74104

соты және олардың қазақ қоғамы өміріндегі атқарған рөлі

Доклад

История и СИД

XIX ғасырдың 20жылдарынан бастап патша үБилер билер соты және олардың қазақ қоғамы өміріндегі атқарған рөлі[өңдеу] Ресей Қазақстан аумағына азаматтық және әскери сот жүйесін енгізгенге дейін мұнда дәстүрлі билер соты болатын. Қазақ қоғамында билер ешқашан сайланып та тағайындалып та қойылмаған. Ондай билердің атақдаңқы жөніндегі хабар дала тұрғындары арасына тез таралатын.

Казахский

2014-12-26

21.14 KB

1 чел.

Дәстүрлі билер соты - XIX ғасырдың бас кезіне дейін қазақтардың өздеріне тән бірегей дәстүрлі билер соты болды. Ол көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтына бейімделген еді. XIX ғасырдың 20-жылдарынан бастап патша үБилер, билер соты және олардың қазақ қоғамы өміріндегі атқарған рөлі[өңдеу]

Ресей Қазақстан аумағына азаматтық және әскери сот жүйесін енгізгенге дейін мұнда дәстүрлі билер соты болатын. Ол қылмыстық, мүліктік, ішкі отбасылық тәртіп бұзушылықтар мен қылмыс түрлерін қарап, қоғамның құқықтық өмірін ретке келтіріп отыратын.

Қазақ қоғамында билер ешқашан сайланып та, тағайындалып та қойылмаған. Би лауазымына бекіту деген атымен болмаған. Би қызметі атадан балаға мұра болып та қалмайтын. Би болатын адамның бойынан бірнеше қасиет табылуы тиіс еді. Би,

  1.  біріншіден, қазақтың дәстүрлі әдет құқығын жете білуге міндетті. Мәселен, ол «{{Қасым ханның қасқа жолын]]»«Есім ханның ескі жолын», Тәуке ханның «Жеті жарғысын» жатқа білуі керек.
  2.  Екіншіден, би атағынан үміткердің шешендік өнер мен аталы сөзді жақсы меңгеруі қажет.
  3.  Үшіншіден, барынша адал, ешкімге бұра тартпайтын әділ болуы шарт. Ондай билердің атақ-даңқы жөніндегі хабар дала тұрғындары арасына тез таралатын. Кейде билердің баласы да өзінің бойындағы қасиеттеріне қарай би бола алатын. Бірақ мұндай жағдай ілуде бір рет кездесетін.

Өзінің беделіне дақ түсірген би сот ісіне араласу құқығынан айырылды. Дала тұрғындары өзіне жүгінуін тоқтатқан кезден бастап ол би аталудан қалады. Өз ұлының бойында би боларлық қасиеттері бар екенін байқаған ата-ана оның дүниеге көзқарасын дұрыс қалыптастырудың амалын қарастырған. Оны жас кезінен атақты билердің нөкерлері қатарына қосуға тырысты. Сөйтіп бала жастайынан далалық сот билігінің небір нәзік тұстарын меңгеруге ден қоятын. Болашақта би болудан үміткер бала қылмыстық істер қаралатын сот процесіне үнемі қатысып отырған.

Сот процесі шағымданушының тілегі немесе хан мен сұлтан, старшындардың тапсыруы бойынша басталды. Дәстүрге сай ежелгі салт-жоралар қатаң сақталынды. Мәселен, белгілі бір бидің билік жүргізуін таңдау үшін сотқа қатысушылар оның алдына қамшы тастайтын. Билер соты әдеттегі ұсақ тәртіп бұзушылықтан бастап ең ауыр қылмыс саналатын кісі өлтіруге дейінгі қылмысты істерді қарастырды.

Билер соты дауға әділ билік айту принципі бойынша жүргізілетін. Би әділ де тапқыр, Әйтеке би айтқандай,

'дұрыс сөзге тоқтай білген, сөзін тоқтата білген'

дана болуы тиіс. Билер қазақ халқының ауызбірлігін, өзара түсінісуін нығайтып, дау-шарды әділ шешіп отырған. Бидің бір өзі тергеушінің, әрі айыптаушы мен судьяның (қазының) қызметін қоса атқарған.

Билер соты ауызекі сөз жарыстыру түрінде өтетін. Куәлардан жауап алу да қарастырылатын. Билер сотының бір артықшылығы ол халықтың көз алдында ашық өткізілетін, оған кез келген адам өзінің қалауынша қатыса алатын. Екі би айтысқанда жалпы үкімді шығару үшін Төбеби сайланған.

Би сотының шешімін сұлтандар мен старшындар жүзеге асыратын. Билердің әділетсіз шешіміне шағым жасау ілуде бір рет, өте сирек кездесетін. Би дұрыс үкім шығармаған жағдайда өзінің абыройы мен беделінен жұрдай болып, би атағынан айырылып қалатын. Би өзінің сіңірген еңбегі үшін «бидің билігі» деген сыйақы алатын. Ол кінәлі жақтын есебінен өндірілетін. Сыйақының мөлшері дауда өндірілетін мүліктің оннан бір бөлігіне тең болатын.

XVIII ғасырда мемлекеттік және қоғамдық кызметінің маңыздылығы, шешендік өнерінің күші мен поэтикалық шеберлігі жағынан Қазақстан тарихында өшпес із қалдырған атақты билер болды. Олар —

  1.  Ұлы жүздегі Төле би,
  2.  Орта жүздегі Қазыбек би,
  3.  Кіші жүздегі Әйтеке би.

кіметі былер сотын бірте-бірте жоя бастады.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

68954. Передача параметрів конструктору базового класу 47.5 KB
  Якщо конструктор похідного класу повинен отримувати декілька параметрів слід просто використовувати стандартну синтаксичну форму конструктора з параметрами. Проте виникає питання яким чином передаються аргументи конструктору базового класу
68955. Віртуальні деструктори 26.5 KB
  Явний опис деструкторів у програмах потрібний лише тоді, коли обєкт створюється у динамічній памяті. При використанні віртуальних деструкторів досить очевидними є переваги поліморфізму. Зазвичай, вони застосовуються тоді, коли при знищенні обєктів необхідно видалити обєкти похідного класу...
68956. Шаблони. Функція з двома узагальненими параметрами 54.5 KB
  За допомогою шаблонів можна створювати узагальнені функції і класи які працюють з типом даних заданим як параметр. Узагальнені функції Узагальнена функція визначає універсальну сукупність операцій застосовних до різних типів даних. За допомогою узагальненої функції можна визначити природу...
68957. Перевантаження шаблонної функції та їх специфікацій 34 KB
  Перевантаження шаблонної функції Використання стандартних параметрів шаблонної функції Обмеження на узагальнені функції Перевантаження шаблонної функції Для того, щоб перенавантажувати специфікацію узагальненої функції, досить створити ще одну версію шаблону, що відрізняється від останніх...
68958. Узагальнені класи. Приклад використання двох узагальнених типів даних 62 KB
  Окрім узагальнених функцій можна визначити узагальнені класи. При цьому створюється клас, в якому визначені всі алгоритми, проте фактичний тип даних задається як параметр при створенні обєкту. Узагальнені класи виявляються корисними, якщо логіка класу не залежить від типу даних.
68959. Обробка виняткових ситуацій 57 KB
  Механізм обробки виняткових ситуацій в мові C++ заснований на трьох ключових словах: try, catch і throw. Фрагменти програми, що підлягають контролю, містять блок try. Якщо в ході виконання програми в блоці try виникає виняткова ситуація (тобто помилка), вона генерується...
68960. Генерація виняткових ситуації 56 KB
  Якщо виникає необхідність повторно порушити виняткову ситуацію усередині її обробника, можна виконати оператора throw, не указуючи тип виняткової ситуації. В цьому випадку операторові try/catch передається поточна виняткова ситуація. Таким чином для однієї і тієї ж виняткової ситуації...
68961. Перехоплення класів виняткових ситуацій 34.5 KB
  Виняткова ситуація може мати будь-який тип, зокрема бути об’єктом класу, визначеного користувачем. У практичних застосуваннях виняткові ситуації, визначені користувачем, зустрічаються частіше, ніж вбудовані. Можливо, це відбувається тому, що програмісти прагнуть якомога точніше визначати класи виняткових...
68962. Обробка похідних виняткових ситуацій 23 KB
  Якщо виняткові ситуації описуються за допомогою базового і похідних класів, при роботі з операторами catch слідує проявлять максимальну обережність, оскільки оператор catch, відповідний базовому класу, одночасно відповідає всім похідним класам.