74095

Казак хандыгынын курылуы: ишки курылысы

Доклад

История и СИД

XIΥXΥғасырларда Шығыс Дешті Қыпшақ Ақ Орда Әбілхайыр хандығы Жетісу Моғолстан мен Түркістан Қазақстанның отырықшыегінші ауданы аумағындағы қазақ рулары мен тайпаларының этникалық және саяси топтасуының күшейе түсті. Сонымен қатар Қазақ хандығы үш жүздің қалыптасуы өндіргіш күштердің дамуы көшпелі аудан мен отырықшыегінші аудандар арасындағы интеграция нәтижесінде өмірге келді. Олай болса Қазақстан аумағында біртұтас мемлекеттік Алтын Ордаға формальды түрде бағынып дербес мемлекет ретінде өмір сүрген Ақ Ордадан бастау алып...

Казахский

2014-12-26

29.99 KB

5 чел.

31 Казак жуздери , шаруашылык-аумактык болиниси

32 Казак хандыгынын курылуы: ишки курылысы

Қазақ мемлекеттігінің құрылуы- Қазақстан жерінде орын алған, ғасырларға созылған әлеуметтік-экономикалық және этникалық-саяси процестерден туындаған заңды құбылыс. Ол  үйсін, қаңлы мемлекеттік құрылымдарынан бастау алып, түрік қағанаттарының тарихымен ұласады (оғыз, қимақ, қыпшақ, қарахан хандықтары). XIΥ-XΥғасырларда Шығыс Дешті Қыпшақ (Ақ Орда, Әбілхайыр хандығы), Жетісу (Моғолстан) мен Түркістан ( Қазақстанның отырықшы-егінші ауданы) аумағындағы қазақ рулары мен тайпаларының этникалық және саяси топтасуының күшейе түсті. Сонымен қатар Қазақ хандығы үш жүздің қалыптасуы, өндіргіш күштердің дамуы, көшпелі аудан мен отырықшы-егінші аудандар арасындағы  интеграция нәтижесінде өмірге келді.

XIV-XVғ.ғ. орын алған шаруашылық үлгісінің ортақтығы, материалдық және рухани мәдениеттің жақындығы, тіл бірлігі Ақ Орда тұсында-ақ қалыптасып болған. Олай болса, Қазақстан аумағында біртұтас мемлекеттік  Алтын Ордаға формальды түрде бағынып дербес мемлекет ретінде өмір сүрген Ақ Ордадан бастау алып, Қазақ хандығы құрылып, нығайғанға  дейін  жергілікті этникалық негізде қалыптасқан деуге толық негіз бар. Мұндай пікірді тарихшылар өткен ғасырдың 70-жылдарынан бері ұсынып келеді.

Шығыс Дешті Қыпшақ жеріндегі көшпелі халық бұқарасы феодалдық қанаудың күшеюіне, соғыстар мен тартыстардың  өршуіне, хандар мен феодалдардың қол астынан көшіп кетіп, қоныс аударумен жауап берді. Бұл оқиға «Тарих-и Рашидиде» былайша суреттеледі: «... Сол заманда Әбілқайыр ханның Дешті Қыпшақ даласына түгелдей билік жүргізіп отырған кезі еді. Жошы ұрпағының сұлтандары жорық жасап, Жәнібек хан мен Керей хан одан қашып, Моғолстанға кетіп қалған еді...».

Ол кезде Жетісуды билеген Моғолстан ханы Есенбұға (1434-1462-ж.ж.)  бұлардың мұнда қоныс аударуына қарсы болмады. Өйткені оның да өз есебі бар еді. Есенбұға қазақ ру-тайпаларын өзінің ішкі және сыртқы саясатында, атап айтқанда, солтүстіктегі көршісі Әбілқайыр хандығына және шығыстан күшейіп келе жатқан ойраттар шапқыншылығына  қарсы күресте, сондай-ақ хандықтың өз ішіндегі  феодалдық алауыздық пен  талас-тартысты тоқтату үшін пайдалануды көздеді. Керей мен Жәнібектің Жетісуға қоныс аударуы туралы М. Х. Дулати былай деп жазды: «...Есенбұға хан оларды құрметтеп қарсы алып, қоныстануға Моғолстанның батыс жағындағы Шу өзені алабындағы Қозыбасыны берді. Жұрттың көпшілігі Керей хан мен Жәнібек ханның жанына кетіп қалды. Олардың саны екі жүз мың адамға жетті, оларды өзбек казақ деп атай бастады

Жәнібек Барақ ханның ұлы, ал Керей- оның ағасы, Болат ханның баласы еді. Барақтан (Ақ Орда ханы) басталатын қазақтың дербес мемлекеттігі жолындағы күресті оның туған ұлы мен немересінің жалғастыруы табиғи құбылыс еді.

Деректер мағлұматтары, фактілер мен пікірлерді салыстыру және талдау Қазақ хандығының XY ғасырдың 60-жылдарының ортасында Батыс Жетісуда құрылғандығын дәлелдейді, яғни бүгінгі Қазақстан тарих ғылымы осы мәселеде Мұхаммед Хайдар Дулати пікірін ұстанады.  

Соған қарамастан Қазақ хандығының құрылу мерзімі туралы пікірлер сан- алуан. Солардың кейбіріне тоқтала кетейік:

Қазақстандық тарихшылардың бірі К. Ақышев 1428 -жылы Әбілқайыр хандығының құрылуы өзбек және қазақ мемлекеттігінің қалыптасуының бастамасы болды десе, М. Тынышбаев, М. Мағауин, Қ. Салғарин, т.б. Керей мен Жәнібектің  1456- жылы көшуі, қазақ хандығының құрылған жылы деп есептейді. Келесі бір пікірдің авторы тарихшы Б.Кәрібаев, ол Қазақ хандығының құрылған жылы ретінде 1458- жылды ұстанады. Тарихшы К. А. Пищулина «Қазақ хандығының құрылу мерзімі шамамен XΥғ. 60-жылдарының ортасы» деп Мұхаммед Хайдар Дулатимен келіседі. Тарихшы Т. И. Сұлтанов Қазақ хандығының құрылуын 1468- жылы Әбілқайырдың қайтыс болуымен, Керей мен Жәнібектің Жетісудан Дешті Қыпшаққа қайтуымен байланыстырады, яғни XΥғ. 70-жылдарынан ерте емес, т.б.

Осылайша, Жетісуға қоныс аударған Керей мен Жәнібек сұлтандардың дербес мемлекет - Қазақ хандығының негізін қалаған мерзімін, К. А. Пищулина өзінің 1977 жылы жарық көрген «Юго-Восточный Казахстан в середине XІΥ-начале XΥІ в.в...» еңбегінде  «Әбілқайыр хандығы құлағанға дейін-ақ қазақ сұлтандары өз замандастарына дербес хандықтың билеушілері ретінде танылды»,- деп көрсетуі бүгін де мәнін жойған жоқ. Егер жоғарыда көрсеткеніміздей М. Х. Дулати «Қазақ сұлтандарының алғаш билік жүргізуінің басы хижраның 870 (1465-1466жж.) жылынан басталады» десе, И.Орбелидің синхронды кестесі бойынша да хижраның 870 жылы 1465 жылдың  24 тамызында басталып ,1466- жылдың 11- тамызында аяқталады екен.

Әбілхайыр хандығы мен Моғолстан  жерінен бірқатар рулардың ауа көшіп, Жәнібек пен Керейдің  қол астына келуі Қазақ хандығын  бұрынғыдан да күшейтті.  Бұлар жаңадан құрылған Қазақ хандығының  үкімет билігін нығайтып, оның беделі мен әскери-саяси күш-қуатын  арттыра түсті. Едәуір әскери күш жинаған және   Жетісуда берік қорғанысы бар Жәнібек пен Керей Жошы әулетінен шыққан сұлтандардың Шығыс Дешті Қыпшақты билеу жолындағы күресіне қосылды. Бұл күрес 1468- жылы Әбілқайыр өлгеннен кейін қайтадан өршіді. Мұны қазақ хандары Керей мен Жәнібек тиімді пайдаланды. Олар бұрын өздері көшіп кеткен ата қонысы Дешті Қыпшаққа  қайта оралып, билік үшін күреске араласты. Бұл күрестің  барысында Әбілқайыр ханның орнына отырған мұрагер баласы Шайх Хайдар өлтірілді. Әбілқайыр ханның немерелері  Мұхаммед Шайбани мен Махмұд сұлтан  Астраханға барып паналады. Күресте жеңіске жеткен қазақ хандары 40 жыл Әбілқайыр билеген Шығыс Дешті Қыпшақ даласын және ондағы көшпелі тайпаларды өзіне қосып алды. Соның нәтижесінде XV ғ. 70 -жылдары Қазақ хандығының жері едәуір кеңейді.

  1.  Сонымен, Жетісуда Ақ Орда хандарының (Орда Ежен - Орыс хан) ұрпақтары басқарған орта және ұлы жүз тайпалары негізін қалаған Қазақ  хандығы құрылды.

Керей мен Жәнібек, олардан кейін Бұрындық Шығыс пен Батыс арасындағы сауда жолының үстіне орналасқан Түркістан өңірі, Сырдария жағасындағы  Сығанақ, Созақ, Отырар, Ясы (Түркістан) т.б. қалаларды қазақ хандығына қарату үшін шайбан ұрпақтарымен күрес жүргізді.

Мұхаммед Шайбани Астрахань қоршауынан қашып шығып, Түркістан аймағына келген еді. Мұнда ол өзінің билік жүргізіп отырған Әмір Темір тұқымынан шыққан  Мұхаммед Мәзит тарханды паналады. Ол Қазақ хандығына қарсы Мұхаммед Шайбаниды айдап салу мақсатын көздеді. Бірақ бұдан ештеме шықпады. 1470- жылы қыста қазақ ханы  Керей әскерлерімен Түркістанға шабуыл жасады. Ал Жәнібектің үлкен баласы  Еренжі Сауранды иемденді. Сауран түбінде соққы жеген Мұхаммед Шайбани Бұхараға қашты.

1472- жылы Мұхаммед Шайбани Түркістанға қайта оралып, Ноғай Ордасының  әмірі  Мұса мырзаның көмегімен Аркөк бекінісі мен Сығанақ қаласын басып алды. Бұл уақытша  жеңіс еді. Бұрындық сұлтан мен Махмұт сұлтан  бастаған қазақтың біріккен жасақтары Қаратаудағы Соғұнлық асуында Мұхаммед Шайбанидың әскерлерін талқандады. Бұрындық сұлтан Сығанақ қаласын қайтарып алды. Бұл соғыста күйрей жеңілген Мұхаммед Шайбани Маңғыстауға қашты. Сырдария жағасындағы қалалар Қазақ хандығына өтті.

Бұл кезде  Қазақ хандығына  Мұхаммед Шайбанимен  қатар Моғолстан  ханы  Жүніс және Орта Азия  жерінде билік етіп тұрған Әмір Темір  әулетімен де күрес жүргізуге тура келді. Бұлар да  Сырдария жағасындағы маңызды сауда орталықтарын өздеріне қаратып алуды көздеді. 1482-1485- ж-ж. Моғолстан ханы Жүніс  әскерлерімен  Ташкент пен  Сайрам қалаларын басып алды. Ал ХV1 ғ. басында Моғолстан билеушісі Жүністің баласы  Сұлтан Махмұд  хан Отырар қаласын басып алып, оны Мұхаммед Шайбаниға берді. Моғолстан ханының қолдауына сүйеніп және Отырарға ие болған Мұхаммед Шайбани тағы да  Сауран мен Ясы (Түркістан) қалаларына шабуыл жасап, оларды басып алды.

Қазақ ханы  Бұрындық, Қасым мен Жәдік сұлтандар Темір әулетінен шыққан Мұхаммед Мәзит тарханнан қолдау алып Созақ, Сауран қалаларына  шабуыл  ұйымдастырды. Бұрындық Сауранды  қайтарып алып, Отырар қаласын қоршауға алды. Бірақ Моғолстан ханы Сұлтан Махмұт Ташкенттен Мұхаммед Шайбаниға  әскери көмек беріп, қазақ жасақтары Отырар қаласын қоршауды тоқтатуға мәжбүр болды. Мұхаммед Шайбани қазақтармен бітім жасады. Осы келісім бойынша  Отырар, Ясы, Аркөк, Бозкент қалаларымен Түркістан аймағының бір бөлігі Мұхаммед Шайбаниға қарады. Сығанақ, Сауран, Созақ қалалары мен Түркістан аймағының  солтүстік бөлігі қазақ хандығының иелігінде қалды. Ал Ташкент пен Сайрам қалаларын Моғолстан ханы Сұлтан Махмұд биледі.

Сөйтіп, Дешті Қыпшақты  басып алуға ұмтылғандардың бірінен соң бірін жеңіп және Сығанақ, Созақ, Сауран қалаларын саяси, шаруашылық және әскери тірек еткен  қазақ хандары билігінің орнығуы, Мұхаммед Шайбаниды Дешті Қыпшақтағы  тайпалардың  кейбір бөлігін соңына ертіп Мәуереннахрға кетуге мәжбүр етті. Мұнда ол Темір әулеті арасындағы өзара тартысты пайдалана отырып, билікті өз қолына алды, сөйтіп Орта Азияда жаңа Шайбан әулетінің негізін қалады.

Сонымен, Қазақ хандығының құрылуының қайнар көзі Ақ Орда десек, кейін  ХV ғасырдың екінші жартысында Қазақстан жерінде екі мемлекеттің - Әбілқайыр хандығы («көшпелі өзбектер мемлекеті») мен Моғолстанның ішкі саяси ахуалы нақты жол ашты.

Қазақ хандығының құрылуы қазақ халқының тарихындағы аса маңызды оқиға болды. Ол ұлан-байтақ өңірді мекендеген қазақ ру-тайпаларының басын қосуда, қазақтың этникалық территориясын біріктіруде маңызды роль атқарды. Қазақтардың біртұтас мемлекеттігінің пайда болуы қазақ халқы қалыптасуының аяқталуының шешуші факторларының бірі болды.

33 «касым ханнын  каска жолы) Хандыктын орлеуи

 

34 Астрахан хандыгынын курылуы. Кажы тархан билиги

35 Тауке хан билиги  «7 жаргы)

Жәңгірдің баласы Тәукенің билікке келу қарсаңындағы қазақ даласындағы жағдай осындай ауыр халде болатын.

Жәңгірдің баласы Тәуке хан (1680-1718-ж.ж.) тұсында қазақ хандығының бірлігі күшейе түсті. Ол қазақ тарихында «Әз Тәуке», яғни «Дана Тәуке» деген құрметті атаққа ие болды. Тәуке бір орталыққа бағынған қазақ хандығын құруға күш жұмсады. Тәуке ханның өзіне дейінгілерден ерекшелігі - өз билігін дала аристократтары - билердің қолдауымен күшейтуі болды. Феодал шонжарларының өкілдері мен билерден құралған «хандық кеңестің» және «билер кеңесінің» ролін арттырды. Билер кеңесі Тәуке ханның ордасы Түркістан жанындағы Битөбе мен Сайрам түбіндегі Мартөбеде, Ангрен қаласына жақын жердегі Күлтөбеде өтетін болды. Тәуке хан беделді билерге арқа сүйеп, феодал ақсүйектерді, сұлтандарды әлсіретуге тырысты. Жүздер мен ұлыстар арасындағы үлкен даулар билер кеңесінде қаралып шешілді.  Билер хандықтың ішкі өмірі мен сыртқы саяси өмірінің аса маңызды мәселелерін шешіп отырды. Тәуке хан өз билігінің бір бөлігін билерге беру арқылы ықпалды билерді мемлекеттік істерді шешуге, елді басқаруға тартты. Олардың қатарында үш жүздің атақты Төле, Қазыбек және Әйтеке билері бар. Үш жүздің басын қосып Қазақ хандығын нығайтуда «Билер кеңесінің» ролі өте зор болды.

Тәуке тұсында қазақ-орыс қарым-қатынасы барынша күшейтілді. Тек 1686-1693-ж.ж. аралығында Сібірге бес рет қазақ елшілігі жіберілді.

Оның билігі қазақ халқының тарихындағы ең бір ауыр кезеңмен сәйкес келді. Жоңғарлардың  үздіксіз шабуылдары қазақ көштерін үлкен шығынға ұшыратты. Тәуке хан жоңғарларға қарсы күреске көршілес жатқан қырғыздар мен қарақалпақтарды тартты. Сыртқы қауіп қазақ қоғамының үш жүзі ішіндегі алауыздық, рулық-тайпалық дау-дамайлар мен сұлтандар арасындағы сепаратизммен ұштасып жатты.  Тәукенің басты мақсаты ыдырай бастаған хандықтағы саяси жағдайды реттеуге күш салды.

Міне, осындай жағдайда  Тәукенің тұсында «Жеті Жарғы» деген атаумен әдеттегі құқық өлшемдерінің жинағы өмірге келді. Қазақ қоғамында қолданылып келген құқықтар мен нормалар жинақталды, толықтырылып жүйеленді. Сөйтіп, қазақ халқының тарихында ірі құқықтық өзгерістер енгізілді. «Жеті Жарғы» сол заманға сай құқықтық құжат қана емес, сонымен қатар көшпелі қазақ халқының этникалық, шаруашылықты ұйымдастыру және жағрафиялық ерекшеліктеріне сай келетін аса құнды ескерткіш болып табылады. «Жеті Жарғыға» сәйкес қанға-қан, жанға-жан қағидасы заңдастырылды. Адам өлтіруші өлім жазасына кесілді. Кей жағдайда, мәселен, өлген адамның жақындары кешірім жасаған жағдайда айыпталушы құн төлеу арқылы өлім жазасынан құтыла алды. Құнның көлемі екі жақтың әлеуметтік шығу тегіне байланысты болды. Қарапайым шаруаның құны бір мың бас қой тұрса, сұлтанның құны жеті мың бас қойға бағаланды. Осыдан-ақ «Жеті Жарғының» қазақ үстем табының мүддесін қорғаған заң екенін анық көреміз 

Тәуке ханның «Жеті Жарғысының» баптары сол заманның талаптарына сай келді. Ол қазақ қоғамы өмірінің барлық жағын түгел қамтыды. Онда әкімшілік, қылмыстық істер, азаматтық құқық өлшемдері, сондай-ақ салықтар, діни көзқарастар, жер дауы, құн дауы туралы ережелер енгізілді. «Жеті Жарғының» жоңғар шапқыншылығына қарсы күресте қазақ қоғамында заңдылықты, тәртіпті нығайтудағы ролі зор.

Тәуке билігі тұсы қазақ қоғамындағы «Алтын ғасыр», «қой үстіне боз- торғай жұмыртқалаған заман» болды. Орыстың тарихшы ғалымы А. И. Левшиннің Тәукені «Ол қазақ ордаларының айдаһары, Ликургі» деген теңеулері қазақ қоғамының дәуірлеу кезеңін білдірсе керек.

36 абылайханнын дипломатиялык шбери

37 казак жонгар согыстары:  басталуы, барысы , натижеси

38  Жонгар шапкыншылына карсы курес

39 Билер инсституты

40 Казакстаннын Ресейге косылу кезендери  

Кіші жүз  бен  Орта жүздің  Ресей империясының құрамына енуі

Қазақ елінің ауыр сыртқы жағдайын Кіші жүз ханы Әбілқайыр Ресей империясының қолдауы арқылы шешпекші болды. Әбілқайыр ханның мақсаттары:

1. Қалмақтар мен башқұрттардың Қазақ жерін шабуылдауын тоқтату.

2.Петербург билеушілеріне арқа сүйеп, аға хандыққа таласта қарсыластарын жеңу.

3.Жайықтың төменгі ағысы, Есіл, Ертіс, Ор өзендері бойындағы   қазақтардың  мал жайылымдары үшін бейбіт өмірді сақтау.

4. Қазақ    жері     арқылы     өтетін     керуен  жолдарының       қауіпсіздігін  қалпына келтіру.

Ханның ең басты мақсаты - жоңғарларға қарсы күресте Ресеймен байланыс орнату.

Әбілқайыр осыған дейін, 1726 жылы Ресей империясының құрамына кіруге өтініш білдіріп, елшілерін жіберген болатын. Бірақ елшілікке күмәнданған патша үкіметі хан ұсынысын жауапсыз қалдырған болатын.

1730 жылы Кіші жүз билері Әбілқайырға Жоңғарияға қарсы күресу үшін Ресеймен әскери одақ құруды тапсырды.

Алайда,   хан   1730   жылғы   қыркүйекте Петербургке аттандырылған елшілеріне әскери одақ  құру  емес, Ресейдің құрамына кіру туралы құжат тапсырды.

1731 жылғы 19 ақпанда елшілер Сейітқұл Қайдағұлұлы, Құтлымбет Қоштайұлының Кіші жүзді империя құрамына қабылдау туралы ұсынысын императрица Анна Иоанновна қабылдады.

Кіші жүз ақсүйектері мен Әбілқайырдан ант қабылдау үшін Ресейден сыртқы істер коллегиясының тілмәші, дипломат А.И.Тевкелев бастаған елшілік жіберілді. 1731 жылы қазанда орыс елшілері Ырғыз өзені бойындағы Әбілқайыр ордасына келгенде, қазақ ақсүйектері арасында алауыздық  бар екені анықталды. Барақ сұлтан, Бөгенбай батыр топтары Кіші жүзді Ресейге қосу жөніндегі шараларды аяқсыз қалдыруға тырысқанмен, бұл қарсылық сәтсіз аяқталды.

1731 жылғы 10 қазанда Кіші жүздің 27 старшинасы Ресейдің қол астына кіруге ант берді.

Ресей үкіметінің отаршылдық саясаты

Кіші жүздің Хиуа хандығымен шекаралас аудандары Ресей империясына қосылмады. Қазақ тарихындағы осы маңызды процесті тарихшылар әртүрлі бағалайды:

- М.Макшеев, И.Завалишин тағы басқалар  Әбілқайырдың іс - әрекеттерін тұтасынан ақтайды.

- А.И.Левшин бұл бодандықты Әбілқайырдың жеке бас мүддесін ойлағаннан  туыңдаған  іс  -  әрекет деп түйіндейді.

Орыс үкіметі Қазақ өлкесі жөнінде отаршылдық саясат ұстанып, 1714 - 1720 жылдары Ертіс өзенінің жоғарғы ағысында бекіністер тұрғызған болатын: Жәміш, Омбы, Колбасинск, Железинск, Семей, Коряков (Кереку),   Өскемен.      

Патша үкіметінін мақсаты - қазақ - жоңғар соғысын пайдаланып, бекіністер салу арқылы Қазақ өлкесін біртіндеп жаулап алу.

Патша үкіметі Жайық бойына бекіністер тұрғызып, егін шаруашылығына қолайлы өңірлерді басып алып, орыс помещиктеріне, казак-орыс қоныстанушыларына таратып беру саясатын ашық жүргізе бастады.

Жаңадан қосылған қазақ жерлеріндегі шептерін нығайту мақсатында Ресей үкіметі 1734 жылы мамырда Сенаттың хатшысы И.К.Кириллов басқарған экспедиция жабдықтады:

Ор өзені бойында бекініс тұрғызу.

•    Орта Азия хандықтарымен керуен саудасын кеңейту.

•    Қазақ өлкесіндегі табиғат байлықтарын игеру.

•    Сырдария бойында қала тұрғызып, Өзен флотилиясын құру.

Саяси жағдайдың шиеленісіп кетуіне байланысты экспедиция мақсаттары түгел іске аспады. 1735 жылы Ор өзені бойында Ор бекінісінің негізі қаланды.

Орынбор шекаралық комиссиясының келесі төрағасы И.И.Неплюев Орск қалашығын 1743 жылы жаңа жерге көшірді. Бұл қоныс Орынбор деп аталды.

1735-1737 жылдары болған башқұрттардың көтерілістері кезінде Әбілқайырдың     башқұрт     билеушілерімен  бірігіп   кетуінен   сескенген   патша  үкіметі екінші рет ант алуды көздеді.

1738 жылғы тамызда Орынбор комиссиясының басшысы, тарихшы В.Н.Татищев Орынборда қазақ сұлтандарының съезін өткізді.

Кіші жүзден 25, Орта жүзден 27 старшина барлығы (60-қа жуық) Ресейге берілгендігін қуаттап екінші рет ант берді.

18 ғасырдың 30-40 жылдары қазақ халқының саяси дамуындағы күрделі кезең.

• 1740 жылы Иран әміршісі Нәдіршахтың Хиуаны   талқандап,  Сырдария   өңіріне жақындауы қазақтардың  жағдайын ауырлата түсті.

• 1741 - 1742 жылдары қонтайшы Қалдан Серен Орта жүз бен Кіші жүзге екінші "ақтабан    шұбырынды"  жорықтарын жасады.

1741-1742 жылдары Орта жүз қазақтары Ор бекінісіне дейін ығыстырылып, қалмақтардың билігін мойындауы және қонтайшы белгілеп берген жерлерде ғана көшіп - қонуы талап етілді.

Ресей үкіметінің экономикалық мүдделері.

1742 жылы 20 мамырда Ресей Сенаты қазақтарды және шекаралық бекіністерді қорғау жөнінде жарлық шығарды. 1742 жылы 2 қыркүйекте Орынбор  комиссиясының  бастығы   И.Неплюев    Қалдан   Серенге   хат   жолдап, Ресейдің  қарамағындағы  қазақтарға қысым жасамауды талап етті. Жоңғар билеушілері бұл талапқа құлақ аспады. Ресей үкіметі қазақтарды қорғау деген желеумен зеңбірек пен әскери бөлімдерді Ертіс, Алтай өңіріндегі бекіністерге орналастырды. Олар экономикалық мүдделерін бірінші орынға қойып, кенге бай Алтай өңірін отарлауды тезірек аяқтауға тырысты. Осындай жағдайда Қазақ жерін жоңғарлардан босататын күш тек қазақтардың өздері болатынын 1734 жылдан Орта жүздің ханы болған Әбілмәмбет те, ықпалды сұлтан Абылай да түсінді.

Кіші жүз ханы Әбілхайырдың беделі өсіп, Орта жүздің Арғын, Керей, Уақ, Қыпшақ рулары оны аға хан ретінде мойындады. Орта жүз ханы Әбілмәмбет Түркістанға, Әбілқайырдың жауы Барақ сұлтан оңтүстік-шығыс аймаққа ығыстырылды. Осылай, Кіші жүз ханы ауыр жағдайға қарамастан, қазақ жерін өз қолына біріктіруге тырысты.

Орыс үкіметі мен Әбілқайыр арасындағы жікті жамауға А.П. Тевкелев біраз әрекет етті. Әбілқайыр мен Ресей дипломаттарының 1742 жылғы Ор бекінісі маңындағы кездесуі соңғы кездегі екі арада орын алған ахуалды бірқатар жұмсартқандай болды. Осы жылдың шілде айында өткен қазақ сұлтандары мен ақсүйектерінің сьезі  Кіші жүз ханының беделін көтеріп тастағандай көрінсе де, Әбілқайырдың жаулары да қарап жатпады. 1748 жылы Әбілқайыр Барақ сұлтанның қолынан қаза тапты.

Патша үкіметінің Қазақстанда жүргізген алғашқы  саяси-экономикалық шаралары онша табысты болмағанымен, Петербург билеушілері қазақ жерінің Азияға  «кілт пен қақпа» екенін ескеріп, қандай жолмен болсын өз ықпалын нығайтуды империяның шығыстағы саясатының күретамыры ретінде қарады.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

57411. The World We Live In - Мир, в котором мы живем. Урок–конференция 55.5 KB
  Председатель жюри: критерии оценки выработаны предварительно: оценивается глубина научность и актуальность проектной работы объем материала наличие продукта работы презентация и др.
57412. Образ берёзы в творчестве Есенина 52.5 KB
  Цель: Знакомство со стихами С. Есенина и фактами из его биографии; совершенствование умения учащихся анализировать поэтический текст на примере произведений Есенина...
57413. Нравственная проблематика сцены «Ночь. Келья в Чудовом монастыре из трагедии А. С. Пушкина «Борис Годунов» 899 KB
  Цель: опираясь на анализ сцены, её образов, добиться целостного осмысления данного эпизода трагедии под углом зрения выбранной проблемы; повторить понятие нравственной проблемы произведения; работать над выразительным чтением.
57414. С. Козлов «Снежный цветок» 1010.5 KB
  Цель Анализ пьесы. Задачи урока Повторение основных особенностей пьесы как жанра; Совершенствование навыка чтения; Обогащение словарного запаса, расширение кругозора учащихся; Воспитание дружеского отношения, чувства товарищества и взаимопомощи.
57415. Пушкин, о Пушкине, с Пушкиным 184 KB
  Пушкина; воспитание эстетического вкуса у учащихся. Пушкина; мультимедийный проектор с экраном; презентация; музыкальное оформление: романс Метнера на слова Пушкина Цветок на мультимедийном компакт-диске Очарование романса...
57416. Что за прелесть эти сказки! 55.5 KB
  Цель урока: Прививать интерес к чтению Развивать образное мышление Формировать умение работать в коллективе сообща принимать решения; Воспитывать отзывчивость доброту чуткость; Привлекать детей к интеллектуальным играм...
57417. Обобщение по теме «Синтаксис» 583.5 KB
  ЦЕЛЬ: Обучающая: обучение умению работать с текстом; нахождение подлежащего и сказуемого, определение его вида; определение вида словосочетания и его синтаксической связи; подготовка к написанию сочинения.