақталуға жатпайтын терроризмнің барлық актілерін, әдістерін және терроризм тәжірибесін, олар қай жерде және кіммен жасалмасын, сынға алы-натыны жарияланды".

Мемлекеттердің терроризммен күресуде қолданып жатқан барлық шараларына карамастан, мемлекеттердің бұл саладағы ынтымақтастығының жіберген бір қателігі - бұл халықаралық терроризм ұғымы, оның занды табиғаты мен бұл қылмыс үшін жауапкершілік, сондай-ақ халықаралық терроризм актілерінің барлық тізімі анықгалған біртүтас әмбебап келісімнің болмауы.

Террористік актілер жасағаны үшін жауапкершілік туралы біртүгас актінің қабылдануы мемлекеттердің халықаралық терроризммен күресуінің тиімділігін арттырар еді.

   

Қорытынды

Жоғарыда терроризм туралы біраз мәселені баяндап өттік. Бір нәрсе анық болды ол терроризмнің адамзатқа қарсы жасалатын ең үлкен қылмыс, ең үлкен күнә болғандығы. Терроризмді болдыратын себептер туралы да айттық. Сондықтан, терроризммен күресті оны болдыратын себептердің алдын алумен бастаған жөн.террор ұйымдары мына төрт нәрсе болмаса өмір сүре алмайды идеология, ішкі және сыртқы қолдау, ақша және адам. Ең біріншісі идеология болатын себебі идеология болмайынша террор ұйымы болмайды. Бұл идеология коммунизм, фашизм, ұлтшылдық яки діннің атын жамылған идеология болуы мүмкін. Террор ұйымдарының қаржы көздерін жоюға, ішкі және сыртқы қолдаушыларынан айыруға, кісілерін тұтқындап я өлтіріп құртуға болады. Бірақ оның идеологиясын жеңбейінше ол ұйым қайтадан пайда болуы әбден мүмкін. Әлгі жыланды қанша кессең де, бір кесірткелік жаны бар дейтіндей. Үшбу себепті де террор мен күрес әр платформада, ең бастысы идеологиялық платформада болуы керек.

Терроризммен күрестің ендігі бір жолы – халықты ақпараттандыру, жастар мәселесіне мән беру, экономикалық қиыншылықтарды еңсеру және имандылық пен  салауатты өмір салтын дәріптеу болып табылады. Осы арада дәстүрлі жанұя институтын күшейтудің де мәні зор. Бұқаралық ақпарат құралдарының осы күрестегі маңызды рөлін тағы бір рет атап өтуге мәжбүрміз.

Қазақстан жағдайында терроризммен күресудің күшті амалы-ішкі береке бірлікті нығайтатын  шараларды қолдану, патриотизм тәрбиесін күшейту және құқықтың үстемдігін үзілді-кесілді орнату болып табылады. Әсіресе, Қазақстан қоғамын қазақыландыру процесіне конституциялық құқықтар мен бостандықтарды сақтай отырып серпін беруіміз керек. Қазақ тілінің қолданылу аясын кеңейту және қазақ халқы негізіндегі гомогенді Қазақстан қоғамын қалыптастырыуымыз қажет. Ұлттық бірлігі дамыған, ортақ тілде сөйлейтін, ортақ тағдыры бар халықты теріс бағытқа салуға болмайтынын ескерген жөн.

Қазіргі заманда өркениеттің басты жетістігі адам құқығы мен бостандығын нақты қалыптастыру болып табылса, барлық мемлекет оны қорғап, оған кепіл болуы тиіс. Осындай ізгілікті үрдістен тәуелсіз Қазақстанда шет қалып отырған жоқ.

Қазақстан Ата заңының 1-бабында: "Қазақстан Республикасының ең қымбат қазынасы – адам және адамның өмірі, кұқықтары мен бостандықтары", деп атап көрсетілген. Осы заң сөздері Қазақстанға әлемнің дамыған елдерінің қатарында тұруға моральдық құқық береді.

Адам кұқықтары мен бостандықтары туралы заңдарды дамыту жолында курстық жұмыстың қозғап отырған мәселесі – терроризмге, терроршылдыққа қарсы күрес туралы Қазақстан Республикасының заңының орны ерекше.

Қазақстан Республикасының Қылмыстық Кодексінің нормалары елдегі жасалатын қылмыстарды тыю, қылмыс субъектілерін жазаға тарту мәселелерін бір жүйеге келтіріп отырғандығына еш күмән жоқ. Негізгі бөлімде қарастырып өткен терроризмнің пайда болуының алғышарттары, себептері: экономикалық, элеуметтік және саяси жағдайлардың заңсыз орын алуының салдарына мемлекет тарапынан салғырттық танытып отырсақ, қоғамды я мемлекетті құрайтын адамдар мен азаматтардың жеке өмірі, қүқықтары мен бостандықтары мемлекетпен қорғалмаған болар еді. Әрине, мұнда саясаттың рөлі басым.

Сыртқы және ішкі саясат, оны дұрыс та тиімді, ел игілігіне пайдалануды жүзеге асыру қажет. Есірткі мен қару-жарақтың мықты тасымалдық өткелінде мемлекеттің не мемлекеттердің геосаяси орналасуы, идеологиялык мәселелерді өркениетті түрде шешудің мол тәжірибесі жоқтығынан саяси партиялар, қоғамдық қозғалыстар мен бірлестіктердің арасындағы күрестің етек жаюы, ұлтаралық қайшылықтардың билік құруы (белгілі бір қоғамдық қозғалыстар өкілдерінің насихаттары, белгілі бір ұлттың басқа ұлттарға қарағанда астамшылдығы, үстемшілдігі), әлемдік деңгейде орын тепкен демократияның қағидаларына сай емес жас демократияның елде болуы мен мемлекеттік басқарудың шынайы тәжірибесінің болмауы, криминалдық саяси элитаның және белсенсіз азаматтық тұрғын халықтың өсуі, жүргізіліп отырған саяси реформалардың тиімсіздігі, бүкіл елдегі және Қазақстанның жекелеген аймақтарындағы экономикалық дамудың пропорциясының теңсіздігі, инфляциялық процестер, табыс деңгейіне қарай тұрғын халықтың бөлінуі, жұмыссыздық, өзіндік түрлі мүдделері бар әлеуметтік топтар мен таптарға бөліну, әлеуметтік кепілдің тиімді жүйесінің жоқтығы мен азаматтар қорғанысының күрт төмендеуі, заңсыз қару-жарақ айналымы, ауыл тұрғындарының қалаларда қысым көруі, қылмыс деңгейінің, оның ішінде сыбайлас жемқорлық құқықбұзушылықтың жалпы өсімі, құрылымдық қайта құру кезеңінде рухани, моральдік, тәрбиелік және патриоттық идеалдардың тоқыруға ұшырауы, тұрғын халықтың мәдени білім деңгейінің төмендеуі, жеке басқа табынушылық пен зорлық-зомбылықты бұқаралық ақпарат құралдары арқылы тең түрде насихаттау секілді проблемалар терроризмнің ушығып, одан әрі жанданып-өртеніп кетуіне жағдай жасайды.

Әлемдегі терроризмге ықпал етуші осындай келеңсіздіктерге қарсы әрекет ететін Азиядағы өзара іс-қимыл және сенім білдіру шаралары жөніндегі Кеңес (АӨІСШК), Антитеррористік 19 коалиция, Біріккен Ұлттар Ұйымының (БҰҰ) Қауіпсіздік Кеңесі, БҰҰ жанындағы Контртеррористік комитет, Тәуелсіз мемлекеттер достастығы (ТМД) елдерінің Антитеррористік орталығы, Шанхай Ынтымақтастық Ұйымы (ШЫ¥), Ұжымдық қауіпсіздік келісім Ұйымы, АҚШ Мемлекеттік департаментінің лаңкестікке қарсы күресті үйлестіру бөлімі және мемлекеттің өз органдары, мәселен, ҚР ҰҚК, ҚР ІІМ, ҚР Президентінің Күзет қызметі, ҚР ҚМ бар.

Бұл біздің қоғамның құқықтық мемлекет құруға бет бұрғандығымызды көрсетеді.

       Адам құқығын, ел үшін қорғау бүгінімізге ғана емес, өткенімізге де қатысты. Халқымыздың басынан өткен саяси кұғын-сүргіндер, ашаршылық, зұлмат жылдары тек қазақстандықтардың ғана емес, республиканың басқа да ұлт өкілдеріне қиянат, қайғы-қасірет әкелгені белгілі. Бірақ елімізде террористік актілердің бірде-біреуі болып көрмеді. Ол қуантарлық жағдай, дегенмен сақтықта қорлық жоқ дегендей, ішкі сақтықты, қадағалау жұмыстарын одан әрі жандандыру қажет.

Жалпы, адам құқығын қорғап, бостандығын ардақтау, азаматтардың террористік үрей-қорқыныштан аулақ, бейбіт те лайықты өмір-сүріп, байрақатты тұрмыс кешуіне ахуал қалыптастыру – әлемдік қауымдастыққа көшін ұластырған Қазақстанның алдына қойған асыл мұраты. Ендеше әрбір азаматтың экономикалық, мәдени-әлеуметтік және саяси да жеке құқықтарын еркін пайдалана алатындай ахуал қалыптастырып, халықаралық конвенциялар мен пактілерге атқосар, абырой таластырар күн де алыс емес шығар...

Пайдаланылған әдебиеттер тізімі

1. Антонян Ю.М.    Терроризм.   Криминологические   и  уголовно-правовые исследования. М., 2001. – 225 с.

2. Мырзақожа М. Терроршылдық // Қала мен дала. – 2006. - № 30. – Б. 6-7

3. Ануарбеков М.А. Терроршылдық – адамзатқа қарсы соғыс // Қала мен дала. – 2006. - № 27. – Б. 6-7

4. Боголюбова Т.  Борьба  с терроризмом:  уголовно-правовые  проблемы. – М., 1999. – 178 с.

5. Қулжабаева Ж.О.  Халықаралық  жария  құқық.  –  Алматы, 2003. – 384 б.

6. Бояр-Созонович Т.С.  Международный терроризм и международное право.

- М., 1989. – 123 с.

7. Белгибаева Р.Б. Терроршылдықпен күресудегі көкейкесті мәселелер // Заң газеті. – 2007. – 21 мамыр. – Б. 4-8

8. Гассер Х. П.  Запрет  на  акты  террора   в  международном  гуманитарном

праве.М., 1994. – 152 с.

9. Грачёв А.С. Политический экстремизм // Мысль. - 1996. - № 7. – С. 27-34

10. Сабиров К. Терроризмның пайда болуының негіздері мен себептері // Д.А. Қонаев атындағы Университетінің хабаршысы. – 2007. - № 3. – Б. 176-182  

11. Дэвис Л. Терроризм и насилие. М., 1998. –  165 с.

12. Мырзақожа М. Терроризмге қарсы күресудегі ұйымдастыушылық және

құқықтық проблемалар // Қала мен дала. – 2007. - № 15. –  6-7 Б.

13. Сабиров К. Терроризммен күресудегі қылмыстық-құқықтық проблемелар // Заң және заман. - 2000. - № 3. - Б.38-42

14. Ануарбеков М.А.   Экстремизм    және    терроризмнің    пайда   болуының себептері және онымен күрес // Қала мен дала. - 2006. - № 32. – Б. 6-7

15. Бон Г. Причинно-следственные связи знания и познания. - М., 1997. - 125 с.

16. Турекулов А.Б.   Терроризмның   пайда   болуының   алғышарттары   мен

мақсаттары // Д.А. Қонаев атындағы Университетінің хабаршысы. – 2007. - № 3. – Б. 176-182

17. Турекулов А.Б. Правовые  и  социально  политические  проблемы борьбы с терроризмом // Актуальные проблемы социально-экономической и политико-правовой медернизации казахстанского общества. Сборник материалов международной научно-практической конференции. – Алматы, 2005. - С. 161-163

18. Кожушко Е.П. Современный терроризм: анализ основных направлений. - Минск, 2000. - 115 с.

19. Ашитов З.О. Қазақстан Республикасының қылмыстық құқығы. Оқулық. – Алматы, 2003. - 791 б.

20. Замковой В.,  Ильчиков М. Терроризм  глобальная проблема современности. – М., 1999. - 178 с.

21. Бельгибаева Р.Б. Терроризм және террористер // Заң және заман. - 2001. – № 3. - Б. 69-73

22. Литвинов Н.Д.    Террористические    организации:     формирование    и      деятельность. – М., 2003. – 146 с.

23. Алибеков М. Н. Терроризм  және  мемлекетаралық  қатынас  //  Заң  және заман. - 1999. – № 7. - Б. 15-19

24. Ляхов Е.Г.,  Попов А.В.   Терроризм:    национальный,   региональный  и

международный контроль. - М., 1997. – 110 с.

25. Крылов А.С.    Международный    терроризм:   документы,  свидетельства, факты. – М., 1996.- 215с.

26. Северов П.Е. Противодействие международному терроризму. - М., 1997.

- 154с.

27. Карқынбаев А.Б. Наркотерроризм және терроризмның арақатынасы // Заң газеті. - 1990. - 10 қазан. - Б. 4-5

28. Морозов Г.И. Терроризм – преступление против человечества. – М., - 1997. - 120 с.

29. Непесов М.М., Сапрыков В.Н. Современный терроризм: социальные истоки, цели, проявления. – М., 1994. – 176 с.

30. Орешкина Т.Ю. Современный терроризм и борьба с ним.- М., 1993.-231 с.

31. Петрищев В.Е. Заметки о терроризме. – М., 2001. - 85 с.

32. Шумилов А.Ю. Правовое обеспечение противодействия терроризму. - М.,

1998. - 210 с.

33. Кожушко Е.П. Современный  терроризм:  анализ  основных  направлений.

- Минск, 2000. – 139 с.

34. Шумилов А.Ю.    Международный   терроризм:   истоки   и   причины   ее проявления.- М., 2000.- 245 с.

35. Мырзақожа М. Мировая  религия  ислам – против терроризма  //  Страна и

мир. - 2005. - № 15. - С. 6-7

36. Қазақстан Республикасының Конституциясы. – Алматы: ЮРИСТ, 2011. –

44 с.

37. Кудайбергенов М.Б.  Сотрудничество  Республики  Казахстан  в  борьбе с

международной преступностью // Вестник Университета имени Д.А. Кунаева   

- 1997. - № 4. - С. 54-60

38. Кудайбергенов М.Б. Международное уголовное право. - Алматы, 1999. -

362 с.

39. Қазақстан  Республикасының  қылмыстық  кодексі. –  Алматы:  ЮРИСТ,

2011. – 148 б.

40. 1999 жылғы  «Терроршылдыққа қарсы күрес туралы»  ҚР заңы // Егемен Қазақстан. -1999. - 17 сәуір. – Б. 3-5

PAGE  3


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

74048. Картина мира средневекового человека в отражении современной медиевистики 36.5 KB
  Эти компоненты объединены в картине мира специфическим для данной эпохи этноса или субкультуры образом. Восприятие мира обусловленное исторически. Из картины мира вытекает всё остальное и ценности и иерархия и парадигмы научного познания и допустимые способы человеческих действий.
74049. Современная историческая наука о феномене Реформации 77.5 KB
  С католической точки зрения, протестантизм представлял собой ересь, самовольный отход от богооткровенных учений и установлений церкви, ведущий к отступничеству от истинной веры и попранию моральных норм христианской жизни.
74050. Основы количественного анализа 14.59 KB
  Основы количественного анализа. Количественный химический анализ имеет целью определение относительного количества отдельных составных частей какоголибо химического соединения или смеси. Количественный анализ бывает гравиметрический весовой титриметрический объемный Титриметрический метод анализа основан на определении вещества после взаимодействия с раствором вещества в ходе химической реакции. Объемный метод анализа основан на законе эквивалентов.
74051. Основы титриметрического (объемного) анализа 15.5 KB
  Титриметрический анализ титрование метод количественного массового анализа который часто используется в аналитической химии основанный на измерении объёма раствора реактива точно известной концентрации расходуемого для реакции с определяемым веществом. Титрование процесс определения титра исследуемого вещества. Титрование производят с помощью бюретки заполненной титрантом до нулевой отметки. По количеству пошедшего на титрование рабочего раствора рассчитывают результаты анализа.
74052. Физико-химические методы анализа (спектральные, хромотография, электрогравиметрические и др.) 13.89 KB
  Физико-химический анализ — комплекс методов анализа физико-химических систем путем построения и геометрического анализа диаграмм состояния и диаграмм состав-свойство.
74053. Основы химической термодинамики. Первый закон термодинамики. Энтальпия 14.81 KB
  Основы химической термодинамики. Первый закон термодинамики. Химическая термодинамика раздел физической химии изучающий процессы взаимодействия веществ методами термодинамики. Основными направлениями химической термодинамики являются: Классическая химическая термодинамика изучающая термодинамическое равновесие вообще.
74055. Фазовые равновесия и учение о растворах. 181.37 KB
  Растворы бывают газовыми жидкими твердыми. Такие растворы называются иначе истинными. Газообразные растворы называются иначе газовыми смесями. Образуются твердые растворы при кристаллизации расплавов.