88179

Электр доғасы және оны сөндіру әдістері

Лекция

Физика

Ток өтетін, электр тізбегі ажыраған кезде әуе аралығында немесе басқа ортада аппараттың ажыратылатын түйіспелер арасында электр доғасы пайда болады. Доға жоғары температураға және жоғары өткізгіштікке ие болатын...

Казахский

2015-04-27

139.5 KB

6 чел.

                                            Дәріс №6

Тақырыбы : Электр доғасы және оны сөндіру әдістері

1. Электр доғасының пайда болу себептері

2. Тұрақты  токтағы электр доғасын сөндіру әдістері

3. Айнымалы  токтағы электр доғасын сөндіру әдістері

Электр доғасының пайда болу себептері

Ток өтетін, электр тізбегі ажыраған кезде әуе аралығында немесе басқа ортада аппараттың ажыратылатын түйіспелер арасында электр доғасы пайда болады (сурет  7.1). Доға жоғары температураға және жоғары өткізгіштікке ие болатын, иондалған газдан көпір түрінде болады. Сондықтан аппараттың ажырауына және тізбекте үзілістің болуына қарамастан ток өтуін тоқтатпайды. Электр тізбегін ажырату үшін аппарат түйіспесін ажырату жеткіліксіз, тағы да олардың арасында пайда болатын электр доғасын сөндіру қажет.

Сурет 7.1 Электр доға жанында кернеудің таралуы

Бір бірінен түйіспелерді ажыратқан кезде кері потенциал қойылған біреуі К катод болады, ал тура потенциалды А анод болады. Доғаразрядты плазманың жоғары өтімділігіне қарамастан доға жанында кернеу құламасының таралуы біркелкі емес (сурет 7.1). Кернеудің катодты құлауы  Uк доға ұзындығының  м аз телімінде жүзеге асады, 10-20 В құрайды және негізінен ортаға, катод материалына және оның температурасына тәуелді болады. Кернеудің анодты құлауы UА доға ұзындығының  м аз телімінде жүзеге асады; ол кернеудің катодты құлауынан аз және ортадан, анод материалынан және негізінен ток шамасынан тәуелді болады. Үлкен тогы кезінде  кернеу құлауы  UА нөлге жақын болады. Катод пен анод арасындағы кеңістік аймағы доға стойкасы деп аталады, кернеу құлауына  Uст ие болады, онда столбтың пропорционалды ұзындығы   lст  және ауа үшін 0,15-0,20 В/м құрайды. Кернеудің катодты құлау аймағы қабатының жұқалығына қарамастан, доғаның пайда болу және тұру процесінде маңызды рөль атқарады. Онда үлкен емес кернеудің катодты құлауы кезінде катодтың жоғары жағында электрондар шығуын қамтамасыз ететін, 104 В/м және одан жоғары потенциалдың жоғары градиентімен электр өрісі пайда болады (сурет 7.1).  

Қалыпты жағдайда ауа, газ немесе сұйықтық түйіспелі аппарат орналасатын ортада үлкен электр өтімділікті диэлектрикті көрсетеді және электр тогын өткізбейді. Алайда жоғарыда көрсетілгендей, түйіспелердің ажырауы кезінде олар арасындағы аралық диэлектрик күйінен электр өтімділік күйіне өтеді. Осындай аралық өтуі жылуэлектронды және автоэлектронды эмиссия, соққы және жылу ионизацияның пайда болу әсерінен болады.  

Түйіспелердің ажырау процесінде алдымен олардың жақындау ауданының азаюы және өту кедергісінің rконт ұлғаюы болады. Осының әсерінен  lконт ток өткен кезде түйіспеде қуаттың бөлінуі Рконт=I2контrконт артады, түйіспе қызуының температурасы артады және олардың электрондарының энергиясы өседі. Жоғарыда көрсетілгендей, анад пен катод арасындағы түйіспелер ажыраған кезде күшті электр өрісі пайда боладфы, оның әсерінен үлкен энергияға ие болатын, электрондар катодтың жоғары қабатынан өтіп, анодқа қарай бағытталады, ол автоэлектронды эмиссияны көрсетеді. Автоэлектронды эмиссия аздаған ажырау болғанда, аппарат түйіспесінің бастапқы ажырау мезетінде ғана пайда болады. Жоғары жылдамдыққа ие болатын, электрондар анодқа бағытталу жолында бейтарап атом орталығына соғылады және оларға ұрыла отырып оның қабатынан бір немесе бірнеше электронды шығарады. Соққы ионизациясы болады, тек электрондар ғана емес, сонымен қатар тура зарядталған иондар пайда болады. Біріншісі анодқа, ал екіншісі катодқа бағытталады (сурет 1,а). Доғаның ионизациясы жылу энергиясының үлкен мөлшерде бөлінуімен жалғасады. Электрон мен ионға доға аралық ортада атомның таралуы доғаның жылу энергиясының әсерінен жылу ионизациясы деп аталады. Осыдан басқа, электр доға аппарат түйіспесінің жоғары температурасына дейін қызады, оның жоғары қабатынан жылуэлектронды эмиссияны көрсететін, электрон ағымы бөлінеді. Доғада ионизацияның қарастырылған қорек көзін салыстыра отырып, негізгі рөлді жылу ионизациясы атқаратынын белгілеуге болады. Доғаның жоғары температурасы доғалық аралықтың жоғары өтімділігін қамтамасыз ететін, негізгі фактор болып табылады.    

Доға пайда болған кезде біруақытта екі қарама қарсы процесс болады: ионизация және деионизация. Деионизация – бұл кері электронан, тура ионнан бейтарап атомның пайда болуы. Екеуінің біреуінен электр доғаның режимі анықталады: доға пайда болған кезде ионизация; тұрақты доғада ионизация және деионизация теңеседі; доға сөнген кезде деионизация. Деионизация негізінен екіжолмен жүзеге асады: қарама қарсы зақымданған бөліктің олардың доғаға жансуының нәтижесінде бейтараптылықпен және температураның әртүрлілігінің көмегімен қоршаған кеңістікте доғалық аралықтан зақымданған бөліктер жанасуымен. Доғадан жанасатын жанасатын, бөліктер өзінің зарядын жоғалтпайды және доғада оның концентрациясын (қоспасын) төмендетеді. Жанасатын бөліктердің бейтарабы доғаны қоршайтын ортада жүзеге асырылады.  

Доғада интенсивті ионизация процесі өз бетімен дамиды; интенсивті деионизация үшін майлы, газды, магнитті үрлегіш, ауа үрлегіші жататын, арнайы қорларды пайдалану қажет. Үрлеудің әртүрлі әдісімен доға пайда болған аймақтан лас бөліктің шығуына, және ұзару нәтижесінде тиімді салқындауына, диэлектрик камерасының қабырғасына және қоршаған ортаның салқын қабатымен жанасуына қол жеткізеді. Барлық жағдайда доғада кедергінің артуы, онда токтың азаюы және доғаның сөнуі болады.

Жоғарыда келтірілген фактордың мәндерін ескере отырып, стокпен тізбекті қосып ажырату үшін арналған, аппараттарды құрастыру кезінде арнайы деионизациялы құрылғы қарастырылады, ол қоршаған ортада доғаның салқындауын, салқын ионизацияланбаған газбен немесе ауамен доғаны үрлеуді,доғаны аз қималы бірнеше параллель доғаға бөлінуін, доғаның ұзаруын және оның қатты диэлектрикпен жанасуын, ұзын доғаны тізбектей қысқа доғаға бөлінуін, доғалы аралықта жоғары қысымның болуын    қамтамасыз етеді.   

Тұрақты  токтағы электр доғасын сөндіру әдістері

7.2, а суретінде кернеулі қорек көзінен U, активті кедергіден R және индуктивтіліктен L тұратын, тұрақты токты электр тізбегі көрсетілген. Аппараттың   К1-К2 түйіспелері ажырағанда онда кернеу пайда болады және тез арада ортаның ионизация процесі пайда болады. Түйіспеде қызу кернеуі деп аталатын, кернеу белгілі шамаға жетсе, доғалық аралықта иондалудың белгілі сатысында электр доғасы пайда болады. Қызу, доғаның сөнуі және қызуы  процесі оның тұрақты ұзындығы кезінде статикалық С және динамикалық Д вольт амперлі сипаттамамен суреттеледі (сурет 7.2,б). Доғаның статикалық сипаттамасы токтың жай өзгеруі, ал динамикалық тез өзгеруімен төмендейді.

       

                                                               

Сурет 7.2 а  электр тізбегі; б- ондағы кернеу балансын басқаруының көркемдік көрінісі; в  доғаның вольт амперлі сипаттамасы

Динамикалық сипаттама статикалықтан төмен орналасады, себебі үлкен жылдамдықпен ток өзгерісі кезінде доғаның деионизация процесі  ток өзгерісіне жетуге үлгермейді. Осы жағдайда доғаның кедергісі  Rд ток өзгеруінен l қалып келеді және доғада кернеу құлауы Uд=IRд  Uд алғашқы мәнінен біршама ерекшеленеді. Токтың нөлге дейін төмендеген кезінде доға сөнеді. Доғаның сөнуіне сәйкес кернеу сөну кернеуі Uг деп аталады. Доғаны өшіргеннен кейін жаңадан пайда болуы үшін бастапқыдан кіші жану кернеуі талап етіледі, себебі ток жоқ болған кезде және доға аралығының келесі жануы кезінде әлі ионизацияланған болады.   

Электр доғасының сөну кезінде деионизацияға ие болады, оның нәтижесінде доға аралық кедергісі артады, доға тұрақсыз қыза бастайды, доғада ток нөлге дейін кеми түседі және доға сөнеді. Доғаның тұрақсыз қызу  және сөну жағдайын 2, а және в суретінен көреміз. К1-К2 түйіспелер ажыраған (сурет 7.2, а) және доға пайда болған кезде кез келген уақытта кернеу құлауының қосындысы ток қорек көзінің кернеуіне U тең болады.   Сондықтан кернеу балансының теңдеуін келесі түрде жазуға болады:

   U=IR+eL+Uд,      (7.1)

(7.1) өрнегінің графикалық көрінісі 7.2, в суретінде көрсетілген, мұнда ординатамен Uд қисық вольт амперлі сипатамасы; U-IR ординатамен түзу сызық кедергіде R кернеудің құлауы IR; вольт амперлі және тура сипаттама арасындағы ордината әртүрлілігіне тең, электр доғамен тізбекте өздікиндукцияның eL ЭҚК пайда болуына байланысты кернеудің индуктивті құлауы көрсетілген.Өздікиндукцияның ЭҚК электр доғамен бірге тізбекте автоматты реттегіш рөлін атқарады: ток өзгерісіне тәуелді шама және белгісі бойынша өзгере отырып, ол біруақытта осы токтың өзгеруіне әсер етеді.

(7.1) өрнегінен егер доғада ток (dI/dt=0) өзгермесе онда доға тұрақты қыза алады, сәйкесінше eL=0. Онда (7.1) өрнегі келесі түрде болады

U=IR+Uд,     (7.2)

Диаграммада (сурет 7.2,в) 1 және 2 нүктелері I1 және I2 сәйкес келеді.   I1 және I2 мәніне тәуелді ток болмаған кезде доға қалай болатынын қарастырамыз. Ол үшін (7.1) өрнегін қолданамыз, одан eL өздік индукцияның ЭҚК белгісінен доғада Uд=U-eL-IR кернеу тәуелділігін көреміз. Егер доғада ток I2 көп болса, онда өздік индукцияның ЭҚК вольт амперлі сипаттаманың осы телімінде кері мәнді қабылдайды, оның әсерінен доғада Uд=U-(-eL)-IR=U+eL-IR кернеу ұлғаяды, ал ток азаяды. Алайда токтың нөлге дейін кемімейді, тек I2 мәніне дейін ғана, яғни eL=0 және (7.2) өрнегі орындалған кезде тұрақты қызу нүктесіне дейін. Егер қандай да бір әдіспен I2 аз мәніне дейін доға тогын азайтса, онда өздік индукцияның ЭҚК тура мәнді аймағына түседі, яғни доғаның аз кедергілі аймағына, доғада кернеу азаяды (Uд=U-eL-IR), ол  2 нүктесіне сәйкес I2 мәніне дейін токтың артуына қабілетті болады.   Осылай өздік индукцияның реттегіш ЭҚК іске қосылуы өзінің тұрақты орнына I2  тогының қайта оралуы одан осы немесе келесі жаққа ауытқу кезінде 2 нүктесін доғаның тұрақты қызу нүктесі деп аталады.   

1 нүктесінен ток болмаған кезде доға басқаша болады. Доғада ток  I1 біршама үлкен болса, онда өздік индукция ЭҚК тура мәнді қабылдайды, доғада кернеу кеми бастайды (Uд=U-eL-IR) және оның әсерінен 2 нүктесінде I2 тұрақты мәніне жетпегенше, өсе береді. Доғаның тогы I2 аз болғанда, онда өздік индукцияның ЭҚК кері мәнді қабылдайды, доғада кернек арта түседі (Uд=U+еL-IR), нәтижесінде нөлдік мәнге жеткен кезде доға сөнеді, яғни I2 тогы кезінде 1 нүктесінде ғана доға қызады. I>I1 мәні кезінде ток I2 дейін артады, ал  I<I1 мәні кезінде ток нөлге дейін кемиді. Сондықтан 1 нүктесін доғаның тұрақсыз қызу нүктесі деп атайды.

(7.1) өрнегінен және диаграммадан (сурет 7.2,в) нөлге днейін токтың төмендеуі және доғаның сөнуі үшін ток кезінде өздік индукцияның ЭҚК аз кері мәнімен қамтамасыз ету керек, сондықтан талаптар шартты орындайтынын көруге болады     

   Uд=UL-IR, или Uд>U-IR,    (7.3)

(7.3) шартына сәйкес токтың барлық диапазонында доғаның сөнуі доғаның вольт амперлі сипаттамасы тура U-IR қиылыспаған жағдайда жүзеге асады. Осыған 2 суреттегі Б қисығы қанағаттанады. А қисығы омъсы сипаттама бойынша тура мәнді еl жоқ болуына, I1 тогы кезінде өздік индукцияның ЭҚК нөлге тең болуына және (7.2) теңдігіне сәйкес доға ұзақ қызуы мүмкін болуына қарамастан, токтың барлық диапазонында доғаның сөнуін қамтамасыз етеді.

Доғаның вольт амперлі сипаттамасын U-IR түзуінен жоғары көтеруге екі әдіс арқылы жетуге болады: әсерінен Uд=IRд артатын, доға аралық деионизациясын жылдамдату жолымен доға кедергісін Rд арттыру немесе U-IR ординатасын төмендете отырып, кедергіні R арттыру. Қазіргі заманғы ажыратқыштарда көбінесе бірінші әдіс қолданылады, ол үшін доға сөндіргіш камераны пайдаланады, онда доға аралық деионизациясы доғаның ұзаруымен және оның тік және көлденең бағытта ұсақ доғаға бөлуімен жүзеге асырылады. Алайда соңғы жылдары ұзартылған доға тізбегінде активті кедергіні автоматты қосатын және U-IR ординатасын төмендететін, тез әсер ететін ажыратқыштардың доға сөндіргіш камералары өндірілді.

7.2, в және г суретінен доға сөнуінің кернеуі Uр қорек көзінің кернеуінен U жоғары екенін көруге болады. Бұл доға сөну процесінде оның шамасы нөлден және тізбектің индуктивтілігіне L дейін  dl/dt уақытында ток азаюының жылдамдығынан тәуелді, өздік индукцияның ЭҚК пайда болуымен түүсіндіріледі. Доға сөнген (I=0 и IR =0) кезде өрнек (7.1) келесі түрде болады

UL+Uд,

Асқын кернеу шамасы

  U=Uд-U=-еL.     (7.4)

Асқын кернеудің шамасы қорек көзінің кернеуінің үш, төртмәртелі мәніне жетеді және қорек көзінің, онымен электр жалғанған құрылғылар, соның ішінде ажыратқыштардың оқшаулағышы үшін қауіпті. Сондықтан тұрақты токты доғаны сөндіру үшін күшті деионизацияланған құрылғыларды пайдаланбайды, мысалы трансформаторлы майды, себебі онда нөлге дейін токтың жылдам мәжбүрлі кемуі болады.  

Айнымалы  токтағы электр доғасын сөндіру әдістері

Айнымалы токты электр доғаның ионизация және деионизация процестері тұрақты токтағы доғаның сөну процесіне ұқсас, доға сөндіру шарттар ерекше болады.Тұрақты токты доғада токтың нөлге дейін кемуі әрқашан доға аралықтың жеткілікті интенсивті деионизациясы кезінде мәжбүрлі түрде жүзеге асады. Айнымалы ток кезінде доғада ток жарты кезең сайын нөл арқылы доға аралық ионизация дәрежесіне тәуелсіз өтеді.    Себебі айнымалы ток, доға тогы тек шамасы бойынша ғана емес, сонымен қатар  белгісі бойынша өзгереді, ол айнымалы токтың бір кезеңінде доғаның вольт амперлі сипаттамасына көрінеді (сурет 7.3,а). Сипаттаманың жоғары бөлігінде бірінші жарты кезеңдегі доға тогының өзгеруі, ал төменгі бөлігінде екінші жарты кезеңдігі көрсетілген. Бағыттар ток өзгерісін көрсетеді, А және Б нүктесі айнымалы токтың амплитудасына сәйкес доға кернеуі, UВ және UГ – доға қызуы мен сөнуінің кернеуі.    

Сурет 7.3. а  айнымалы токтағы электр доғасының вольт амперлі сипаттамасы; б доғаның ток пен кернеуінің қисық өзгерісі

Доғада кернеу ер тоқым тәрізді пішінге ие болады. Бірінші жарты кезеңнің алғашында ол UЗ мәніне дейін артады (сурет 7.3, б), ал қызғаннан кейін жарты кезеңнің ортасына дейін кемиді, доға аралықтың үлкен емес ионизациясына және доға тогының үлкен ионизациясына сәйкес келеді. Жарты кезеңнің соңында доға кернеуі ионизацияның кемуі және доға аралық кедергінің артуы әсерінен UГ мәніне дейін тағы да кемиді. Екінші жарты кезеңде өтуден кейін нөл арқылы процесс қайталанады, бірақ қарама қарсы  таңбамен. Айнымалы токты доғаны екі әдіспен сөндіруге болады: жарты кезеңнің ортасында нөлге дейін токты мәжбүрлі төмендетумен; жарты кезеңнің соңында токсыз үзіліс уақытында доға өзінен өзі сөнгенде, нөл арқылы токтың табиғи өтуінің бір мезеті. Бірінші жағдайда доғаның сөну процесі тұрақты токты доға сөнуінің процесімен өте ұқсас; ол үлкен асқын кернеумен жалғасады жәнне айнымалы ток үшін қолданылмайды. Екінші жағдайда доғаның сөнуі оңайлау болып келеді, себебі нөл арқылы ток өткен кезде доға доға аралық ионизация дәрежесінен тәуелсіз өз бетімен сөнеді және доға сөнуінің тапсырмасы қайтадан доғаның пайда болуын болжырмау. Ток шамасы нөл арқылы синусойданың табиғи өту мерзімінен кішкен ерте аз болады; осындай құбылыстың нөл арқылы өтуден кейін орны болады. Сондықтан токсыз үзілісті көрсететін, соңғы уақыт tвп аралығында доғада ток болмайды деп санайды. Токсыз үзіліс tБП ұзақтығы ондаған микросекундтан жүздеген микросекунд аралығында болады және доға аралық деионизация жылдамдығынан және тізбек жүктемесінің (R, L, С) түрінен тәуелді болады. Токсыз үзілістің өте қысқа уақытында доғаны сөндіру үшін маңызды процестер дамиды. tвп аралығында доғаға энергия түсуі тоқтайды, доғаның температурасы лезде төмендейді (3500-40000С дейін) және жылу ионизациясы жоғалады, деионизацияның интенсивті процесі және доға столбында, әсіресе катод айналасында кедергі артуы басталады. Катодты кеңістік айналасында тез арада (0,1 мкс) жоғары электрлік беріктілікке ие болады. Бірақ біруақытта ажыраған түйіспелерде синусойдалы кернеу қайтадан орнына келеді. Доғаның қайта пайда болуы немесе толық сөнуі доғалы аралықта қарама қарсы процестердің даму жылдамдығынан тәуелді, яғни деионизация жылдамдығына немесе кернеудің қалпы келу жылдамдығына ие болады.  tВП уақытында (сурет 7.3, б) доғалық аралықта болатын, процестерге тәуелді доғаның қайта қызуы жағдайы   2, в және г суретінде көрсетілген, мұнда А және К түйіспелердің ажырауы; 1 – доғалық аралықтың электр беріктілігінің қисық өсімі; 2 – қорек көзінен келетін, А және К түйіспедегі қалпына келтірілген кернеу синусойдасы; UЗ – түйіспелер және доғалық аралықтың деионизация дәрежесі арақашықтығына тәуелді доғаның қызуы үшін қажет, кернеу. 7.3 суретінде қайта қалпына келген кернеу электр беріктіліктен жылдам өсуін көреміз; 1 және 2 қисығы қиылысады, яғни доғалық аралық қиылысады және доға қайтадан пайда болады. Доғалық аралықта кернеу қайтадан ер тоқым пішінінде өзгереді, доғаның қызу ұзақтылығы тағы да бір жарты кезеңге артады. 7.3 суретінде электр беріктіліктің қисығы 1 қисық 2 биік болады, осы қисықтар қиылыспайды, доғалық аралық не пробирается, себебі қалпы келген кернеу UВ қызу кернеуінен UЗ аз және доға толығымен сөнеді.    

Бақылау сұрақтары:

  1.  Электр доғасы қайда және қалай пайда болады?
  2.  Доға пайда болған кезде қандай екі процестер жүреді?


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

83011. Тестування і ремонт струменевих багатофункціональних пристроїв. Методи вимірювання опору, ємності, індуктивності, добротності 172.15 KB
  В даній курсовій роботі ми розглянемо основні види струменевих пристроїв,їхні характеристики, основні несправності, та методи їх усунення. Також розглянемо тему: Методи вимірювання опору,за допомогою мостів Вінтстона, метод вимірювання ємності, за допомогою фарадметру, а також і методи вимірювання індуктивності і добротності.
83012. Програмне забезпечення операційної системи Android 2.22 MB
  Android має досить простий і інтуїтивно зрозумілий інтерфейс. Всі потрібні програми розміщуються одночасно на головному екрані і в меню апарату, яке викликається натисканням на центральну сенсорну клавішу або відповідну кнопку на екрані. Всі налаштування розташовуються в секції «Налаштування», а кожна дія користувача пояснюється коментарями і підказками при першому запуску смартфону.
83013. Створення база даних в СУБД InterBase 208.5 KB
  Також у InterBase реалізований механізм блокування на рівні запису. Це значить, що сервер блокує тільки ті записи, що реально були змінені користувачем, і не блокує всю сторінку даних цілком. Ця особливість знижує імовірність конфліктів при багатокористувацькому режимі роботи.
83015. Кожухотрубний теплообмінник 1.39 MB
  Схема теплообмінного апарата та її опис Кожухотрубні теплообмінники через простоту конструкції та надійність є на сьогоднішній день найпоширенішими апаратами серед рекуперативних теплообмінників що використовуються у промисловості.
83016. Технология продукции и организация ресторанного дела 230 KB
  Курсовая работа - самостоятельная разработка конкретной темы с элементами научного анализа, отражающая приобретенные студентом теоретические знания и практические навыки, умение работать с литературой, анализировать источники, делать обстоятельные и обоснованные выводы.
83017. ОРГАНІЗАЦІЯ ВИКОНАННЯ ВАНТАЖНИХ ОПЕРАЦІЙ НА МІСЦЯХ ЗАГАЛЬНОГО ТА НЕЗАГАЛЬНОГО КОРИСТУВАННЯ 1.49 MB
  У залежності від обсягу та характеру роботи, яка виконується на МЗК ВР, передбачені: криті та відкриті склади і платформи, площадки для контейнерів, великовагових та інших вантажів, підвищена колія, пристрої для перевантаження з вагонів безпосередньо на автотранспорт або через склад...
83018. Лікувальні можливості Трускавця і Східниці 396.5 KB
  У Трускавці успішно лікуються наступні захворювання: Урологічна патологія: хронічні запальні захворювання нирок та сечовивідних шляхів хронічний пієлонефрит та цистит в період клініко-амбулаторної ремісії без ознак вираженої ниркової недостатності і артеріальної гіпертензії...
83019. Дослідження поняття та видів джерел Фінансового права України 117 KB
  Таким чином під джерелами фінансового права України розуміється зовнішня форма виразу фінансовоправових норм які видає держава її органи та органи місцевого самоврядування або органи що визнані державою і представляють фінансові інтереси суспільства чи окремих категорій громадян.