74104

соты және олардың қазақ қоғамы өміріндегі атқарған рөлі

Доклад

История и СИД

XIX ғасырдың 20жылдарынан бастап патша үБилер билер соты және олардың қазақ қоғамы өміріндегі атқарған рөлі[өңдеу] Ресей Қазақстан аумағына азаматтық және әскери сот жүйесін енгізгенге дейін мұнда дәстүрлі билер соты болатын. Қазақ қоғамында билер ешқашан сайланып та тағайындалып та қойылмаған. Ондай билердің атақдаңқы жөніндегі хабар дала тұрғындары арасына тез таралатын.

Казахский

2014-12-26

21.14 KB

1 чел.

Дәстүрлі билер соты - XIX ғасырдың бас кезіне дейін қазақтардың өздеріне тән бірегей дәстүрлі билер соты болды. Ол көшпелі және жартылай көшпелі өмір салтына бейімделген еді. XIX ғасырдың 20-жылдарынан бастап патша үБилер, билер соты және олардың қазақ қоғамы өміріндегі атқарған рөлі[өңдеу]

Ресей Қазақстан аумағына азаматтық және әскери сот жүйесін енгізгенге дейін мұнда дәстүрлі билер соты болатын. Ол қылмыстық, мүліктік, ішкі отбасылық тәртіп бұзушылықтар мен қылмыс түрлерін қарап, қоғамның құқықтық өмірін ретке келтіріп отыратын.

Қазақ қоғамында билер ешқашан сайланып та, тағайындалып та қойылмаған. Би лауазымына бекіту деген атымен болмаған. Би қызметі атадан балаға мұра болып та қалмайтын. Би болатын адамның бойынан бірнеше қасиет табылуы тиіс еді. Би,

  1.  біріншіден, қазақтың дәстүрлі әдет құқығын жете білуге міндетті. Мәселен, ол «{{Қасым ханның қасқа жолын]]»«Есім ханның ескі жолын», Тәуке ханның «Жеті жарғысын» жатқа білуі керек.
  2.  Екіншіден, би атағынан үміткердің шешендік өнер мен аталы сөзді жақсы меңгеруі қажет.
  3.  Үшіншіден, барынша адал, ешкімге бұра тартпайтын әділ болуы шарт. Ондай билердің атақ-даңқы жөніндегі хабар дала тұрғындары арасына тез таралатын. Кейде билердің баласы да өзінің бойындағы қасиеттеріне қарай би бола алатын. Бірақ мұндай жағдай ілуде бір рет кездесетін.

Өзінің беделіне дақ түсірген би сот ісіне араласу құқығынан айырылды. Дала тұрғындары өзіне жүгінуін тоқтатқан кезден бастап ол би аталудан қалады. Өз ұлының бойында би боларлық қасиеттері бар екенін байқаған ата-ана оның дүниеге көзқарасын дұрыс қалыптастырудың амалын қарастырған. Оны жас кезінен атақты билердің нөкерлері қатарына қосуға тырысты. Сөйтіп бала жастайынан далалық сот билігінің небір нәзік тұстарын меңгеруге ден қоятын. Болашақта би болудан үміткер бала қылмыстық істер қаралатын сот процесіне үнемі қатысып отырған.

Сот процесі шағымданушының тілегі немесе хан мен сұлтан, старшындардың тапсыруы бойынша басталды. Дәстүрге сай ежелгі салт-жоралар қатаң сақталынды. Мәселен, белгілі бір бидің билік жүргізуін таңдау үшін сотқа қатысушылар оның алдына қамшы тастайтын. Билер соты әдеттегі ұсақ тәртіп бұзушылықтан бастап ең ауыр қылмыс саналатын кісі өлтіруге дейінгі қылмысты істерді қарастырды.

Билер соты дауға әділ билік айту принципі бойынша жүргізілетін. Би әділ де тапқыр, Әйтеке би айтқандай,

'дұрыс сөзге тоқтай білген, сөзін тоқтата білген'

дана болуы тиіс. Билер қазақ халқының ауызбірлігін, өзара түсінісуін нығайтып, дау-шарды әділ шешіп отырған. Бидің бір өзі тергеушінің, әрі айыптаушы мен судьяның (қазының) қызметін қоса атқарған.

Билер соты ауызекі сөз жарыстыру түрінде өтетін. Куәлардан жауап алу да қарастырылатын. Билер сотының бір артықшылығы ол халықтың көз алдында ашық өткізілетін, оған кез келген адам өзінің қалауынша қатыса алатын. Екі би айтысқанда жалпы үкімді шығару үшін Төбеби сайланған.

Би сотының шешімін сұлтандар мен старшындар жүзеге асыратын. Билердің әділетсіз шешіміне шағым жасау ілуде бір рет, өте сирек кездесетін. Би дұрыс үкім шығармаған жағдайда өзінің абыройы мен беделінен жұрдай болып, би атағынан айырылып қалатын. Би өзінің сіңірген еңбегі үшін «бидің билігі» деген сыйақы алатын. Ол кінәлі жақтын есебінен өндірілетін. Сыйақының мөлшері дауда өндірілетін мүліктің оннан бір бөлігіне тең болатын.

XVIII ғасырда мемлекеттік және қоғамдық кызметінің маңыздылығы, шешендік өнерінің күші мен поэтикалық шеберлігі жағынан Қазақстан тарихында өшпес із қалдырған атақты билер болды. Олар —

  1.  Ұлы жүздегі Төле би,
  2.  Орта жүздегі Қазыбек би,
  3.  Кіші жүздегі Әйтеке би.

кіметі былер сотын бірте-бірте жоя бастады.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

43678. Уравнения и системы уравнений 177.84 KB
  Уравнения и системы уравнений. Общая часть областей определения функций F1 и F2 называется областью определения уравнения F или множеством допустимых систем значений аргументов. z=c некоторая система значений аргументов из области определения уравнения; возможен один из следующих случаев. с называется решением уравнения F если значения функций F1 и F2 при х = а у = b .
43679. Проведение детальных сейсморазведочных работ 3Д в пределах площади Северный Нишан 11.3 MB
  Целью настоящего проекта является проведение детальных сейсморазведочных работ 3Д в пределах площади Северный Нишан для уточнения ее геологического строения выявления новых структур и более подробного изучения находящихся в бурении нефтегазоперспективных объектов. Географоэкономическая характеристика района работ В административном отношении месторождение Северный Нишан расположено в Нишанском районе Кашкадарьинской области. Ближайшими населенными пунктами являются железнодорожная станция Нишан в 8 км. восточнее месторождения Северный Нишан.
43680. Государственное управление в области добычи нефти в Российской Федерации 506.32 KB
  Государственное управление права собственности в сфере поиска разведки и добычи нефти в российской федерации Развитие современного института права собственности на нефтяные ресурсы России Субъекты права собственности на ресурсы недр в сфере поиска разведки и добычи нефти Объекты отношений собственности в сфере поиска разведки и добычи нефти
43681. СОВЕРШЕНСТВОВАНИЕ СИСТЕМЫ УПРАВЛЕНИЯ ПРОДАЖАМИ В ЦЕЛЯХ ОЗДОРОВЛЕНИЯ ПРЕДПРИЯТИЯ 760 KB
  В практике как коммерческой, так и всей хозяйственной деятельности предприятия особенно важной проблемой являются разработка и использование прогнозов спроса и конъюнктуры. Анализ конъюнктуры рынка необходим потому, что его результаты дают возможность предприятию продавать закупаемые товары по более выгодным ценам, а также увеличивать или сокращать закупку товаров в соответствии с ожидаемыми рыночными условиями.
43682. Глобалізація сучасної економіки та основні напрями східного вектору зовнішньої політики України на прикладі взаємовідносин з Китаєм 290.64 KB
  Потім він став використовуватися політологією та соціологією. Цей термін містить ідею, що світовий ринок є деякою системною цілісністю. А це можливо тоді, коли норми, які регламентують відносини між державами, будуть значно поглиблені. У широкому розумінні глобалізація означає зміну всіх сторін життя суспільства під впливом світової тенденції до відкритості та взаємозалежності.
43683. Изучение теоретических и практических вопросов по проблеме брендинга международной авиакомпании ОАО «РусДжет» 1.78 MB
  Развитие промышленного производства и технологических процессов, увеличение ассортимента товара, усложнение идентификации нужного товара на рынке конкурирующих товаров — все это потребовало разработки системы упрощения выбора товара.
43684. Источники документоснабжения публичных библиотек 153.98 KB
  Современный книжный рынок России Состояние и проблемы Библиотека в структуре книжного рынка Информационное обеспечение книжного рынка Глава Современные каналы поступления литературы в фонды общедоступных публичных библиотек Миссия публичных библиотек.
43685. Оптимізація методик формування переходів Джозефсона шляхом зміни функцій розподілу прозорості в них 2.35 MB
  Існують різноманітні види ДК, про які буде сказано нижче, але ефекти Джозефсона проявляються тільки при виконанні умови малості зв’язку між двома надпровідниками (см. ). Якщо ця умова виконується, то струм,який протікає крізь слабкий зв‘язок двох надпровідних комірок містить надпровідний струм , який є функцією різниці фаз двох хвильових функцій параметрів порядку надпровідників.
43686. ТЕХНОЛОГИЯ МАШИНОСТРОЕНИЯ. А.Г. Суслов 7.66 MB
  Изложены основы и специальная часть технологии машиностроения. Основное внимание уделено обеспечению и повышению качества изделий машиностроения, снижению технологической себестоимости их изготовления, методологии разработки технологических процессов, технологии изготовления и сборки типовых деталей и соединений, оформлению технологической документации.