74104

соты және олардың қазақ қоғамы өміріндегі атқарған рөлі

Доклад

История и СИД

XIX ғасырдың 20жылдарынан бастап патша үБилер билер соты және олардың қазақ қоғамы өміріндегі атқарған рөлі[өңдеу] Ресей Қазақстан аумағына азаматтық және әскери сот жүйесін енгізгенге дейін мұнда дәстүрлі билер соты болатын. Қазақ қоғамында билер ешқашан сайланып та тағайындалып та қойылмаған. Ондай билердің атақдаңқы жөніндегі хабар дала тұрғындары арасына тез таралатын.

Казахский

2014-12-26

21.14 KB

1 чел.

Дәстүрлі билер соты - XIX ғасырдың бас кезіне дейін қазақтардың өздеріне тән бірегей дәстүрлі билер соты болды. Ол көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтына бейімделген еді. XIX ғасырдың 20-жылдарынан бастап патша үБилер, билер соты және олардың қазақ қоғамы өміріндегі атқарған рөлі[өңдеу]

Ресей Қазақстан аумағына азаматтық және әскери сот жүйесін енгізгенге дейін мұнда дәстүрлі билер соты болатын. Ол қылмыстық, мүліктік, ішкі отбасылық тәртіп бұзушылықтар мен қылмыс түрлерін қарап, қоғамның құқықтық өмірін ретке келтіріп отыратын.

Қазақ қоғамында билер ешқашан сайланып та, тағайындалып та қойылмаған. Би лауазымына бекіту деген атымен болмаған. Би қызметі атадан балаға мұра болып та қалмайтын. Би болатын адамның бойынан бірнеше қасиет табылуы тиіс еді. Би,

  1.  біріншіден, қазақтың дәстүрлі әдет құқығын жете білуге міндетті. Мәселен, ол «{{Қасым ханның қасқа жолын]]»«Есім ханның ескі жолын», Тәуке ханның «Жеті жарғысын» жатқа білуі керек.
  2.  Екіншіден, би атағынан үміткердің шешендік өнер мен аталы сөзді жақсы меңгеруі қажет.
  3.  Үшіншіден, барынша адал, ешкімге бұра тартпайтын әділ болуы шарт. Ондай билердің атақ-даңқы жөніндегі хабар дала тұрғындары арасына тез таралатын. Кейде билердің баласы да өзінің бойындағы қасиеттеріне қарай би бола алатын. Бірақ мұндай жағдай ілуде бір рет кездесетін.

Өзінің беделіне дақ түсірген би сот ісіне араласу құқығынан айырылды. Дала тұрғындары өзіне жүгінуін тоқтатқан кезден бастап ол би аталудан қалады. Өз ұлының бойында би боларлық қасиеттері бар екенін байқаған ата-ана оның дүниеге көзқарасын дұрыс қалыптастырудың амалын қарастырған. Оны жас кезінен атақты билердің нөкерлері қатарына қосуға тырысты. Сөйтіп бала жастайынан далалық сот билігінің небір нәзік тұстарын меңгеруге ден қоятын. Болашақта би болудан үміткер бала қылмыстық істер қаралатын сот процесіне үнемі қатысып отырған.

Сот процесі шағымданушының тілегі немесе хан мен сұлтан, старшындардың тапсыруы бойынша басталды. Дәстүрге сай ежелгі салт-жоралар қатаң сақталынды. Мәселен, белгілі бір бидің билік жүргізуін таңдау үшін сотқа қатысушылар оның алдына қамшы тастайтын. Билер соты әдеттегі ұсақ тәртіп бұзушылықтан бастап ең ауыр қылмыс саналатын кісі өлтіруге дейінгі қылмысты істерді қарастырды.

Билер соты дауға әділ билік айту принципі бойынша жүргізілетін. Би әділ де тапқыр, Әйтеке би айтқандай,

'дұрыс сөзге тоқтай білген, сөзін тоқтата білген'

дана болуы тиіс. Билер қазақ халқының ауызбірлігін, өзара түсінісуін нығайтып, дау-шарды әділ шешіп отырған. Бидің бір өзі тергеушінің, әрі айыптаушы мен судьяның (қазының) қызметін қоса атқарған.

Билер соты ауызекі сөз жарыстыру түрінде өтетін. Куәлардан жауап алу да қарастырылатын. Билер сотының бір артықшылығы ол халықтың көз алдында ашық өткізілетін, оған кез келген адам өзінің қалауынша қатыса алатын. Екі би айтысқанда жалпы үкімді шығару үшін Төбеби сайланған.

Би сотының шешімін сұлтандар мен старшындар жүзеге асыратын. Билердің әділетсіз шешіміне шағым жасау ілуде бір рет, өте сирек кездесетін. Би дұрыс үкім шығармаған жағдайда өзінің абыройы мен беделінен жұрдай болып, би атағынан айырылып қалатын. Би өзінің сіңірген еңбегі үшін «бидің билігі» деген сыйақы алатын. Ол кінәлі жақтын есебінен өндірілетін. Сыйақының мөлшері дауда өндірілетін мүліктің оннан бір бөлігіне тең болатын.

XVIII ғасырда мемлекеттік және қоғамдық кызметінің маңыздылығы, шешендік өнерінің күші мен поэтикалық шеберлігі жағынан Қазақстан тарихында өшпес із қалдырған атақты билер болды. Олар —

  1.  Ұлы жүздегі Төле би,
  2.  Орта жүздегі Қазыбек би,
  3.  Кіші жүздегі Әйтеке би.

кіметі былер сотын бірте-бірте жоя бастады.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

5649. Проведение внутреннего аудита. Курс лекций 834.5 KB
  Принципы управления качеством Комитет ISO по разработке стандартов качества выделил следующие восемь принципов, способствующих достижению целей в области качества. Ориентация на потребителя Понимание существующих потребностей потребителя Пониман...
5650. Электростатика и постоянный ток. Курс лекций 945.5 KB
  Предисловие Конспект лекций по разделам курса физики Электростатика и Постоянный ток представляет собой часть традиционного курса, читаемого на кафедре физики ОмГТУ для студентов всех форм обучения. Он состоит из следующих разделов: Глава...
5651. Методика проведения испытаний на одноосное растяжение 42.15 KB
  Методика проведения испытаний на одноосное растяжение Приборы и инструменты: Разрывная машина Штангенциркуль Порядок проведения лабораторной работы: Измерение образца: Выполняется измерение образца 3 раза и осредняется ...
5652. Методика проведения испытаний на сжатие 115.03 KB
  Методика проведения испытаний на сжатие Приборы и инструменты: Разрывная машина Штангенциркуль Порядок проведения лабораторной работы: Измерение образца: Выполняется измерение образца 3 раза и осредняется результат...
5653. Методика проведения испытаний на сдвиг 37.4 KB
  Методика проведения испытаний на сдвиг Приборы и инструменты: Разрывная машина Штангенциркуль Порядок проведения лабораторной работы: Измерение образцов: Образец 1 № h a b Количество слоев n 1 7.1 14.09 20.35 t1=3.95 12 2 7 12 19.8...
5654. Трехточечный изгиб 69.5 KB
  Приборы и инструменты: Разрывная машина Устройство реализующее схему трёхточечного изгиба Штангенциркуль с точностью 0.5 мм Персональный компьютер. Материал: Стеклопластик Порядок проведения лабораторной работы: Изме...
5655. Проведение испытаний на трехточечный изгиб 56.56 KB
  Проведение испытаний на трехточечный изгиб Приборы и инструменты: Разрывная машина Штангенциркуль Порядок проведения лабораторной работы: Измерение образца: среднее 19...
5656. Растяжение кольцевых образцов 61 KB
  Растяжение кольцевых образцов Цель работы: Определить модуль Юнгав окружном направлении и предел прочности. Провести статистическую обработку предела прочности по результатам испытаний всех групп. Приборы и оборудование: Испытательная ма...
5657. Расчет пределов прочности и упругости 37.5 KB
  Приборы материалы: машина испытаний, штангенциркуль. Геометрия образца. Образец в виде кольца. Dвн=191,45 мм, ширина b=8,5мм, толщина h=6,35мм. Растяжения образца. Диаграмма растяжения образца. Характеристики образца. Максималь...