72970

Ежелгi Римдегі құл иеленуші мемлекет және құқығы

Лекция

История и СИД

2 кезең - рим құқығының гүлдену кезеңі. Бұл кезде цивтльдік құқықпен қатар преторлық құқық пайда болады, оның ішінен жалпы халықтық немесе халықтар құқығы бөлініп шықтығ, бұл құқық римдік азаматтармен шетелдік азаматтар арасындағы, сонымен қатар Рим мемлекетінің аумағында...

Казахский

2014-12-02

30.94 KB

13 чел.

5-тақырып. Ежелгi Римдегі құл иеленуші мемлекет және құқығы

Дәріс сабағының мақсаты: Студенттерге Рим мемлекетiнiң құрылуы, Рим құлиеленушiлiк   республикасы және Рим империясы, мазмұнын, түсіндіру.

1. Рим мемлекетiнiң әлеуметтік қүрылысы.

2. Рим құлиеленушiлiк республикасы және Рим империясы.                     

3. Рим құқығы.

 1. Рим мемлекетiнiң әлеуметтік қүрылысы.

     Рим мемлекетінің тарихи кезеңдері.

1 кезең-алғашқы қауымдық құрылымның ыдырау және құлиеленушілік мемлекеттің құрылу кезеңі (б.э.д. 753ж Рим  қаласының негізін қалаудан б.э.д. 509ж сонғы патша тәкәппар Тарквинийдің қудалауға дейінгі кезең.)

2 кезең-Республика кезеңі (б.э.д. 509-27жж)

3 кезең-монархия кезеңі(б.э.д.27ж-б.э. 476ж) бұл кезең өзішінде екі кезеңге бөлінген.  

а. Принципиат-б.э.д.27ж-б.э.284ж.

б. Доминат-б.э. 284-476жж.

Рим құқығы тарихының кезеңдері.

1 кезең- цивильдік немесе азаматтық құқықтың қалыптасуы және даму дәуірі. Ол кездегі рим құқығының азаматтық деп аталатын себебі- бұл құқық тек римдік азаматтарға ғана таралатын.

2 кезең- рим құқығының гүлдену кезеңі. Бұл кезде цивтльдік құқықпен қатар преторлық құқық пайда болады, оның ішінен жалпы халықтық немесе халықтар құқығы бөлініп шықтығ,бұл құқық римдік азаматтармен шетелдік азаматтар арасындағы,сонымен қатар Рим мемлекетінің аумағында өмір сүруші шетелдіктердің өз арасындағы қатнастарды реттеген.

Рим мемлекетінің құрылуы.

Рим мемлекеті калалық қауымнан қалыптасқан. Римнің негізін қалаған сәттен бастап б.э.509 жылға дейін римдіктерде рулық құрылым болған,алайда ол ыдырау кезеңінде болған.Рулық үғымының негізі әлеуметтік бірлігі ретінде экзогомды әкелік ру табылған.

Қоғамдық құрылым.Римде жалпы алғанда 300ру болған. Он ру әскери және діни бірлік болып табылатын курияны құраған. Куриянның басында курион тұрған. Он курия трибудтайпаны құраған.Рим халқы үш тайпадан құралған.

Халық патрицийлерге,клиенттерге және плебпийлерге бөлінген.

Патрицийлер-бұл қалалық қауымның толық құқылы азаматтары.

Клиенттер патрицийлерге жеке және мұрагерлік тәуелділікте болған,плебейлердің жеке бостандығы болғанымен,саяси құқықтарға иеленбеген.

Мемлекеттік құрылым.Римдік қауымның басында патша-Рекс тұрған. Ол әскер басы, жоғарғы абыз болған және ерекше маңызды істер бойынша сотты жүзеге асырғын.Рекстің лауазымы сайланбалы болған.Патшаның жанындағы кеңесуші орган сенат болған,ол үш жүз рудың ақсақалдарынан құралған. Сенат қоғамдық істерге басшылық жасаған,маңызды мәселелерді талқылаған,мұндай мәселелерге байланысты шешімдерді халық жиналысы қабылдаған.Сонымен қатар,сенат патшаны сайлауғада әсер еткен. Аса маңызды органдардын бірі халық жиналысы болған,ал рим руларының толық құқылы мүшелері-әскери қызметті орындай алатын ер адамдардан құралған, ал сенаттың ұсыныстарын қабылдаған немесе олардан бас тартқан,барлық лауазымды тұлғаларды,соның ішінде патшаны да сайлаған.Римдік қауымдағы тағы да бір орган- бұл абыздық алқалар олардың ішіндегі ең ежелгілері болып авгурлар, понтификтер және фициалдар алқалары табылған

Римдік рулық қауымның мемлекетке айналуын үрдісінің аяқталуына Сервий Тулийдің реформалары әсер етті,олардың мәні мынада болды.

А. Барлық еркек адамдар жердің мөлшерімен анықталатын мүліктік жағдайына қарай бес топқа бөлінген,бұл бөлініс плебейлер үшін де, патрицийлер үшін де ортақ болған.

Ә. Римде жоғарғы органның жаңа түрі пайда болды-центуриаттық комициялар.

Б. Плебейлер центуриаттық комициялардың құрамына енгізілді, яғни, «рим халқының» бөлігіне айналды және қоғамдық жердің бөлінісіне иеленетін болды.

В. Рим қаласы төрт аумақтық округтерге-трибаларға,ал қала шеті-щн жеті селолық трибаға бөлінді,Трибуттық комициялар плеберлер үшін міндетті жалпы сипаттағы қаулыларды шығару құқығына иеленді.

Рим құқығы.

Рим құқығының негізгі қайнар көздері.

1. Бірінші римдік құқық кодификациясы-әдет құқығы жазбаша түріндегі

12 кесте заңдары.

2. Б.э. 3ғ-ның соңында екі кодекс құрастырылд: грегориян және гормогениан кодекстері;

3. Б.э.483ж алғашқы ресми жүйелендіру-Фиодосий кодексі қабылданды, мұнда б.э. 6.ғ. бастап императорлардың констициялары жинақталды;

4.б.э.12ғ. рим құқығының соңғы жүйеленуі аяқталды, ол Юстиниан императордың тұсында жүзеге асырылып, «азаматтық құқық жинағы»-Корпус Юрис-Цивилис деген атқа ие болды,бұл жинақ келесі негізгі бөліктерден құралды:

 - институциялар-рим құқығының қарапайым курсы, бұл оқу мақсаттарына арналған,олардың негізгі қайнар көзі болып,рим заңгері Гайдың шығармасы саналды, өз күшіне 533жылдың 21 қарашасында күшіне енді;

 - дигестлер-ескірген тусініктер мен қарма-қайшылықтарды жою мақсатында редакциялық өңдеуден өткен рим заңгерлерінің шығармаларының үзінділерінің жинағы, 533жылдың 30желтоқсанында күшіне енді;

 - юстинианның кодексі-12кітаптан құралған император конституцияларының жинағы. Бірінші кітапта шіркеулік құқыққа қатысты конституциялар енген;2-8 кітаптар азаматтық құқыққа арналған; 9 кітап-қылмыстық құқыққа; 10 кітап мемлекет басқару туралы ережелерге арналған;

 - новеллалар-жинақтың басқа үш бөлігі жасалуы уақытында шығарылған Юстиниан конституцияларыоларды негізінен мұрагерлік құқықтың нормалары көрініс тапқан.

Құқыққабілеттілікті иелену үшін статус деп аталатын үш жағдай қажет болды: бостандық статусы, яғни, Римнің тек еркін азаматтары ғана құқыққа-білеттілікті иелене алатын; азаматтық статус-римдік қалалық қауымға тиесілі тұлғалар ғана толық құқылы және жалғыз өкілі болып үй иесі табылатын.

Меншік құқығы тұлғаның иелену, пайдалану және билік ету түріндегі затқа деген толық және айрықша үстемдігін білдірді. Барлық заттар бірқатар сенаттарға  бөлінеді: азаматтық айналымнан алынған заттар және азаматтық айналымдағы заттар.

Рим құқығында меншікті иеленудің екі түрі ажыратылған; цивильдік құқыққа негізделген иелену және «халықтар құқығына» негізделген иеленулер.

Рим құқығы бөтен мүлікке қатысты келесі құқықтарды таныған: сервитуттар: суперфициялар және кепіл құқығы-ипотека :

Римде міндеттемелердің екі қайнар көзі болған: делектілерден туындаған міндеттемелер және шарттардан туындаған міндеттемелер. Шарттардың келесі түрлері белгілі болған: вервальды шарттар-жазбаша нысанды бекітілген, шынайы шарттар-міндеттемелер затты берген сәттен бастап туындаған және консенсуалды шарттар-тараптардың қарапайым және ресми емес келісімен негізделген щарттар.

Неке-отбасы құқығы бастапқы кезеңдерінде үй иесінің отбасы мүшелерінің үрдісінен шексіз үстемділігімен сипатталған. Екінші кезеңде некенің жаңа нысаны пайда болды, бұл кезде әйел біраз мүліктік және жеке дербестікке ие болды.Үшінші кезеңде некеден тыс байланыстар-конкубинаттар кең таралды.

Мұрагерлік құқықта заң бойынша мұрагерлік және өсиет бойынша мұрагер-лік орын алған.Заңды мұрагерлер ретінде тек огнаттар, яғни, қандық туыстығына қарамастан үй иесінің билігінде болған тұлғалар танылған.

Рим құқығы.

Римдіктер әлемді 3 рет жаулап алды.Бірінші рет легиордармен, екінші

рет христиан дінімен, ал үшінші рет қүқығымен. "Жазылып қойған сана" деп аталатын Римдік қүқықтың классикалық түрін Батыс Еуропада көп феодалдық мемлекеттерде қолданылатын. Ол көп мемлекеттердің қүқық жүйесінің негізін қалады. Бүл қүқық жүйесі континенталды және ро- мандық-германдық қүқық жүйесі деп аталады.

Рим қүқығының мықтылығын дәлелдейтін факторлар көп. Біріншіден, Рим империясы қүл иеленушілік мемлекеттердің арасындағы ең ірі, соңғы, күшті мемлекеттердің бірі болып табылады. Рим империясы көрші мемлекеттерді өзіне бағындырып, солардың саяси тәжірибесін, қүқықтық қүжаттарын, сот практикасын, саяси санасын өз өміріне бейімдеп, өзіне тән ерекше қүқық жүйесін қүрды. Римде преторлардың, патрицийлердің және перегриндердің істерін қарау екі түрлі болды. Сондықтан басқа мемлекеттердің қүқықтық әдеттері, принциптері, белгілері, қүқықтық тәжірибесі Рим қүқығына көшіп, оған әсерін тигізді. Спарта, Афины, Сирия және басқа мемлекеттер Рим империясының қүрамына еніп, оның провинциясына айналған еді. Сондықтан Рим империясының заңгерлері осы мемлекеттердің қүқық дамуының нәтижелерін пайдаланды.

Сонымен бірге Римнің мың жылдық тарихы оның қүқықтық дамуын бүкіл әлемдік тарихи маңызды оқиғаға айналдырып жіберді.

Бірінші рет христиан дінімен, ал үшінші рет құқығымен. "Жазылып қойған сана" деп аталатын Римдік қүқықтың классикалық түрін Батыс Еуропада көп феодалдық мемлекеттерде қолданылатын. Ол көп мемлекеттердің қүқық жүйесінің негізін қалады. Бүл қүқық жүйесі континенталды және ро- мандық-германдық қүқық жүйесі деп аталады.

Рим қүқығының мықтылығын дәлелдейтін факторлар көп. Біріншіден, Рим империясы қүл иеленушілік мемлекеттердің арасындағы ең ірі, соңғы, күшті мемлекеттердің бірі болып табылады. Рим империясы көрші мемлекеттерді өзіне бағындырып, солардың саяси тәжірибесін, қүқықтық қүжаттарын, сот практикасын, саяси санасын өз өміріне бейімдеп, өзіне тән ерекше қүқық жүйесін қүрды. Римде преторлардың, патрицийлердің және перегриндердің істерін қарау екі түрлі болды. Сондықтан басқа мемлекеттердің қүқықтық әдеттері, принциптері, белгілері, қүқықтық тәжірибесі Рим қүқығына көшіп, оған әсерін тигізді. Спарта, Афины, Сирия және басқа мемлекеттер Рим империясының қүрамына еніп, оның провинциясына айналған еді. Сондықтан Рим империясының заңгерлері осы мемлекеттердің қүқық дамуының нәтижелерін пайдаланды.

Сонымен бірге Римнің мың жылдық тарихы оның қүқықтық дамуын бүкіл әлемдік тарихи маңызды оқиғаға айналдырып жіберді.

Римде қүқықтық жүйеге, заңгерлерге көп көңіл бөлінді. Бүл қызмет иелеріне ерекше қүрмет көрсетілді. Гай, Павел, Ульпиан, Модестин, Папиниан - Римнің ең күшті заңгерлері қатарынан саналды.

Рим қүқығы дамуының өзіндік ерекшелігі болатын. Олар қүқық көп өзгермеу керек деп санайтын. Қүқықтық нормаларды тек ешкім қолдан- баған жағдайда ғана жоятын еді. Рим заңгерлері асығыс қабылданған және көп өзгеретін заңдар қүқықтық тәрбиеге әсерін тигізеді деп есептейтін. Сондықтан заң шығару жүмысы қүрметті де қиын жүмыс ретінде баға- ланатын. Оған көп көңіл бөлініп, көп уақыт жіберілетін. Әрбір заң сол занды үсынған адамның атымен аталатын. Жақсы заңдары көп шығарған адамдар өте сыйлы, мәлімді қызметкерлер болып есептелді

Халық жиналысы заңдарды қабылдағанда оған тек қана "аламыз", "ал- маймыз" деп дауыс беретін. Бүкіл Римнің тарихынан өткен заң-12 кесте тақтаға жазылған заңдары. Бүл заң б. д. дейінгі V ғасырда қабылданған, бүны Римнің Корпус Юрис Цивилис деген кодексіне де кіргізген еді. Бүл цлқтық қүжат он бір ғасыр қолданылды. Ол Ри қүқығының негізі [ғаннан кейін заңдылықтың мықтылығын, түрақтылығын көрсету ін, дәлелдеу үшін сақталған.

Рим қүқығы квирит қүқығы ретінде пайда болған. Квириттер-Рим аза- іры, патрицийлер еді. Квирит қүқығы тек қана Рим азаматтарының іғы болып саналды. Бүл аксиома ретінде бекітіледі. Рим азаматтары- және перегриндердің қарым-қатынастарын реттейтін қүқық-халық кығы. Рим қүқығының схемалары, ішкі қүрылысы, терминдері, сініктері көп мемлекеттерде қолданылды. Оның қайта жаңғырып, енуі, қолданылуы, қайта дамуы, жандануы рецепция деп аталды      Рецепциямен Рим қүқығы феодалды мемлекеттердің тәжірибесіне кірген болатын. Одан кейін ол буржуазия кодификацияларына кіріп, Гер- мания, Франция, Италияның кодекстері арқылы бүкіл дүние жүзіне тараған. Ең күшті кодекстерінің бірі - Наполеонның 1804 жылғы азаматтық кодексі.

Қазіргі азаматтық заңдарды терең түсіну үшін Рим қүқығының негізгі белгілерін, түсінікгерін, терминдерін білу керек. Рим қүқығының негізі (сапасы) бүкіл буржуазиялық азаматтық-қүқықтық теорияға сіңісіп кетті. Қазір көп қолданылатын терминдердің, түсініктердің пайда болған уақытын білу арқылы олардың шын маңызын да анықтауға болады.

Рим қүқығының заңгерлік техникасын, тілін, ішкі қүрылысын заңгерлердің білгені жөн. Рим қүқығының тарихымен танысу арқылы қүқық қалай пайда болады, өзгереді, қандай кезеңдерден өтеді, өзінің ішкі мазмүнын қалай өзгертеді, сыртқы нысаны қалай дамиды деген жалпы мәселелерден мағлүмат алуға болады. Рим қүқығы жеке меншік үстемдік еткен қоғамдық қүрылыстардың ең жақсы нысаны.

Рим қүқығымен терең айналысқан ғалымдар оның сан ғасырлық тәжірибесін өте жоғары бағалады. Рим қүқығы дамуының жоғары саты- сы қүқықтың жоғары нысаны болып қалды.

Республика түрінде өзінің проблемаларын шешіп, демократиялық әдістерді, институттарды қолданып жатқанда Рим мемлекеті қүқығының даму деңгейі төмен болды. Қүқықтардың сол кезеңін біз ежелгі қүқық кезеңі деп белгілейміз. Оның негізгі қайнар көзі 12 кесте заңдары қүқық нысандары болып қалған.

Рим мемлекеті империяға айналып, әлсіреп, ыдырай бастағанда қүқық жоғары дәрежесіне көшеді. Рим қүқығының ең маңызды күжаты - Кор- пус Юрис Цивилис Византияда VI ғасырда пайда болған. Бүл Батыс Рим империясының қүлаған кезеңі.

Рим кұқығының негізгі белгілері. Рим қүқығының негізгі белгілері - жеке меншіктің неғүрлым абсолюттық қүқығын бекіту болып табыла- ды. Бүл тауарлы ақша қатынастарының жоғары деңгейіне байланысты. Рим қүқығы қүлдарға да толық жеке меншікті бекітіп берді. Рим қүқығының келесі белгісі - оның прогрессивтік-консервативтік сипаты. Рим қүқығы жылдам өзгеріп, жаңа қарым-қатынастарды өз уақытында жөнге салып түрады. Ол өзінің ішінде ескі заңгерлік институттарды, ман- ципация, квирит, нексум сияқты нысандарды көп уақыт сақтайтын.

Римде тек қана заң қызметкерлері емес, бүкіл қүқық сыйлы бола- тын. Қүқыққа осындай көзқарастағы қоғам көбінесе дүрыс шешімдерді сақтап отырды. Ол қүқық нормасын бүзуға, жоюға, асықпады.

12 кесте зандары ата-баба қүқығы ретінде жүрттың бәрі көретін көрнекті жерге қойылатын. Ол зандарды ешкім "мен оқымадым, мен білмеймін" деп айта алмайтын еді. Жаңа қүқық нормасын шығарып жат- са да, оның бүрынғы атын, негізгі нысанын сақтауға тырысатын. Бүл әрбір Рим азаматы қүқық мықты, түрақты, жеке адамның қүқығын, мүдцесін қорғайды деп сену үшін істелген нәрсе. Рим қүқығы өте динамикалық қүқыққа жататын. Бүган себеп бірнешеу. Сот тәжірибесіне қатысты қүқық преторлардың жүмысымен байланысты болды. Олар теорияға үмтылмайтын, сот істерін дүрыс шешіп, соған түсінік бергісі келетін. Бірақ преторлардің тәжірибесінен шыққандықтан, Рим қүқығының теориясы да өте күшті еді. Заңгерлердің білімі өте жоғары болатын. Істеген қызметтері де сыйлы еді. Заңгерлердің арасында бәсеке қызып жататын.

Рим күкығының негізгі кезеңдері. Рим қүқығының бірінші кезеңі-кви- рит қүқығы. Қоғамның әлеуметтік-нарықтық қүрылысы айтарлықтай емес еді, сондықтан қүқықтың нысаны өте қарапайым жағдайда болды. Квирит қүқығының негізгі белгілері - ішкі тәртіпсіздікті түзету, діни нор- малар мен бірлікте болу, бүрынғы заңдармен, әдеттермен байланысты үзбеу еді. Қүқық әлі салаға бөлінбейтін. Оның діни рәсімі, дәстүрлік жоралғы сипаттары сақтадды. Қүқықтық нормалар жалпылама шығарыл- ды, сондықтан ол өте нақтылы, жетілмеген болатын. Квириггердің қүқығы преторлардың қүқығымен қатар дамыды.

Ежелгі Рим қүқығының мүрасының ең маңыздысы 12 кесте заңдары. Бүл қүқықтық қүжаттың қабылдануына плебейлер мен патрицийлердің күресі әсерін тигізді. Плебейлер патрицийлердің сотын осы заң бойынша тәртіпке келтірді және өздерінің қүқығын қорғады.

Бүл заң б. д. дейінгі V ғасырда қабылданды. Бүл цивилдік қүқықтың мүрасы болып табылады.

Бүл қүқық бүкіл Римнің зат-мүліктерін манципацияға жататын және манципацияға жатпайтын деп екі түрге бөледі.

Манципацияға жататындар: жер, қүл және мал, қалғандары жатпай- тын заттар.

Манципация сатушы және сатып алушы, өлшеу және бір кесек жезі бар таразышы және 5 куәгер, Римнің толық қүқылы азаматтарь,. Сатып алушы қолын иыққа қойып: ”Мен Рим заңдары бойынша 1000 қүлды осы жерден сатып алдым" - дейді. Сатушының үндемей түрғаны келісім бергені деп есептеледі. Жезді өлшеуші өлшеуіштің табағына зат лақтырады, келісім жасалды деп саналады. Осы айтылған үрдістің бір рәсімі орындалмаса, келісім заңды емес. Мүның өзі Рим қүқығында үсақ формализмнің көп екенін көрсетеді.

Жер бүкіл Рим қауымының меншігі болып саналды. Сондықтан оны сату үшін осындай күрделі манципация үрдісі керек еді. Қауым жерге, қүлға, малға қатысты келісімдерді қадағалайды. Басқа заттардың бәрін еркін сатуға болады. Олардың қүны да жоғары.

Нексум-қүлдық борыш. Бүл қүлдықты да жезбен баянды етеді. Қарызын төлей алмаған азаматқа сот шешімі бойынша бүғау кигізіледі. Өсімқор қарыз алушы адамды үйіне алып кетіп, 3 жексенбі басты базарға шыға- рып, қарызын төлейтін туысқандарын және жолдастарын іздейді.

Содан кейін оның қарыз алушыны өлтіруге қүқығы бар. Б. д. дейінгі IV ғасырда осы Петелий заңы жойылды. Ендігі кезде қарыз алушы өзінің мүлкімен ғана жауап беретін болды.

Некелік қарым-қатынастар ерекше. Оның екі түрі болды. Некенің бірінші түрі - отағасыға бәрі бағынады. Шаңырақтың мүлігі үжымдық меншік, оған әкесі ғана иелік етті. Бүкіл агнаттар әкесінің мүрагерлері бола алды. Әйел адам жүбайына бағынды. Некенің екінші түрі - сине ману, манципациясыз. Мүнда ерлі-зайыптылардың қүқығы тең. Әйелі жы- лына бір рет 3 күнге қашып кетуге тиісті, сонда өзінің бостандығын, қүқығын тендігін сақтайтын болған.

Қылмыс қүқығы оның жасалуына қарай ерекшеленген. Үрлық жасағандар, үйді өртегендер, егін, мал үрлаған қылмыскерлер өлім жазасына кесілді. Түнде үрлық істеген адамды ең алдымен үрады, содан кейін жәбірленушіге қүлдыққа береді. Деликттер - адамды үру, тіл тигізу, дене мүшесін зақымдаушылық. Адамды өлтіру туралы ештеңе айтылмаған, бүл жағдайда қанды кек алу қолданылатын болуы да мүмкін.

Дене мүшесін зақымдаушылық басына, денесіне үру - 300 асс, басқа жерлеріне-25 асс айып салумен жазаланған.

Адамдарды түн ішінде жинау, жауды Римге соғыс ашу үшін дайындау, сот қызметкерлерінің пара алуы, қоғамдық тәртіпті бүзу мемлекетке қарсы жасалған қылмыстарға жатады.

Рим қүқығының кодификациясы. Римде кодификацияның басталған уақыты рим қүқығының белсенді дамуының қүлдырауымен түспа-түс келеді. Қүқық бүрынғыдай жедел дамуын тоқтатты. Сондықтан қүқықтық нормалардың саны сапасына көшетін болды. Империя кезінде бүкіл толып жатқан императорлардың басқару актілерін бір жүйеге келтіріп, төртіпті, қатаң формада үстемдік ететін қүл иеленушілік топ- тың ерігін бекіту керек болды.

Маңызды кодификацияның бірі-Батыс Рим империясы қүлағаннан кейін Византияда император Юстинианның жасаған кодификациясы. Аза- маттық қүқық жинақталған бүл қүжат "Корпус Юрис Цивилис" деп ата- латын. Юстинианның алдына қойған мақсаты - бүкіл Рим қүқығының актілерін жинап, оны қайта жөндеу еді. Юстиниан (527-568) архаизмдердің бәрін жою, қүлиеленушілік қүрылысты баянды ету және шексіз монар- хияны бекіту бағытында жүмыстар жүргізді.

Кодификация жүмыстарын басқарған Трибониан, ол император кеңесінің бастығы Феофил-Константинополь қүқық мектебінің профес- соры. 524-534 жылдары 3 жинақ дайын болды. Олар Институциялар, Дигестер және Пандектер, Юстинианның кодексі, Юстинианның бүйрық- тары "Новеллалар"- деп аталды.

Гайдың институциясы. Адамдар үшін түсінікті, ең жақсы, қарапайым және сүлу бай тіл Гай деген заңгердің тілі болды. Ол өзінің енбектерінде Рим қүқығының маңызды түстарын ашып көрсетті. Еңбектерінің қүры- лысын - жай адамдар, заттар, міндеттемелер деп үшке бөлді. Институци- ялар 4 кітапқа, кітаптар титулға ал титулдар параграфқа бөлінді. Үзінділер мынадай тәртіппен алынды: әріп, кітап 14, титул К, параграф.

Дигестер. Бүл Корпус Юрис Цивилистің ең үлкен бөлімі (530-533), бүған Римнің ең маңызды 40 заңгерінің еңбектері енгізілді (Квинт Му- ция Сцеволдан 1 ғ. Харцийге дейін IV ғ) 1570 кітаптан үзінді алынды. Олардың ішінде ең маңыздылары Ульпиан мен Павелдің еңбектері деп есептелді. Римнің ең ақылды заңгерлері-Гай, Папиниан, Павел, Ульпи- ан, Модестин.

Юстиниан кодексі. Императорлардың ресми жарлықтары. Юстиниан- ның өзі шығарған 50 жарлығы осы жинаққа енді. Жарлықтардың негізгі мақсаты-бүрынғы императорлар шығарған жарлықтардың арасындағы қайшылықты жою болды. Жарлықтар ретке келтірілді. Сөйтіп, кодекстің жаңа редакциясы шығарылды. Сол кодекс біздің заманымызға дейін сақ- талып, бүгінде Юстинианның еңбектерімен танысуға мүмкіндік беріп отыр.

Новеллалар (қосымша) Юстианның өзі шығарған бүйрықтардан қүра- стырылды.

Римнің меншік қүқыгы. Республиканың соңғы ғасыры және империя- ның ІІ-ІІІ ғасыры Рим классикалық юриспруденциясының гүлденген кезеңі. Рим қүқығының формализм принциптері үмытыла бастады. 12-кесте заңдарының орнына бүкіл халықаралық қүқық қолданысқа енді. Оны перегриндердің преторлары қүрады. 12-кесте зандарының орнына жаңа қүқық нормасы шықты. Бүдан 12-кесте беделі төмендеген жоқ, жаңа нормалар оларға қарама-қарсы сипатта болса да, формуляр үрдісі сақтала берді. Претордың жазған формуляр қағазы көп қүқығы, бостан- дығы жоқ сот қызметкерлері үшін міндетті болды.

Сөйтіп, жеке меншікгің жаңа нысаны - претордың жеке меншігі пай- да болды. Бүны қорғайтын преторлардың өзі. Сөйтіп манципацияға жата- тын, жатпайтын заттардың арасындағы айырмашылық жоғалды. Претор- лар эдиктарынан басқа императорлардың бүйрықтары, сенаттың қаулы- лары, заңгерлердің консультациялары Рим қүқығының қайнар көздері болды.

Ендігі жерде Римдегі қүқық жеке адам қүқығы және бүқаралық қоғамдық қүқық болып екіге бөлінді.Меншік қүқығына Рим заңгерлерінің берген түсініктемесі көптеген буржуазиялық кодификацияларда қайталанып келді. Олар меншік қүқығын затты абсолютті түрде иелену және пайдалану деп түсінді. Ал ол заттың пайдасын көру, басқару-иелік істеу, заттың тағдырын шешу деген сөз. Зат иесі затты жоюға дейінгі қүқыққа ие. Алайда жеке меншік иесінің қүқығы қаншама ауқымды болса да, ол басқалармен де санасуға міндетті. Сондықтан жеке меншік иесінің қүқығы шектеулі. Қүқықтың шектелуі сервитут деп аталады. Сервитуттың екі түрі бар: жеке сервитут және заттар сервитуты. Бүл басқа жер учаскесінен су өткізу, жол салу, қүбыр салу, мал айдау.

Жер сервитуті жеке адамға берілген, мысалы, бір адам баласын асы- рап бергені үшін туысқанына үйінің бір бөлмесінде түруға рүқсат еткен. Үйдің иесі өзгерсе де, адам түра береді. Өйткені оның сервитуті - жеке сервитут.Сервитуттар қала және ауыл сервитуті болып бөлінеді.Жеке меншік қүқығына ие болудың 2 әдісі бар: бастапқы әдіс және туынды әдіс.Бастапқы әдіс. Бастапқы әдіс дегеніміз - жеке меншікке иелік бүрынғы иелікке қарамай белгіленіп, иесі жоқ затты алу әдісі, оккупация. Заттың бірінші иесі кім болса, зат соның жеке меншігі болады. Затқа кім көп уақыттан бері ие болса, соның жеке меншігі болып табылады.Бүл шарттарға келесі жағдайлар қажет:1. Затқа ие болу;

2.Адал, ақ ниетпен ие болу; 3.Занды түрде ие болу; 4. Иелік мерзімі 10-20 жыл; 5. Иеленген затты осындай әдіспен алуға болатын. Сатуға болмай- тын жағдайлар да кездесетін. Неше жыл иеленсеңіз де, үрланған заттар жеке меншікке көшпейді.

Ерекшелеу-бір заттан басқа зат жасау немесе екі затты қосып жасау.

Туынды әдіс:

  1.   Затты бір адамнан екінші адамға беру;
  2.   Заттың иесі екінші адамға өзінің затын беруге еркі бар;
  3.   Бір адамнан екінші адамға заттың көигуі занды;
  4.   Заттың иесі екінші адам болады деген екі жақтың келісімі болуы керек;
  5.   Затты бір адамнан екінші адамға беруге болады.

Жекеменшік қүқығын тоқтату:

  1.   Зат жойылғанда;
  2.   Заттың иесі жеке меншік қүқығынан бас тартса;
  3.   Заттың иесін оның еркіне қарамай қүқығынан айырса, жеке меншік қүқығы тоқтатылады.

Міндеттеме қүқығы. Міндеттеме-қүқықтық бүғау. Мүның мәні заң бойынша әрекет ету керек дегенге жатады. Міндеттеме бойынша екі адам бір-біріне жүпталады. Он екі таблица заңы бойынша адамға кәдімгі бүғау кигізетін еді. Уақыт өте келе бүл байланыстың түрі экономикалық бай- ланысқа өтті.

Бүл байланыс екі жақтың сеніміне негізделді. Сенім көрсететін адам- өсімқор, ал міндетті жақ қарызды деп аталады.

Міндеттеменің негізі: шарт пен деликт.

Шарттар вербалдық, литералдық, (реалдық) нақты, консенсуалдық деп бөлінді. (Верба-сөз). Вербалдық шарт ауызша жасалды. Литералдық шарггар-жазбаша түрі. Реалдық шарттар бойынша зат бір жақтан екінші жаққа берілгеннен кейін ғана күшіне енді. Консенсуалдық шарт бойын- ша ол міндеттеме қабылданғаннан кейін күшіне енді. Бүл әдет бойынша заттың берілгені немесе берілмегені есепке алынбады.

Реалдық келісім шарттар. 1.Қарыз. Бүл шарт бойынша бір жақ екінші жаққа ақша береді. Екінші жақ уақыт өткеннен кейін сол ақшаны, затты қайтып беруге тиіс;

  1.   Несие шарты. Бүл шарт бойынша бір жақ екінші жаққа уақытша пайдалану үшін белгілі бір жеке затты береді де, екінші жақ уақыты өткен- нен кейін сол затты қайтарып береді. Ол затты сол күйінде сақтауға тиіс;
  2.   Затты сақтау шарты;
  3.   Тасу, көшіру шарты.

Консенсуалдық шарттар. Алып-сату шарты. Бір жақ екінші жаққа меншікке затты беруге, ал екінші жақ ақысын төлеуге міндетті.

Жағдайлары: шартта заттың бағасы, сапасы туралы айтылу керек. Са- тушы заттың сапасына жауапты, сатып алушы заттың бағасын төлеуге міндетті. Зат зақымданып, бүлініп жатса, жауапты адам сатушы.

Жалдау шарты. Затты жалдау, жүмысты жалдау. Жіктеу шарты. Жол- дастық, серіктік шарты. Меншік қүқығын қорғау.Виндикация-талап меншіктің иесінен затты басқа біреу алып кетсе, оның өз затын іздеуге және қайтарып алуға қүқығы бар. Бүл негіз екі жаққа да қатысты: 1. Заттың иесі, оның қолында заты жоқ. 2. Заттың қазіргі иесі, ол ақ ниетті немесе адал емес. Затты адал үстау жауапкершілігіне тек қана келісімге келген күннен бастап тартылады. Заттың иесі алушыға бүкіл істеген жүмысы үшін ақша төлейді.

Виндикация іздеуі. Ие болу қүқығы бүзылса, заттың иесі өзінің затын бөтен адамның қолынан тауып алса, виндикация жолымен қайтарып алуға қүқығы бар.

Негаторлық талап - арыз - пайдалану, билеу қүқығы бүзылса және шектелгенде қолданылады. Бүл жағдайда зат иесінің қолында болады, бірақ ол оны заң бойынша пайдалана алмайды, себебі, біреулердің әрекеті зат иесіне кедергі болады.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

58218. Нуклеиновые кислоты 138 KB
  Различают два типа нуклеиновых кислот дезоксирибонуклеиновые сокращенно ДНК и рибонуклеиновые РНК. Различие в названиях объясняется тем что молекула ДНК содержит углевод дезоксирибозу а молекула РНК рибозу.
58219. Пища, полезная для здоровья. Выбор полезной для здоровья пищи 84 KB
  Цель: ознакомить с правилами полноценного питания; формировать понятие правильное питание навыки культурного поведения за столом; развивать память; воспитывать эстетический вкус бережное отношение к здоровью. Оборудование: таблица витаминов...
58220. Права, свободы и ответственность 28 KB
  Патриархальный тип взаимоотношений индивида и власти предполагает сложную иерархию прав и обязанностей людей неравенство их положения в отношениях власти. венчающий пирамиду власти. Индивидуалистический способ взаимоотношений личности и власти основан на приоритете индивида в отношениях с государством.
58221. Создание WEB-страниц. Фреймы 237 KB
  Фрейм (англ. frame — кадр, рамка) — в самом общем случае данное слово обозначает структуру, содержащую некоторую информацию. Фрейм (HTML) — в языке HTML, веб-дизайне: область окна браузера для представления отдельной веб-страницы.
58222. Счет лет в истории 51 KB
  Когда вы открываете книгу сказок то сразу же попадаете в мир чудес где время может двигаться назад вперед или стоять на месте Алиса в стране чудес Сказка о потерянном времени. Чтобы представить себе ход времени нарисуем прямую линию на которой будем откладывать в определенной последовательности даты тех или иных исторических событий: В самом правом углу поместим год в котором мы живем: Тогда левее будут располагаться даты происшедших исторических событий. Для обозначения этих событий мы будем пользоваться такими отрезками...
58223. Поведінка і ризики 59.5 KB
  Мета: Оцінювати ризик у життєвих ситуаціях. Оцінювати рівень відповідальності і за своє життя і здоров’я. Знати, де можна пройти тестування і для кого це робити.
58224. Губная артикуляция при [œ]. Степень раскрытия рта как для [ε] 127.5 KB
  [ɔ] – чистый гласный звук заднего ряда, открытый, огубленный. Губная артикуляция как при [œ]. Степень раскрытия рта как для [ε]. Звук более продвинут вперед, чем русское о и произносится более звонко. На конце слова не встречается.