89003

Электрондық оқытудың тұжырымдамасы: қазақстандық көзқарас

Книга

Педагогика и дидактика

Әлемдік қоғам өзінің эволюциялық дамуының жаңа фазасына – ақпараттық қатынастық технологиялардың (АҚТ-дың) адамның тіршілік іс-әрекетінің барлық саласына қарқынды енуімен сипатталатын ақпараттық қоғам фазасына кірді, ал ақпараттық ресурстар заттық пен энергетикалық ресурстарға қарағанда кем емес маңызды рөл атқаратын болды.

Казахский

2015-05-07

1.19 MB

5 чел.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

«Ұлттық ақпараттандыру орталығы» АҚ

 

Электрондық оқытудың тұжырымдамасы:

қазақстандық көзқарас 


Алматы, 2011

Баспаға Ұлттық ақпараттандыру орталығының

Ғылыми кеңесі ұсынған

Сынпікір айтушылар:

Р.К.Бекмағамбетова, педагогика ғылымдарының докторы, профессор

С.Т.Мухамбетжанова, педагогика ғылымдарының докторы, доцент

Электрондық оқытудың тұжырымдамасы: қазақстандық көзқарас – Алматы: «ҰАО» АҚ, 2011. – 87 б.

Осы тұжырымдама «Білім беру жүйесін әдіснамалық жасақтау» - «Білім беруді ақпараттандыру саласындағы оқу-әдістемелік құралдарды дайындау бойынша қызметтер» 008 бағдарламасы бойынша ҚР БжҒМ-нің мемлекеттік тапсырысына сәйкес дайындалынған.

Тұжырымдамада ақпараттық қоғам жағдайындағы оқыту парадигмасының өзгеру факторлары сипатталады, электрондық оқытудың шетелдік тәжірибесі қарастырылады, электрондық оқытуға қазақстандық көзқарастың негізгі қағидалары және электрондық оқулықтар мен цифрлық білімдік ресурстардың негізінде электрондық оқытудың педагогикалық технологиясы ұсынылады.  

Мазмұны

Кіріспе …………………………………………………………………......

Ақпараттық қоғам жағдайындағы оқыту парадигмасының өзгеру факторлары ……………………………………………..............................

Электрондық оқытудың шетелдік тәжірибесі ………………………......

Қазақстандағы жалпы орта білім беруді ақпараттандыру ………..........

ҚР-ндағы Білім беруді дамытудың Мемлекеттік бағдарламасының басым бағыты ретінде электрондық оқытудың жүйесі (е-learning) .......

Электрондық оқытудың маңызы ...............................................................

Электрондық оқытудың контенттік жасақтамасы ....……………...........

Пайдаланылған әдебиеттер……………………………………………….

Кіріспе

Әлемдік қоғам өзінің эволюциялық дамуының жаңа фазасына – ақпараттық қатынастық технологиялардың (АҚТ-дың) адамның тіршілік іс-әрекетінің барлық саласына қарқынды енуімен сипатталатын ақпараттық қоғам фазасына кірді,  ал ақпараттық ресурстар заттық пен энергетикалық ресурстарға қарағанда кем емес маңызды рөл атқаратын болды.

Әлемдік қоғамдастыққа және сәйкес түрде ғаламдық ашық ақпарқатынастық кеңістікке  кірігу – әрбір ел үшін өте маңызды дүние. Сондықтан жаңа технологиялар мен мектеп бір бірінен бөлінбейтін болуы тиіс, өйткені барлық жоғары технологиялар: био-, нано- мен ақпар- және т.б. технологиялар берілетін жүйелі білімдерге негізделгендіктен, мектеп болашақ қоғам үшін кадрлар «инкубаторы», ал оларды дайындау мен дамыту АҚТ-мен үзіліссіз байланысты болып саналады.  

Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтің Жарлығымен 2010 ж. 1-ақпанында  бекітілген Қазақстан Республикасын 2020 жылға дейін дамытудың стратегиялық жоспарында барлық білім беру жүйесін одан әрі ақпараттандыру мен электрондық оқытуды жаппай енгізу бағдары анықталған болатын. 2011-2020 жж. Білім беруді дамытудың Мемлекеттік бағдарламасында адамзаттық ресурстардың әлуетін арттыру мақсатында білім беруді түбегейлі жаңартудың басым бағыты болып электрондық оқыту аталған. Электрондық оқытуды 2015 жылға дейін республика мектептерінің 50%-ына, ал 2020 жылға дейін 90%-ына енгізу жоспарланды.

ЮНЕСКО ұлттық жүйелерді жаңарту мен дамытуда незізгі рөлді электрондық оқытуға (e-learning) береді. Білім беру дағдарысының салдарын төмендету үшін, білім алушыларды білім берудің жаңа мәнеріне бағдарлау үшін және бүкіл ғұмыр бойы одан әрі оқыту үшін олардың біліктері мен машықтарын дамытатын e-learning технологиясы ең тиімді ретінде анықталды. Дамыған елдерде (Филляндия, Норвегия, Сингапур және т.б.) е- learning-ті инновациялық іс-әрекеттің машықтарын дамытуға көмектесетін негізгі әдіс ретінде мемлекеттік деңгейде қарастырады.  

Сонымен бірге, жалпы білімдік мектептегі электрондық оқытудың теориясы мен практикасында шешілмеген бірқатар өзекті мәселелер қалып отыр. Біртұтас, жалпы қабылданған, тұрақталған ұғымдық-санаттық аппарат жоқ, электрондық оқыту, ақпараттық білімдік орта және т.б. ұғымдардың анықтамаларында бірлік жоқ, электрондық білімдік өнімдердің көптеген топтамалары байқалады.

Электрондық оқытудың педагогикалық әдіснамасын дайындау мәселесі ашық қалып отыр. Электрондық оқыту көп жағдайда ересектерді оқытудың қағидалары мен заңдылықтарына сүйенетін жоғары және қосымша кәсіптік білім беру үшін толығымен жарамды электрондық веб-технология негізінде  оқыту секілді ұстанымға бағытталған. Ал сол уақытта жалпыбілімдік мектепте оқыту процесі балалардың жас ерекшеліктеріне байланысты өз заңдылықтарымен және қағидаларымен ерекшеленеді. Сондықтан электрондық оқытуды жүзеге асырудың шынайы жолын анықтау және оның тұжырымдамасын дайындау қажет.

ХХІ ғасырда білім беруді дамытудың стратегиясы, ашық ақпараттық білімдік кеңістіктегі ұшқыр ақпарқатынастықтың өзараәрекеттестігі негізінде, қағидасы «ғұмыр бойы оқу» болуы тиіс, мектеп бітірушілерді дайындауға бағдарланған болуға тиіс. Мектеп қабырғасында оларды дайындаудың тұғыры, заңды объективтік процесс ретінде, оқытудың жаңа ақпарқатынастық парадигмасы болып саналады. Оқытудың жаңа парадигмасына өту механизмі, оқытудың тиімдігін түбегейлі арттыру мен жаппай сапалы білім беруді қамтамасыз ететін, педагогикалық пен ақпараттық қатынастық технологиялардың кірігуі негізіндегі электрондық оқыту екендігін біз көріп отырмыз.

Электрондық оқытудың арқасында, бірінші кезекте, әрине, оқып үйренетін пән бойынша білімдер мен біліктіліктерді, тағы да ақпаратты іздестіру, сұрыптау, талдау сияқты әмбебап амалдарды, алынған ақпаратты пайдалану мен ұсынуды меңгеру, сондай-ақ ақпараттық қоғамда тұлғаның  толық құнды өмірі мен іс-әрекетіне қажетті, ақпараттық мәдениеттің бөлігі болып саналатын, ақпарқатынастық өзараәрекеттестіктің нақты тұрмыстық міндеттерін, тәсілдерін шешу үшін дәстүрлі оқу процесін оқушылардың танымдық іс-әрекетіне түрлендіру болады.

Ақпараттық қоғам жағдайындағы оқыту

парадигмасының өзгеру факторлары

Ғылымда тұжырымдама деп «қандайда бір құбылыстарды түсінудің, түсіндірудің белгілі бір тәсілі, негізгі көз қарас, оларды түсіндіру үшін жетекші идея; іс-әрекеттің алуан түрлерінің жетекші ой желісі, сындарлы қағидасы» [90]; «көзқарастар жүйесі, құбылыстарды, процестерді солай немесе басқаша түсіну» [91] және т.б. түсініледі.

Бұл ұғымды біз зерттелетін процестер мен құбылыстарға белгілі бір көзқарас, қарастырылатын мәселені шешуге белгілі бір амал ретінде түсіндіреміз.

Парадигма — бұл ғылыми міндеттерді шешу үлгісі ретінде қабылданған және ғылыми қоғамдастың барлық мүшелері бөлісетін теориялық, әдіснамалық және аксиомалық тағайындаулар жүйесі. «Парадигма» сөзі гректің paradeigma — өнеге, үлгі сөзінен шығады. Үлкен энциклопедиялық сөздіктің анықтамасы бойынша, бұл алғашқы тұжырымдық схема, мәселелердің қойылыс моделі мен олардың шешімі, ғылыми қоғамдастықтағы белгілі бір тарихи кезең ағымындағы үстем болатын  зерттеу әдістері [12].

Философиялық әдебиетте парадигма «...ғылыми қоғамдастыққа белгілі бір уақыт ағымында қойылған мәселелердің моделін және олардың шешімдерін беретін, көпшілік ғалымдар мойындаған ғылыми жетістіктер [49] ретінде; ғылыми қоғамдастықтың кәсіптік қатынастарының салыстырмалы толықтығын және кәсіптік пікірлердің салыстырмалы пайымдауларын қамтамасыз ете отырып, біртұтас бүтінді құрайтын және біртұтас бүтін ретінде қызмет ететін тегі әр түрлі ретке келтірілген құрамдас бөліктердің «пәндік матрицасы» ретінде [37] анықталады.

Ғылымда парадигма тұжырымдамалық (құндылық бағдарланған), теориялық-әліснамалық және технологиялық міндетті орындайды. Бұл негізді қалайтын ғылыми теорияларды кіріктіретін, әлемнің құрылысын, ол туралы жаңа білімдер мен ғылыми қоғамдастықтың басым құндылық бағдарын іздестіру тәсілдерін түсіндіретін сондай әдіснамалық құрылым (Е. В. Бондаревская [13]).

Ал білімдік парадигма – бұл мектептегі жай ғана меншікті оқыту әдісі ғана емес, ол адамның өмірлік іс-ірекетінің сол немесе басқа кезеңінде үстемдік ететін және кейбір базалық қағидаларға негізделген шындық пен ойлаудың типі (С. А. Смирнов [72]). Білім беру парадигмасы, оқыту парадигмасы – бұл білім берудің барлық жүйесі ретінде де, жеке алынған сабақтың режиссурасы ретінде де бағыттылықты анықтайтын сол философия, сол әдіснама.  

Білім берудің парадигмасын іздестіру қоғамның өз дамуының жоғарырақ сатысына өтудегі білім беру жүйесінің реакциясы ретінде қарастырылады. Оны алмастырудың үлкен мәні бар, өйткені білім беруді одан әрі дамытуға жол ашады. Сондықтан қоғамның жаңа шақыруына жауап беретін жаңа парадигманы іздестіруге ұмтылу педагогика ғылымында жеткілікті тұрақты түрде қөрініс табады. Өткен ғасырда осындай рекция болды, мәселен, шетелде бірлестік-рефлекторлық, бихевиористік және іс-әрекеттік ілім теориясы [108, 109], «мектептер-фабрикалар» мен «мектептер-отбасылар» [40], кеңестік педагогикада – тұлғалық бағдарланған көзқарастағы ынтымақтастықтар педагогикасын дайындау (Ш. А. Амонашвили [3, 4] және т.б.).  

Қазіргі заманғы ғалымдар да білім берудің жаңа парадигмасын іздестіруде. Әлдеқашан бірнеше ондаған жыл бойы зерттеушілер өркениетті дамудың постиндустриалдық векторына білімдік жүйелердің даму деңгейінің    парапар еместігін атап келеді (К. К. Колин [43]). Үнді ғалымы К. Синкхтің сөзі бойынша білім берудің ұлттық жүйесі ондаған жылдарға ескірді, олардың негізінде ядролық пен ауқымды ойлау, өмір сүруі өткен ортодоксальдық көзқарас пен ескірген бағдар жатыр, және олардың адамзаттың әл-ауқаты мен өмір сүруі үшін қазір керек болатын жаңа парадигманы ұсына алатын жайы жоқ [69,  248 б.]. Өткен ғасырдың аяғында ЮНЕСКО ұсынған ХХІ ғасыр үшін білім беру бойынша Халықаралық комиссияның баяндамасында білім беру жүйесі, ең алдымен мектеп жүйесі «бір орнында қалғанын, және тұтастай өткеннің астында көміліп қалғанын; сонымен мектеп оқушылары мен студенттердің зерігуін тудыра отырып, ескірген білімдерді беру үшін ескірген әдістер қолданылатынын, тіпті оқуға жиіркеніш тудыратынын атап өтті» [сонда, 111 б.].

Парадигманың тұжырымдық, құндылық-бағдарлық міндетінің көзқарасы тұрғысынан ғылымда тұтастай осы уақытта және жақын болашақта қалыптасқан білім жүйесінің көмегімен осы қоғам, ел, мемлекет қол жеткізуғе тырысатын, саналы түрде межеленген нәтиже ретінде қарастырылатын білімдік мақсаттарды қайта қарастыруы қажет. Егерде білім берудің ескі парадигмасының мәні «Білім беру – бүкіл ғұмырға» ұранында айтылса, ал жаңа парадигма – бұл өз тегінде жетекші қағидалары ЮНЕСКОда жарияланған қағидалар болып саналатын, болашақ үшін білім беру стратегиясы: әлемдегі ең озық идеялар мен білімдерді қабылдауға және жүзеге асыруға қабілетті ғаламшарлық ойлауы бар әлемнің азаматтарын тәрбиелеуді қамтамасыз ететін «Білім беру бүкіл ғұмыр бойы» — «Life Long Learning (LLL)» және «Білім беру барлығы үшін» стратегиясы.

Қазіргі заманның мұқтаждығына жауап беретін білім берудің мақсаттары ЮНЕСКОда «Білім беру барлығы үшін» қозғалысының «Төрт бағаны» ретінде сипатталған, атап айтқанда: өмір сүруді үйрену; тани білуді үйрену; істей білуді үйрену; қатар өмір сүруді үйрену.  

Білім беру парадигмасының технологиялық міндеті «оқыту парадигмасы» сияқты ұғыммен қабысқан. Әрине, оқыту парадигмасын таңдау сондай-ақ қоғамның әлеуметтік тапсырысына байланысты болады, ол өзгеретін педагогикалық мақсатты ұйғарымға жауап беруі, тұлғаның дамуына қоғамдық сұраныстың сипатындағы шынайы өзгерістерді ескеруі және белгілі бір әдіснамалық амалдарға негізделуі тиіс. Былайша айтқанша, парадигма, барлық мектеп үшін маңызды, жай бір ғана сұраққа жауап беру үшін қажет: оқушыларды оқыту керек пе, немесе ол оқып үйренуі керек пе?

Ғылым мен мектептік білім берудің дамуының көптеген ғасыры ішінде индустриальдық қоғам педагогикасында қазіргі дәстүрлі деп аталатын оқыту парадигмасы қалыптасты (Е. А. Сорокоумова [92], В. Д. Шадриков [104] және б.).

Бұл парадигма білімнің құндылығына бағдарланған. Оның әдіснамасы өзара байланыс жүйесінің қатарласуына әкелетін ғылыми жаңашылдық логикасына сәйкес келеді: мұғалім – жетекші, оқушы – жетекке еретін, оқу процесі – педагогикалық түрде оқушыға объектілік рөл берілетін, білместіктен білуге қарай оның басқарылатын қозғалысы. Осы кезде баланың өзінің тұлғалық мүмкіндіктері, тілектері, мұқтаждықтары, ережедегідей ескерілмейді. Мұндай жүйе білімдерді тарату қағидасын іске асырады: дәстүрлі жағдайда оқыту процесі адамзат тарихындағы ғылыми, мәдени, техникалық, тарихи, әлеуметтік білімдердің, тәжірибелердің және т.б. барлық жинақталғанынан балаға барынша мүмкін мөлшерін беруді қарастырады.    Мұғалім негізгі білім беру мазмұнының жалғыз ғана көзі бола отырып, осы білімдерді (оқулықта не баяндалса, соны қайталай және одан сырт ауытқымастан) қалайда таратады, ал оқушы, бірінші кезекте, тұлғаның репродуктивтік қабілетін дамытуға әкелетін ол мазмұнды жаңғыртады. Осыдан және педагог оқушыларды білімге «тартатын», ал оқушы білімдер, біліктер, машықтар жинақталатын өзіндік «жинақ» рөлінде қарастырылатын білімдік процестің сол бағдары қалыптасады.

В. Д. Шадриков атап өткендей, мұндай көзқараста мектеп оқушысы болмай қоймайтын енжар тыңдаушының, бақылаушының рөлін атқарады, мінез-құлыққа білімнің рөлі мен әлеуметтік талаптарды абсолюттейді және гиперболиттейді. Осындай парадигмаға жауап беретін мұғалімнің іс-әрекеті тәрбиелеуге, талап қоюшылыққа, білім беруге, бұйрық беруге, мәжбүр етуге, күнделікті тапсырмалар беруге және оларды бақылауға бағдарланған, ал оқушы білімдердің алдында екінші қатарға шегінеді [104].

2003 жылы Әлемдік банк сарапшыларының Еуропада және Орталық Азияда жүргізген «Өтпелі экономикасы бар елдердегі білім беру, дамыту міндеттері» салыстырмалы зерттеулерінің нәтижесі бойынша білімдік жүйенің көп жағдайда бұрынғыша нақты ақпаратты еске сақтауға және тәсілдердің белгілі бір қатарын жаттап алуға бағдарланғанын көрсетті.  Бұрынғы кеңестер республикасының студенттері «білім» мен «түсіну» критерийлері бойынша өте жоғары нәтижелерді (9-10 балл), ал «білімдерді практикада қолдану», «талдау», «жинақтау», «бағалау» бойынша өте төмен баллдарды (1-2 балл) көрсетті. Ал дамыған батыс елдерінің студенттері керісінше талдау, жинақтау машықтары бойынша дамудың жоғары дәрежесін, «білім» көрсеткішінің салыстырмалы түрде жоғары емес деңгейі кезінде де шешім қабылдау біліктері бойынша жоғары деңгейді  демонстрациялады [68].

Ал біздің мектеп оқушыларымен және студенттерімен жұмыс істеудің шынайы тәжірибесі, олар ақпаратпен жұмыс істеу кезінде қиындықтарды бастан кешіретінін көрсетті. Бұл мектеп оқушылары схема бойынша жұмыс істеуге әдеттенгендіктен болады: келесі сабаққа нақты параграфты оқып келу және механикалық түрде қайталап айтып беру немесе есепті шығару, әлбетте шешім бір мәнді болуы тиіс болды. Ал өзіне керекті материалды қалай табу, қажетті ақпаратты қалай таңдап алу мен құрылымдау, осының негізінде қандайда бір өзінің креативтік өнімің қалай дайындау керектігін біздің мектеп оқушылары білмейді және осыны істей алмайды.    

Жаңа парадигманың қажеттілігіне байланысты факторлар қоғамның жаңа өркениетті кезеңіне өтуге байланысты білім берудің мақсаттарындағы, міндеттеріндегі, мазмұндарындағы және сипаттарындағы өзгерістер болып саналады. Қоғамдық құрылыстың жаңа типі – қоғамдық өмірдің барлық саласына ақпараттық қатынастық технологияларды кешенді ендірумен байланысты ауқымды әлеуметтік-экономикалық өзгерістермен сипатталатын ақпараттық қоғам қалыптасады [2, 9, 42, 43, 57, 80 т.б.].

Ақпарат пен қатынасты ұсынудың цифрлық технологиясы әрбір адамның өміріне дәлме дәл жөргектен, тіпті одан да ерте, екпіндете кіреді, бір жағынан қазіргі заманғы баланың тұлғалығының дамуына және оның қоршаған әлемді түйсінуіне белгілі бір із қалдырады, екінші жағынан  мектептік білім жүйесіне белгілі бір талапты қалыптастырады. Өткен 5-10 жылда мектепке келген балалар елеулі түрде өзгерді. Ата-аналар мен педагогтарға қарағанда елеулі жақсы бағдар жасай білетін цифрлық ойындар, плеерлер, смартфондар, ықшам компьютерлер бүгінгі таңда балалар өмірінің маңызды бөлігі болып саналады. Сондықтан мектепке келе салып, балалар «... өздерінің алдында тақта мен бордан басқа ештеңе көре алмастан, көңілі қалатын болады. Ал мұғалімнен бүгінгі таңда баланы еліктіру, оның «білім алауын» жағу, оған таным қуанышын ашу үшін бұрынғыға қарағанда елеулі үлкен күш талап етіледі» [Е. А. Набиев, 61].

Ғалымдар қазіргі қоғамды сондай-ақ білімге негізделген қоғам («knowledgebased society) деп атайды, сондықтан қоғамдық ілгерілеу адамзаттық білімдерді алу мен пайдалану мақсатымен ақпаратты табу, өндіру, өңдеу, түрлендіру, тарату және пайдалану мүмкіндіктеріне негізделген. Қатынас пен ақпарат мәселесі бойынша Юнеско директорының орынбасары А. В. Хан «білімдер қоғамы» мен «ақпараттық қоғам» ұғымдары өзара бірін бірі толықтырушы болып саналатынын айрықша атап көрсетеді. Оның пікірі бойынша, ақпараттық қоғам білімдер қоғамының қызметтік блогы болып саналады: Ақпараттық қоғамның тұжырымдамасы «технологиялық инновациялар» идеясымен байланысты болады, ол кезде білімдер қоғамы ұғым ретінде түрленулердің әлеуметтік, мәдени, экономикалық, саяси және экономикалық құқықтық жай-жапсарларын, сондай-ақ дамумен байланысты болашаққа пікір еркінділігі көзқарасын қамтиды. «Менің көзқарасым тұрғысынан, «білімдер қоғамы» тұжырымдамасы болып жатқан өзгерістердің күрделігі мен динамикасын жақсы бейнелейтіндіктен «ақпараттық қоғам» тұжырымдамасынан беделділеу» [63]  дейді.

Білім алатын қоғамда құндылық білімдерді игеру процесінің өзі болып табылады (А. А. Кочетова [46]), ал әрбір адамның аман-саулығы АҚТ негізінде ақпаратқа қатынас құруымен және онымен жұмыс істеу біліктілігімен анықталады.  

Ақпараттық қоғамның маңызды сипаттамаларының бірі сондай-ақ жалтақтамастан ғылыми-техникалық ақпаратты қарқынды жаңарту болады –өндірістік те, әлеуметтік те технологиялардың жаңару циклы, буындар алмасуының ырғағынан оза отырып, 6-8 жылды құрайды, бірақ рет және бүкіл ғұмырға білім беру мүмкін еместігіне әкеледі (А. Ю. Единак [31]). Бұл,  демек, АҚТ-дың техникалық дамуы соншалықты динамикалық түрде болады, ақпараттың ескіруі мен жаңаруы орта мектепте оқытудың аяқталғанына қарағанда елеулі тезірек болатындықтан, бүгінгі мектеп оқушыларының болашақ өміріне қандай білімдер мен біліктер керек болатынын алдын ала болжау қиын.  

Бүгінгі таңда мектеп қабырғасынан шығатын қазіргі заманғы буын бұрынғыдай бүкіл еңбек іс-әрекетінің ағымында өзіне бар болғаны бір кәсіпті иелік етуге мүмкіндік бермейді. Болашақ әркімнен жан-жақты болу дайындығын және ғұмыр бойы оқуды жалғастыруды талап етеді. Адамдардан, ағылшын мәтелінде айтылғандай, «to think globally and act locally» ауқымды түрде ойлау мен жеткілікті әрекет етуді талап ететін болады. Болашақ маманның тұлғалығын қалыптастыру үздіксіз білім беруді, кәсіптік іс-әрекеттің білімдерін, мазмұны мен құрылымын тұрақты дамытуды қамтамасыз ететін процесс болуы тиіс [62].

Кез келген еңбек іс-әрекеті түрінің сипаты мен мазмұнынындағы тұрақты өзгерістер, мектептік оқытудың тетіктері мен мазмұнын қайта қарау қажеттілігіне байланысты біздің кезеңнің бөлінбес сипаттамасы болды. Жалғыз амал мектеп бітірушілердің жаңаны өздері игеру қабілетін қамтамасыз етуден тұрады. Бастысы, мектепте біз неге үйретуге тиіспіз – бұл ойлау, салыстыру, талдау, сұрақтар қою қабілеттілігіне [20]; болмысты түрлендіру тәсілдерін игеруге және өзіндік білім алудың құралдары мен әдістеріне, үйрену біліктілігіне ие болуға адамзаттың өткендегі тәжірибесінің тек үлгілерін ғана жаңғыртумен, оқу тәрбие процесін қайта бағдарлау қажет [11].

Ю. Н. Афанасьев, білім беру, ең алдымен, нақтының барлық көріністерін тұлғаның өзіндік ұғыну қабілеттілігін қалыптастыруға бейімделген, өмірдің өзіндік  мәнін түсіну үшін барлық оқушыларға мүмкін болғанша үлкен мүмкіндікті беру қажет деп есептейді. Сол кезде осы ойды тек жариялап қана қоймай, осының мәнін түсіну үшін құрал ұсыну қажет.  Мәнісі бойынша, барлық осы үрдістердің әрекеті мектептегі оқыту парадигмасының алмасуын да, оқытудың репродуктивтік әдістердің басым болуынан және оқушының селқос рөлінен де бас тартуды талап етеді. Сусыз жүзуді үйренуге болмайтындай, ақпараттық қатынастық өрістен, ақпараттық білімдік ортадан тыс тұрып, ақпаратпен және оның ағымдарымен жұмыс істеуді үйренуге болмайды [6].

Интернеттің дамуының арқасында, қазіргі қоғам «қатынастардың саны мен сапасы үздіксіз өсіп отыратын, олардың кезектесуі тоқтаусыз үдеп отыратын, барлық көптеген адамдар қатынастық процеске тартылатын, жеке қатынастардың арасындағы өзара байланыс барған сайын кеңейе беретін, желісі ауқымды мөлшерге жететін қашықтықтан әрекет ететін қатынастар өсе беретін «бір кішкене ауыл» болады. Қатынастардың өсуі адамдарды бұрынғы шектеулерден, әлеуметтік бақылау жүйелерінен және мәжбүрлеуден босататын жаңа мүмкіндіктерді ашады» [84]. Бұл шекараның ашықтығына, бір елде өмір сүре отырып – еңбек, білім беру нарығының кеңеюіне әкеледі, басқа елде оқуға немесе жұмыс істеуге болады. Осыған өсіп келе жатқан буынды тағы да мектепте дайындау қажет.

АҚТ-дың негізінде оқытуды технологияландыру мәселелеріне арналған оқытудың жаңа парадигмасының әдіснамалық негізін дайындау көптеген халықаралық ғылыми-практикалық алқалы жиындардың көру өрісінде жатыр. Тунисте 2005 жылы ұлттық мақсаттарда АҚТ-ды пайдалану саласында, оның ішінде білім беру сапасына қойылатын жоғары талаптарды анықтаған  ұсыныстарды белгілеген, ақпараттық қоғамды құру мәселеріне арналған әлемдік саммит (World Summit on the Information Society) болды.

«Сегіздер тобы», Бразилия, Үндістан, Қытай, Мексика, Оңтүстік Африка мемлекеттері-қатысушылары басшыларының, ТМД мемлекеттері басшылары Кеңесінің Төрағасының, Африкалық Одақтың төрағасының және «ХХІ ғасырдағы инновациялық қоғамдар үшін білім беру» халықаралық ұйымдары жетекшілерінің Біріккен мәлімдемесінде айтылғандай: ««Сегіздер тобы» ауқымды ақпараттық қоғамының Окинав хартиясының және Тунистегі Бүкіләлемдік саммиттің қорытындысы бойынша ақпараттық қоғам туралы Мәлімдемесіне сәйкес біз білім беруде АҚТ-ды аса тиімді пайдалану міндеттемемізді қайтадан бекітеміз. АҚТ жоғары технологиялық экономиканың білімдік мұқтаждықтарын қанағаттандыну ісінде шешуші рөл атқарады. Қол жетерлік білімдік ресурстар – тым әділетті және тиімді ауқымды ақпараттық ортаны құрудың маңызды құралы».

Сөз барған сайын жиірек АҚТ-ға негізделген жаңа білімдік парадигма туралы айтылады. Сөз бойынша, білім беруді ақпараттандырумен байланысты оқу ісінің мазмұнындағы, әдістері мен ұйымдастыру формаларындағы өзгерістер – жеке педагогтардың ойдан шығарғаны емес, ақпараттық қоғамның қалыптасуы тудырған экономиканы ауқымдандыруға, тұлғаға қойылатын талаптардың артуына және өмір сүрудің күрделенуіне мектептің мәжбүрленген жауабы [А.В. Уваров,  97].

Біз ақпараттық қатынастық технологиялар негізінде ара қашықтықтан өзараәрекеттестікке және кәсіптік ынтымақтастыққа қабілетті ғаламшарлық ойлауы бар адамдардың жаңа түрленуін қалыптастыруға бағытталған, философиясы ақпарқатынастық өзараәрекеттестігі болып саналатын, білімдік процес субъектілерін оқытудың ақпарқатынастық парадигмасы туралы мәлімдеу қажет деп есептейміз [Г.К. Нургалиева, Е.В. Артыкбаева, 65].

АҚТ-дың қабілеттілігі оқу процесінің ақпараттық кеңістігін елеулі кеңітеді және оңтайландырады, оқытудың вербаллдық-сөздік әдістерінен білім алушылардың өзіндік жұмыс қорларын кеңінен пайдаланып, ғылыми ізденіс, мәселелік элементтерді енгізе отырып, тұлғалық іс-әрекетке өтуді жүзеге асыратыны туралы Б. Баймухановтың, Е. Ы. Бидайбековтың, Я. А. Ваграменконың, Б. С. Гершунскийдің С. Г. Григорьевтің, В. В. Гриншкуннің, Н. А. Завалконың, В. А. Кайминнің, Ж. А. Караевтың, В. С. Киселевтің, М. П. Лапчиктің, А. В. Осиннің, С. Паперттің, Е. С. Полаттың, И. В. Роберттің, А. Л. Семеновтың, А. Н. Тихоновтың, С. А. Христочевскийдің және басқа зерттеушілердің жұмыстарында атап өтіледі.

Ақпараттық-қатынастық технологиялар деп ақпаратты пайдаланушылардың мүдделері үшін оны жинау, өңдеу, сақтау, тарату, бейнелеу және пайдалану мақсатымен ұштасқан әдістердің, өндірістік процестердің және бағдарламалық техникалық құралдардың жиынтығы түсініледі [83].

Оқытудың ақпарқатынастық парадигмасы, шүбәсіз, білім беру мазмұны үшін жаңа талаптарды анықтайды. Білім беру мазмұны ғылыми білімдердің, практикалық біліктер мен машықтардың, сондай-ақ әлемдік көзқарас пен адамгершілік-эстетикалық идеялардың, оқыту процесінде меңгеруге қажетті әлеуметтік, танымдық және шығармашылық тәжірибенің жүйесі болып табылады [17].

Білім беру мазмұнын (ұсыну формаларын) тасымалдаушылар болып оқу жоспары, оқулықтар, әдістемелік құралдар, жеке оқу пәнін сипаттайтын құжат ретінде оқу бағдарламасы саналады.

Білім беруді ақпараттандыру жағдайында білім беру көздері, АҚТ-ды пайдалану есебінен, тек өз түрін ғана емес, маңызын да елеулі өзгертеді, осы көздердің  бірқатары және ақпараттың көлемі іс жүзінде шектелмейтін болады: СD, DVD-де де, сондай-ақ Интернетте де таратылатын  цифрлық білімдік ресурстардың әр түрлі типтері; ақпараттық білімдік порталдар; бейнеалқалы жиындар және б. Мектеп оқушылары бар уақыттың көпшілігін дәстүрлі оқулықтағы емес, ауқымды желідегі, онлайын кітапханаларындағы керекті ақпаратты іздестіруге жұмсайды.

Мазмұнды іске асыруда іс-әрекеттілік жай-жапсардың маңыздылығы артады, біліктіліктерді қалыптастыру – шынайы жағдайда оқушылардың практикалық есептерді шешу үшін тек оқулық қоршамындағыны ғана емес, игерілгенді қолдану қабілеттілігі [97].

Оқытудың ақпарқатынастық парадимасында басымдылық оқытудың интерактивтік әдістеріне, оқушылардың өзіндік оқу-танымдық іс-әрекеттеріне беріледі. Мұғалім тек ақпаратты тасушы, нормалар мен дәстүрлерді сақтаушы ғана емес, оқушының тұлғалығын қалыптастырушы және дамытушы, оны білімге тарту шамасына тәуелсіз осы тұлғалылықты құрметтейтін болуы тиіс [92].

Ақпарқатынастық парадигма оқушының тұлғалығын және оның дамуын негізге қоятын, оқытуды тұлғалық-бағдарланған ететін, инновациялық оқытуды өзекті етеді.  Инновациялық оқыту деп өнімді шығармашылық іс-әрекет ретінде оқуды құрылымдауға мүмкіндік беретін сол әдістерді және алдымен бірлескен, ал содан кейін өзін-өзі ұйымдастыратын оқу-тәрбие процесінің барлық кезеңдерінде әлеуметтік түрде толық құнды өнім жетістіктерімен байланысты оқытушыларды да, оқушыларды да түсінеді [55, 87].

Сонымен, жалпы білімдік мектептегі барлық оқу процесі – мақсаттан нәтижеге дейін – ақпараттық қатынастық технологиялармен өтетін болуы тиіс. Оқытудың ақпарқатынастық парадигмасына өту ақпараттық қоғамның объективті мұқтаждығы болып саналады. Оқыту парадигмасының өзгерісін детерминациялайтын факторлар:   

өмір сүру мен іс-әрекеттің барлық саласына ақпараттық қатынастық технологиялардың енуі мектеп отырғышынан осы технологияларды иелік ету қажеттілігімен байланысты;

 ақпараттық ағындардың артуы, білімдердің пәлен көлемін еске сақтамау қажеттілігімен байланысты ақпаратты үнемі жаңарту, ақпаратпен жұмыс істеу біліктіліктерін қалыптастыру, «ғұмыр бойы білім алу» қағидасын іске асыру үшін оны іздестіру, іріктеу, өңдеу және т.б.;  

қатынастық құралдар мен тәсілдердің қарқынды дамуы, Интернеттің ауқымды желісінің кеңеюі, мемлекеттер арасында шекарасыз бірыңғай ашық ақпараттық кеңістіктің дамуы, болашақ маманның бәсекелестік қабілетін анықтайтын болатын қоршаған әлеммен ара қашықтықтық ақпарқатынастық өзараәрекеттестікке дайындықты қалыптастыруды детерминациялайтын маңыздылығы және т.б.

болып саналады.

Сонымен оқытудың жаңа парадигмасына өту тетігі электрондық оқыту болып саналады.  

Электрондық оқытудың шетелдік тәжірибесі

ЮНЕСКОНЫҢ «Қоғамдық білімге» деген баяндамасында ұлттық білімдік жүйелерді жаңарту мен дамытуда электрондық оқулыққа (e-Learning) маңызды рөл беріледі. 2008 жылы ЮНЕСКО өткізген білім берудің озат жетекшілерінің Форумында ЮНЕСКОның бас директоры мырза К. Матсуура электрондық оқыту (e-learning) мен ара қашықтықтық оқытуды қазіргі әлемдегі білім беруді дамыту үрдісінің маңыздыларының бірі ретінде бөліп айтты.

Электрондық оқыту динамикалық бәсекеге қабілетті білімге негізделген экономиканы құрудың, бүкіл ғұмыр бойы оқыту кеңістігін және Еуроодақты құрудың  құралы екендігі 2000-2010 жылдарда Лиссабон стратегиясында мойындалды. Осы стратегияның ауқымында Еуропада 2004-2006 жж. (2003) білім беруде АҚТ-ды Кіріктіру бағдарламасы, 2007-2013 жж. (2006) Ғұмыр бойы оқыту бағдарламасы, білім беру саласындағы, ең алдымен, электрондық оқыту бойынша, бар барлық кіріктіретін бағдарламалар қабылданды.

Бүгінгі таңда электрондық оқытуға барлық әлемнің педагогикалық жұршылығының назары ауып отыр. Болашаққа сеніммен қарау болжамы бойынша біртіндеп e-learning-тен «е» әрпі жоғалатын болады, өйткені оқыту үшін электрондық қолдау табиғи, ескермейтіндей және әлбетте өзінен өзі қабылданғандай болады (Woodill [111, 16 б]).

Бірқатар елдерде білім беруді ақпараттандыру бойынша арнайы ұлттық бағдарламалар қабылданды.

Осы процесте топ жарған Сингапурда өмір сүрудің барлық саласына ақпараттандыруды кең ауқымда енгізу 1980 жылдан бастап ең жоғары басымдылық міндеті болды. Комьютерлер мен олар үшін құрамдас бөліктер өндірісін, электрондық және телеқатынастық құралдарды, лазерлік оптиканы, биотехнологияларды енгізе отырып, жоғары технологияларды пайдаланып ғылыми ауқымды салаларды дамытуға болатын тірекке сәйкес Мемлекеттік ұлттық компьютерлендіру комитеті құрылды, «Civil Service Computerization Programme» (1981 г.) Мемлекеттік қызметті компьютерлендіру бағдарламасы, Ақпараттық технологиялар бойынша ұлттық жоспар («National Information Technology Plan» (1986 г.), «АТ 2000 жоспары – Парасатты аралдар»  «IT 2000 – Intelligent Island» (1991 г.), жалпыұлттық кең жолақты желілерді құру жобасы «Singapore ONE -  One Network for Everyone» – «Сингапур 1 – Барлығы үшін Бір Желі» (1996 г.), «ICT-21 Masterplan» бағдарламасы қабылданды.

30 жыл бұрын Сингапурдың білім беру саласында ақпараттандырудың жай-күйі қазіргі Қазақстанда қандай байқалса, шамамен сондай болды: мектептер компьютерлермен жеткілікті мөлшерде жабдықталмады, электрондық оқытуды қолдау үшін мазмұн дайындалмады, ал ең бастысы – мұғалімдердің жаңа технологияларды ендіруге жеткілікті дайындығы байқалмады, олардың көпшілігі компьютерлік сауаттылықтың қажетті деңгейіне ие болмады және сабақтарда техникаларды қолдану алдында психологиялық бөгетті бастан кешірді, әсіресе ерекше аға буын мұғалімдер. Сондықтан мемлекеттік бағдарламаға сәйкес елеулі күш, бірінші кезекте, мұғалімдерді оқытуға және цифрлық білімдік ресурстарды дайындауға бағытталған болатын.  

1997 жылы оқытудың құралдары ретінде компьютерлерді пайдалануды қарастыратын «Білім беруде АТ-ды дамытудың негізгі жоспары» мектептік білім беруді ақпараттандыру бағдарламасы қабылданған болатын. Үкіметтің міндеті мынаған саяды, әрбір оқушы – оның отбасы өзіне компьютер ала ала ма немесе жоқ па – қазіргі заманғы АҚТ-ға қатынас құруы және олардың көмегімен ойлау мен жасап шығаруды үйренуі керек.  

Казір сингапурліктердің өсіп келе жатқан буындарын тәрбиелеу мен білім беру саласында АҚТ кеңінен пайдаланылады. Сингапур Интернетке тегін қатынас құруға барлық қоғамдық орындары жабдықталған әлемдегі бірінші мемлекетке айналды.  Наутбугі немесе Интернетке шыға алатын телефоны бар Сингапурдың әрбір тұрғыны сауда орталықтарында, кітапханаларда, клубтарда, мейманханаларда және мемлекеттік мекемелерде ауқымды желіге әбден тегін қосыла алады. Әрбір мектеп оқушысы тегін электрондық мекен-жай алды, демек бұл оқу материалдары бар мәліметтер базасына қосылу және қарым-қатынас жасау мүмкіндігін білдіреді.

Қазіргі уақытта Сингапурде мектептердің қазіргі заманғы компьютерлік техникамен жабдықталуы екі оқушыға бір компьютер. Компьютерлерден басқа мектептерді АҚТ-дың, әр түрлі пәндерде АҚТ-ды қолдану үшін қағидалы түрде бар болатын, басқа құралдарымен: проекторлармен, цифрлық өлшеуіш құралдарымен және т.б. жабдықтауға үлкен көңіл бөлінеді. Іс жүзінде Сингапурдың барлық мектептерінің цифрлық өлшеуіш аспаптардан «бергіштерден» мәліметтерді компьютерге енгізуге арналған құралдары бар. Мектептердің үштен екісінде виртуальдық зертханалар бар.  

Сингапурдың мектептерді компьютерлендіру дәрежесі оқу процесін АҚТ негізінде құруға мүмкіндік береді, әлбетте компьютер аясы тар мақсат ретінде емес, оқыту құралы ретінде алға шығады. Біз үшін өте маңызды болатыны, мемлекеттік бағдарламаға сәйкес міндетті талап мектептегі оқу бағдарламасының 30%, оның ішінде электрондық оқулықтар мен Интернет ресурстар АҚТ-дың көмегімен игерілуі болып саналады.

Сингапурдың Ұлттық білім беру институтының «Болашақтың мектебі» жобасы мектептік білім беруде электрондық оқытуды енгізудің тиімді жолдарын анықтауға бағытталған. Бұл мектепте оқу процесі дәстүрліден түбегейлі ерекшеленеді, өйткені толығымен АҚТ-ды пайдалануға сүйенеді. Оқушыларда дәстүрлі оқулықтар мен дәптерлер жоқ, олардың орнына – оқытуды басқарудың ортақ жүйесі мен Интернетке сымсыз қатынас құруы бар электрондық планшеттер қолданылады. Мұғалім оқушылардың белсенді іс-әрекетін ұйымдастырушы, оның міндетіне қызықты сұрақтар беру, мектеп оқушылары айналысатын шешімдерді іздестіретін мәселені қою жатады. Тапсырмалар оқушылардың әр түрлі ақпарат көздерімен, оның ішінде және Интернет желісімен, өзіндік жұмыс істеуін ұйымдастыру, ақпаратпен сауатты жұмыс істеу, оның ішінде ана және шет тілдерінде қажетті ақпаратты іздестіру, тұлғалық маңызды ақпаратты іріктеу, оның пайдалылығы мен ақиқаттығын бағалау, оны логикалық өңдеу, пәнге   назарды шоғырландыруға қабілеттілік біліктерін; байланыстық пен тілдік біліктерін дамыту мақсатын көздейді. Егерде тақырыптарды оқып білу кезінде білікті мамандардың бірімен байланыс жасау қажеттілігі бар болса, онда, ол қай елде тұрғанына тәуелсіз түрде, онлайн режімінде желі бойынша оны істеуге болады. Осындай жағдайда мұғалім мен оқушының жұмысы шынайы ынтымақтастыққа артады да бірлескен күш салумен туындаған қиындықтарды жеңуге, пікірлер алмасуға, алынған білімдер мен деректерге сүйене отырып, пайымдауға мүмкіндік береді.

Сонымен, Сингапурдегі электрондық оқыту ақпараттық қатынастық пен педагогикалық технологиялар кірігу жолы бойынша бара жатыр,  ақпараттандыру бағдарламасы техникаларды жеткізу және инфрақұрылымды дамыту шешімдерімен шектелмейді.

Оңтүстік Кореяда басым түрде, атап айтқанда, мектептік білім беруге саятын нәтижелі мемлекеттік саясат жүргізіледі. Экономикалық ынтымақтастық пен даму ұйымының (ЭЫДҰ) мәліметі бойынша Корея үкіметі жылына бір оқушыға шамамен 2000 АҚШ долларын жұмсайды [101].

Кореяда оқу процесіне АҚТ енгізуге ерекше назар аударады. Cyber Home Learning System жобасын жүзеге асыру 1998 жылы басталды, оған 1,1 млрд долларға жуық бюджет қаржысы жұмсалды. Нәтижесінде, Оңтүстік Корея өз мектептерін компьютерлермен және Интернетке қатынас құрумен толық жасақтаған Сингапурден кейінгі әлемдегі екінші мемлекет болды [41]. 2004 жылы қаңтарда электрондық оқытудың индустриясын дамуы туралы заң қабылданған болатын. Қазір Cyber Home Learning System жүйесі бренд болып саналады. Бұл жүйе өзіндік жұмыс кезінде оқушылардың он-лайн Интернет қолдауын қамтамасыз етуге саяды. 2008 жылы жүйеге бүкіл ел бойынша 3 млн-нан аса мектеп оқушылары, сондай-ақ 60 мың сибер-оқытушылар мен тьютерлер қосылған болатын. Күн сайын жүйеде 304 236-ға жуық пайдаланушылар жұмыс істейді. Жүйені пайдаланатын оқушылардың 80,2%-ы оқыту үшін жүйенің пайдасын мойындайды, ал 71,7% -ы мектеп сыныбындағы дәстүрлі оқуға қарағанда жүйе аса пайдалы деп есептейді. Әлеуметтік сауалнама (ақпарат көзі – KERIS, 2007 жыл) мынаны көрсеткен, сұралғандардың 13,3%-ы репетитерлік пен жеке меншік сабақтарды қажет етуді тоқтатқан, 48,4% респонденттер негізгі оқуға қосымша жүйе арқылы оқытуды талап етеді деп есептейді, ал 10%-ы басқа қосымша оқытуды талап етпейді деп есептейді. Бұл жоба, ресми мәліметтер бойынша, мектеп оқушыларының білім деңгейін 40%-ға дейін арттыруға мүмкіндік берді [8]. Бұл жүйенің тиімділігін біз тек кең жолақты арнамен қамтамасыз етілгенімен ғана емес, мектеп оқушылары осы канал бойынша қандай мазмұн алғанымен, осы кезде олар қандай іс-әрекеттерді орындағанымен байланыстырамыз. Біздің көзқарасымызда, мұнда іс-әрекеттің ақсиологиялық әдістерінің орны бар, құндылықтық бағдардың: іздестіру – бағалау – таңдау – проекция тетігі жұмыс істейді.

2011 жылы Оңтүстік Кореяда электрондық оқулықтарға «digital textbooks» толық өтудің 5-жылдық бағдарламасы қабылданды. Болжам жасалатын  инвестицияның сомасы 2 млрд долларды құрайды  (http://ru.euronews.net/2011/07/25/korea-s-digital-schoolbook-drive/).

Малайзияда 1997 жылы Multimedia Super Corridor1 компаниясының жеті стратегиялық жобаларының бірі ретінде смарт-мектептерді ашу бойынша жобаны іске асыру басталған болатын (http://www.mscmalaysia.my/). 1999 жылдан 4 кезеңге ұйғарылған «Смарт-мектептер» (1999-2020 гг.) жобасын іске асыру басталды:

1 кезең – 1999-2005 жж. –  АҚТ-ды пайдаланып мектептік басқару мен сабақ берудің озат практикасы бар модельдік мектеп ретінде «88 смарт-мектеп» пилоттық жобасы, бұл мектептер электрондық оқытудың техникалық және бағдарламалық құралдарымен жабдықталған;  

2 кезең – 2002-2005 жж. –  смарт-мектептер қағидаларын нығайту (пост-пилот);

3 кезең – 2005-2010 жж. – елдің барлық 10000 мектебінің базасында смарт-мектепті құру;

4 кезең – 2010-2020 жж. –  смарт-мектептердің технологияларын тұрақтандыру.

АҚТ-ды енгізудің техникалық қолдауын CCS (Content Creating System), CMS (Content Management System), LMS (Learning Management System), AMS (Authoring Management System), SMS (School Management System), M-learning е-модульдері іске асырады.

Жобаны іске асыру мен енгізу бойынша білім беру ұйымдарының нәтижелігін сараптау және бағалау үшін KPI индикаторы анықталынды және 1 ден 5ке дейін жұлдыздармен бағаланатын төрт параметр:  системаны пайдаланудың жай-күйі, адамзаттық капитал, пайдаланылатын қосымша бағдарламалар, техникалық инфрақұрылым бойынша Smart School Qualification Standards негізінде бағалау жүйелері енгізілді. 

Егерде 2007 жылы пилоттық жобаның 88 мектебінен 25 мектеп 5-жұлдызды, 17 мектеп 4-жұлдызды, 17 мектеп 3-жұлдызды, 21 мектеп 2- жұлдызды, 8 мектеп біржұлдызды болса, ал 2008 жылың желтоқсанында 88 мектептің барлығының 5-жұлдыздылығы мойындалды. Тұтастай алғанда елдегі мектептердің жалпы саны бойынша 5-жұлдызды – 500 мектеп (жалпы санның  5%-ы), 4-жұлдызды – 2000 мектеп немесе 20% , 3-жұлдызды – 7500 мектеп немесе 75% болды.  

Сонымен, әрбір мектеп озат смарт-мектебіне арналған 5 жұлдызды алуға және бағаны ұстап тұруға талаптанады.

Австралияда әлдеқашан 20 жыл бұрын, 1990 жылы мектептің барлық оқушыларын шағын компьютерлермен-ноутбуктармен жасақтаудың бірінші бағдарламасы қабылданған болатын. Бұл ел «1 оқушы : 1 колмпьютер» қозғалысының пионері болып саналады. Өткен ғасырдың соңғы он жылдығы ішінде барлық мектептерде ноутбуктардың көмегімен оқытуға жоғары қызығушылық байқалды, осылайша 2001 жылға 45 мың австралиялық мектеп оқушылары мен 60 мың оқытушылар оларды білім беруде пайдалана бастады. Тегі осындай жоғары ырғақты инновацияларды мына жағдаймен байланыстыруға болады, Австралия мектептерінің 40%-ы жеке меншік мектептер, осы кезде және мемлекет әрбір мұғалімге ноутбук алуға жылына 150 доллар бөле отырып, оларға елеулі қолдау көрсетеді.  Австралия бағдарламасының негізіне 1:1 идеясы жатады, мектепте бала пайдаланатын ноутбукке меншіктік құқық болғандықтан, мектеп емес оның отбасы ие болуға тиіс (ноутбукті иемдену немесе арендаға алу сияқты нұсқалар пайдаланылады). Негізгі нәтижелер ретінде «1 оқушы : 1 компьютер» ортасын құру ынтымақтастық машықтарын жақсарту және жазба сөзді дамыту, сондай-ақ сындарлық ойлауды игеру деп аталады. Бұл оқушылар оқытуға аса жауапты түрде қарайды және оқу материалын өзінің өзіндік ырғағында игеру мүмкіндігін алады [112].

Одан басқа, жоғары саяси деңгейде құжаттар қабылданған болатын: 2004-2006 жылдарға ақпараттық экономиканың австриялық стратегиалық негізі ретінде «Ақпараттық дәуірдің мүмкіндіктері мен мәселелері»; 2005-2007 жылдарға ақпараттық экономика үшін білім беру және кадрларды дайындау саласындағы әрекеттер жоспары «Білімдер мәдениетін құру», онда негізгі мәселе ретінде электрондық оқыту анықталған.

АҚШ-та ғасырдың басында білім берудің базалық мақсаты ақпараттық ғасырда табысқа жетуге, ақпараттық процестердегі оқыту мен тәрбиелеуді дамитын экономиканың талаптарына бейімдеуге, ең дарынды оқушыларды іріктеп алуға мүмкіндік беретін, білімдердің сондай  капиталын меңгерген азаматтарды дайындау ретінде анықталатын «Әлемдік деңгейдегі білім беруді әрбір балаға ұғынықты ету керек» ұранымен «Білім беру жүйесіндегі элеектрондық технологиялар» Бас жоспары (2000) қабылданған болатын. Ақпараттық технологияларды пайдалану білімдік қызметке кіруді және олардың сапасын арттыруды қамтамасыз ететін тиімді құрал ретінде бекітілген, осымен байланысты барлық оқушылар оқуға тағайындалған АҚТ-ды меңгерудің базалық машықтарына ие болуы, және бұл талап елдің алдында тұрған бірінші кезектегі міндетке айналуы тиіс.

АҚШ-тың Бас жоспарында АҚТ-ды енгізудің 5 мемлекеттік мақсаты қойылған болатын:

Барлық оқушылар мен оқытушылардың сыныпта, мектепте, шағын ауданда және үйде АҚТ-ға қатынас құруы бар болуы тиіс;

Оқушылардың білімдік стандарттарға сәйкес білім алуы үшін барлық оқытушылар білімдік технологияларды пайдалануы тиіс;

Барлық оқушылар жаңа технологиялармен жұмыс істеу машықтарын игеруі және ақпараттық сауаттылықты меңгеруі тиіс;

Зерттеу жүргізу оқу процесіндегі технологиялардың келесі буынын қолдануды жетілдіру мен кеңейтуге мүмкіндік туғызуы тиіс;

Цифрлық мазмұн мен желілік қосымша бағдарламалар оқу процесін түрлендіруі тиіс [23].

Сол уақытта АҚШ-тың мектептік білім беруіндегі электрондық оқыту тек өзінің сондайлық алғашқы қадамын ғана жасайды. Мәселен, орта мектеп бағдарламасы бойынша электрондық оқытуға арналған Sloan Consortium есебінде, 63 млн кіші жастағы мектеп оқушыларының миллионнан астамы  онлайн курстарын таңдағанымен, электрондық оқыту «әзірше ерте кезеңінде тұрғаны» бекітілді. Калифорния мектептерінде, штаттың білім министрі Г. Томастың 2009 жылдың 11 тамызында хабарлағанындай, орта мектептер үшін алғашқы электрондық оқулықтар пайда болды. Бақылаушылар Калифорния жобасын АҚШ президенті Б. Обаманың білім беру саласындағы инновацияларды қаржыландыруға 4,35 млрд доллар бөлу уәдесімен байланыстырады. Б. Обаманың сөзі бойынша, бұл АҚШ тарихындағы білім беру жүйесіндегі инвестициялардың ең ірілерінің бірі.  

Сондай-ақ ТМД елдерінде де жалпы орта білім беру жүйесіндегі электрондық оқытудың материалдық базасын қолдау мен жасаудың мемлекеттік үрдісі ұйғарылды.

Ресейде мектептер үшін, ауқымында одақтық порталдар жүйесіне орналастырылған, Цифрлық білімдік ресурстардың бірыңғай топтамасы дайындалынған «Бірыңғай білімдік ақпараттық ортаны дамыту (2001 - 2005 жж.)» Одақтық мақсатты бағдарлама қабылданған болатын. Бұл – мәдениет шығармаларының, табиғат құбылыстарының, өсімдіктер мен жануарлар әлемі өкілдерінің, тарихи оқиғалардың, оқулықтар мәтінінің, көркем шығармалардың, ғылыми жұмыстар мен мұрағаттық құжаттардың, физикалық құбылыстар мен процестердің интерактивтік моделдерінің және т.б.; сондай-ақ оқу іс-әрекеттерінің цифрлық құрал-жабдықтарының және білімдік процесті ұйымдастыру құралдарының цифрлық кескіндері. Білімдік ресурстарға қатынау үшін одақтық порталдар жүйесі құрылған: Ресейлік білім беру (http://edu.ru), Ресейлік жалпы білімдік портал (http://school.edu.ru); Цифрлық білімдік ресурстардың бірыңғай топтамасы (http://school-collection.edu.ru); Білімдік ресурстарға қатынаудың бірыңғай терезесі (http://window.edu.ru), Ақпараттық-білімдік ресурстардың Одақтық орталығы (http://fcior.edu.ru/), НП «Телемектеп» (http://internet-school.ru) және б..

Белоруссияда 1998–2006 жылдары «Білім беру жүйесін ақпараттандыру» Республикалық бағдарламасы іске асырылған болатын, қазіргі уақытта «2007-2010 жж. білім беру жүйесін кешенді ақпараттандыру» бағдарламасы мен нақты оқу пәні бойынша білімдік процестің барлық кезеңдерінде пайдаланылатын электрондық оқыту құралдарын (ЭОҚ) – бағдарламалық әдістемелік жасақтаманы білімдік процесте қолдану арқылы АҚТ-ды тиімді пайдалану есебінен білім беру сапасын арттыруға бағытталған, ұлттық ақпараттық білімдік ресурстарды дайындау мен енгізу алдын ала қарастырылған, 2007-2010 жж. білім беру жүйесі үшін электрондық білімдік ресурстарды дайындау бойынша «Электрондық оқулық» арнайы салалық бағдарлама іске асырылып жатыр. ЭОҚ-ның алуан түрі (ақпараттық іздестіру жүйелері, виртуальдық зертханалар, электрондық энциклопедиялар, мәтіндік орталар, тренажерлер, дайындамалардың құрал-жабдықтық орталары жән т.б.) нақты пән бойынша оқу құралы (оқулық) материалының негізінде бірыңғай жүйеге біріктірілген және оқыту процесінің дидактикалық циклының барлық буындарында АҚТ құралдарының дидактикалық мүмкіндіктерін жүзеге асыратын электрондық оқу-әдістемелік кешен (ОӘК-ді) құрастырылған болатын. Осы бағдарламаның ауқымында 2010 жылы орта мектеп үшін 75 оқулықты және орта кәсіптік техникалық училишелер үшін 9 оқулықты дайындау ұйғарылған. Бұл курстар ықшам-дискілерде таратылатын болады, және де 94000-нан астам данасы 2010 жылдың аяғында инсталлациялау жоспарланған болатын.  

Осы бағдарламаны Белоруссияның БМ үйлестіреді, ал Бағдарламаның жалпы бюджеті 78542 млн. белорусс рублін құрайды (2007 жылғы алмастыру бағамы бойынша 36, 5 млн. USD), оның  64103 млн. АҚШ доллары (80%-дан көбірегі) жергілікті бюджеттен алынады. 2008 жылдың желтоқсанында БМ  белорусс мектептерінде оқытудың электрондық қаржысының 66% пайдаланылғаны туралы хабарлады. Оқыту процесінде бағдарламалық өнімнің 180-ге жуық атауы пайдаланылады, оның тек 55-і ғана Белоруссияда дайындалынған. Мұғалімдер 3000-ға жуық дайындалынған мультимедиалық таныстырылымды пайдаланады.

Украинада білімдік салаға АҚТ-ды енгізуде «Ақпараттандырудың Ұлттық бағдарламасы туралы» Заң; «2006-2010 жж. Украинадағы ақпараттық қоғамды дамытудың негізгі қағидалары туралы» Украина заңы; 2006-2010 жж. ара қашықтықтық оқыту жүйесін дамыту бағдарламасы, 2006-2010 жж. «Білім беру мен ғылымдағы АҚТ» Мемлекеттік бағдарламасы елеулі рөл атқарды. Украинаның оқу орындарында компьютерлік бағдарламаларды пайдалануды бақылау жүйесін енгізу, ақпараттық білімдік және мәдени ортаны қалыптастыру шарттарын қамтамасыз ету мақсатымен Украинаның білім және ғылым министрлігінде 2004 жылы Оқу орындарында компьютерлік бағдарламаларды пайдалану Ережесі, Компьютерлік бағдарламалардың Реестрі (тізімі) туралы Ереже, Жалпы білімдік оқу орындары үшін оқу мақсатындағы электрондық құралдарды ұйымдастыру мен сынақтан өткізу тәртібі туралы Ереже және т.б. қабылданған болатын. 2008 жылы оқу әдебиеттеріне, оқыту құралдары мен оқу жабдықтарына, оның ішінде оқу мақсатындағы және жалпы мақсаттағы электрондық құралдарға,  «Украинаның БжҒМ-нің грифтері мен куәліктерін беру тәртібі», қабылданған болатын. Ал 2010 жылдың басында Киевте жалпы білімдік мектептің 7-9 сыныптары үшін электрондық оқулықтардың 39 файылы бар – қағаз оқулықтардың электрондық көшірмелерінің – ридер «Pocketbook 901» таныстырылымы болды.   

Әзірбайжанда соңғы жылдары  «Әзірбайжан Республикасын дамыту атынан АҚТ бойынша Ұлттық стратегия (2003-2012 жж.)», «Жалпы білімдік мектептерді АҚТ-мен жасақтаудың Мемлекеттік бағдарламасы (2005-2007 жж.)», «2008-2012 жж. Әзірбайжан Республикасының білім беру жүйесін ақпараттандыру бойынша Мемлекеттік бағдарлама» қабылданды, «Электрондық мектеп» пилоттық жобасы іске асырылады. Әзірбайжанның Білім министрлігінің жанында, негізгі міндеттері білім беру процесінде мультимедиалық оқулықтарды және басқа білімдік ресурстарды дайындау, тарату және енгізу, сондай-ақ электрондық ғылыми-әдістемелік базаны құру, тарату және бағалау болып саналатын, электрондық білімдік ресурстарды бағалау бойынша Кеңес құрылған.  

Өзбекстанда ақпараттық қоғамға бағдарланған әлеуметтік және экономикалық дамудың ұзақмерзімді стратегиясы қабылданды, оны дайындаудың алғы шарттары мен жағдайы іске асырылды. Өзбекстан Президентінің 2002ж. 30 мамырдағы № 3080 Жарлығы АҚТ-ды дамыту мен пайдаланудың міндеттерін анықтады. Осы құжатқа сәйкес компьютерлендіру мен қатынастың технологияларының дамуы басталды, кеден мен баж салығының ерекше жеңілдіктері тағайындалды, ақпараттандыру саласындағы әріптестікті күшейту бойынша шаралар анықталды.  

Сондай-ақ ТМД-ның басқа елдерінде де жалпы білімдік мектептердің оқу процесіне АҚТ-ды енгізуде мемлекеттік қолдауға бағыт белгіленді. Қырғыз Республикасында «ҚР-да ақпараттандыруды дамыту тұжырымдамасы» (1998 ж.), «Ақпараттандыру туралы» Заң (1999ж.), «ҚР-дағы АҚТ бағдарламасы» «2001 ж.), «АҚТ ҚР-н дамыту үшін» Ұлттық стратегиясы (2002 ж.), «2007-2010 жж. Қырғыз Республикасының білім беруді дамыту стратегиясы» қабылданған. Тәжікстанда ақпараттандыру процесі мемлекеттік деңгейде мынандай құжаттармен реттеледі: «Тәжікстан Республикасында АҚТ-ды дамыту мен енгізудің Мемлекеттік бағдарламасы», «АҚТ Тәжікстан Республикңасын дамыту үшін» Мемлекеттік стратегиясы, «2003-2007 жж. кезеңінде Тәжікстан Республикасындағы жалпы білімдік мектептерді компьютерлендірудің Мемлекеттік бағдарламасы», «Тәжікстан Республикасындағы коммуникациялық және ақпараттық технологияларды дамыту мен енгізудің бағдарламасы», «2008-2015 жж. Тәжікстан Республикасындағы дамудың Мемлекеттік бағдарламасы» және т.б

Сонымен, ақпараттандыру тұтастай және электрондық оқыту ішінара дамыған елдерде де, дамушы елдерде де мемлекеттік деңгейде қолдау табады.

2010 жылдың басында 39 елдің 70 өкілі дайындаған электрондық оқытудың практикасы туралы (проф. У Демирейдің редакциялауымен, Анадолу университеті, Турция [108]) кітап баспадан шықты. Барлық авторлар мына фактыны мойындайды: электрондық оқытудың пайда болуы және оны кеңінен енгізу – бұл қазіргі заманғы ақпараттық қоғамның  объективтік заңдылығы. Сонымен бірге алайда «электрондық оқыту» ұғымының өзінің анықтамасына қатысты келісім мен ортақ пікір байқалмайды.

Мектепте пайдаланылуға тиіс болатын электрондық оқытудың артықшылығына, У. Демирей, АҚТ-дың жаңа білім беру мүмкіндіктері, «күрделі бейімдегіш жүйе» деп атауға бола алатын, көп арналы білімдік ортаны жасайтынын жатқызады. Бола алатын негізгі ығысу – мұғалімге бағдарланған оқытудан оқушыға бағдарланған оқытуға бетбұрыс. Ығысу –  бұл сыныпта оқытуды басқаратын мұғалімнен, оқушылар таңдай және оқып-біле алатын ресурстар мен сұраныстардың алуан түрлі көздерін ұсыну қажет болғанда бақылауды қамтитын (мысалы, ерекше эмтихандар үшін), әр түрлі әдістердің кірігуі бар электрондық оқытуды ұйымдастырушы мұғалімге. Бұл жағдайда өзінің қалыптасуының бастапқы кезеңінде тұрған электрондық оқыту «бет пе бет» дәстүрлі оқытумен жай әншейін кірікпейтін болады.  Құрметті түрде, барлық оқыту көп арналы оқыту болады [сонда].

Қазіргі заманғы ғылыми жарияланымдарда бұл термин жиі кездеседі, бірақ ол әр түрлі түсіндіріледі. Жұмыстардың көпшілігінде электрондық оқыту жоғары және қосымша кәсіптік білім беру саласында ара қашықтықтан оқытудың мәндес сөзі ретінде қарастырылады. Электрондық оқыту деп:  

қосымша оқытуды қамтамасыз ету немесе оқытудың дәстүрлі әдістерін және білімдік процесс субъектілерінің өзара әрекеттестігін ішінара алмастыру үшін АҚТ-ды пайдалану [107, Lix б];

білімдік процесс субъектілері (білім беруші/білім алушы) мен ақпараттық қатынастық технологиялар арасындағы кірігу [14];

АҚТ (CD-ROM, DVD және Интернет) арқылы жүзеге асырылатын оқу іс-әрекеті, контентті жеткізудің синхронды және асинхронды тәсілдері [96]; 

Оқытудың бағдарламалық құралдарымен, компьютерлермен, жергілікті және/немесе ауқымды желілермен және б. бағдарланған оқыту құралдарын пайдаланып білімдерді (е-материалдар, е-курс) жеткізу

түсініледі.

Кейбір зерттеушілер e-learning (электрондық оқыту) ұғымы кез келген уақытта кез келген орында кез келген адамға қол жетерлік оқытуды білдіреді деп есептейді.

Сонымен, елдердің көпшілігінде ақпараттық қоғамның сұранысына жауабы, білім беру жүйесін жаңартудың тетігі ретінде электрондық оқытуға бет бұру үрдісі белсенді түрде артып келеді. Алайда мектептік білім беруде іс жүзінде барлық елде электрондық оқыту енді ғана дами бастады, белсенді ісденіс пен тұжырымдамаларды дайындау жүріп жатыр.  

А. В. Уваровтың, мектептерді компьютерлендіруге бағытталған кеңауқымды қадам әзірше мектеп оқушыларын дайындау сапасын өзгеріске, олардың жаңа білімдік нәтижелерін жетістікке келтірмеді деген ойымен келіспеуге болмайды. Оның пікірі бойынша, басты мәселе сонда, қазіргі заманғы басқару шешімдерін қабылдаудың білімдік саясаты мен практикасында оқыту процесінде АҚТ-ды енгізуге екпін жасалады да істің мәнінен алып кетеді. Сөз соншалық  АҚТ-ды енгізу туралы емес, олардың көмегімен қазіргі заманғы мектептің қанша өзекті мәселелерін шешу және, бірінші кезекте, ХХІ ғасырдың білімдік нәтижелеріне қол жеткізу туралы айтылуы тиіс: «Істелінген салымға қарамастан, мектептің жұмысы мәнісі бойынша өзгермеді. Мектеп жаңаша жұмыс істеуі үшін онда компьютерлерді әкелу мен педагогтарды компьютерлік сауаттылыққа оқыту жеткіліксіз. Осылармен бірге оқу жұмысының мазмұны мен ұйымдастыруын өзгертуге оған көмектесу керек» [97].

Сонымен, электрондық оқытудан ақталуды күту үшін оның дамуының педагогикалық технологиясын дайындау, бүгінгі күннің сұранысына барабар электрондық оқытудың контенттік жасақтамасын әзірлеуге отандық зерттеушілер мен дайындаушылардың назарын шоғырландыру қажет.

Өкінішке қарай, көптеген мемлекеттер үшін ортақ мәселе сол, осы уақытқа дейін АҚТ-ды енгізуге байланысты қиындықтар мемлекеттік деңгейде жеткіліксіз түрде түсінілген болатын, ал үкіметтік стратегия мен қаржыландыру үлкен дәрежеде компьютерлендіру мен интернеттеуге, аз дәрежеде – отандық цифрлық білімдік ресурстарды дайындауға және педагогикалық процесте АҚТ-ды пайдалануға педагог кадрларды дайындауға    бағытталған болатын.

Бірақ электрондық оқыту педагогикалық теориясыз іске асырылатын бола алмайды. Сондықтан біз педагогикалық пен ақпараттық қатынастық технологиялардың кірігу қажеттілігі туралы айтамыз.

Қазақстандағы жалпы орта білім беруді ақпараттандыру

Білім беру «Қазақстан – 2030» ұзақ мерзімді стратегиясының маңызды басымдылықтарының бірі ретінде мойындалды. Қазіргі уақытта Қазақстан білім беру, адам мен баланың құқығын қорғау салаларындағы барлық негігі халықаралық құжаттардың қатысушысы болып саналады: оның ішінде Адам құқықтарының Жалпыортақ Мәлімдемесі, Баланың құқықтары туралы Халықаралық келісім, Адамның экономикалық, әлеуметтік және мәдени құқықтарының Халықаралық Мәлімдемесі, Жоғары білім беру саласындағы Болон және Лиссабон  Халықаралық келісімі және т.б.. Джомтьен мен Дакардағы «Білім беру барлығы үшін» форумдардың ұсыныстарын қолдау мен іске асыру мақсатымен Қазақстан «Білім беру барлығы үшін» әрекеттерінің Ұлттық жоспарын қабылдады.

Ұлттық білім беру жүйесін дамыту туралы Мемлекет басшысының тапсырмасын, сондай-ақ «Еуропаға жол» бағдарламасын іске асыру ауқымында, Болон процесі елдері-қатысушыларының (Будапешт, Венгрия және Вена, Австрия, 11-12 наурыз 2010 ж.) Білім беру министрлерінің ІІ Болон Форумында Қазақстан Болон мәлімдемесіне қосылды да Болон процесінің 47 елі-мүшесі болды.

Қазақстандық білім берудің стратегиялық міндеті әлемдік білімдік кеңістікке кірігу болып саналады. Мемлекеттің осы міндетті шешуінің басым бағыты ретінде кез келген адам үшін, оның денсаулығына, тұрған және өмір сүрген орнына тәуелсіз түрде, жоғары сапалы білім алуға мүмкіндік туғызатын ақпараттандыру қарастырылады.

Біздің республика үшін мектептік білім беруде электрондық оқытудың ерекше әлеуметтік маңыздылығы бар.

Аумағы үлкен және халықтың тығыздығы аз Қазақстанда елдің айтарлықтай бөлігі облыстық пен қалалық орталықтан алыстағы ауылдар мен елді мекендерде өмір сүреді. Кіші қалалардың оқу орындары педагог кадрлардың жетіспеушілігін және ақпараттық білімдік ресурстардың әлсіз әдістемелік жасақталуын сезінеді. Білімге қатынас құрудың жетіспеушілігін азайту және елдің тұрған орындарында толымды білім алу мүмкіндігін ұсыну қажет.

Үздіксіз білім алу тұжырымдамасын дамыту, оны практикада жүзеге асыруға талаптану қоғамда үлкендердің білім алу мәселесін де шиеленістірді. Статистикалық мәлімет бойынша жыл сайын Қазақстанда кәсіптік дайындықты 2 млн-нан астам адам қажет етеді, бұл цифр әрбір жылда артып отырады. Дәстүрлі сыртан оқыту жүйесі кәсіптік білімдерді үздіксіз жаңартып және жетілдіріп отырудың мақсаттары мен міндеттерін қанағаттандырмайды, өйткені  жұмыс берушілердің тарапынан да (білім алушылар жылына 40 күн базалық оқу орындарына барады), білім алушылар тарапынан да (оқу орнына баруды, онда тұруды, тамақтануды және т.б. ұйымдастыру шығындары) қосымша шығындарды талап етеді.  Сондықтан өндірістен қол үзбеуді қажет ететін санаттағыларды оқытудың жаңа формалары мен құралдарын іздестіру қажет.

Жалпы орта білім берудің қазақстандық жүйесінің айтарлықтай ерекшеліктерінің бірі – ауылдық мектептерге басым ие болу және шағын жинақы мектептердің көптеген санының бар болуы. ҚР БжҒМ мәліметтері бойынша 7620 білім берудің жалпы білімдік ұйымдарының 6032 (79,2 %) жалпы білімдік мектептері, 4303 мектеп (ШЖМ) (56,4%) ауылдық жерде орналасқан [71]. Бүгінгі таңда шағын жинақы мектептен толықтай бас тарту мүмкін емес, өйткені елдің экономикасын дамыту үшін елді мекендерді сақтау қажет. Шағын жинақы мектептер үшін сыныптарды төмен және щекті төмен толықтолықтырушылық; үйлестірушілік, мұғалімдердің жүктемесінің көп пәнділігі тән. Бұл мектептерде педагог кадрлардың кетіп қалу және жетіспеушілік, мектептік оқулық ресурстардың әлсіз әдістемелік жасақталу және т.б. үрдісі байқалады. Мұндай мектептердегі мұғалімдердің айтарлықтай күш-қуаты сараланған оқыту процесін ұйымдастыруға, оқушыларды оқу іс-әрекетінің түрі бойынша бөлуге жұмсалады, осы жағдайда барлық оқушылар үшін бірдей тиімді толық құнды оқу процесін жүзеге асыру өте қиын. Электрондық оқытуды пайдалану шағын жинақы мектептердің оқушыларын басқа аса ірі білімдік мекемелерге ауыстырмастан сапалы білім алуға мүмкіндік береді.

2009-2010 оқу жылында Қазақстан Республикасында 2 499 265 бала білім алатын және 300 мыңға жуық педагог қызметкерлер жұмыс істейтін 7801 жалпыбілімдік, 82 кешкі және 114 мемлекеттік емес мектеп жұмыс істеді. 20 интеллектуальдық инновациялық «Өркен» мектебі – халықаралық деңгейдегі білімдік бағдарламалар енгізілетін Қазақстан Республикасының бірінші президентінің мектебі құрылады.

Қазақстандық жалпы орта білім берудің елеулі ерекшеліктерінің бірі – ауыл мектептерінің басымдылығы мен шағынжинақы мектептер санының өте көп болуы.

Бүгінгі таңда шағынжинақы мектептерден толығымен бас тарту мүмкін емес, өйткені елдің экономикасын дамыту үшін елді пунктті сақтау қажет.  Осы жағдайда толып жатқан ұйымдастырушылық педагогикалық мәселелер туындайды, олардың арасында төмен және шекті төмен толмаушылық; сыныптарды қосарлау, мұғалім жүктемесіндегі көп пәнділік. Бұл мектептерде педагог кадрлардың кері кетуі мен жетіспеуі, мектептік оқу ресурстарымен нашар әдістемелік камтамасыздық және әр түрлі жастағы топтармен оқу процесін жүзеге асыру үрдісі байқалады.   

Осы бағыттағы істің жай-күйін өзгерту АҚТ-дың көмегі кезінде мүмкін болады. Қолданбалы бағдарламалық өнімнің негізінде электрондық оқытуды енгізу, әртүрлі сыныптарды қосарластырып оқыту кезінде мұғалімді ішінара алмастыру қажет болғанда, немесе мұғалімнің-қосымша істеушінің кәсіптік дайындығының жеткіліксіздігінің орнын толтыру ретінде, балаларды басқа ірілеу жалпы білімдік мекемелерге ауыстыру қажеттілігінсіз сапалы білім алуға ШЖМ-дің оқушыларына мүмкіндік береді.

Ақпараттандыру жалпы білімдік мектептің жоғарғы сыныптарында бейіндік оқытуды жүзеге асыруға да мүмкіндік береді.

Келесі мәселе. Елде 400 мыңға жуық мүгедектер өміп сүріп жатыр. Олардың көпшілігінің сапалы білім алуға қатынас құруы шектелген, мектепке, колледжге, жоо-на бара алмайды, сондықтан жоғары интеллектуалбдық әлуетке ие болса да, сезінерлік пайда әкелуге қабілетті болса да қазақстандық қоғамға керексіз болып қалады.

Соңғы уақытта Қазақстан Республикасында инклюзивтік білім беру қағидасын іске асыруға ерекше мән беріледі. Шектеулі мүмкіндігі бар балаларға сапалы білім беруді қамтамасыз ету қажет.

Елде жиынтығы 24 000 жуық балалар оқитын жалпы білімдік мектептердің жанында 101 түзетімдік мектеп, 816 арнайы сыныптар әрекет етеді. Мүлдем мектепке де бармайтын балалар бар. Мұндай балалар үшін шын мәнінде сапалы білім алудың жалғыз мүмкіндігін, әлеуметтік және білімдік ортаға барынша кірігу дәрежесін АҚТ-лар ғана ұсынады.

Мүмкіндігіктері шектеулі миллиондаған адамдарды оқыту үшін АҚТ-дың мүмкіндіктерін пайдалана отырып, оларды белсенді іс-әрекетке тартудың айтарлықтай тәжірибелері бар көптеген елдер бар екендігі белгілі. Мұндағы түйінді факторлардың бірі АҚТ құралдарының орын толтырушылық қызметі болып саналады – оларды жүйелі қолдану мұндай балалардың әлеуметтік ортаға бейімделуінің қуатты құралы бола алады. Дәл осылар орын ауыстыруға және қазіргі заманғы телеқатынастық технологияларға (скайп, бейнеалқалы жиын, чат) шектелуі бар балаларға да жатады.

Біз білім беруді ақпараттандыруды, мәні – ақпараттандыру педагогикалық жүйе ретінде және ақпараттандыру педагогикалық процес ретінде және диалектикалық бірлікті құратын педагогикалық құбылыс ретінде қарастырамыз. Білім беруді ақпараттандырудың педагогикалық процесін жетілдіру білім беруді ақпараттандырудың барлық жүйесінің қалыптасуын қамтамасыз етеді [ Г. К. Нургалиева, А. И. Тажигулова, 67].

Ақпараттандыру педагогикалық жүйе ретінде өзара байланысты және өзара шартты ішкі жүйелерден: нормативтік-құқықтық, ақпарқатынастық, бағдарламалық, кадрлық және контенттік жасақтамадан  тұрады, оларды ортақ мақсат – динамикалық дамитын АҚТ-дың негізінде жалпы ғаламшарлық ара қашықтықтық өзараәрекеттестік жағдайында ақпараттық қоғамда өмір сүруге, қатынас жасауға және келешек кәсіптік іс-әрекетке дайын тұлғалықты қалыптастыру [сонда].

Жалпы орта білім беру мен қоғамды ақпараттандырудың нормативтік құқықтық жай-жапсары тұтастай Қазақстан Республикасының заңдарымен анықталады.

2007 жылы ақпараттандырудың құқықтық негіздерін тағайындайтын, электрондық ақпараттық ресурстарды және ақпараттық жүйелерді дайындау, пайдалану мен қорғау кезінде туындайтын қоғамдық қатынасты реттейтін «Ақпараттандыру туралы» ҚР-ның Заңы қабылданған болатын.

Ақпараттандыру саласындағы мемлекеттік реттеудің мақсаттары Қазақстан Республикасының ақпараттық инфрақұрылымын, оның ішінде «электрондық үкіметті», сондай-ақ елдің әлеуметтік пен экономикалық жасақтамасын дамыту болып саналады.

Осы Заңға сәйкес электрондық ақпараттық ресурстар мемлекеттік және мемлекеттік емес болып бөлінеді. Бюджеттік қаржының есебінен әзірленетін, игерілетін және жинақталатын электрондық ақпараттық ресурстар, сондай-ақ Қазақстан Республикасының мемлекеттік органдары арқылы тағайындалған басқа заңдарының тәсілдерімен алынған электрондық ақпараттық ресурстар мемлекеттік болып саналады.  Олардың мемлекеттің экономикасы мен қауіпсіздігі үшін маңызды стратегиялық мәні барлары ұлттық болып саналады. Қоғамның құқылы және заңды мүшелерінің есебінен дайындалынатын және игерілетін, сондай-ақ олардың Қазақстан Республикасының тағайындалған басқа заңдарының тәсілдері арқылы алынған электрондық ақпараттық ресурстар мемлекеттік емес болып саналады.

Сонымен бірге, осы заң ҚР-ның авторлық құқық туралы заңдарымен реттелетін қатынастарды шектемейді, заңның әрекеті ақпараттың мазмұны мен тарату тәсіліне, оның ішінде білімдік сипатқа тарамайды. Заң ашық білімдік ресурстарды әзірлеумен және таратумен байланысты құқықтық қатынастарды қозғамайды.  

Білім беруді ақпараттандыру ҚР-ның «Білім туралы» (2007 ж.) Заңында мемлекеттік білімдік саясатты іске асырудың маңызды тетігі ретінде бекітілген болатын. Білім беру жүйесінің негізгі міндеттерінің ішінде оқытудың жаңа технологиялары ҚР-ның Заңымен анықталған, оның ішінде қоғам мен еңбек нарығының өзгеретін қажеттілігіне кәсіптік білім берудің тез бейімделуіне мүмкіндік туғызатын кредиттік, ара қашықтықтық, ақпараттық қатынастық технологияларды енгізу мен тиімді пайдалану; жалпы оқыту, жұмыс істеу орны және еңбек нарығы қажеттіліктері бойынша оқыту арасындағы байланысты қамтамасыз ететін және білімдерге негізделген қоғамда әркімге өзінің жеке әлуетін  барынша пайдалануға көмектесетін ғұмыр бойы оқыту жүйесін дамыту.

Білім алушылар білім беру ұйымдарындағы кітапханалар мен ақпараттық ресурстарды, ҚР-ның Үкіметі тағайындаған  тәртіпте оқулықтарды, оқу-әдістемелік кешендерді және оқу-әдістемелік құралдарды тегін пайдалануға құқықтары бар.  

2005-2010 жылдарға Білім беруді дамытудың Мемлекеттік бағдарламасы біртұтас ақпараттық ортаны дайындау бойынша басымдықтарды анықтады, оның ішінде оқу процесіне АҚТ-ды енгізу бойынша нормативтік құқықтық базаны желдіру; білім берудің барлық деңгейінде ара қашықтықтан оқытудың технологияларын дайындау және енгізу; аймақтарда білімдік ақпараттық ресурстық орталықтарды және Минстрліктің білімдік порталын құру; білімдік бағдарламаларға сәйкес орта білім беру ұйымдарын электрондық оқулықтармен қамтамасыз ету; ҚР электрондық Үкіметінің біртұтас көліктік ортасымен кірігу негізінде портал мен аймақтардың ресурстық орталықтарын біріктіру үшін бар байланыс арналарының базасында бірлестіктік желілерді дамыту және т.б..

Стратегиялық маңызды құжат 2006 жылы 13 қазанда ҚР үкіметінің № 995 қаулысымен бекітілген 2007-2009 жылдары Ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасы болып саналды. Бағдарламада «ақпараттық теңсіздік: ҚР-ның азаматтары компьютерлік және басқа цифрлық, қатынастық техникаларға және компьютерлік технологияларды пайдалану машықтарына тең емес ие болу; азаматтардың  Интернет ресурстарына тең емес қатынауы жән т.б.» мәселелері атап өтілді. Бағдарламаның басты міндеті халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту бойынша ірі көлемді шаралар өткізу, өз ісін жетік білетін оқытушыларды дайындау болып саналды.

Біз осы Бағдарламаны қабылдау қоғамды және білім беруді ақпараттандыруды дамытуға маңызды алғы шарт болды деп есептейміз, өйткені мұғалімдердің компьютерлік сауаттылық деңгейін арттыру үшін жағдай жасалынған болатын.

Ақпараттық теңсіздікті төмендету бағдарламасының ауқымында Ұлттық ақпараттандыру орталығы халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту бойынша тренингтік курстардың, оқу-әдістемелік құрал мен электрондық оқулықтың бағдарламаларын дайындады, сондай-ақ бастамалық негізде халықты оқыту ретінде де, халықты on-line тестілеу ретінде де мүмкіндігі бар, халықты компьютерлік оқытудың Порталын http://www.compobuch.kz, дайындады. Порталда халықты компьютерлік сауаттылыққа оқыту бойынша, еркін қатынауға болатын, оқу-әдістемелік құрал және басқа материалдар орналасқан.

2010 жылы 1 қаңтарда ҚР-ның Президенті Н.Ә. Назарбаев қабылдаған  2020 жылға дейін Қазақстан Республикасын дамытудың стратегиялық планында келешекте экономикалық пайдалар жұмысшы күшінің сапасы мен өнімділігін елеулі арттыратын білім берудегі инвестициялармен берік байланыста болады. Сапалы қызметтер ұсынуды кеңейту бойынша білім беру саласының басымдық міндеттерінің қатарында қазіргі заманғы білім алу мен озат технологияларды пайдалануға мүмкіндік беретін білім берудің тиімді инфрақұрылымын жасау міндеті қойылған.  Стратегиялық жоспар білім берудің барлық саласын одан әрі қарай ақпараттандыру мен электрондық оқытуды жаппай енгізу бағдарын анықтайды.

АҚТ-дың негізінде сондай-ақ жоғарғы оқу орны деңгейінде де жоғары білім беруді ақпараттандыру саласында нормативтік-құқықтың жасақтама дайындалынып жатыр.

Барлық жоғарғы оқу орындарының білім беруді ақпараттандыруда жоо-ның ақпарқатынастық инфрақұрылымдарын; ашық арақашықтық оқыту жағдайында мамандарды үздіксіз дайындаудың тұжырымдамасын дамытуға; жоо-ның ақпараттық білімдік  ортасын дайындау мен цифрлық білімдік ресурстар тұжырымдамасын дамытуға бағытталған өз бағдарламалары бар. ЖОО-ның Ғылыми кеңестері бекіткен АҚТ-дың негізінде жоо-ның білім беруді ақпараттандыру тұжырымдамасы Білім беруді ақпараттандырудың бағдарламаларында және оларды іске асыру бойынша шаралардың жоспарларында нақтыланады.

Жалпы орта білім беру саласында жалпы білімдік мектептердің ақпарқатынастық инфрақұрылымы, жалпы орта білім беруді ақпараттандырудың мемлекеттік бағдарламасын қабылдаумен (1997-2001 жж.) 1997 жылдан бастап мақсатты түрде қалыптаса бастады. 5 жылда бағдарламаны іске асыру барысында мектептерді компьютерлендіру 100% болды. Компьютерлік техникамен, негізінен, информатика бөлмелері жабдықталған болатын.

Көптілділік оқыту үшін ҚР мектептеріне 2005 жылдан  бастап мультимедиалық лингафондық бөлмелерді жеткізу іске асырылады.  «Мultimedia Education Resource Interactive Teaching System (МERiTS)» бірлескен казақстан-сингапур жобасы жүзеге асты. Жобаны іске асыруда сингапур тарапынан ST Electronics (Training & Simulation Systеms) Pte Ltd, ал қазақстан тарапынан Білім беруді ақпараттандыру Республикалық орталығы (қазіргі – Ұлттық ақпараттандыру орталығы (ҰАО)) қатысты.

Ынтымақтастық процесі өте жемісті болды. Осы жобаның арқасында республикада алғаш рет мектептік білімге АҚТ-ды кешенді енгізу үлгісі іске асты: жабдықтарды жеткізу, оқытудың мазмұнын әзірлеу және оны іске асыруға мұғалімдерді дайындау. Мультимедиалық бөлмелерге, жергілікті желілерге қосылған оқушылар компьютерлері, сервер ретінде мұғалімнің компьютері орнатылды (2007 жылдан бастап мұндай бөлмелер сондай-ақ интерактивтік тақталармен толықтырылады). Арнайы құрылымдалған жиһазға барлық кәбілдер мен өткізгіштер құрастырылғын болатын, бұл қауіпсіздік техника талаптарына жауап береді (біздің мектептерде бұл жағдай жиі ескеріле бермейді). Осы жобаның ауқымында сондай-ақ алғаш рет біздің ресбубликада оқытудың желілік технологиясы енгізілген болатын: MERiTS CRMS — сыныпты басқару жүйесі; MERiTS LMS — оқыту процесін басқару жүйесі.

Бірақ бұл жобаның ең маңызды құрамдастырушысы болып, біздің көзқарасымызда, мультимедиалық бөлмелерге MERITS COURSEWARE — 2 сыныптан бастап 11 сыныпты қоса LMS архитектурасына құрамдастырылған және ҚР-ның орта жалпы білім беру стандарттарына сәйкес әзірленген қазақ, орыс және ағылшын тілдері бойынша мультимедиалық оқытатын бағдарламалардың дайындалынуы мен орнатылуы саналады. Сингапур бірлестігі бағдарламаларды ағылшын тілі бойынша, ал ҰАО қазақ және орыс тілдері бойынша дайындаушы болды.  

MERITS COURSEWARE көптеген анимациялардың, дыбысталған мәтіндердің, сұқбаттардың, интерактивтік тапсырмалардың, ойындардың, кросвордтардың, тестілеуші жаттығулардың және т.б. негізінде мектеп оқушыларын сөйлеу іс-әрекетінің жетекші түрлеріне: дыбыстауға, сөйлеуге, оқуға, хат жазуға қосуды қамтамасыз етеді. Қазақстанда осыған дейін осындай лицензиялық бағдарламалық жасақтама болған емес. Осы жобаның арқасында мұғалімдер іс жүзінде өз сабақтарының режиссурасына ұштасатын және бар ақпараттық жиымында оқушылардың шығармашылық өзіндік жұмысын ұйымдастыра алатын, сабақтардың дайын дидактикалық дайындамасын алды.

Жоба сондай-ақ пайдаланушылар ретінде мұғалім-тіл мамандарын және жүйе басшылары ретінде информатика бойынша мұғалімдерді бір мезгілде оқытуды алдын ала ескерді. Тренингтік курстар ҰАО-ның мен ST Electronics (Training & Simulation Systеms) қызметкерлерімен республиканың барлық облыстарында жүргізілген болатын (екі жарым мыңға жуық мұғалімдер оқытылды).

Іс жүзінде жұмыстардың барлық түрі жергілікті бірлестіктер пайдаланылып жүргізілді де республикада желілік технологиялардың белсенді дамуына ұмтылу қызметін атқарды. 2007-2008 жж. мультимедиалық лингафондық бөлмелерді жеткізу процесіне енді отандық бірлестікктер де кірісті.

Intel бағдарламасы бойынша Астана мен Қарағанды қалаларының бірнеше мектебіне планшеттік ноутбуктер, сымсыз желі үшін жабдық, «е-learning class for Classmate» бағдарламалық жасақтамасы қойылды.

Осындай жүйелі мемлекеттік және демеушілік қолдаудың нәтижесінде мектептерді компьютерлік техникамен қамтамасыз етуде оқушылар мен компьютерлер санының қатынасы 16:1-ді құрайды.

Республиканың 98% мектебі Интернет желісіне қосылған. Алайда Интернетке кеңжолақты қатынас құру тек 37% мектепте ғана бар.

Қазақстанда жалпы орта білім беруді ақпараттандырудың контенттік жасақтамасын дайындау ҚР Білім және Ғылым министрлігінің 022 «Білім беру жүйесін ақпараттандыру» (2000-2006 жж.), 008 «Білім беру жүйесі үшін оқулықтар мен оқу-әдістемелік кешендерді дайындау мен сынақтан өткізу, білім беру саласында қызметтер көрсететін республикалық ұйымдар мен шетелдегі қазақ диаспоралары үшін оқу әдебиеттерін басып шығару мен жеткізіп беру» (2007-2009 жж.) бағдарламаларының ауқымында орындалады, сәйкес түрде оқыту жүйесі 12-жылдық жалпы білімдік мектептің 1-3 сыныптары үшін электрондық оқулықтар дайындалынды; 008 «Білім беру жүйесін әдіснамалық жасақтау» (2010-2011 жж.)

Бұдан басқа білімдік қолданбалы бағдарламалық өнімдерді бастамалық негізде әр түрлі бірлестіктер, фирмалар мен білім беру ұйымдары дайындайды.

Жоғары білім беру саласында жоғары кәсіптік білім беру ұйымдарына қатысты ҚР Үкіметі 2007 жылы 2 маусымда № 452 қаулысында бекіткен білімдік іс-әрекетті лицезиялау кезінде қойылатын жүйелеу талаптарына сәйкес электрондық және магниттік тасуыштардағы оқулық әдебиеттермен жасақтаушылық институттар, жоғары мектептер, жоғары училищелер үшін 10 пайыздан аз емес мамандық оқу жоспары пәндерін, академиялар, консерваториялар үшін 15 пайыздан аз емес оқу жоспары пәндерін, университеттер үшін 20 пайыздан аз емес мамандық оқу жоспары пәндерін құрауы тиіс.  

ҚР-ндағы Білім беруді дамытудың Мемлекеттік бағдарламасының басым бағыты ретінде электрондық оқытудың жүйесі (е-learning)

Қазақстанда алғаш рет электрондық оқыту жүйесін (e-learning) енгізу міндеті анықталған Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың Жарлығымен бекітілген Білім беруді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы қабылданған болатын [1]. Білім және Ғылым министрі Б.Т. Жұмағұловтың бағалауы бойынша – бұл білім берудің барлық деңгейін қамтитын қағида түріндегі жаңа ортақ жүйелі көзқарас [32].

Жүйені құрудың мақсаты – жаппай сапалы білімге бағытталған озық білімдік ресурстар мен технологияларға білімдік процестің барлық қатысушыларының тең қатынас құруын қамтамасыз ету.

Жасы мен әлеуметтік жағдайына тәуелсіз түрде барлық халыққа техникалық пен кәсіптік оқыту, жоғары білім беру жүйелерінің әр түрлі формалары мен жеке меншіктік білімдік қызметтерді жеткізушілер (оның ішінде арақашықтықтан оқыту) арқылы базалық машықтарды жетілдіру мен ие болу мүмкіндіктері ұсынылатын болады. Оқу мекемелерімен, сондай-ақ  әлеуметтік әріптестермен бірлесіп, өндірістен қол үзбестен оқыту қарастырылатын болады. Адам оқытудың түрін, ырғағы мен мерзімін, білім алу процесін дербестендіруді өзі таңдай алады.

Сертификаттар беретін тәуелсіз агентіктерде білім алушылардың алған мамандығының деңгейін бағалаудан өткізу арқылы, білімдік қызметтерді мемлекеттік пен жеке меншіктік жеткізушілердің оқыту нәтижелерін мойындау бойынша тиімді шаралар дайындалатын болады.

Ғүмыр бойы оқыту оқытудың қалыпты және қалыпты емес формаларын қамти отырып, мектепке дейінгі жастан бастайтын және зейнеткерлік жаспен аяқтайтын (6-65 жас) оқытуды қамтиды.    

Жоғары кәсіптік білім беру саласында еңбек нарығының мұқтаждығын, елдің индустриалдық инновациялық даму міндеттерін және тұлғалық мұқтаждықты қанағаттандыратын сапа деңгейіне қол жеткізу, жоғары білім беру мазмұны мен құрылымын Болондық процестің параметрлеріне сәйкес келтіру арқылы еуропалық аймаққа кіріктіруді қамтамасыз ету мақсаты қойылады. ЖОО-ның кеңжолақты Ғаламторға қатынас құруы 100%, университеттік порталдардың құрылуы (жоо-ның 2015 жылға 50%, 2020 жылға 100%) қамтамасыз етілетін болады. Республикалық жоо-ның аралық электрондық кітапханасына жоо-ың қосылуы жоо-ның техникалық дайындығының шамасына қарай (2015ж. - 80%, 2020ж. - 100%) жүзеге асырылатын болады.

2015 жылға электрондық оқытуға  білім беру ұйымдарын 50% қамту, ал 2020 жылға бұл көрсеткішті 90% жеткізу жоспарланады.  

Қойылған мақсаттың жетістігі оқыту сапасын, білім беруді басқару тиімділігін, сыртқы ортамен ақпараттық кірігуді арттырады және:

  •   білім беруді басқару жүйесін автоматтандыру үшін;
  •   білімдік процесті технологияландыру үшін;
  •   Отандық цифрлық білімдік ресурстарды (ЦБР-ды) дайындау үшін

жағдайлар жасайды.

Білім беру жүйесіне электрондық оқытуды енгізу нормативтік құқықтық, инфрақұрылымдық, бағдарламадық-контенттік және кадрлық-әдістемелік негіздерді қамтамасыз ететін тұтас өзара байланысты міндеттер кешенін шешуді ұйғарады.  

Электрондық оқытудың нормативтік-құқықтық жасақтамасы бірқатар нормативтік құжаттарға өзгерістер мен толықтырулар енгізуді; жаңа нормативтік-құқықтық құжаттар дайындауды талап етеді. 2012 жылға электрондық оқыту жүйесінде жұмыс істеу үшін жоғарғы, техникалық пен кәсіптік білім берудің МБС-на – педагог кадрларды дайындау бөлігіне, орта білім берудің МБС-на – электрондық оқыту жүйесін міндетті пайдалану бөлігіне толықтырулар енгізілетін болады.

Білім беру ұйымдарындағы электрондық оқыту жүйесі туралы ережелер білім беру ұйымдарындағы электрондық оқытудың мақсатына, мазмұнына құралдарына, формалары мен әдістеріне қойылатын нормалар мен талаптардың жүйесін, ақпараттық-қатынастық технологиялар саласында оқушылар мен педагогтарды дайындау деңгейіне қойылатын талаптар жиынтығын тағайындайды, білім беру ұйымдарында ақпараттық-қатынастық технологияларды пайдалану көлеміне қойылатын талаптарды анықтайды.

Мәселен, мектепке дейінгі тәрбиелеу мен оқыту ұйымдарында электрондық оқытуды іске асыруға қойылатын жалпы талаптар электрондық оқыту құралдарын пайдалану оқу жүктемесінің 20%-ға дейінгі көлемі болып саналады.  

Мектепке дейінгі мекемелерде ақпараттық-қатынастық технологияларды пайдалану дамитын пәндік ортаны байытушы және түрлендіруші фактор болып саналады. Физиологиялық-гигиеналық, эргономиялық және психологиялық-педагогикалық шектейтін және рұқсат ететін нормалар мен ұсыныстарды сөзсіз сақтау кезінде компьютер мен интерактивтік жабдықты  мектеп жасына дейінгі ересек балалармен жұмыс істеуге пайдалануға болады. 

Балалар ерте жастан компьютер алдында ұзақ отырмауы тиіс, әрекет ететін СНИП-пен сәйкес түрде уақыт бойынша ақылға сыйымды түрде компьютермен айналысуға шектеу жасау керек.  

Жалпы орта білім беру ұйымдарында электрондық оқытудың құралдарын пайдалануды оқу жүктемесінің 30%-на дейінгі көлемінде ұсынады. Электрондық оқыту білімдік процесс субъектілерінің бір бірімен және оқу-танымдық іс-әрекеттердің алуан түрлері мен лездік кері байланыс есебінен ақпараттық білімдік ортамен оқушылардың интерактивтік өзараәрекеттестігі ретінде жүзеге асырылады. Электрондық оқыту жағдайында оқушы цифрлық білімдік ресурстар мен қолданбалы бағдарламалық өнімдердің көмегімен қажетті білімдерді, біліктер мен машықтарды ала отырып, оқыту мазмұнының үлкен бөлігін белсенді түрде және өз беттерімен игереді. Мұғалім, енді білімдердің негізгі және жалғыз ғана көзі болып саналмастан, кірістік оқу ақпаратын жай тарататын емес, оқушының оқу материалымен жұмыс істеуін, оқу мақсаттарында оқушылардың бір-бірімен  өзара әрекеттестінін ұйымдастыратын тьютерге айналады, оларға кеңес береді және қажетті жағдайда қолдау көрсетеді, ақпараттық-білімдік орта жағдайында оқушылар жетістігінің теңбе-тең бағалануы, мектеп оқушыларының өзін-өзі бағалауын қалыптастыру және ата-аналар тарапынан бақылау мүмкіндіктерін кеңейту қамтамасыз етіледі.

Техникалық пен кәсіптік білім беру ұйымдарында электрондық оқыту құралдарын пайдалану оқу жүктемесінің 30%-ға дейінгі көлемінде ұсынылады. Дайындықтың (мамандықтардың) белгілі бір бағыттары үшін оқыту мазмұны техникалық пен кәсіптік білім берудің білімдік бағдарламаларына сәйкес анықталады. Электрондық оқыту оқытушылардың оқитындармен міндетті сабақтарының көлемімен, оқу процесін ұйымдастыруымен, оқыту технологияларымен ерекшеленетін әр түрлі формаларда жүзеге асырылады. Білім беру ұйымдарының педагогикалық кеңесінің шешімі бойынша және оқитындардың келісімімен білімдік бағдарламалар оқытудың осы формаларымен үйлестіріліп меңгерілетін болады. Белгілі бір форма бойынша оқыту кезінде және оқытудың әр түрлі технологияларын үйлестіру жағдайында біртұтас білімдік стандарт әрекет етеді.

Электрондық оқыту жағдайында оқыту процесінің негізі типтік оқу жоспары немесе мемлекеттік білімдік стандарттың талаптарына сәйкес құрастырылған және кәсіптік мектептердің, колледжілердің директоры бекіткен дайындық (мамандық) бағыттардың жұмыстық оқу жоспары болып саналады.

Электрондық оқыту барысында оқу іс-әрекетінің келесі түрлері пайдаланылады: бейнедәріс, кеңес беру, онлайн семинар сабақтары, практикалық сабақ, зертханалық жұмыс, бақылау жұмысы, өзіндік жұмыс, практика, курстық жобалау (курстық жұмыс), мамандық жұмысты (дипломдық жұмысты) орындау. Оқу пәнінің ерекшелігіне байланысты оқу іс-әрекетінің басқа түрлерін тағайындау мүмкіндігі бар.

Электрондық оқыту жағдайында оқу іс-әрекетінің барлық түрі:

-   дәрісханадағы оқитындармен оқытушының педагогикалық қарым-қатынасы немесе байланыстың электрондық құралдары;

-   дәрісханадағы оқитындармен тьютердің педагогикалық қарым-қатынасы немесе байланыстың электрондық құралдары;

-   электрондық оқу материалдарымен оқитындардың өзіндік жұмысы арқылы жүзеге асырылады. 

Жоғары кәсіптік білім беру жүйесіндегі электрондық оқытудың басты мақсаты – білімдердің іргелі негіздеріне қол жетерлікті, кәсіптік өсу үшін мүмкіндікті арттыру және ғылым, экономика мен технологиялар саласында әлемдік жетістіктерге бағдарланған әлемнің барлық мамандарымен қатынас жасауға дайын маманның бәсекелестік қабілетін арттыру, жалпыадамзаттық және ұлттық құндылықтар негізінде студенттер мен оқытушылардың ақпарқатынастық мәдениетін қалыптастыру.

Оқытудың күндізгі формасы кезінде оқытудың электрондық құралдарын пайдалану оқу жүктемесінің 30%-ға дейінгі көлемінде ұсынылады. Электрондық оқыту оқытушылардың оқитындармен міндетті сабақтарының көлемімен, оқу процесін ұйымдастыруымен, оқыту технологияларымен ерекшеленетін әр түрлі формаларда жүзеге асырыла алады. Жоо-ының ғылыми кеңесінің шешімі бойынша және оқитындардың келісімімен білімдік бағдарламалар оқытудың осы формаларымен үйлестіріліп меңгерілетін болады. Белгілі бір форма бойынша оқыту кезінде және оқытудың әр түрлі технологияларын үйлестіру жағдайында біртұтас білімдік стандарт әрекет етеді.

Технологиялық инфрақұрылымды дамыту білім беру ұйымдарын өткізгіштік қабілеті 4-тен 10 Мбит/сек-қа дейінгі Ғаламтор желісіне қосуды ұйғарады. Ғаламтор желісіне 90%-дан артықтау білім беру ұйымдары, бірінші кезекте, ресурстық орталықтардың пилоттық бағдарламасы бойынша жұмыс істейтін мектептер қосылатын болады.

Ғаламторға қатынас құру әр түрлі: аналогтық, ерекшеленген, өткізгішсіз, серіктік, ұшқыр және т.б. байланыс арналары базасында жүзеге асырыла алады. Ғаламторлану болашағы жергілікті білімдік желілердегі және білім беру ұйымдарының аймағындағы Ғаламтордағы Wi-Max мен Wi-Fi өткізгішсіз қатынас құру аймағын құруға кейіннен оларды біріктіріп және ұшқыр ұялы байланыс арқылы Ғаламтор-ресурстарына қатынас құрудың Wap-технологияларын енгізуге бағдарланған бола алады. Білім беру ұйымдарының телеқатынастық арналарының өткізгіштік қабілеті оқу процесінің оқу жоспары мен күнтізбелік графигінде қарастырылған оқу іс-әрекеті мен педагогикалық қарым-қатынастың барлық түрі бойынша электрондық оқытуды іске асыру үшін жеткілікті болуы тиіс.

Электрондық оқыту жүйесі тегі алуан түрлі ресурстардың үлкен мөлшеріне қорғалған, мөлшерленген және сенімді қатынас құруды ұсынуы тиіс.

Кеңжолақты Ғаламторға қосылу, электрондық білім беру жүйесі үшін жабдықпен қамтамасыз ету және қызметтерді жеткізушілерді таңдау мемлекеттік сатып алу саласындағы Қазақстан Республикасының жұмыс істейтін заңдарына сәйкес жүргізілетін болады.

Мектептерде мультимедиалық проекторлары, экрандары, интерактивтік тақталары бар мұғалімнің компьютерленген орнын құру жоспарланады. Сыныптарда мұғалімдердің орындарынан басқа, компьютерлермен кітапханалар, дәрігер қызметкерлердің бөлмелері, мұғалімдер бөлмелері жабдықталатын болады. Мектеп бөлмелерінде жаңа компьютерлік сыныптар, оның ішінде наутбуктары немесе планшеттік компьютерлері бар жылжымалы жинақы сыныптар қойылады. Әрбір мектепте басшы немесе Қазтелекомның дата-орталықтарының мамандары қызмет көрсететін сервер қою жоспарланады.

Жүйеге бірыңғай кіру ҚР БжҒМ-нің Қазақстандық білімдік порталы арқылы қамтамасыз етіледі. Кірігу веб-қызмет көрсетулер, xml-стандарттар және т.б. арқылы Жүйенің ішкі жүйесі мен ҚР БжҒМ-нің Қазақстандық білімдік порталы деңгейінде жүзеге асырылуы тиіс.

e-learning жүйесінің тұғырнамасы географиялық түрде үлестірілген көпдеңгейлі архитектурадағы жұмысты қамтамасыз етуі тиіс.

Жүйе модульдік қағида бойынша құрастырылуы тиіс. Әрбір модуль пайдаланушыға автоматтандырудың жеке объектілерінің міндетіне сәйкес Жүйе қызметін ұсынуы тиіс.  

Жүйе білімдік жүйеге қатысты:

  •   білімдік жүйені басқарудың бас құралы ретінде; 
  •   білім беруді дамытудың ақпараттық және ғылыми-әдістемелік жасақтау құралы ретінде;
  •   иерархия мен қатынас құру ережелерінің деңгейімен сәйкес электрондық оқыту жүйесінің кез келген торабынан қол жетерлік мағлұматтарды орталықтандырылған жинақтауы бар білімдік жүйенің сараптама құралы ретінде;
  •   білімдік жүйе бойынша әр түрлі жай-жапсарлар мен қажетті статистика туралы есеп-қисапты қалыптастыруды қамтамасыз ететін шешімдерді қабылдауға арналған құрал ретінде әрекет ете отырып, барлық мәліметтерді ұстауы тиіс.

Жүйе мүмкіндіктері шектеулі оқушыларды, сондай-ақ БҰ оқушылары болып саналмайтын барлық тілек білдірушілерді, мысалы, шет елде тұратын және қазақ тілін оқып білуге тілек білдірушілерді, оқыту процесімен қамтамасыз етуі тиіс. Мұндай пайдаланушыларды тіркеу автоматтық режімде болуы тиіс. Сол кезде Жүйенің барлық мәліметтері ҚР БжҒМ-нің порталында есеп-қисаптылық пен статистикалық іріктеуді қалыптастыруға қол жетерлік бірыңғай мәліметтер базасында тұруы тиіс.

Жүйе ҚР БжҒМ инфрақұрылымының, ведомствоішілік құрылымдардың, басқарудың әр түрлі деңгейлерінің, ҚР БжҒМ порталындағы кіріккен білім беру ұйымдарының бірыңғай АҚТ-ы базасында жұмыс істеуі тиіс.  

e-Learning жүйесінде иерархияның үш деңгейі бар болуы тиіс:

  •   Бірінші деңгей – бұл облыстық тораптардан ақпарат жинақталатын және Қазақстан Республикасында білім беретін барлық деңгейлердегі ұйымдарды басқаруды жүзеге асыратын Жүйенің орталық торабы.
  •   Екінші деңгей – бұл белгілі бір облысқа жататын БҰ-ға қызмет көрсететін серверлерді орналастыру нүктесі болып саналатын облыстық серверлердің алаңы. Осы деңгейде облыстық БҰ-дан ақпарат жинақталады да білім беруді басқарудың облыстық мекемелерінің порталында жарияланады.
  •   Үшінші деңгей – бұл жүйеде қажетті АҚТ инфрақұрылымы мен  БҰ-дың жұмыс істеу жасақтамасы бар деңгей.

Тікелей мектеп аумағында сервер орналастырылған жағдайда мектеп деңгейінде келесі жүйелер ашылған болуы тиіс:

  •  Мектептің порталы;
  •  Мектепті басқару жүйесі (SMS);
  •  Сынып бөлмелерін басқару жүйесі (CRMS).
  •  Оқу процесін басқару жүйесі (LMS);
  •  Тестілеу жүйесі (TSM);
  •  Оқушылардың дене қызметі мен психологиялық денсаулығының электрондық мониторингтік жүйесі;
  •  Ақпараттық-анықтамалық жүйе (IMS).

Мектепті басқару жүйесі (School Management System, бұдан әрі қарай – SMS) – бұл мектепті басқару процесін автоматтандыруға мүмкіндік беретін бағдарламалық жасақтама. Мектепте білімдік процесті тиімді басқару білімдік мақсаттарға қол жеткізуді жеңілдетеді, оң факторларды үйлестіреді және теріс әсердің орнын толтырады, болжаушылық, жедел ескертушілік сипатты алып жүреді, инновациялық процестерді белсенді және тиімді етеді, ұйымның технологиялық әдептілігін қамтамасыз етеді, басқарудың тұлғалық бағдарланған әдістерін қолдануды қарастырады, міндеттерді, ақпараттық, кадрлық қолдау көрсетуді үлестіреді, соның негізінде әкімшілік саясатты жақсартуды жүргізуге бола алатын болады.

SMS өзі Мектеп порталының құрамында іске асырылған, порталдың сыртқы немесе ішкі (бағдарламалық) интерфейсі арқылы қол жететін, белгілі бір міндеттер жинағын іске асыратын e-learning электрондық оқыту жүйесі бағдарламалық кешенінің құрамдас бөлігі болып табылады. SMS көпшіліктің қол жетімділігінде тұрған сәйкес модульдермен берілетін контентпен жұмыс істейтін пайдаланушылық интерфейске және контентті дайындау мен басқару үшін әкімшілік интерфейске ие болуы тиіс. SMS-ті бағдарламалық іске асыру кезінде бағдарламалық кешеннің архитектурасына қойылған және әр түрлі ішкі жүйелердің өзара әрекеттестігіне, оның ішінде мәліметтер базасымен жұмыс істеуге жататын жалпы қағидалар сақталуы тиіс.  

Метепті басқару жүйесі білім беру ұйымдарындағы ағымдық бизнес-процестерді есепке алып, іс қағаздарын жүргізуді автоматтандыруы, әкімшілік саясатты жақсарту негізінде жүргізілген есеп-қисапты қалыптастыруы тиіс.

SMS мұғалімдер мен ата-аналарға оқушылардың үлгерімі мен қатысушық динамикасын, сондай-ақ мектеп оқушыларының, педагогтарының және басшыларының рейтингін жүргізуді қадағалауға мүмкіндік беруі тиіс.   

SMS пайдаланушыларына сапалы қызмет көрсету жүйелі және ретке келтірілген пайдаланушы интерфейсін қолдану арқылы қамтамасыз етіледі. Мектепті басқару жүйесінде сақталатын пайдаланушылардың бірегей реестрімен жүйеге бірыңғай кіру іске асырылған болуы тиіс, ол SMS пайдаланушыларын тіркеуді; пайдаланушының Порталға қауіпсіз кіруін; SMS ақпаратын қарап шығуды; SMS пайдаланушыларының жұмысын жасақтауды; пайдаланушылардың SMS-тен шығуын қамтамасыз етеді.

SMS пайдаланудағы қарапайымдылығымен, бағыттаудағы көмек ұсынуымен (каталогтар, хабарламалар, пайдаланушының жұмыс істеу барысы бойынша ескерту мен көмек көрсету), пайдаланушының әдейі емес әдепсіз әрекеттерінен қорғауымен, қажетті құқықтардың бар кезінде түзетулер енгізу мүмкіндігімен сипатталуы  тиіс.

Мектепті басқару жүйесі келесі негізгі модульдерді енгізеді:

Құжаттар;

Жоспарлар;

Статистика; 

Бухгалтерия; 

Тамақтану;

Кесте;

Электрондық жорнал;

Электрондық күнделік;

Электрондық кітапхана;

Тестілер;

Тәрбие жұмысы;

Сауалнама жүргізу;

Дәрігерлік бөлме;

Қатынас. 

Білімдік процесс пен басқарудың тікелей қатысушылары болып мектепті басқару жүйесін негізгі пайдаланушылар саналады: директор; оқу жұмысы бойынша мектеп директорының орынбасары; тәрбие жұмысы бойынша мектеп директорының орынбасары; мұғалімдер; сынып жетекшілері; оқушылар; ата-аналар; кітапханашылар; дәрігер қызметшілері; SMS басқарушылары.

Барлық ұсынылған пайдаланушылар SMS-те ресурстарға қатынас құру құқығын қамтамасыз ететін нақты міндеттері бар рөлді атқарады. Нақты рөл үшін пайдаланушылардың есепке алу жазбалары мен құқықтар жинағын баптауды SMS басшысы жүргізеді. Жүйеге кіру басшы тағайындаған логин мен құпия сөздің көмегімен жүзеге асырылады. Пайдаланушы басшыдан есепке алу жазбасын алып, жергілікті желідегі немесе алыстан Ғаламтор желісі арқылы белгілі бір адрес бойынша жүйеде авторлана алады.

Пайдаланушыға тағайындалған рөл мен құқық, осы мезетте ол белсенді пайдаланушысы болып саналатын білім беру ұйымынан әрі тарамауы тиіс. SMS пайдаланушыға бірден артық рөлі болуына мүмкіндік беруі тиіс, мысалы, мектепте жұмыс істеуші мұғалім бір мезгілде осы мектепте оқитын оқушыларының ата-анасы болып санала алады.

Сыныпты басқару жүйесі (Classroom Management System, бұдан әрі – CRMS) – бұл мұғалімге сабақтардың барысын толық бақылау жасауға, мультимедиалық кабинетте сабақтарды жүргізу бойынша негізгі міндеттерді: басқаруды, бақылауды және оқушылармен қарым-қатынас жасауды жүзеге асыруға  мүмкіндік беретін  бағдарламалық жасақтама.

Бүгінгі таңдағы қазіргі заманғы сыныптарда ақпараттық-қатынастық технологияларды пайдаланып басқару қажеттілігі ешқашанда осындай ғаламат болған емес. Оқу процесін автоматтандыруды енгізу үшін әрбір білім беру ұйымы қажетті жабдықтармен: компьютердің жаңартылған түрлерімен, Ғаламторға қатынас құрудың кеңжолақты жасақтамасымен және б.  жабдықталатын болады.  

CRMS мұғалімге оқушылардың зейінін қолдауға, олардың қосымшалар мен веб-сайттарды пайдалануын бақылауға, он-лайн көмек пен чат-сұраныстарды пайдалануға, жұмыс файлдарын жинауға, сыныптың сураныстарын тездетуге және нәтижелерін бірден көрсетуге автоматтық жөнелтудің арқасында уақытты үнемдеуге, компьютердің дидактикалық мүмкіндіктерін барынша пайдалану арқылы электрондық оқытудың тиімділігін арттыруға, оқу іс-әрекетінің алуан түрін қолдауды жүзеге асыруға көмектеседі.

CRMS-тың негізгі пайдаланушылары болып білімдік процестің тікелей қатысушылары: мұғалім, оқушы, басшы саналады. Пайдаланушылардың санаттары CRMS-тың қызметіне қатынас құрудың әр түрлі құқығына ие: басшы пайдаланушыларды техникалық қолдауды орындайды, жүйенің жұмыс істеуінің әдептілігін бақылайды; мұғалім оқушылардың әрекеттерін басқару, бақылау, толық тексеру құқығына ие болады; оқушы тек мұғалімнің рұқсатымен ғана жүйеге кіре алады, тек қатынас құруға ашық әрекеттерді ғана орындай алады.  

CRMS мұғалімнің жұмыс орнынан оқушылардың жұмысын бақылау мен басқаруды, олардың өзараәрекеттестігін және шынайы уақыттағы аудио- мен бейнемәліметтерді жеткізуді қамтамасыз етеді, сабақ уақытын тиімді пайдалануға мүмкіндік береді.  

Басшы тағайындаған логин мен құпия сөздің көмегімен мұғалімнің жүйеге кіруі. Жүйедегі оқушылардың авторлануының көмегімен оқушының сабаққа қатысу мәртебесін есепке алу.

CRMS кез келген (мәтіндік, графикалық, аудио-, бейне және т.б.)  форматтың файлдарын қолдауды қамтамасыз етеді, Ғаламторға шыға алады және оқытудың әр түрлі әдістерін қолдану мүмкіндігін қамтамасыз етеді: жұптағы, топтағы жұмыс, дербес және жапай сауалнама, топтық талқылау және б. Оқытушы тарапынан бақылау оқушы үшін байқаусыз түрде және оны негізгі оқу іс-әрекетінен алаңдатпастан өтетін болады.

CRMS негізгі екі модульді енгізеді: Мұғалімнің Модулі және Оқушының Модулі.

Мұғалімнің модулі мұғалімнің компьютеріне орналастырылады да сабақтарды өткізу бойынша негізгі қызметтерді: өз жұмыс орнынан кетпестен компьютерлік сыныптағы сабақтардың барысын толық тексеруді ұсынатын басқаруды, бақылауды, оқушымен қарым-қатынас жасауды қамтамасызз етеді.

Мұғалімнің модулі:  

 оқушының компьютерін басқаруды, барлық мүмкін болатын алыстағы файлдық операцияларды (қосымшаларды іске қосу, пернетақта мен тышқанды басқару, компьютерді қосу, қайта жүктеу және ажырату) орындауды; 

сыныптың схемасын басқаруды; сыныптың схемасынан компьютерді алып тастау немесе үстемелеп қосу мүмкіндігін;

жергілікті желінің барлық қосылған компьютерлерін автоматтық анықтауды және мұғалімнің компьютерінде қол жетерлік компьютерлерді бейнелеу арқылы сыныптағы оқушылардың қатысуын қадағалауды;

сыныптың схемасын басқару арқылы оқушыларды топқа немесе жұпқа біріктіруді;

өз мониторында оқушының жұмыс үстелін алыстан бақылауды; жеке оқушыларды, оқушылардың таңдалынған топтарын немесе тұтас сыныпты экрандардың мониторингі арқылы оқушылардың іс-әрекеттерін қадағалау мүмкіндігін;

оқушылардың оқу материалын меңгеруіне назарын аударуға және шоғырландыруға көмектесу үшін олардың компьютерде әр түрлі әрекеттер жасауына тосқауыл қоюын, оқушы экранының ақ болу мүмкіндігін жасауын;

оқушылар тобына немесе нақты оқушыға мұғалімнің экранын таратуды, таратылатын материалға ескертулердің құрамдас аспабын;

қабырға-төбелік экранға және\немесе интерактивтік тақтаға дәрісхананың кез келген компьютерінің экранынан кескіндерді таратуды;

тікелей эфирде барлық оқушыларға немесе таңдалынған топқа мұғалімнің сөзін хабарлауды;

барлық оқушыларға немесе таңдалынған топқа мұғалімнің ертеректе жазылған сөзін жаңғырту және хабарлауды;

оқушылар тобының сұқбаттарын тыңдау немесе әрбірінің сұқбатын жеке тыңдауды;

эфирдегі дауыстарды барлық дәрісханаға тарату үшін бірнеше оқушыны таңдауды немесе бір оқушыны таңдауды, эфирдегі хабарлауда оқушылардың құқықтарын бақылауды;

өз компьютерінен, сондай-ақ кез келген қосымша дыбыстық құрылғыдан барлық оқушыға немесе оқушылардың таңдалынған тобына аудио- және бейнематериалдарды таратуды;

дыбысты қосу\ажырату мүмкіндігін;

аудио- немесе бейнематериалды оқушыларға тарату уақытындағы ауызша түсініктемені;

файлдарды жинау мен жөнелтуді автоматтандыруды;

оқушы компьютерінің алмасу буферіндегі барды мұғалімнің компьютерінің алмасу буферіне көшірмелеуді;

шұғыл хабарландыруларды жариялау мүмкіндігін жасауды;

чаттарды және топтық қарым-қатынасты дайындауды;

кез келген оқушыдан шақыруларды қабылдау немесе кез келген оқушының өзін шақыру мүмкіндігін;

оқушылардың арасында тестілік хабарлар алмасуды ұйымдастыруды, мұғалімнің басшылығымен форумдарда басқа оқушылармен қарым-қатынас жасауды;

оқушылардың Ғаламторға шығуын мұғалімдердің бақылауы. Тек бекітілген веб-сайтқа ғана қатынас құруға рұқсатты, кез келген немесе шектелген веб-сайтқа қатынас құруды боддырмауды;

өз тестілерін дайындау немесе жөнелту арқылы оқушылардың ілгерілеуін бағалау мүмкіндігін, тестілердің әр түрлі нұсқаларын (жауаптардың бірнеше нұсқалары бар, жауаптардың екі нұсқасы бар – иә\жоқ, және т.б.) дайындауды, нәтижелерді жинауды, оларды өңдеуді және білімдерді бағалаудың мұғалімдер қойған сынамалары бойынша нәтижелерді беруді автоматтық жүзеге асыруды;

тез-сауалнамалардың он-лайн-нын жүргізуді;

принтерге қол жеткізуді және пайдалануды бақылауды, оқушылардың құжаттарды баспаға шығаруын шектеу және рұқсат беруді, беттердің саны бойынша принтерді пайдалануды шектеуді; осы мезетте басып шығаруды  қай оқушы іске асырып жатқанын ұқсастыру үшін баспа көрсеткішінің шынайы уақытында экранға шығаруды;

сабақтың мәліметтері мен объектілерін, мұғалімнің жазбаларын, оқушының жеке жазбаларын, түсініктемелерді қолдайтын таныстырылым уақытындағы экраннан түсірілгендерді, сыныптың немесе топтардың сауалнамаларының нәтижелерін; оқушылардың тестілерінің жеке нәтижелерін; сабақ уақытында қолданылған URL веб-сайттарды; сынып чатының кез келген транскриптерінің көшірмесін жадқа сақтауды

қамтамасыз етеді.

Оқушының модулі оқушылардың компьютерлерінде орналастырылады да Мұғалімнің Модулімен өзараәрекетестік мүмкіндігін, сондай-ақ:

сабақтың басында және соңында компьютерді қосуға/ағытуға уақытты үнемдеуді; веб-сайттардың қосымша бағдарламаларын іздестіру мен іске қосуды және т.б.;

жүйедегі оқушының ұқсастырылуын бақылауды;

кеңселік немесе басқа бағдарламаларда оқушының қалыпты режімде өз компьютеріндегі жұмыс істеуді;

барлық сынып үшін немесе осы мезетте оқушы енгізілген топ үшін мұғалім қарастырған тапсырмаларды оқушылардың орындауын;

мұғалім өз компьютерінен немесе басқа оқушының компьютерінен оқушыға не таратады, ол соны оның өз компьютерінде қарап шығуды;

мұғаліммен де, сыныптың басқа оқушыларымен де қарым-қатынас жасауды және т.б.;

оқушының мұғалім қатынас құруға рұқсат еткен қосымшалармен, Ғаламтор сайттарымен, ақпаратты сақтау құрылғылармен жұмыс істеуді;

оқушының мұғалім жеткізген қосымша ақпаратты, аудио- және бейнематериалдарды алуын;

оқушының шынайы уақыт режіміндегі тестілерге жауаптарын;

мұғалім рұқсат еткен қатынас құру кезінде тестілеу кезіндегі өз жауаптарының нәтижелерін қарап шығуды, оларды басқа оқушылардың нәтижелерімен салыстыруды;

оқушының мұғалім берген тақырыппен форумға қатысуын;

чатта оқушылар бір-бірімен немесе мұғаліммен хабарлар алмасуын;

мұғаліммен немесе мұғалімнің рұқсатымен басқа оқушымен дыбыстық хабарларды алмасуын;

мұғалімге сұрақ беру немесе көмек туралы сұраныс жөнелту, кеңес үшін мұғалімді шақыру мүмкіндігін;

құлаққаптардағы тыңдаулармен немесе компьютердегі жазбамен ауызша жауап айту мүмкіндігін,

рұқсат етілген қатынас құру кезінде оқушының құжаттарды басып шығаруын және т.б.

қамтамасыз етеді.  

Оқытуды басқару жүйесі (Learning Management System, бұдан әрі LMS) – бұл оқу процесінің барлық қатысушыларына (мектеп әкімшілігіне, мұғалімдер мен ата-аналарға) on- мен off-line режімдерінде оқыту мазмұнына (контентке) қатынас құруға мүмкіндік беретін  бағдарламалық жасақтама.

LMS әрбір пайдаланушы үшін тұрған орнынан тәуелсіз оны Порталға қосудың қолайлы түрінде ақпараттың әр тұрлі форматтарын ұсына отырып, оқушының мектепке келуінің бірінші күнінен соңғы бітіру емтиханына дейін әрбір пән бойынша оқу процесін сапалы контентпен толықтыруға бейімделген.

LMS мектепте оқып білетін әрбір пән бойынша оқу-әдістемелік материалдарды ұсынуға, әр түрлі теориялық сабақтарды өткізуге, оқушылардың жеке де, топтық та оқу іс-әрекетін ұйымдастыруға, оқу ақпаратының әр түрлі үзінділеріне қатынас құруға арналған кең құрал-жабдықтар болып табылады.

LMS пайдаланушыларға оған не керек, соны тез табуға, оқу контентінің керекті элементтерін табу мен сақтауға, оқытудың әр түрлі сатыларында әр түрлі білімдік мақсаттарда сол бір цифрлық білімдік ресурстарды пайдалануға мүмкіндік беретін түйінді сөздер бойынша іздестіру тетіктерімен жабдықталған. 

LMS интерфейсі  үш тілде қолдау табады және ішкі түйсік түрінде түсінікті, мәліметтер базасын, сайттар және т.б. бағдарламалау мен әкімшілік ету саласында терең білімге ие емес пайдаланушылардың жұмысына бағдарланған болуы тиіс.

LMS білім беру ұйымына қызмет ететін серверде орналастырылады және мектепті басқару жүйесімен: бірегей кірумен, пайдаланушылардың біртұтас базасымен, әкімшілік етудің біртұтас интерфейсімен және құралдарымен, сондай-ақ қоймада тұрған ЦБР-тармен жұмыс істеу мен іздестіруді орындауды, мәліметтерді үйлестіруді қамтамасыз етуі тиіс ЦБР орталық қоймасымен тығыз кірігуі бар болады.

LMS келесі модульдерді енгізеді:

Оқу бағдарламаларының модулі;

Хабарландарулар модулі;

Оқу контентін дайындау модулі;

Контентті басқару модулі;

Ғаламтор-ресурстар модулі.

Оқытуды басқару жүйесін негізгі пайдаланушылар болып білімдік процес пен басқаруда белгілі бір рөл телінген тікелей қатысушылар: мұғалім, оқушы, қонақ, LMS басшысы саналады. Барлық ұсынылған рөлдердің ресурсқа қатынас құру құқығын қамтамасыз ететін айқын міндеттері бар. Жүйеге кіру басшы тағайындаған логин мен құпия сөздің көмегімен іске асырылады. Пайдаланушы басшыдан есеп жазбасын алып, жергілікті желідегі немесе Ғаламтор желісі арқылы алыстағы белгілі бір мекен-жай бойынша жүйеде авторлана алады.

LMS басшысы өзіне пайдаланушылардың жүйеге қатынас құруын тіркеу мен бақылау міндетін қамтитын басқару міндетін атқарады. Басшы  оқушыларды сынып бойынша топтастырады және әрбір сыныпқа мұғалімдерді тағайындайды, оның әрбір оқушының жұмысы туралы жиынтық ақпаратты алу мүмкіндігі бар болады.

Мұғалім LMS-тің ақпараттық-білімдік ортасының ресурстарын әзірлеу мен басқару құқығына ие болады, сынып пен жеке оқушылар үшін ресурстарға қатынас құруды анықтайды, оқушылардың жетістіктерін және олардың атқарушылығын тексереді; оқушыларға топтық және жеке тапсырмалар тағайындайды; хабарландыруларды орналастырады.

Оқушы оқып білу үшін мұғалім тағайындаған ЦБР-мен жұмыс істейді; on- немесе off-line тапсырмаларын орындайды.

Қонақ – бұл оқып білуге тағайындалған сабақтарды қарап шыға алатын авторланудан өтпеген кез келген пайдаланушы. 

Оқытуды басқару жүйесі (LMS) педагогикалық қағидалар ескеріліп құрылуы тиіс, оның ішінде:  

Ғылымилық қағидасы – оқу материалының мазмұнын баяндаудың ғылыми дұрыстығы; пайдаланылатын терминологиялардың қазіргі заманғы түсіндірмелерге сәйкестігі.

Түсініктілік қағидасы – оқу материалын оқушылардың нақты жас ерекшеліктеріне бейімді түрде ұсыну; оқушыларда парасаттық, адамгершілік, физикалық артық жүктемелердің болмауы.

Көрнекілік қағидасы – оқу материалын қабылдауға және қайта өңдеуге сезім мүшелерін мақсатқа лайықты қатыстыру; оқу материалын барынша көрінерлік ету.

Жүйелілік қағидасы – ЦБР-дың оқу процесінің белгілі бір құрылымдық құрамдас бөлігіне сәйкестігі: құлшыныстық-мақсаттық; мағналы мазмұндық; операциялық-іс әрекеттік немесе бағалаушылық-нәтижелік.  

Саналылық пен интерактивтік қағидасы – пайдаланушылар үшін оқу міндеттерінің айқын қойылымы; оқушылар мүддесіне тірек және оқу түрткілерін қалыптастыру; оқушылардың белсенді ақыл-ой іс-әрекетін ұйымдастыру; шынайы уақыт режімінде өзараәрекеттестікті және кері байланыстарды ұйымдастыру.

Теорияның практикамен байланыс қағидасы – оқу контентінің практикалық бағдарланғыштығы; контенттің қоғам мен экономиканың қазіргі заманғы даму процесіне бағдарлануы.

Оқу бағдарламаларының модулі білімдік процесс қатысушыларының білімдік процесті реттейтін нормативтік құжаттарға: Білім берудің мемлекеттік жалпы білімдік стандартына, оқу жоспарына, типтік оқу бағдарламаларына, авторлық оқу бағдарламаларына  қатынас құруын қамтамасыз етеді.

Хабарландырулар модулі мұғалімге белгілі бір сынып немесе пайдаланушы үшін тағайындалған хабарландыруларды беруге мүмкіндік береді. Хабарландырулар оқып білу үшін белгілі бір ЦБР-ды, белгілі бір тақырыптармен жұмыс істеу датасын тағайындайтын, белгілі бір мерзім ішінде тапсырманы аяқтаудың қажеттілігі туралы еске салатын және т.б. хабарлар болып табылады.

Оқу контентін дайындау модулі мұғалімге оқыту мазмұнын дайындау, басқару және жүргізу, өзінің дидактикалық материалдарын, авторлық бағдарламалық өнімдерін, викториналарын, бақылау жұмыстарын және т.б. дайындау немесе жариялау үшін құрал-жабдықтар болып табылады.

Мұғалім дайындайтын оқу контенті статикалық (HTML беттері, мәтіндер) және анимация элементтері мен дыбыстық сүйемелдеулері бар интерактивтік бола алады. Оқу контентінің құрамдас редакторы тағайындалуы әр түрлі білімдік материалдарды біртұтас ұсынуды кіріктіруге мүмкіндік береді; мәтіндерді форматтауға, нөмірленген немесе маркіленген тізімді дайындауға, суреттерді немесе гиперсілтемелерді кірістіруге, кестелерді  және көптеген басқаларды орналастыруға мүмкіндік береді. 

Мұғалім әр түрлі форматтағы файлдарды (графикалық, дыбыстық, бейне, мәтіндік) жүйеге жүктей алады. Мұғалім дайындайтын немесе жүктейтін оқу контенді жүйенің бөлігіне айналады және сабақтар өткізу немесе оқушылардың өзіндік жұмысы үшін әлденеше рет пайдаланылатын бола алады. Ол үшін дайындалынатын немесе жүктелінетін файылға оқушыға түсінікті және оның мазмұны айқын бейнеленетін болуы тиіс атау телінеді.  

Мұғалім оқушылармен жұмыс істеу және осы жұмысты бақылау үшін  оның өзі дайындаған контентті тағайындау мүмкіндігінің бар болуы тиіс.

Оқу контентін тек мұғалім ғана дайындай алады, ал оқушылар мұғалім дайындаған ресурстармен тек қана жұмыс істей алады, тапсырмаларды орындай алады және мұғалімге жауаптарды жөнелте алады.  

Оқушы орындалған тапсырманың нәтижесін бірнеше жеке файлдар түрінде, файл түрінде, мәтін түрінде серверге жөнелте алады. Модуль мұғалімге жауаптардың файлдарын қарап шығуға және әрбір оқушыға орындалған тапсырмаға түсініктеме беруге мүмкіндік береді.

Контентті басқару модулі пән бойынша оқу курсының құрылымдалуына сәйкес ЦБР-тармен жұмыс істеу және іздестіру құралы болып табылады. Модульдің цифрлық білімдік ресурстар каталогы бар және ол оқу процесінің құлшыныстық-мақсаттық, мазмұндық, операциялық-іс-әрекеттік және бағалаушылық-нәтижелік құрамдас бөліктері бойынша оқу контентінің элементарлық құраушыларын мақсатты ұсынатын тетік болып саналады.

ЦБР оқу пәндерінің тақырыптық элементтері бойынша дайындалынады. Әрбір ЦБР дербес және өзі белгілі бір міндетті шешуге бағытталған, дайындалуы аяқталған интерактивтік мультимедиа өнімі болып табылады. ЦБР-на қойылатын талаптар ілгеріде егжей-тегжейлі айтылатын болады.

Ғаламтор-ресурстар модулі пән бойынша пайдалы ғаламтор-сілтемелерді жинақтау мен қалыптастырудың құралы болып табылады.

Мұғалімнің тиісті веб-беттерге сілтеме жасап, пән бойынша Ғаламтор ресурстардың тақырыптық каталогын қалыптастыру мүмкіндігі бар. Жүйе интерфейсі арқылы осы құралдың көмегімен курс ауқымында Модульдің сыртқы веб-беттерді көрсету мүмкіндігі бар.

Тестілеу жүйесі (Test Management System, бұдан әрі қарай – TMS) білімдерді тексерудің тиімді құралы ретінде электрондық оқыту жүйесінің (e-Learning-тің)  жүйетүзуші құрамдас бөліктерінің бірі болып саналады. Бұл үлгерімге ағымдағы бақылау жүргізуге, білім беру ұйымдары оқушыларының білімдерін, аралық мемлекеттік бақылау (АМБ) мен ұлттық бірыңғай тестілеуге (ҰБТ-ге) оқушылардың дайындығын аралық және қорытынды тексеруге арналған бағдарламалық өнім, бұл материалды игеру деңгейіне бақылау мен өзіндік бақылауды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.

Білімдер деңгейін бақылау оқыту процесінің маңызды құрамды бөлігі болып саналады.  Ол «білім алушы – педагог» жүйесіндегі кері байланысты қамтамасыз етеді. Білімдерді бақылау оқу процесінде бақылаушылық, үйретушілік, диагностикалық, тәрбиелік, құлшыныстық және басқа міндеттерді орындайды. Білімдік процестің әр түрлі кезеңдерінде оқыту процесін басқару үшін оқушылар оқу материалын қалай қабылдайтыны және меңгеретіні туралы педагогтың әрқашан мәліметтері бар болуы тиіс.

Тестілеу білімдерді тексеру әдісі ретінде педагогикада әлдеқашан баяғыда пайда болған. Компьютерлік тестілеу білімдік процеске белснді түрде ықпал етуге мүмкіндік береді, оқу материалын тиімді игеруге мүмкіндік туғызады және, бір тараптан, оқытушы ағымдағы, аралық және қорытынды білімдерді бақылауға, екінші тараптан, білім алушы өзінің дайындылық деңгейін өзі бағалауға пайдаланады.    

Тестілеу жүйесі өзінің әмбебаптығы есебінен бақылауды автоматтандырылған қолдау және материалдың игерілу деңгейін өзін-өзі бақылау болып табылады, емтиханға дайындалу кезінде тренажер рөлін атқарады.

ТMS білім беру ұйымдарына тестілеу процесін жүйеге келтіруге, тестілеу нәтижесін лезде өңдеуге және сақтауға, олардың негізінде оқушылардың оқығандық деңгейін сапалы және мазмұнды талдауға мүмкіндік береді.

Одан басқа, оқушылардың ТMS-пен жұмыс істеуі оқу іс-әрекетінде компьютерді құрал ретінде пайдалану машығын қалыптастыруға көмектеседі, олады өзін-өзі бақылауға үйретеді.  

Тестілеу жүйесі келесі модульдерді енгізеді:

  •  Тестілеу 
  •  Тестілер құрастырушысы
  •  Тестілеу қорытындысы

ТMS өзінің барлық элементтеріне қатынас құру құқықтарын шектеуді, тестілерге рұқсат етілмеген қатынас құрудан қорғауды қамтамасыз етуі тиіс. Тестілеу жүйесін негізгі пайдаланушы болып белгілі бір рөлдерді иемденетін: мұғалім, оқушы, ТMS басшысы саналады. білімдік процестің тікелей қатысушылары саналады.

Жүйеге кіру басшы тағайындаған логин мен құпия сөздің көмегімен жүзеге асырылдады. Пайдаланушы басшыдан есепке алу жазбасын алып, жергілікті желідегі немесе Ғаламтор желісі арқылы алыстағы желіге белгілі бір мекен-жай бойынша авторлана алады.

ТMS басшысы, өзіне пайдаланушыларды жүйеге тіркеу мен қатынас құруын бақылауды басқару міндеттерін енгізетін, пайдаланушыларды басқару қызметін орындайды, АМБ жүргізудің тағайындалған тәртібін сақтауды, жүйенің жұмыс істеу әдептілігін және ақпараттық қауіпсіздік режімін қамтамасыз етуді бақылайды.

Мұғалім тестілеу үшін топты қалыптастырады, сыныптар мен жеке оқушылар үшін тестілеуге қатынас құруды анықтайды; оқитындарға топтық және дербес тестілерді тағайындайды; тестілерді дайындау және олардың нәтижеленін қарап шығу құқықтарына ие болады.

Оқушы тестілеу үшін мұғалім тағайындаған немесе ашық каталогта тұрған тестілерге қатынас құруы бар болады; on- немесе off-line тестілерін орындайды; өз тестілеуінің нәтижелерін қарап шығу мүмкіндігі бар болады.

«Тестілеу» модулі ашық қатынас құру тестілерінің көмегімен тренингтік және ағымдағы тестілеуді және шектелген қатынас құру тестілерінің көмегімен бақылау тестілеуін жүргізуге мүмкіндік береді.  

Ағымдағы бақылау мақсатымен ағымдағы және жедел (диагностикалық) тестілеу ары қарай оқыту үшін оқушы дайындығының алғашқы деңгейін айқындау, оқу бағдарламасының белгілі бір тақырыптары, бөлімдері бойынша білімдерді меңгеру сапасын тексеру үшін жүргізіледі.

Тренингтік тестілеу оқушылардың өзіндік жұмысының түр өзгешелігі болып саналады. АМБ-ға мен ҰБТ-ге дайындалу кезінде тренажердің рөлін атқарады, блангтік құжаттаманы толтыру жаттығуын және АМБ мен ҰБТ тестілік тапсырмалар симуляторын қамтамасыз етеді. Тестілік тапсырмалардың барлық мысалдары Қазақстан Республикасы Ұлттық тестілеу орталығының ерекшелігімен сәйкес дайындалған болуы тиіс.

Ашық қатынас құру тестілері тестіден ақпаратты (өз жауаптарын, бағаларын, түсініктемелерді, дұрыс жауаптарды, жауаптан кейінгі түсініктемені) қарап шығу рұқсатын ұсынады.

Бақылау тестілеуі аралық немесе қорытынды тексеру, оқушылар білімін объективті бағалау мен олардың оқу жетістіктерінің деңгейін анықтау мақсатымен жұргізіледі. Бақылау тестілеуін бір рет жүргізу үшін белгілі бір дата тағайындалатын болады. Қажеттілік жағдайда оны қайталап тағайындауға болады.

Модульде пәндер бойынша, тақырып пен бөлім бойынша, арнаулы тағайындау бойынша каталогтар бар.

Тестілік сұрақтардың мазмұны жалпыбілімдік оқу бағдарламаларының негізінде қалыптастырылған болуы тиіс және олардың ауқымынан шыға алмайды. Тестілік тапсырма, жауабында екі мағыналықты жіберместен,  айқын, анық, нақты қалыптастырылған болуы тиіс. Тапсырманың синтаксистік құрылымы шекті түрде қарапайым болуы тиіс. Тестінің басында, оқушылардың не керектігін анық түсінуін қамтамасыз ететін, оның орындалуы бойынша нұсқау орналасқан болуы тиіс.  

ТMS тестілік тапсырмалардың шапшаң жүктелуін қамтамасыз етеді: оқушы ұзақ уақыт ағымында сұрақтың жүктелуін күтпеуі тиіс; тестідегі әрбір сурет, график оңтайландырылған немесе сығылған болуы тиіс; тестілік сұрақтарда артық ақпарат бар болмауы, тек қажетті бөлік енгізілуі тиіс.

ТMS оқушылардың жас ерекшеліктеріне сәйкес тестілеу уақытына шектеу беру мүмкіндігі бар бола алады. Осы жағдайда тестілеу кезінде оқушының тестіні орындауға қанша уақыт қалғанын көру мүмкіндігі бар болады.

Тестіні орындау кезінде оқушылардың сұрақтар арасында орын ауыстыру және қиындық тудырған сұрақтарды кейінге қалдыру мүмкіндіктері бар болуы тиіс.   

Бақылау тестілеуі процесінде оқушы тапсырмаға дұрыс жауап берілді ме, көре алмайды. Нәтижелер оқушыға тестіні аяқтағаннан кейін көрсетіледі де автоматты түрде «Тестілеу қорытындысы» модуліндегі бағдарламаға жазылады.

ТMS тестілеуге қарым-қатынастар есебін қамтамасыз етеді – пайдаланушылардың әрекеттеріне бақылауды қамтамасыз ету үшін, қандай да бір себептермен тест үзілген жағдайда  сәтсіз  тестілеудің есебін алу үшін әрбір жүргізілген тестілеу тіркелуі тиіс.

ТMS-тің маңызды құрамдас бөлігі – «Тестілерді құрастырушы» модулі мұғалімге тестілерді дайындауға, қалыптастыруға, жариялауға және басқаруға мүмкіндік беретін құрал.

ТMS: тестілік сұрақтарды дайындау/редакциялауды; тестілерді аяқтау/жариялауды; тестілік тапсырмаларды өзгертуді; тестілерді қосарлауды (көшірмелеуді); тапсырманың құрылымын өзгертуді немесе оны сұрақтар тізімінен алып тастауды; тестілерді импорттауды; тестілерді мұрағаттау мен қалпына келтіруді; нақты сұрақтарға немесе сұрақтар тобына түсініктемелер үстемелеуді; күрделі сұрақтар тапсырмасы үшін мультимедиа файлдарын (графика, бейне, дыбыс, анимация) қолдауды және т.б. қамтамасыз етеді.

ТMS типтері әр түрлі тестілік тапсырмалар дайындауды қолдауды: жалғыз таңдауды, көптеген таңдау жасау керек болатын тапсырмаларды, сәйкестікті тағайындауды, тізбекті таңдауды, пайымдаулардың шынайылығы мен жалғандығын көрсетуді, санды қолмен енгізуді, мәтінді қолмен енгізуді, кесіндіге орын таңдауды, әріптердің орнын ауыстыруды және т.б. қамтамасыз етеді.

«Тестілеу қорытындысы» модулі өткен тестілеу нәтижелері мен оларға қатынас құру құқығына сәйкес нәтижелерді өңдеу туралы пайдаланушыларға ақпарат беру аспабы ретінде. 

Мұғалімнің автоматтық режімде оқушылардың алған бағаларын қарап шығуы, бағаларды қолмен өңдеуі, тестінің орындалуына түсініктемелер беруі, оқушылардың тестіні орындау уақытын белгілеуі.

Оқушылардың, сыныптың қимасында тестілеу нәтижелері бойынша есеп-қисаптың әр түрлі формаларын қалыптастыру. Сынып, мектеп және т.б. бойынша, статикалық көрсеткіші бойынша білімдердің орташа деңгейін анықтау; тұтастай бірнеше жыл бойы жеке оқушының, сыныптың немесе мектептің білімдері туралы ақпарат мониторингі.

Тестілеу нәтижелерін кестелік/мәтіндік/графиктік редакторға шығару және нәтижелерді есеп-қисап формасында басып шығару.

«Тестілеу қорытындысы» модулі өткен тестілеу нәтижелері мен оларға қатынас құру құқығына сәйкес нәтижелерді өңдеу туралы пайдаланушыларға ақпарат береді.

Модуль мұғалімнің автоматтық режімдегі оқушылардың алған бағаларын қарап шығуына, оларды қолмен өңдеуіне, орындалған тестілерге түсініктемелер беруіне, тестілердің орындау уақытын қадағалауына мүмкіндік береді.

Модуль оқушылардың, сыныптардың қимасында тестілеу нәтижелері бойынша есеп-қисаптың әр түрлі формаларын қалыптастыруға мүмкіндік береді; статикалық көрсеткіштер бойынша сыныптардың, мектептердің білімдерінің орташа деңгейін анықтауға мүмкіндік береді; бірнеше жыл бойына тұтастай жеке оқушының, сыныптың немесе мектептің білімдері туралы ақпараттың сараптамасын жүргізеді. Барлық нәтижелерді кестелік редакторға шығаруға және есеп-қисап формасында басып шығаруға болады.

Электрондық әдістемелік жүйе (Method Management System MMS) бұл қазіргі заманғы интерактивтік педагогикалық технологияға мұғалімдерді оқытуда кәсіптік біліктіліктер мен машықтарды жетілдіру бойынша педагогтардың өзіндік жұмысына әдіснамалық пен ғылыми-әдістемелік басшылық жасауға бағытталып үйымдастырылған және құрылымдалған пәнаралық ақпараттың жылдам, ашық, дамитын, технологиялық базасы. Білім беруді ақпараттандырудың мемлекеттік саясатын жүзеге асыру тек осы процеске барабар педагог кадрларды дайындау, олардың әдістемелік іс-әрекеті мен біліктіліктерін арттыруды  ұйымдастыру шарты кезінде ғана тиімді болады, өйткені ақпараттық технологияларды практикаға енгізу дәрежесі мен сапасы атап айтқанда мұғалімдерге байланысты болады.

Біздің алдымызда педагогикалық тәжірибені сақтауға, жаңартуға, тиімді түрде пайдалануға, педагогты әдістемелік процестің белсенді субъектісі етуге, әрбір педагогқа өзін өзі тануға, өзін өзі  реттеуге, өзін өзі дамытуға мүмкіндік беретін пәндер бойынша электрондық әдістемелік жүйелерді дайындау міндеті тұр. Мұғалім ақпараттық қоғамда толық бағалы өмірге бағдарланған болуы, біртұтас әлемдік ақпарқатынастық кеңістікке өзінің қатысты болуын жете түсінуі, кез келген ақпараттық ресурсқа қатынас құруы бар болатын ғаламшарлық ойлауы бар оқушының тұлғалығын қалыптастыру қажеттігін жете түсінуі тиіс.

МMS электрондық оқыту жүйесінің (e-Learning) жүйе құрушы құрамдас бөліктерінің бірі болып саналады, өйткені қазіргі заманғы интерактивтік педагогикалық технологияға кәсіптік біліктіліктер мен машықтарды жетілдіру бойынша мұғалімдерді оқытуда педагогтардың өзіндік жұмысына әдіснамалық пен ғылыми-әдістемелік басшылық жасауға бағытталған,  педагог кадрлардың ұйымдастырылған және құрылымдалған пәнаралық ақпараттың дамушы технологиялық базасына олардың жылдам, ашық қатынас құруын қамтамасыз ету арқылы педагог кадрлардың біліктілігін арттыруға бағытталған.

MMS-ті пайдаланушылар болып білім беру ұйымының педагог қызметкерлері саналады.

MMS негізгі модульдерді енгізеді:

Құжаттама 

Әдістемелік ресурстар

Педагогикалық технологиялар

Озат тәжірибе мектебі

Мұғалімнің портфолиосы

Мониторинг және диагностика

Қатынас

MMS-пен орындалатын міндеттер:

әрбір мұғалімнің кәсіптік дамуын ақпараттық және әдістемелік жасақтау және оның тұлғалық алға жылжуы мен өзін-өзі іске асыруына мүмкіндіктер туғызу;

педагогтардың әдіснамалық, әдістемелік және ақпараттық мәдениетін, мұғалімдердің оқу процесіндегі ақпараттық-қатынастық  технологияларды пайдалануға дайындығын қалыптастыру;

білімдердің психологиялық-педагогикалық, әдістемелік және пәндік-бағдарланған салаларын кіріктіруді қамтамасыз ететін ақпараттық білім алушылар ортасын үнемі жаңартушы ретінде ашық әдістемелік жүйені құру;

білімдік процестің бар технологияларын, әдістерін,  құралдары мен формаларын жетілдіру және жаңаларын енгізу – білімдердің пәндік саласында жиынтық (ұжымдық) педагогикалық тәжірибені дайындау;

озат педагогикалық тәжірибені анықтау, қорыту және тарату;

әдістемелік жұмыстың белсенді формаларын пайдалану;

жаңадан бастаған педагогтардың кәсіптік жетілуіне ықпал ету;

педагог қызметкерге аттестаттауға педагогикалық көмек көрсету, педагог қызметкердің біліктілігінің мамандық талаптарға сәйкестік деңгей анықтау;

өзекті психологиялық-пелагогикалық және әдістемелік мәселелер бойынша ара қашықтықтық ақпарқатынастық өзараәрекеттестікті ұйымдастыру.

MMS-ті енгізу  педагогикалық шеберлікті қамтамасыз етеді, ақырында оқыту сабақтарын өткізу сапасын және тұтастай мектептік білім беру сапасын арттырады.

Кәсіптік бағдарлық менеджменттің жүйесі (PrOS) қазіргі заманғы ақпараттық технологиялардың негізінде әр түрлі кәсіп өкілдерімен қарым-қатынас жасаудың интерактивтік ақпарқатынастық ортасын құруға бағытталған. Ол өзі тұтынушыларға тек кәсіп, мамандық, біліктілік туралы ғана емес, және де оқушылар өздерінің әлуеттік мүмкіндіктерін анықтайтын тестілер мен сауалнамалар базасы туралы да біртұтас  түсінігі бар болатын ақпарат базасы болып табылады.  

Кәсіптік бағдарлық менеджментінің жүйесі жалпы білімдік мектептің, кәсіптік лицейлердің және колледжлердің жоғарғы сынып оқушыларына жолданған.   

PrOS-тың мазмұны цифрлық форматта жоғары сыныптықтарды кәсіптік және техникалық, жоғары және жоо-нан кейінгі кәсіптік білім беру  мамандықтарының топтастырғыштарымен; кәсіптік іс-әрекеттің объектісінің маңыздылық сипаттамасымен; қазіргі заманғы талаптармен және біліктілік сипаттамалармен; еңбек нарығының сипаттамасымен; бос орындар туралы кәсіпорындардың жарнамасымен таныстыруы тиіс. Жүйенің сондай-ақ мамандармен (электрондық пошта, бейнежазба) сұқбаты; мамандықтар туралы оқу жоспары; кәсіптік және техникалық, жоғары және жоо-нан кейінгі кәсіптік білім беру  мамандықтары бойынша дайындықты жүзеге асыратын білім беру ұйымдарының тізімі бар болуы тиіс.

PrOS-тың жұмыс істеуі кәсіптік бағдарлық ақпараттық жиымда: кәсіптер туралы, кәсіптік дайындаудың бағыттары туралы, кәсіптік білім берудің деңгейлері туралы, кәсіптің әлеуметтік мәртебесі туралы, өзіндік таңдалынған кәсіптің даму болашағы мен ерекшеліктері туралы  ақпараттық іздестіру жүйесін құруды ұйғарады.  

PrOS тұтастай әрбір оқушы, сынып, мектеп бойынша кәсіптік бағдарлық жүйе сапасы туралы толық және жүйелі ақпараты бар болатын мектеп әкімшілігінің анықтамалық жүйесін енгізуі тиіс. 

PrOS сондай-ақ  оқушылардың кәсіптік қабілетін он-лайн тестілеуге бағдарланған.

Ақпараттық-анықтамалық жүйе (Information Management System) ҚР БжҒМ-не білім беру жүйесінде мемлекеттік саясатты қалыптастыруға, бақылауға және іске асыруға мүмкіндік беруі тиіс.    

Ақпараттық анықтамалық жүйе LCD дисплейлер және/немесе мектеп ғимаратында орналасқан ақпараттық киоскілер арқылы мектептің іс-әрекеттері (сабақтар кестесі, сыныптан тыс шаралар кестесі, асхана менюі және т.б.) туралы қысқаша ақпарат алуды қамтамасыз етуі тиіс.

Ақпараттық анықтамалық жүйе барлық мониторларды және/немесе ақпараттық киоскілерді орталықтандырылған басқаруды, әр түрлі форматтағы картинкаларды (.PPT таныстырылымдар, .AVI, .MPG, .WMV фильмдер, .JPEG, .JPG .GIF, .BMP кескіндер) әр түрлі барлық тақталарға үлестіруді, картинкаларды бір синхронды көрсететін тақталардан топты дайындауды жүзеге асыруға мүмкіндік береді.   

Оқушылардың дене қызметі мен психологиялық денсаулығының электрондық мониторингтік жүйесі оқушылардың дәрігерлік кәртішкесін жүргізуге, егу жұмысын жүргізуді жоспарлауға, жүйе баланың психологиялық жай-күйі туралы мәліметтерді алу және өңдеу үшін пайдаланушыларға сауалнама жүргізуге мүмкіндік беруі тиіс. 

Сауалнама аты-жөні көрсетілмеген режімде жүргізілетін болады. Нәтижелерге қатынау құқығының баптауы бар сүраныс нәтижелерін шығарудың икемді баптауы бар болуы тиіс.   

Системаның интеллектіні зерттеу бойынша, оқу құлшынысын зерттеу бойынша, шығармашылық ойлау қабілетін зерттеу бойынша, теориялық ойлау қабілетін зерттеу бойынша тестілері бар.

Электрондық оқытудың маңызы

Қоршаған болмыстың зерттелінетін құбылыстары мен процестерінің маңызы олардың бетінде жатпайды, тікелей бақылауға көнбейді. Сол уақытта мектепте электрондық оқыту теориясын дайындау көзқарасы тұрғысынан оның сыртқы жақтары мен белгілерін сипаттаумен шектелместен, оның   маңызды терең сипаттамаларына жетуге ұмтылу қажет.

Кез келген процестің немесе құбылыстың маңызын айқындау үшін:

  •  осы процесс/құбылыстың басқалармен байланысын талдау және осылайша оның ерешелігін анықтау;  
  •  осы процес/құбылыстың қызметін анықтау;
  •  зерттелінетін процестің/құбылыстың құрылымын ашу;
  •  талданатын процес/құбылысты динамикада, дамуда қарастыру  [7] 

қажет.

Осы параграфтың мақсаты электрондық оқытудың маңызын және оның құрылымдық құрамдас бөліктерін жан-жақты қарастыру болып саналады, ол үшін біз келесі міндеттерді шешуге тиістіміз: 1) электрондық оқытудың әдіснамалық негізін анықтау; 2) электрондық оқытуды оқытудың басқа түрлерімен салыстыру және осылайша оның айрықша ерешеліктерін айқындау; 3) электрондық оқытудың қызметін анықтау; 4) электрондық оқытудың құрылымын қарастыру; 5) электрондық оқытудыі қозғаушы күшін айқындау; 6) электрондық оқытудың даму логикасын талдау.

Электрондық оқытудың маңызын анықтаудан бұрын ең алдымен «оқыту» ұғымын қарастыру қажет.

Оқытуды педагогтар мен психологтар, барысында оқушылардың білім алу міндеттері шешілетін процес ретінде қарастырылады, оның ішінде:   

  •  ұйымның мақсатты педагогикалық процесі және ғылыми білімдер мен машықтарды меңгеру, шығармашылық қабілеттерді, әлемдік көзқарастарды мен ізгілікті-эстетикалық көзқарастарды және сенімдерді дамыту бойынша оқушылардың белсенді оқу-танымдық іс-әрекеттерін ынталандыру (И.Ф. Харламов [99]);
  •   оқушының әлеуметтік тәжірибе мазмұнының біршама бөлігін меңгеру мақсатымен мұғалім мен оқушының өзараәрекеттестік актісі (И.Я. Лернер [51]);
  •  барысында оқушылардың білім алу міндеттері шешілетін оқытушылар мен оқушылардың мақсатты өзара әрекеттестігі» (Ю.К. Бабанский  [71, с.339]);
  •  жан-жақты дамуды қамтамасыз ететін білімдер жүйесін, ғылыми әлемдік көзқарас негіздерін, еңбек пен ізгілікті тәрбиені, шығармашылық белсенділікті қалыптастыруға бағытталған мұғалім мен оқушылардың мақсатты, өзара байланысты, жүйелі түрде өзгеретін іс-әрекеті (М.Н. Скаткин [29, с.129]).

Оқыту процесінің белгілерін С.П. Баранов арнайы ұйымдастырылған танымдық іс-әрекет; дербес дамудағы танымды үдету; адамзат тәжірибесіндегі бекітілген заңдылықтарды меңгеру деп есептейді [7].

Зерттеушілер оқытудың іс-әрекеттік сипатын айрықша атап көрсететінін қалай байқауға болады, олардың көпшілігінде оқытудың маңызы оқыту мен оқудың екіжақты процесі ретінде, мұғалім мен оқушының өзара әрекеттестігі ретінде қарастырылады.  

Оқыту деп ақпарат беру бойынша мұғалімнің іс-әрекеті; оқушылардың оқу-танымдық іс-әрекетін ұйымдастыру; оқу процесінде қиналған кезде көмек көрсету; оқушылардың қызығушылығын, өзінділігін және шығармашылығын ынталандыру; оқушылардың оқу жетістігін бағалау  түсініледі. Оқытудың мақсаты ақпарат беру процесінде әрбір оқушының тиімді оқуын ұйымдастыру, оны меңгеруді бақылау мен бағалау, сондай-ақ оқушылармен және ұйыммен өзараәрекеттестік және бірлескен, әрі өзіндік іс-әрекет болып саналады.

Оқу – бұл оқушының білімдер мен машықтарды меңгеруін, бекіту мен қолдануын, іздестіруге өзіндік ынталануды, оқу міндеттерін шешуді, оқу нәтижелерін өзіндік бағалауын; қоршаған болмыстың мәдени құндылықтары мен адамзаттық тәжірибенің, процестер мен құбылыстардың тұлғалық мағынасы мен әлеуметтік маңыздылығын ұғынуды білдіретін іс-әрекет; Оқудың мақсаты қоршаған әлем туралы ақпаратты тану, жинау мен өңдеу болып саналады. Оқудың нәтижелері оқушылардың білімдерінде, біліктерінде, машықтарында, қарым-қатынас жүйесі мен жалпы дамуында білінеді [75].

В.К. Дьяченко оқытудың мазмұны процесс ретінде білім алушы сол немесе басқа дәрежеде меңгеретін және білім алу толық емес немесе ішінара меңгерілетін: бала әріптерді жазу техникасын, санауды, көбейту кестесін және т.б. меңгеретін қандай да бір іс-әрекет болып саналатынын айрықша атап көрсетеді  [30]. Бұл іс-әрекет өзімен-өзі бойынша – еңбектің қандайда бір нақты түрі. Орыс тілі, математика бойынша дидактикалық материалдарды құрастыратын әдіскердің жұмысы оқыту болып саналмайды. Бірақ бұл, егерде мұғалім-әдіскер мұғалімдік үстелде болса және балаға әріптерді жазу техникасына, санауға, көбейту кестесіне және б. үйрететін болса, онда еңбек оқытудың мақсаты мен мазмұны бола алады. Сонда мұғалім-әдіскер айналысқан сол практикалық іске тікелей тағы бір қамқорлық – баланы оқыту қосылады.  Оқыту – бұл әдіскердің (ғалым-әдіскердің, әдіскер-практиктің) тікелей ісінде не болмаса, сол, және ол әдіскердің ісінен сонысымен ерекшеленеді, оқушылармен тағыда олардың қарым-қатынасы енгізіледі. Мұғалім көрсетеді, түсіндіреді, оқушыларға сұрақтар қояды, тапсырма береді, оларды тексереді, кемшіліктері мен қателіктерін көрсетеді, қозғалыстарын, әрекеттерін түзетеді, сол немесе басқа құралдармен, қарындашпен немесе қаламмен қалай жұмыс істеу керектігін тағыда көрсетеді. Яғни, В.К. Дьяченконың пікірі бойынша, оқытудың маңызы – кім оқытады, соның және кім оқиды, соның педагогикалық қарым-қатынасы. «Кез келген оқытуда оқытатын мен оқитынның тек іс-әрекеті ғана емес, тағы да белсенділіктің екі түрі: бірі – бұл ұстаздың үйрететін және оқушының меңгеретін нақты іс-әрекеті, ал екіншісі – бұл тұра, тікелей және жанама, ортақталынған қарым-қатынасы біріне бірі қалайда жапсырылады. біртұтас қосылады» [сонда, 44-45 б]. Оқыту процесінің екіжақтылығы осында айтылады; білім беру мазмұнының формасында оқушыға әлеуметтік тәжірибені беру кезінде бірлікте тұратын, оқыту – мұғалімнің іс-әрекеті және оқу – оқушының іс-әрекеті.

Біз де оқыту процесінің маңыздылық сипаттамасын «өзараәрекеттестік» ұғымы бейнелейді деп есептейміз: оқыту – бұл белсенді мақсатты өзараәрекеттестік процесс. Электрондық оқытудың мәтіндік мәнінде – бұл тек мұғалім мен оқушының ғана емес, нәтижесінде оқушыда белгілі бір білімдер, біліктер, машықтар, іс-әрекет тәжірибелері мен мінез-құлықтар, сондай-ақ тұлғалық сапалар қалыптасатын педагогикалық процестегі АҚТ-дың трансферті есебінен жасалған мұғалімнің, оқушы мен ақпараттық-білімдік ортаның өзараәрекеттестігі.

Электрондық оқытудың әдіснамалық негізі гносеология болып саналады. Оқыту процесі – ең алдымен адамның танымдық іс-әрекетінің ерекшелік түрі, білімдерді меңгеру процесі. Гносеология болмыстың аяқталғандай фотографиялық бейнесін беретін бір ретті актісіндей емес білімдерді қалыптастыруды қарастырады. Білімдердің қалыптасуы – бұл өзінің нығайту, тереңдету және т.б. кезеңдері бар процес және де электрондық оқыту, егерде оның барлық құрылымы, мазмұны мен әдістемесі тек танымның осы объективтік заңына сәйкес болатын кезінде ғана ғылыми түрде негізделген және нәтижелі бола алады. «Электрондық оқыту процесінің басты әдіснамалық тезисі таным процесінің гносеологиялық формуласы болып саналады: «Тікелей түйсінуден (пайымдаудан) дерексіздік ойлауға және одан практикаға – ақиқатты танудың диалектикалық жолы осындай; объективтік ақиқатқа жататындықты тану». Сезімдік тану негізінде түйсік пен қабылдау жатады; дерексіздік ойлау – бұл түсіну, ұғыну, қорыту. Егерде индуктивтік-талдау жолы таңдалынса, онда қорыту (негізінен) оқытуды аяқтайды. Дедуктивтік-жинақтаушылық логика кезінде, керісінше, ұғымдар, теориялар, заңдар түріндегі мәліметтер тақырыпты оқып-білудің басында немесе оны оқып-білу процесінде енгізіледі [88, 27].

Оқыту процесі сондай-ақ тұлғалық теорияға сүйенеді, өйткені кез келген оқыту жеке тұлғаға жолданады. Тұлғалық-бағдарланған амал көзқарасы тұрғысынан әрбір тұлға бірегей, өзіндік тәжірибесімен және өзіндік мұқтаждығының бар болуымен, белсенділік деңгейінің және бірқатар басқа маңызды сапаларының әр түрлілігімен сипатталады. Тұлғаның объективтік даму заңдары, сананың әр түрлі дербес көріністерінің жұмыс істеуі психологиямен тағайындалған, мысалы, материалды есте сақтау және ұмыту. Электрондық оқыту, егерде оның технологиясы мен әдістемесі осы заңдарға сәйкес болса, онда ғылыми негізделген болады. Бұл жағдайда еске сақтаудың беріктілігіне ғана қол жетіп қоймайды, жадтың қызметі де табысты дамиды. 

Электрондық оқытудың әдіснамалық іргесі болып сондай-ақ іс-әрекет теориясы да шығады (Л.С. Выготский [18], П.Я. Гальперин [19], В.В. Давыдов [25], А.И. Леонтьев [50], С.Л. Рубинштейн [82], Н.Ф. Талызина [95] т.б.). Іс-әрекеттің ең кең философиялық анықтамасы – бұл адам мен қоғамның тұтастай өмір сүру тәсілі. Іс-әрекет адамның тек мәнін ғана анықтап қоймай, мәдениет пен барлық адамзаттық әлемнің шынайы субстанциясы рөлін атқара отырып, адамның өзін де жасайды. Даму нәтижелері мен іс-әрекеттің қарқындылығының арасындағы тура байланыс –мынадай тұжырым жасауға болатын дамудың жалпы заңдылығы: белгілі бір салада адам неғұрлым көп жұмыс істесе, осы салада оның даму деңгейі солғұрлым жоғары болады. Осы заңдылықтың әрекет ету шегі «ұстамдылық» факторларымен – қабілеттілікпен, жаспен, қарқындылықпен  және іс-әрекеттің өзінің ұйымдастырылуымен және т.б. анықталады [75].

«Адамның мақсатты қоғамдық түрде пайдалы іс-әрекеті өмірлік тетіктер мен процестер деп аталатын оның саналы іс-әрекетінің қызметтік жүйесінен құралады, осының арқасында ол білімдерді, біліктер мен машықтарды, адамдардың әлеуметтік тәжірибелерін тек игеріп қана қоймай, өзінің қабылдауын, ойлауын, елестетуін, сезімі мен еркін, бір сөзбен айтқанда, ақиқатқа өзінің белсенді, саналы қарым-қатынасын және өз әрекеттері мен мінез-құлқының түрткісін қалыптастырады» [76].

 Іс-әрекеттік амалға сәйкес оқытудың мазмұнын игеру, адамзаттық қабілеттер мен міндеттерді  қалыптастыру білім алушылардың іс-әрекеті процесінде болады. Танымдық іс-әрекет – тану шынайылығын саналы ұйымдастыру және өзіндік ұйымдастыру. Одан басқа оқыту процесін біз адамзаттық іс-әрекеттің алуан түрлілігі – білімдік процесс субъектілерінің: мұғалім мен оқушының бірлескен іс-әрекеті, олардың өзараәрекеттестігі ретінде қарастырамыз.  

Іс-әрекет процесінің құрылымын негіздеу кезінде М.С. Каган электрондық оқыту мәтін мәніндегі ең маңызды, келесі аспектілерді бөледі:

  •  субъектінің әрбір мақсатты белсенділігінің өнімі – басқарушы ішкі жүйенің (психиканың) бірінші міндеті, ішкі құлшынысы бар болуы тиіс;
  •  іс-әрекет процесінің құлшынысы бағдарлама жоспарының, әрекет технологиясының  мақсатты ұйғарымы мен оның дайындалуын білдіретін осы процестің нақты бағдарына түрленуі тиіс;
  •  іс-әрекеттің стратегиясы мен тактикасы, көмегімен әрекет тікелей жүзеге асатын әлде бір операциялық базаның бар болуы кезінде ғана іске асырыла алатын болады, осыған сәйкес түрде психика осы атқарушы тетіктерді меңгеруі, олармен операция жасай білуі тиіс;
  •  егерде субъект орындалатын әрекеттердің тиімділігі туралы ақпарат ала алмайтын және осы негізде барлық жоғарыда сипатталған блоктарды түзете алмайтын болса, онда іс-әрекет өзіндік реттеуші жүйе бола алмайды, яғни психикаға кері байланысты жүзеге асыратын блок қажет [38].

Электрондық оқытуға аксиологиялық бап білімдік процесс субъектілерінің санасын байытуға – санаға оқудың жаңа тұлғалық мағынасын, ынтымақтастық пен шығармашылық арқылы олардың ампликациясын енгізуге мүмкіндік туғызады.  

Сол немесе басқа ілімдердің гносеологиялық көзқарастары олардың оқыту теорияларында өзінің нақты өрнегін табады.  Теория — бұл, шындықтан белгілі бір бақылауларды түсіндірудің өз мақсаты бар, өзара байланысты идеялардың, түзілімдер мен қағидалардың  жүйесі. Дидактиканың дамуының осы кезеңінде оқыту процесін сипаттайтын, оның әлде-бір белгілі қағидаларын алғы шепке шығаратын әр түрлі баламалы теориялар қатар өмір сүреді.  

Оқытудың қоғамдастық-рефлекторлық теориясы (С.Л. Рубинштейн, А.А. Смирнов, Ю.А. Самарин, П.А. Шеварев және б.) келесі теориялық қағидаларға негізделеді:

машықтар мен біліктерді меңгеру, адамның тұлғалық сапаларын дамыту – оның санасында әр түрлі қарапайым және күрделі қоғамдастықтарды құру процесі; 

білімдерге ие болудың, машықтар мен біліктерді қалыптастырудың, қабілеттерді дамытудың (яғни қоғамдастықтарды құрудың) белгілі бір логикалық бірізділігі бар болады және өзіне келесі кезеңдерді қамтиды: оқу материалын қабылдау; оны ұғыну, ішкі байланыстары мен қарама-қайшылықтарын түсінуге дейін жеткізу; оқып білген материалды есте қалдыру және сақтау; меңгерілгенді практикалық іс-әрекетте қолдану;

оқыту процесінің негізгі кезеңдері болып теориялық және практикалық оқу міндеттерін шешу бойынша білім алушының белсенді ойшылдық іс-әрекеті алға шығады.

Осы теория бойынша оқытудағы ең жоғарғы нәтижеге бірқатар шарттарды сақтау кезінде жетістікке жетеді: білім алушы тарапынан оқуға белсенді қатынасты қалыптастыру; оқу материалын белгілі бір ізділікпен беру; жаттығуларда ақыл-ой мен практикалық іс-әрекеттің әр түрлі тәсілдерін көрсету мен бекіту; білімдерді оқу мақсаттарында қолдану және т.б. [77, 89].

Оқудың бихевиористикалық тұжырымдамасы оқушының қоғамдастық теорияда пайдаланылмайтын меншікті оқу іс-әрекетін ұйымдастыру мәселесін қарастырады: ол енді әйгілі болған формула түрінде оқу процесінің элементарлық жасушасын істетеді: S (Стимул - ынта) − R(Реакция) − R (Бекіту). Ынта – бұл оятушы себеп немесе жағдаят (міндет,сұрақ және т.б.), ынтаға реакция – әрекеттің (физикалық, ақыл-ойлық) өзі, бекіту – әрекетті орындаудың дұрыстығы туралы сигнал (материалдық немесе ізгіліктік ынталандыру). Осы формула бойынша ғасырлар бойы жануарларды үйрету жұзеге асырылды.     

ХХ-ғасырдың басында америка психологтары осы схеманы адамға да сынай бастады. Таңданарлықтай ештеңе болған жоқ, адам да оқыту мақсатына ұсақ қадамдар қозғалысын жасау арқылы күрделі мінез-құлыққа үйренді. Адамзаттық психологиялық процестердің құрамдас бөліктері ретінде сананы теріске шығара отырып, бихевиористер ынтаға бара-бар реакцияларды механикалық (физиологиялық) бекіту арқылы түзілетін, бихевиористердің пікірі бойынша, тек сыртқы, мінез-құлықтық актілерді талдайды. Меңгерудің бихевиористік теориясына құрылған үйретуші жаттығулар әр түрлі үйлесімде әлденеше рет қайталанатын және оларды есте сақтауды қамтамасыз ететін ақпараттың ұсақ, бөлшектенген үлестерінен тұрады. ХХ-ғасырдың ортасында бихевиоризм АҚШ-та өте танымал болды және оны оқытуда қолдануда көптеген талпыныстар жасалған болатын. Бихевиоризм идеялары сол кезде туындаған бағдарламаланған деп аталатын оқытудың негізіне қойылған болатын [10, 77].

Бағдарламаланған оқытудың пайда болуы осы процестті басқару есебінен оқытудың тиімділігін аттыруға 1954 жылы педагогикалық қоғамды шақырған Б.Ф. Скиннердің атымен байланысты. Басқару санаты бағдарламалау үшін орталық ретінде қарастырылады. Бағдарламаланған оқытудың негізіне бірізділіктің, ұғынықтылықтың, жүйеліліктің, өзіндіктің  жалпы және дидактикалық қағидалары жатады.  Осы қағидалар оқытуды бағдарламалаудың – міндеттердің реттелген тізбегі болып саналатын үйретуші бағдарламаның басты элементтерін орындау барысында іске асырылады. Бағдарламаланған оқыту үшін «дидақтикалық машинаның» (немесе бағдарламаланған оқулықтың) бар болуы маңызды. Осы оқытуда белгілі бір шамада үйретуші бағдарламаны меңгеру сипатын есепке алу ретінде дербес амал іске арырылады. Алайда басты болып меңгеру процесі қалады, біліктіліктер өнімі бағдарламамен басқарылады [77, 95].

«Қазір білім беру тарихының жаңа орамында айтарлықтай өскен психологиялық-педагогикалық білімдерімен және дербес компьютерлердің ғаламат мүмкіндіктерімен бағдарламаланған оқыту идеясына қайта оралу XXI ғасырдағы білім берудің шынайылығы мен талаптарына бір ғана тиімді жауап болып саналады» деген В.П. Беспалькомен келіспеуге болмайды [10, с.129].

Оқытудың Гештальт теориясы Алманияда өткен ғасырдың басында пайда болды. Оның негізгі назары адамзаттық таным мен ойлаудың тұтас сипатын зерттеуге жұмылдырылған. Осы теорияда алғашқы постулат адам оны қоршаған болмысты ең алдымен біршама біртұтастық (Gestalt) ретінде қабылдайтыны туралы пайымдау болып саналады да содан кейін осы гештальттың бөліктерін талдайды. Бұл пайымдау бірінші көзқараста оқытудың бихевиористік теориясымен қарама-қайшылықта болады, бірақ іс жүзінде жаңа оқу элементтерін оқып білу және ұғымдарды бастапқы қалыптастыру кезінде оқушылардың іс-әрекетін бір ізді ұйымдастыру ретінде қарастыра алады. Оқытудың гештальт теориясының ұсыныстарында жеке оқу элементтерін, оларды тікелей қабылдау мен бірмезетте еске сақтау үшін, қолайлы топтарға топтастыру бойынша нұсқаулар бар. Гештальт теориясы бойынша жаттығулар мағыналық қатынаста, үзінді құрылымы мен оның мағынасы жазылып қалатындай, жеткілікті түрде ірі аяқталған ақпарат үзінділерімен жұмыс істейді [10,  с.113].

Ақыл-ой әрекеттерін кезең бойынша қалыптастыру теориясы бойынша (П.Я. Гальперин [19], А.Н. Леонтьев [50], Н.Ф. Талызина [94]) ақыл-ойдың дамуы, білімдерді, машықтар мен біліктерді меңгеру сияқты, интериорлау арқылы, яғни «материалдық» (сыртқы) іс-әрекет ішкі ақыл-ойға, жоспарға кезең бойынша өтетін болады. Осындай өтудің нәтижесінде сыртқы заттармен сыртқы әрекеттер ақыл-ойға түрленеді. Осы кезде олар талдап қорытуға ұшырайды, түрленеді, қысқарады, сыртқы іс-әрекеттің мүмкіндіктерін арттыра алатын ары қарай дамытуға дайын болады. Ақыл-ой әрекеттері мен ұғымдарды кезең бойынша қалыптастыру теориясының негізінде оқытудың тиімділігі бірқатар шарттарды сақтауға байланысты болады: әрекеттің ақырғы нәтижесі мен оның сипаттамаларын нақтылы сипаттау; керек әрекетті қалыптастыруды қамтамасыз ететін есептер мен жаттығуларды таңдау; әрекетке кіретін барлық атқарылатын және бағдарланатын операциялардың орындалу ретін дәл анықтау; бағдарланатын негіздердің дұрыстығы мен толықтылығы.

Егерде оқыту субъектілері таным объектілерімен сыртқы (материалдық) әрекеттерін ішкі (ақыл-ой) әрекеттерге аудара отырып, өздерінің ақыл-ой әрекеттерін келесі бес кезеңге саналы түрде бөлетін және жүйелі істеуді қамтамасыз ететін болса, онда осы теория бойынша білімдерді, машықтар мен біліктерді меңгеру сапалылы болады:

  •  әрекетпен алдын ала танысу;
  •  сыртқы ашылған формадағы меншікті материалдық әрекет;
  •  меңгерілетін әрекетті  жақсы ұғыну үшін оның әрбір операциясын естіртіп айту;
  •  барлық операцияларды жақсы есте сақтау үшін оларды естіртіп айту;
  •  берілген әрекетті автоматты дәрежеге дейін меңгеру (ішкі жоспарға ауыстыру) үшін әлденеше рет қайталау.

Әрбір кезеңде әрекет алдымен кеңейтілген түрде орындалады, ал содан кейін біртіндеп қысқарады, «жинақталады». Жаңа әрекеттің (немесе ұғымдардың) эмпирикалық түрде қалыптасуы жоғарыда аталған кезеңдердің бірқатарын жібере отырып, іске аса алатын болады. Алайда әрбір жеке жағдайдың тетіктерін шешу, әрекеттің қалыптасуының нақты динамикасын  түсіндіру – мұның барлығы ақыл-ой әрекеттерінің кезең бойынша қалыптасу жүйесін толық білу арқылы ғана мүмкін болады. Кәсіптік оқытуда ақыл-ой әрекеттерін кезең бойынша қалыптастыруды практикалық қолдануда өз міндеттері етіп, келешек мамандарды дайындау мерзімдерін қысқарту кезінде, олардың қалыптасатын әрекеттері мен ұғымдарының сапасын арттыруды қояды.

Әрекеттің материалдық формасы деп шынайы объектілермен, құбылыстармен немесе олардың ерекшеліктері мен қасиеттері туралы ақпарат алу үшін іс-әрекет әдістерімен оқушылардың тікелей өзараәрекеттестігі түсініледі. Оқудың материалдық формасы – оқыту процесінің алғашқы формасы, адамзаттық танымның алғашқы формасы қандай болса дәл сондай, болмыстың шынайы объектілерімен кездесуі болып саналады. Осыдан кез келген оқу пәнінде бейнеленген білім көзіне шығудың дидактикалық мәселесі пайда болады. Жаңа оқу материалын оқу айналымына енгізу кезінде әрекеттің материалдық формасында олардың дерексізденген ғылыми сипаттамалары мәліметтерінің қажеттілігінің назарда бар болуы керек. Мысалы, ақыл-ой әрекеттерін кезең бойынша қалыптастыру теориясы бойынша арифметиканы оқып үйрену кезінде саусақты, таяқшаларды және басқадай дерексіздік арифметикалық форма тасуыштарын пайдалану тек мүмкін ғана емес, және міндетті де. Оқушылар орындайтын әрекеттің материалдық формасын мәні бойынша көрнекіліктің дидактикалық қағидасына сәйкес демонстрацияда оқушыларға мүғалім пайдаланатын материалдық объектілерден ажырата білу керек. Бірінші жағдайда оқушының өзі әрекет етеді, ал екінші жағдада ол үшін мұғалім әрекет етеді.

Ақыл-ой әрекетін аса толық қалыптастыру үшін, оның ерекшеліктері мен есте сақтаудың беріктігін жете түсіну үшін оқу әрекетін сөйлеу формасында жалғастыру қажеттілігі ерекше. Алдымен оқу элементерінің белгілері қатты дауыспен сөйлеп айтылады және сондай-ақ сырттан бақыланады (осы жаттығуларды жұптарда жүзеге асыру қолайлы). Содан кейін сол әрекеттердің өзін оқушылар іштей сөйлеуде жүзеге асырады («өз ішінен» сөйлеу). Күнделікті тұрмыста кейбір әрекеттерді орындай отырып, өзін өзі басқарғандай, өз әрекетін ішкі түйсікпен және еріксіз дауыстап айтатынын осында атап өту қызық. Кезең бойынша қалыптастыру теориясында тұлға түсінбейтін бұл әрекет, оқыту процесін қарқындататын құрал ретінде  жиірек арнайы түрде ұйымдастырылады.  

Ақыл-ой әрекетінің қорытынды формасы – ақыл-ой формасы. Ол әрекеттің ішкісөйлеу формасынан автоматтанудың үлкен дәрежесімен және шамалы кеңейтілуімен әрі жете түсінілген өзін-өзі бақылауымен  ерекшелене отырып, онымен туыстас. Жаттығулар санының артуымен ішкісөйлеу әрекеті біртіндеп жинақталады, автоматтанады және бақылау мен түзетудің ішкі саналы саласына кетеді.

В. П. Беспалько, дәстүрлі оқытудағы оқушылардың оқу іс-әрекеті мен кезең бойынша қалыптастыру теориясында дайындалынған бір ізділік танымдық іс-әрекеттерді салыстыра отырып, дәстүрлі оқыту ұсынған ақыл-ой формасындағы оқу іс-әрекетінің айқын кедейлігін айрықша атап көрсетеді. Ол оқушылардың нашар үлгерімінің себептерінің бірін, олардың білімінің формалдығын және өзіндік жұмыс машықтарының жоқтығын осыдан көреді  [10].

Мәселелік іс-әрекеттік оқыту теорияссы (В. Оконь [70], А. М. Матюшкин [58], М. И. Махмутов [59], Т. В. Кудрявцев [47], И. Я. Лернер [52] және б.) оқытудың екі негізін қалайтын қағиданы іске асырады. Мәселелік оқыту оқитындардың жаңа білімдерді, теориялық пен практикалық мәселелерді, осы мәселелік жағдаяттар күшінде жасалатын міндеттерді шешу арқылы алуға негізделген. Мәселелік міндеттерде «қанша?», «қайда?», «қашан?» типіндегі сұрақтар жоқ. Олар оқушылардан мыналарға терең түсініктеме талап етеді: «неге?», «қалайша?», «бірақ басқаша болуы тиіс еді ғой?», «олар осыны түсіне алмады ма?», «білетін секілді еді, керісінше істеді?».

Дамытатын оқыту теориясының негізіне (Д. Б. Эльконин, В. В. Давыдов [16] және б.) теориялық білімнің жетекші рөлі және, жекелей алғанда, парасаттылықты дамытудағы мазмұндық талдап қорыту жатады. Баланың оқу іс-әрекеті теориялық-дедуктивтік (эмпирикалық-индуктивтен ерекшелігі) тип бойынша құрылған танымдық ретінде болып табылады. Оны іске асыруға оқу пәнін арнайы құру және танымдық іс-әрекетті ерекше ұйымдастыру арқылы оқушыларда теориялық ойлауды қалыптастырумен жетеді. Оқу пәні білімдер жүйесін жай баяндамайды, баланың мазмұндық талдап қорытуды – объектілердің генетикалық түрде алғашқы, теориялық түрде маңызды қасиеттері мен өзара байланыстарын, олардың тегі мен түрленуін меңгеруін ерекше түрде (оның мазмұнын құру) ұйымдастырады.

Модульдік оқыту теориясы (Г.К. Нургалиева [64], И.Б. Сенновский [86], П.И. Третьяков [74], Т.И. Шамова [74], П.А.Юцявичене [106]) келесі негізгі идеяға негізделген: оқушы өзі оқуы тиіс, ал мұғалім оның оқуын: дәлелдеуін, ұйымдастыруын, үйлестіруін, кеңес алуын, бақылауын   басқаруды жүзеге асыруға міндетті.

Шынайы педагогикалық процесте оқыту теориясы оқытудың түрлерінде бейнеленеді. Дәстүрлі түрде оқытуды түсіндіру-безендіретін, мәселелік, дамытатын, модульдік түрлерге бөлу қабылданған болатын. Айқын айырмашылықтарына қарамастан, әрбір түрде әрбір оқытуға тән ортақ сәтті байқауға болады. Біріншіден, оқыту процесінің кез келген түрінің негізінде, әрқайсысында жетекші идеялар, нормалар немесе оқыту мен оқудың өзара байланысының сипаты және де оқытушы мен оқитындардың іс-әрекеті ретінде де анықтайтын іс-әрекет ережелері ретінде, алға шығатын қағидалар жүйесі жатады. Атап айтқанда оқытудың белгілі бір түрін құрастыру үшін қағидалар бағдар қызметін атқарады.

Түсіндіру-безендіретін оқытудың, оны тағы да дәстүрлі оқыту деп атайды, мәні оқитындарға дайын ақпаратты беруден немесе ұсынудан, оқитындардың оны көбірек немесе азырақ тиімді есте сақтаудан және жаңғыртудан тұрады [17, 88]. Түсіндіру-безендіретін оқыту процесі оқытудың негізгі заңдылықтарына негізделген. Сол уақытта оқушылардың ақыл-ой іс-әрекеті салыстырмалы түрде сылбыр, ол тек қана оларды түсіну мен есте сақтауға саяды.

Мәселелік оқытудың жетекші қағидасы педагогикалық заңдылықты анықтайды: егерде оқушылар өздерінің алдарына оқу проблемаларын шешу қажеттілігін қойса, онда оларды шешу процесінде оларда қалыптасатын даралық пен тұлғалықты (интеллектуальдықты, құлшыныстықты  және басқа салаларды, бастамашылдықты, өзіндікті, сыншылдықты және б.) дамытудың жоғары деңгейін сипаттайтын көптеген сапалар дамиды. Оқытудың проблемалық теориясында ескерілетін заңдылықтарды келтірелік:  

  •  оқушылырдың даралығын дамыту оның іс-әрекетінің сипатына байланысты болады;
  •  мәселе ақыл-ой іс-әрекетінің бастапқы сәті болып саналады; адамда әлде-нені түсіну қажеттілігі пайда болғанда, танымдық қиындық пайда болғанда ол ойлай бастайды;
  •  мәселелік оқыту мен тәрбиелеу, оқушының алдына мәселелер қойылғандықтан емес, оларды өзі шешетіндіктен, интеллектуалдық және басқа салаларды дамытады.

Оқытудың біз қарастырған теорияларын «жақсы – нашар» шкаласы бойынша салыстыруға болмайды.  Қарастырылған теориялардың әрқайсысы оқыту процесін жобалауға өз «кірпішін» ұсынады. Педагоика ғылымының, және жекелей дидақтиканың, дамуының осы кезеңінде оқытудың аса тиімді процесін ұйымдастыру және ең жақсы нәтижелер алу үшін осы теориялардың қағидаларының белгілі бір үйлесімдерін  ақылға сыйымды және жаңаша пайдалану ең дұрыс болады.

Осы мағынада, біздер үшін айтарлықтай мүддені, әлдебір келешек біртұтас жүйенің пайда болуын болжай отырып, әрбір түрдің ең маңызды және оң тараптарын бөлетін оқытуды басқарудың монодидакттикалық жүйелерінің жуықталған топтамасын дайындаған В. П. Беспальконың пайымдауы ұсынады.

В. П. Беспальконың пікірі бойынша оқыту процесінде оқуды басқару мүмкін болатын екі схеманың: бөлектенбеген басқарудың немесе бөлектенген басқарудың, бірі бойынша жүзеге асатын болуы тиіс.

Оқудың бөлектенбеген басқаруы деп ол оқудың мынадай жағдаятын түсінеді, оқудың нәтижелері туралы кері байланыс оқытудың барлық процесі немесе оның аймен немесе оқу жылымен салыстыруға болатын жеткілікті түрде ірі бөліктері аяқталғаннан кейін алынады. Мұндай уақыттың ұзақ кезеңі үшін жеткілікті түрде көп оқу элементтері оқылған және оқушылардың іс-әрекетінде көп қателіктер жіберілген, сондай-ақ тиімді түрде оларды жөндеуге болатын, өте кеш уақыты өткен кері байланыстар анықталатын оның білімдерінде көптеген бос аралықтар бола алады. Ол мектепті бітіртіп шығарған кезде тестілеуді пайдалануға сындарлы түрде қарайды және оны орынды емес деп есептейді: «Егерде енді ештеңе жөндеуге болмайтын болса, онда бұл ақырындағы тест неге керек?» [10, с. 122]. Соңғы ұстаныммен, әрине, дауласуға болады, өйткені тестілеудің – Ресейде біртұтас мемлекеттік немесе Қазақстанда біртұтас ұлттық – өз мақсаты бар, ең алдымен, мектеп бітірушілердің одан әрі өзін-өзі анықтау мақсатымен, оны түзету емес, олардың білім алу деңгейінің диагностикалық қимасын анықтауды көздейді.   

Оқуды бөлектенген басқару деп В. П. Беспалько әрбір оқу элементімен әрбір өзараәрекеттестіктен кейін оқушының оқу іс-әрекеті бақыланатын және түзетілетін мұғалімнің әрекетін немесе оқулықты құрастыру тәсілін түсінеді. Сол кезде автор, дәстүрлі оқыту кезінде бірде бір мұғалім бір мезгілде көп оқушылар санымен жұмыс істей отырып, олардың іс-әрекеттерін бөлектенген басқаруды жүзеге асыруға қабілетті еместігін ерекше атап көрсетеді. Ол бұдан шығу жолын техникалық құралдарды қолданудан және арнайы түрде құрастырылған оқулықтардан көреді.      

В. П. Беспальконың пікірі бойынша,  оқыту процесінде оқушылардың мұғаліммен және оқулықпен барлық өзараәрекеттестігі бағытталған (егерде тура және кері байланыстардың ақпараттық процестерінде оқушылардың танымдық пен психологиялық ерекшеліктері, оқитындардың оқу іс-әрекетінің дердес ырғағы, оның пәнді оқып білуге бастапқы дайындығы мен өзіндік оқу ісінің машықтары ескерілсе) және шашыраған (егерде олар осы ерекшеліктерді ескермесе) ақпараттық процестер көмегімен жүзеге аса алатын болады. Сыныпта мұғаліммен немесе үйде оқулықтың көмегімен жүзеге асырылатын барлық дәстүрлі оқыту, ережедегідей, шашыраған ақпараттық процестерді пайдаланады.   

Оқыту процесін басқару сондай-ақ әртүрлі құралдармен: «қолмен» немесе АҚТ көмегімен – «автоматтантырылған түрде» жүзеге асырыла алады.

В. П. Беспалько, сыныпта мұғалімнің техникалық құралдарды қолдану, бейнемагнитофон, теледидар немесе компьютер болсын, (бөлектенбеген басқару, шашыраған ақпараттық процесс) фактура мен түс түрқатарының қанықтылығының арқасында, материалда оқушылардың бағдарын тек біршама жақсартуға қабілетті болғанымен, бірақ оқушылардың оқу материалын меңгеру сапасын айтарлықтай көтера алмайтынын әділетті санайды.

Ол, оқушылар техникалық құралдармен өз беттерімен операцияны орындаған кезде, бағдарламаланған оқулықтың үйретуші бағдарламасының мәтінмәнінде аудиокөрінерлік құралдарды пайдаланса – онда іс басқаша деп айтады. Бұл көрініс біздің де ұстаныммен сәйкес келеді. Біздің көзқараста, оқытуды автоматтандырылған бөлектенген басқару мен бағытталған ақпараттық процесті қаматамасыз ете отырып, электрондық оқыту іс жүзінде басқарудың монодидактикалық жүйелерін қиыстырудың шектеусіз мүмкіндігін ұсынады.

Электрондық оқыту осы түрлердің әрқайсысын іргелі дидактикалық қолдай алады, егерде АҚТ, цифрлық білімдік ресурстар мен қолданбалы бағдарламалар қосымша дидактикалық құралдар ретінде қолданылса, бұл сол жағдайда іске асады. Жоғарыда қөрсетілгендей, мұндай көзқарас қандайда бір дәрежеде оқыту процесінің сапасын жақсартуға қабілетті болғанымен, бірақ нәтижелер сапасын түбегейлі арттыруға әкелмейді.

Дидактар атап көрсеткендей, оқу материалымен сәйкес белгіленген мақсатқа жетуге бағындырылған оқытудың алуан түрлері мен формаларын кіріктіру керек. Электрондық оқытуды біз өзінің қағидалары мен заңдылықтары бар оқытудың өзіндік түрі ретінде қарастырамыз.

Электрондық оқытудың маңызын айқындау оның құралымын талдауды ұйғарады. Жүйелік көзқарас тұрғысынан, оқыту – бұ жүйе.

В. П. Кузьминнің анықтауы бойынша, жүйе – бұл кіріктірушілік қасиеттер мен заңдылықтарға ие болатын орнықты ынтымақтастық пен біртұтастықты түзетін өзара байланысты элементтердің жиыны [48, с. 111].

Электрондық оқыту процесінің ұйымдастырушылары жүйе ретінде оқыту мақсатын, оқыту мазмұнын, білімдік процес субъектілерінің интерактивтік өзараәрекеттестігін, оқытудың материалдық базасы мен нәтижелерін айтады.  

Егерде жүйенің элементтері өзгеретін болса, онда ол өзінің қасиеттерін өзгертетіні белгілі. Педагогикалық процестің жүйетүзуші факторлары оның мақсаттары болып саналады. Оқыту процесінің өзінің маңызы қандай мақсаттар қойылады, содан тәуелді болады. Егерде мақсат білімдерді қалыптастыру болып саналатын болса, онда оқытудың сол процесі түсіндіру-безендіру сипатына ие болады, егерде мақсат танымдылық өзінділікті қалыптастыру болса, онда процес ішінара мәселелік оқыту ерекшеліктерін иемденеді, егерде мектеп оқушысының жеке тұлғалығын және оның тұлғалық сапасын дамыту мақсатын қоятын болса, онда процесс нақты түрде дамытушы, яғни мәселелік-дамытатын оқытудың тұтас процесі болып саналады.

Электрондық оқыту ақырғы мақсатты және білімдік процестің негізгі мазмұнын сақтайды, бірақ таратушылық формаларының түрін сұқбаттықтарға, яғни негізделген өзаратүсіністік пен өзараәрекетке өзгертеді.

Өзараәрекет бірлескен оқу іс-әрекетін ұйымдастырады және қолдайды, субъектілердің осы іс-әрекетіндегі барлық қатысушылар дамитын болады. Ол оқыту процесінің негізгі заңдылықтары ескерілген кезде өнімді болады.

Барлық жүйені өз әрекеттерімен қамтитын заңдылықтар жалпы деп аталады, олардың ішінен оқыту мақсатының заңдылығын, оқыту мазмұнының заңдылығын, оқыту сапасының заңдылығын, оқыту әдістерінің заңдылығын, оқытуды басқару заңдылығын, оқытуды ынталандыру заңдылығын бөліп алуға болады [75].

Әрекеті жүйенің жеке құрамдас бөлігіне (жай-жапсарына) таралатын заңдылықтар: өзіндік дидактикалық, гносеологиялық, психологиялық, кибернетикалық, әлеуметтік, ұйымдастырушылық және басқа бірқатар заңдылықтар жекелер (нақтылар) деп аталады. Электрондық оқытудың тиімділігі толық өлшемде осы заңдылықтарды жүзеге асырудан тәуелді болады.

Электрондық оқыту, сондай-ақ, бүтіндей оқыту процесі сияқты білімдік, тәрбиелік және дамытушы міндеттерді жүзеге асыруға бейімделген.

Оқыту процесінің осы міндеттерін бөлу шартты түрде жүргізілген, өйткені білім беру, тәрбиелеу мен тұлғалықты дамыту процестерінің арасындағы қыры салыстырмалы, және олардың кейбір жай-жапсарлары ортақ болып саналады. Осы міндеттер электрондық оқыту жағдайында тек оқушыға ғана емес, мұғалімге де бағытталған.

Электрондық оқытудың білімдік міндеті тұлғалық ғылыми білімдерді меңгеруді, арнайы және жалпы оқу біліктері мен машықтарын, оның ішінде тек пәндік қана емес, ақпараттық қоғамда өмір сүруге, табысты түрде оқуға немесе жұмыс істеуге көмектесетін әмбебап біліктер мен машықтарды ұйғарады.

Электрондық оқытудың дамытушы міндеті тұлғаның жалпы және арнайы қабілеттерін – рухани, денелік және еңбек қабілеттерін, сондай-ақ мінез-құлықтық процестерді дамытуды анықтайды, оқытуды ұйымдастырудың интерактивтік формаларын жүйелі пайдалану арқылы әрбір оқушының табиғи таланты мен қабілетіне байыпты түрде, жеке, өктемдік қысымсыз тұлғаның парасаттық, қатынастық, әлеуметтік және жалпымәдени дамуын қалыптастырады. Электрондық оқыту, оқушылар өздері саналы түрде шешімдер қабылдағанда, оқытудың өз траекториясын анықтағанда, өзінің көзқарасын баяндағанда, ұсынылған шешім үшін жауапкершілікті өзіне алғанда оларды белсенді ұстанымға аударатын үйретуші жағдаяттарды жасау есебінен тұлғалық даму тетіктерін іске қосатынын атап өту маңызды. Сонымен, оқитындар тұлғалық тәжірибеге ие болады.

 Электрондық оқытудың тәрбиелік міндеті ғаламшарлық ойлауы, әлемдік көзқарасы, ізгіліктік бағытталушылығы бар, шығармашылық белсенді және әлеуметтік жетілген әлем азаматын тәрбиелеу үшін тұлғаның әлемге, ақпаратқа, өзараәрекеттестікке, өзінің оқу-танымдық немесе кәсіптік іс-әрекетінде және т.б. АҚТ-ды пайдалануға құндылық-эмоциялық қатынастар жүйесін қалыптастыруға саяды.

Оқыту процесінің сипатталған міндеттерін оңашаланған түрде жүзеге асырылатындар ретінде қарастыру мүмкін емес. Олар күрделі түрде өрілген себеп-салдар байланыстарында тұрады, міндеттердің бірі екіншісінің салдары және бір мезгілде үшіншісінің себебі болып саналады. Осылай, АҚТ-ға құндылық қатынасты тәрбиелеу, олардың негізінде электрондық оқытудың тиімділігі үшін жағдай жасайды. Ал электрондық оқыту, өз кезегінде, осы сапаларды тәрбиелеуге мүмкіндік туғызады.  Осы міндеттердің барлығы бірге тұлғаның ақпараттық сауаттылығын, біліктілігін, мәдениетін және ділін қалыптастыруға мүмкіндік туғызады.   

Электрондық оқыту незізгі дидактикалық қағидаларды, атап айтқанда: ғылымилықты, жүйелілікті және бірізділікті, ұғынымдылықты, көрнекілікті, саналылықты, тәрбиелеуші оқытуды, оқытудың практикамен байланысын, модульдікті, интерактивтікті және б. тек жаңа, жоғары деңгейде аса толық іске асыруға мүмкіндік береді.

Оқытудың ғылымилық қағидасы, бірінші кезекте, соңғы ғылыми жетістіктерді ескеріп, оқу материалының мазмұнын жеткілікті тереңдігі мен  әдептілігін білдіреді. Оқытудың ғылымилығын табысты іске асыру үшін, М. В.Данилов жазғандай:  

  •  тиісті оқу пәнінің логикасын басшылыққа ала отырып, оқып білетін ғылымның ең маңызды мазмұнын іріктеу қағидаларын табу;
  •  диалектикалық көзқарас негізінде, яғни оның дамуын және басқа пәндермен немесе құбылыстармен өзараәрекеттестігін ескеріп, әрбір жаңа оқып білетін пәнді немесе құбылысты қарап шығуды қамтамасыз ету;
  •  дұрыс түсініктер мен ұғымдардың және  пайда болуы үшін және оларды осы ғылымда қабылданған анықтамалар мен терминдерде дәл айту үшін жағдайды қамтамасыз ету;
  •  сол немесе басқа ғылыми ұғымды сәйкес ғылыми теорияның немесе болжамның мәтін мәнінде баяндау және оқып білетін ұғымды қарама-қарсы ұғымдармен салыстыру;
  •  оқып білетін құбылыстардың ашылу тарихын ашу;
  •  оқып білетін құбылыстың ашылуын ғылыми іздестірген әдістер туралы түсінік беру [26,с.129-132] 

қажет.

АҚТ-ды пайдалану кезінде математикалық пен еліктететін моделдеу элементерінің көмегімен ғылыми іздестірудің, ғылыми жаңалық ашудың, ғылыми зерттеудің еліктету мүмкіндігінің арқасында, мультимедиа бағдарламалары мен виртуальды ақиқат орналасқан сондай ақпаратты ұсынудың формаларын қолдану кезінде пәндер мен құбылыстарды аса терең және жан-жақты оқып білу мүмкіндігінің арқасында оқытудың ғылымилық қағидасы жаңа, аса сапалы жоғары деңгейде іске асырыла алатын болады.

Ғылымилық қағидасымен өзара байланыста біз ұғынымдылық қағидасын қарастырамыз. «Атап айтқанда ішкі өзараәрекеттестік кезінде  осы қағидалар барлық дәрежедегі педагогтарға – және де мектеп бағдарламалары мен оқулықтарының авторларына және оқытушыларға ғылымилық қағида, солай және ұғынымдылық қағида ретінде талаптарды барынша қанағаттандыру кезінде оқытудың сол нәзік сызығын табу мүмкіндігін береді. Осы жағдайда ғылымилық қағида дерексіздік емес, нақты түрде мазмұндық мағынаға ие болады, ал ұғынымдылық қағидасы оқушылардың ақыл-ой және физикалық күш салу өлшемі болады» [102, с.121].

И. Ф. Харламов, оқытудың ұғынымдылығын жүзеге асыру оқушылардың ойлаушылық іс-әрекеті мен  жадының тұлғалық ерекшеліктері ескерілуімен, сондай-ақ олардың дайындық пен даму деңгейлерімен байланысты деп санайды [100, с.172]. Ойлауы баяу, жадысы әлсіздеу оқушылар бар. Олар үшін оқытудың баяу ырғағы және оқытуға ықпал етуді әлденеше қайталау қажет. АҚТ арқылы жүзеге асатын оқытудың ұғынымдылық талабы оқушылардың дара және жас ерекшеліктеріне қарай оқу материалын оқып білудің теориялық күрделілігі мен тереңдік дәрежесін анықтау қажеттігін білдіреді. Оқушылар үшін осы материалды меңгеруге күш жетпейтін кезде, оқу материалының шамадан тыс күрделілігі мен жүктелушілік рұқсат етілмейді.

Оқушыларға электрондық оқытуды пайдалану кезінде олар үшін материалды оқып білудің ең қолайлы дара ырғағын таңдау, ақпаратты және т.б. ұсынудың әр түрлі формаларының алуан түрлі жинағын шебер пайдалану жағдайы кезінде оқу материалының күрделі сәттерін аса түсінікті баяндау есебінен оқытудың ұғынымдылығы артырыла алатын болады, яғни білім алушының білімдері мен біліктеріне, дара мүмкіндіктері мен психологиялық ерекшеліктеріне оқыту процесін бейімдеу қамтамасыз етіледі.

Электрондық оқыту кезінде ақыл-ой әрекеттерін және ұғымдарды кезең бойынша қалыптастыру теориясын іске асыру білімдерді меңгеру, қателіктерді өз уақытында түзету, білім алушы тарапынан өзіндік бақылауды ұйымдастыру процестерін басқаруға мүмкіндік туғызады. Сол немесе басқа әрекетті орындауда айқын бағдар білім алушылардың өз күштеріне сенімділігін қалыптастыруға мүмкіндік туғызады, бұл қалыпты жағдайда сасқалақтайтын және оқу міндеттерін шешуге шамасы келмейтін оқушылар үшін ереше маңызды болады.

Электрондық оқыту жағдайында оқушыға ақыл-ой әрекеттерін өзіндік қалыптастырудың барлық кезеңінен өту мүмкіндігі ұсынылады. Оған материалданған деп аталатын оқып білу объектілерімен әрекеттерді орындауға мүмкіндік беретін шынайы объектілердің виртуальдық орынбасарлары беріледі.  Электрондық оқыту кезінде қазіргі заманғы АҚТ-дың техникалық сипаттамалары оқушыға өз әрекеттеріне түсініктеме беру, мәтінді дауыстап оқу, компьютерге жауаптарын сөйлеп айту оқу материалын жақсы түсінуге және оны еске сақтауға көмектесетін мүмкіндікті ұсынады.  

Оқытудың көрнекілік қағидасын іске асыру талабы оқып білетін объектілерді, олардың макеттерін немесе модельдерін сезімдік қабылдау және оларды өздік бақылау дегенді білдіреді. Алғашқыда оқытудың көрнекілігі нақтыдан дерексіздікке таным жолы ретінде түсіндірілді. Қазіргі уақытта оқытудың көрнекілік қағидасының әр түрлі түсініктемелері бар.  М. А. Данилов: «Сезімдік таным сыртқы әлем туралы оқушылардың барлық білімдерінің көзі болып саналады. Алайда сезімдік танымның өзі  дерексіздік ойлауға бағытталған...» деп атап өтеді [26, с.122]. Осыдан оқытудағы көрнекілік пен алаңдатушылықтың, нақты мен дерексіздіктің өзара байланысы туралы қорытынды шығады.

Электрондық оқыту кезіндегі оқытудың көрнекілік қағидасының айырмашылығы оның дәстүрлі оқытудағы түсінігінен ерекшеленеді. Біріншіден, АҚТ-дың мүмкіндігі оқу материалын полисенсорлық қабылдауды қамтамасыз етеді, ал әдеттегі кітаппен, плакаттармен, кестелермен және т.б. жұмыс істеу кезінде тек көру қабылдауы пайдаланылады, яғни дәлме-дәл «көрнекілік». АҚТ-дың мүмкіндіктері тек көру ғана емес және де есту түйсігін тудыруға мүмкіндік береді. Оқу ақпаратының бір мезгілде оқушылардың бірнеше сезім органдарына әрекетінің қажеттілігін әлдеқашан Я. А. Каменский атап өткен болатын: «Сезім мүшелерімен қабылдау үшін мүмкін болатынның барлығы ұсынылуы керек, атап айтқанда: көрінетінді – көзбен, естілетінді – есіту сезімімен, иісті – иіс сезімімен, дәмге жататынды – дәммен, сипап сезілетінді – сипау арқылы қабылдау керек. Егерде қандайда-бір заттарды немесе құбылыстарды бірнеше сезім мүшелерімен бірден қабылдауға болса, онда бірнеше сезім мүшелеріне мүмкіндік беру керек»  [44].

Екіншіден, АҚТ құралдары көрінерлік ақпараттың сапасын айтарлықтай арттырады, ол өте ашық, бояулы, динамикалық болады. Осы жағдайда ақпаратты үшөлшемді компьютерлік график, бейне, анимация түрінде  ұсынатын мультимедиа технологиясы ғаламат мүмкіндіктерге ие болады. Мультимедианың бар болуы ((multi -- көп, media -- орта) – оқып білетін құбылысты безендіру тәсілдерінің өте бай жинағы.  Мультимедиа өнімдерін алуан түрлі ақпаратта: компьютерлік мәліметтерде, теле-, бейнеақпаратта, сөз бен әуенде қолданады [5].

Үшіншіден, қазіргі заманғы ақпараттық технологияларды пайдалану кезінде көру ақпаратын қалыптастыру тәсілі түбегейлі түрде өзгеруіне байланысты «көрнекі дерексіздікті» жасау мүмкін болады. Дәстүрлі оқытуда аталған объектілерді мұғалімнің демонстрациялайтын практикасынан өзгешелігі, кезең бойынша қалыптастыру теориясы осы объектілермен  оқушылардың меншікті іс-әрекетін: көшірмелеуді, жан-жақты мақсатты қарастыруды, өзгертуді және б. ұйымдастыруды талап етеді.

Сонымен, электрондық оқытудағы көрнекілікті қамтамасыз ету талабы, зерттеушілердің пікірі бойынша, табанды түрде жаңа, аса жоғары деңгейде іске асырылады.  

Адамзаттық оқудың келесі ерекшелігі – оқушылардың өзіндік оқу белсенділігі.  Онсыз ешқандай оқу процесі бола алмайды, сондықтан оқыту процесіндегі оқушының белсенділік қағидасы дидактикадағы негізгілердің бірі болған және болады. Осы ұғым білімдер мен біліктерді, нәтижелік пен  тәжірибені меңгерудің жететүсінушілік қажеттілігі мен әлеуметтік нормамен сәйкестігі құлшыныстың жоғары дәрежесімен сипатталатын іс-әрекетті білдіреді. Оқушының оқу белсенділігінің түрінен оқу процесінің жылдамдығы мен тәжірибені меңгерудің жететүсінушілігі байланысты болады. Осы уақытқа дейін оқушының өзіндік оқу іс-әрекетінен басқа, сыртқы ақпаратты оқушының басына қондырудың ешқандай басқа жолдары табылмады. Бүгінгі таңда сыртқы ақпараттың адамның басына қонудың жалғыз арнасы оның өзіндік оқу іс-әрекеті болып саналатыны тағайындалды.   

Электрондық оқыту осы қағиданы жаңа деңгейде іске асыру үшін жағдай туғызады. Оқытудың белсенділігін арттыру үшін электрондық оқыту әр түрлі оқу жағдаяттарын өзгертуге, әр түрлі мәселелерді қалыптастыруға, оқушыларға оқытудың сол немесе басқа траекторияларын таңдау мүмкіндігін, оқиғалардың барысын басқару мүмкіндігін ұсынуға қабілетті. Ақпараттық технологияларды пайдалану кезінде оқытудың белсенділігін айтарлықтай арттыруға болатындығы туралы талассыз түрде және барлық зерттеулерде атап көрсетіледі. Оқып білетін процестер мен құбылыстарды моделдеу, өте көп еңбекті талап ететін немесе жай мүмкін емес шынайы эксперименттерді адамзаттық білімдердің сол салаларында «компьютерлік эксперименттер» арқылы жүргізу мүмкіндігінің бар болуы.  

Олай болса, білім алушылардың іс-әрекетінің белсенділігін арттыру үшін ерекше үлкен мүмкіндіктер ұсынатын АҚТ-ды пайдалану кезінде, сондай-ақ оқытудың жаңашыл емес траекториясын шығарып тастау және сонымен бірге оқыту уақытын қысқарту үшін, оқыту процесін басқаруды арттыру қажет.

Электрондық оқыту кезінде оқытудың жүйелілік пен бірізділік талабы дегеніміз оқып білетін пән саласындағы білімдердің белгілі бір жүйесін оқушылардың тізбекті меңгеруін қамтамасыз етуді білдіреді.   Білімдер, біліктер мен машықтар белгілі бір ретпен қалыптасуы үшін жүйеде оқу материалының әрбір элементі басқалармен логикалық түрде байланысуы және келесісі алдыңғысына сүйенуі және жаңаны меңгеруге дайындауы қажет.

«Оқу процесіндегі мәселелер, танымдық міндеттер кездейсоқ жағдайлармен емес, оқу процесінің логикасымен алдын ала келісілген белгілі бір бірізділікпен ұсынылады» [27, с.96]. Электрондық оқыту кезінде сол немесе басқа ғылымның логикалық құрылымы оқу пәнінің логикалық құрылымына механикалық түрде тасымалданбайтынын есте сақтау қажет. Оқу пәнінің логикасында ғылымның жетекші идеялары және де оның оқыту бағдарламасына кіруі тиіс мазмұны ашылады. «Оқу пәнінің логикасы жалпы бағытты, яғни ғылым негіздерін оқып біліу «стратегиясын» анықтайтын ерекше маңызды санат» [27, с.97]. Алайда оқытудың нақты жолы енді оқушылардың білімдерді меңгеру қатынасы ретінде, танымдық қабілеттерін дамыту ретінде де тиімді нәтижелерді оңтайлы түрде қамтамасыз ететін оқыту қадамдарының бірізділігін білдіретін оқу процесінің логикасымен анықталады. «Оқу процесінің логикасы оқу пәнінің логикасымен тығыз, бірақ оған теңбе-тең емес, байланыста тұрады. Оқу процесінің логикасы тым қозғалымды, бұралаң, қарама-қайшылықты. Ол оқу пәні логкасының, оның бағдарламасы мен мазмұнының және оқулық мазмұнының қарапайым проекциясы болып саналмайды. Оқу процесінің логикасы дегеніміз оқу пәнінің логикасы мен оқытылатын оқу материалын оқушылардың меңгеру психологиясының қорытпасы» [сонда].

Электрондық оқыту кезінде «пайдаланушының әрекеті» мен оқыту  белсенділігінің талаптарын «реттейтін», пайдаланушыға өз әрекеттерін (оқытудың өз траекториясын) таңдау еркіндігін ұсынуды ұйғаратын оқытудың бір ізділігі мен жүйелілігі талаптарының арасындағы тиімді арақатынасты табу керек.

Мәселелік қағидасы оқушыға шешу керек болатын оқу мәселесінің жағдаяттарымен ол кездескен кезде оның ойлау белсенділі артатын  психологиялық заңдылықтарды бейнелейді. Электрондық оқыту жағдайында осы дидактикалық талаптың орындалушылық деңгейі дәстүрлі оқытуды пайдалану кезіндегіге қарағанда айтарлықтай жоғары бола алады.  Оқу мәселесінің айқын көрнекі қойылымы және онша айқын емес ұсыну, оны шешу жолдары болуы мүмкін. Осы кезде барлық сұрақтар мен тапсырмаларды мәселелік формада тұжырымдау мақсатқа лайық емес.  «Негізгі іргелі білімдерді шарасыз түрде оқушыларға хабарлауға,  мәселелік оқытудан тыс оларға түсіндіруге тура келеді; іс-әрекет тәсілдерінің айтарлықтай бөлігін машықтанумен және жаттығулармен бекіту қажет. Және тек білімдер мен іс-әрекет тәсілдерінің белгілі бір бөлігі, шебер және негізделген түрде іріктелгені ғана оқытудың мәселелік объектісі болады» [53, с.51-52].

Электрондық оқыту жағдайларында білім алушыларды мәселені шешу тәсілін табу ұсынысымен қарама-қайшылыққа келтіру; сол бір мәселені әр түрлі көзқарас тұрғысынан баяндау; білім алушыға құбылысты, затты әр түрлі жағынан, оның жұмыс істеуінің әр түрлі қырынан қарастыруды ұсыну; оқушылардың салыстыру, қорытындылау, жағдаяттан қорытынды жасауын ояту, деректерді салыстыру; мәселелік сұрақтарды қою; мәселелік тапсырмалар мен есептерді шешу; мәселелік жағдаяттарды шешу уақытын бірден шектеу сияқты және басқада оқу материалын баяндаудың арнайы әдістемелік тәсілдерін пайдалану есебінен оқушыларға мәселелік жағдаяттарды ұсыну мүмкіндігі кеңейеді.  

ЭҮР-ды пайдалану кезінде  сондай-ақ білімдерді меңгерудің беріктігіне талап жаңа дыбыстау алады.  Оқу материалын берік меңгеру үшін осы материалды терең ұғынудың, оны орталықтанған есте сақтаудың ең үлкен мәні бар болады. «Бұл оқушылардың өткен материалды оқып білуге және есте сақтауға әлденеше рет қатынау, яғни оны қайталау  қажеттігін тудырады. Алайда бұл жұмыс дұрыс ұйымдастырылған болуы тиіс» [53, с.175]. Жеке алғанда, қайталау оқушылардың білімдерін тексеру мен бағалау арқылы сүйемелденуі тиіс. Электрондық оқыту жағдайларында әлденеше рет қайталауларды ұйымдастыру алуан түрлі іс-әрекет ретінде мүмкін болады, бақыланатын жеке оқу тапсырмаларының көп нұсқалылығы артады.

Табиғизеректік қағидасы білім алушылардың жеке ерекшеліктерін ескеруді ұйғарады. Ғалымдардың зерттеулері, егерде оқу материалы аудитивтік түрде және көру жады дамыған – аудитивтік және көрінерлік (баспа мәтіні бар кадрге тірегі бар), моторлық жады дамыған – аудитивтік, көрінерлік пен моторлық түрде ұсынылатын болса, онда  есту жады жақсы дамыған оқушы оны анағұрлым жақсы меңгеретінін көрсетті.

Л. А. Игнатовскаяның атап көрсеткеніндей, өнердің алуан түрін  бейнелейтін құралдарды (бейнелеу, театр, драматургия, кинематограф, теледидар және б.) пайдаланудың, диктордың дауысының, әуендердің және т.б. ықпалы оқушылардың еріксіз зейінінің өте қарқынды пайда болуын, сонымен, материалды еріксіз есте сақтауды және оны ең сенімді еске сақтауды анықтайды [35].  

Оқытудың аудиокөрінерлік құралдары оқушыларға соншалық көп оқу материалын беруге қабілетті, тек қалай олар меңгере алады. Оқу бағдарламаларымен жұмыс істеу оңтайлы шешім қабылдау білігін қалыптастыруға мүмкіндік туғызады және оқыту процесін оқушылардың жеке ерекшеліктеріне бейімдеуге мүмкіндік береді.

Оқытудың интерактивтік мультимедиалық құралдарымен қарым-қатынас оқу процесіне сұқбаттық сипат беруге көмектеседі. Осы кезде оқушылар психологиялық ыңғайлы күйде тұрады, өйткені осы жағдайларда оқытушының немесе оқу процесінің басқа қатысушыларының тарапынан олардың әрекеттерін жағымсыз бағалау болмайды [35].

Құлшыныс қағидасы оқытудың заңдылықтарын бейнелейді: 

  •  адамның белсенділігінің көзі оның мұқтаждығы болып саналады;
  •  іс-әрекетте әрқашанда оның құлшыныстық ядросы бар: іс-әрекет пен құлшыныстың бірлігі бар болады;
  •  адамның мінез-құлқы мен іс-әрекеті құлшыныспен оянады, бағытталады және реттеледі;
  •  егерде оқыту процесі субъектілерінің өзараәрекеттестігі оқу іс-әрекетінің құлшыныстық негізімен сәйкес құрылатын болса, онда  мектеп оқушысының құлшыныстық ортасын қалыптастыру мен оқыту процесінің құлшыныстық жағының жұмыс істеуі жеткілікті тиімді түрде жүзеге асады.

Құлшыныс – бұл адамның мінез-құлқының бағытталушылығын басқаратын күрделі психологиялық процесс. Бұл процесс объектімен немесе адамның парасаттылығына немесе дарын өскініне сәйкес келетін іс-әрекетпен кездескен кезде адамның санасында ойламаған жерден пайда болады. Осы жағдайларда құлшыныс осы объектімен өзараәрекеттесуге немесе сәйкес келетін іс-әрекетті орындауға адамның мінез-құлқын белсенді етеді.  

Көптеген зерттеулер эмоциялық құлшыныс оқу процесінде бағдарды қалыптастыруға көмектесе отырып, ойлау әрекеттерін бағыттайтынын және ретке келтіретінін, және де жаңғыртудың өнімділігі мен материалды меңгеру деңгейіне ықпал ететінін көрсетті.

Құлшыныс іс-әрекеттің барлық түрлеріне қатысады. Педагогикалық аспектіде тек оқушылдардың құлшыныс ортасының бар деңгейін ескеріп қана қоймай және де оның даму мәселесін шешу қажет. Құлшыныс қағидасы электрондық оқытуды тек қалыптастыруға ғана қажет емес, және де ол үшін не істеу керектігін, тиісті нәтижені қалай алуға болатынын, белсенді оқу іс-әрекетіне қалай ояту керектігіне бағдарлайды.

АҚТ-дың негізінде осы қағидамен бағытталатын электрондық оқытудың мақсаты құлшыныстың ортаны дамытуға, мектеп оқушысының іргелі мұқтаждықтар жүйесін және онымен байланысты құлшыныстарын –парасаттық мұқтаждықтарын, танымдағы, табыстағы, танымдық қарым-қатынастағы мұқтаждықтарын, оқудағы, еңбектегі мұқтаждықтарын  қалыптастыруға саяды. Қарастырылатын қағида оқушыларда жеке түрткілерді (мүдделерді) емес, оның құрамдас бөліктерінің өзарабайланыстығын сипаттайтын үйлесімді құлшыныстық ортаны ұйғарады. Құлшыныс қағидасының бірінші талабы мынаған саяды:  үйлесімді құлшыныстық ортаны қалыптастыру қажет – мектеп жасында оның негізін бөлінбейтін құрамдас бөліктері (оқу құлшынысы, еңбек құлшынысы, табысқа жету құлшынысы, қарым-қатынас құлшынысы, сындарлы жанжал мінез-құлық құлшынысы) бар оқу мен еңбек құрады. Бұл дегеніміз оқу мен еңбек құлшынысын дамыту мен қалыптастыруды оқыту процесінің негізгі міндеттерінің бірі ретінде қарастыру қажеттігін білдіреді.  

Оқыту процесінде АҚТ-ды пайдалану келесі мүмкін болатын педагогикалық міндеттерді шешуге көмектеседі:

  •  оқушылардың зейінін басқару;
  •  алда тұрған іс-әрекеттің мағынасын түсіндіру;
  •  қажетті құлшыныстық көңіл күйді өзекті ету;
  •  іс-әрекет мақсаттарын ұсынуға оқушыларды ояту;
  •  оқушылардың алдарында тұрған міндеттерді олардың табысты орындауын қамтамасыз ету;
  •  өз әрекеттерінде оқушылардың батылдығын қолдайтын жедел ақпаратпен оларды қамтамасыз ету;
  •  құлшыныстық ортаны дамыту бойынша педагогикалық іс-әрекет процесі мен нәтижелерін бағалау.

Бірқатар зерттеулерде тек қазіргі заманғы АҚТ трансферті арқасында оқу процесіне тән біршама салыстырмалы түрде оқытудың жаңа дидактикалық қағидалары бөлінеді, оның ішінде: интерактивтік, сұқбаттық оқыту, оқыту процесінің бейімделушілік, білімдік процестегі білім алушының белсенділік, оқу материалының оңтайлылығы қағидалары және т.б. [28, 93, 98 және б.].

Т. В. Карамышева, өзінің пікірі бойынша, келесілерден тұратын   оқытудың компьютерлік формасының жеке қағидаларын ұсынады [39, с.11]:

  •  Шарттылық қағидасы: оқытудың мазмұнына, мақсаттары мен кезеңіне байланысты компьютерлік технологияларды, сондай-ақ пайдаланылатын оқыту әдістерін қолдану шарттарын айқын анықтау.
  •  Қажеттілік қағидасы: егерде бұл қағида қандайда бір параметр бойынша оқу процесінің тиімділігін арттыруға мүмкіндік беретін болса ғана, компьютерді қолдану.
  •  Ақпараттылық қағидасы: оқу процесін анықтамалық-ақпараттық қамтамасыз ету құралы ретінде компьютердің басымдылығын ашады, өйткені компьютер қысқа уақыт ішінде ақпараттың максималь мөлшерін алуға миүмкіндік береді. Одан басқа, оқытудың барлық құралдарының ішінде компьютер шетел тілін оқытудың ақпараттық сөйлеу сипатына ең барынша сәйкес келеді.   
  •  Сенімділік қағидасы: оқытуға арналған әрбір компьютерлік бағдарламаға эксперименттік тексеру жүргізу қажеттілігін, сондай-ақ компьютерді пайдаланып сабаққа дайындықты ұйымдастыру кезеңінің бар болуын көрсетеді.

АҚТ-дың қазіргі заманғы педагогикалық мүмкіндіктері туралы жаңа білімді оқыту процесіне енгізетін кірігу қағидасының мәнін айрықша атап көрсету қажет, осылайша оқытудың дәстүрлі стратегиялары технологияларға, мысалы модульдік, мәселелік, дамытатын оқытуға және т.б. өзгеретін жағдай жасалады.

Электрондық оқытудың қозғаушы күштерін талдау оның мәнін айқындау бойынша теориялық іс-әрекет тиімділігінің маңызды шарты болып саналады.

Жоғарыда көрсетілгендей,  электрондық оқыту процесінің әдіснамалық негізі теориялық таным, тұлғалық теориясы, іс-әрекет теориясы, ал қозғаушы күштері – қайшылықтар болып саналады. Оқыту процесінде дәстүрлі түрде қайшылықтардың 2 тобы бөлінеді: сыртқы және ішкі қайшылықтар. Сыртқы қайшылықтар – бұл оқыту процесіне қоғамның үнемі артып отыратын талаптары мен алдыңғы параграфтарда біздер қарастырған осы процестің өзекті, ағымдағы күйі арасында туындайтын қайшылықтар.

Ішкі қайшылықтар – бұл оқыту процесінің өзінің ішінде пайда болатын қайшылықтар: оның ішінде: 

  •  ұсынылатын теориялық және практикалық есептерді оқыту барысы мен оқушылардың оқығандық, тәрбиеленгендік және дамығандық деңгейінің бар болу арасындағы қайшылық; 
  •  педагогтың талаптары мен білім алушының мүмкіндіктерінің арасындағы қайшылық; 
  •  оқушылардың жеке тәжірибесінің оқуды бастауға дейінгі қалыптасқан мазмұны мен теориялық және практикалық танымдық есептерді шешу үшін оның жеткіліксіздігі арасындағы қайшылық;
  •  оқу пәні мен сәйкес ғылыми пән мазмұнының жеке аспектілерінің арасындағы қайшылық және б.

Кез келген қайшылық қозғаушы күш бола алмайды, тек белгілі бір талаптарға сәйкес келетіні ғана қозғаушы күш бола алады. 

М. А. Данилов  оқыту процесінің қозғаушы күші ретінде қайшылықтар болатын негізгі шартқа келесілерді жатқызады:

1) маңыздысы жеке қиындық емес, мектеп оқушыларының оларды жеңуге қолайлы жағдайларымен үйлесетін олардың жүйесі;

2) қайшылық оқушылардың көз алдында мағынасы бар мазмұнды болуы тиіс; қайшылықты шешу оларға қажеттілік ретінде ұғынылуы тиіс;

3) қайшылық оқушылардың танымдық әлуетімен өлшемдес болуы тиіс (мәселен, егерде оқушылардың басым көпшілігінің күш салуы кезінде қойылған міндетті шеше алмайтын  және тіпті жақын болашақта оны істей алмайтын болса, онда мұндай қайшылық дамудың қозғаушы күші бола алмайды);

4) қайшлықтың пайда болуы оқу процесінің барысында оның логикасымен дайындалынған және алдын ала келісілген болуы тиіс [26].

Оқыту процесінің логикасын анықтайтын негізгі факторлар болып білім беру мазмұнының элементтері (білімдер, іс-әрекет тәсілдері, шығармашылық іс-әрекеттің және құндылық-эмоциялық қатынастардың тәжірибесі) мен оларды меңгерудің сәйкес тәсілдері саналады.

И. Я. Лернер оқыту процесінің келесі логикаларын атап көрсетеді: 

1) жете түсінілген қабылдау үшін ақпаратты ұсыну;

2) іс-әрекетті жаңғырту тәсілдері және білімдерді таныс жағдаяттарда үлгі бойынша қолдану;

3) білімдер мен білііктерді стандарттық емес, әдеттегі емес жағдаяттарда шығармашылық қолдану [53].

Барлық осы іс-әрекет білім беру мазмұнының меңгерілетін құрамдас бөлігіне құндылық-эмоциялық қатынастарды қалыптастырумен сүйемелденеді. 

Оқу процесінің сипатталған логикасын схемалық келесі түрде бейнелеуге болады: 

  •  ақпаратты ұсыну және жаңғырту;
  •  білімдер мен біліктерді әдеттегі жағдаяттарда қолдану;
  •  білімдер мен біліктерді шығармашылық қолдану;
  •  құндылық-эмоциялық қатынастарды қалыптастыру.

Электрондық оқытуда барлық оқу процесі айтарлықтай сапаға ие болады. Қолдану – бұл дерексіздік білімдерді нақты практикалық пен танымдық  міндеттерге қолдана білу білігі, бұл білімдерді оқудан тыс іс-әрекет жағдаяттарында пайдалану бойынша ойшылдық іс-әрекет. Білімдерді қолдану оқып білетін материалдың (оқу мақсатындағы жаттығулар, зертханалық жұмыстар, зерттеушілік тапсырмалар, мектеп жанындағы жерлердегі жұмыстар және т.б.) мазмұнының ерекшеліктеріне байланысты  іс-әрекеттің алуан түрлі формалары мен түрлерінде жүзеге аса алады. Электрондық оқыту жағдайларында осы қағиданы іске асыру үшін кең мүмкіндіктер, денсаулыққа зиян келеді деп қорықпастан, оқушы өз білімдерін қолдана алатын, виртуальдық деп аталатын ақиқатты оқу процесіне енгізу есебінен беріледі (мысалы, химия бойынша ерекше қауіпті заттардың өзараәрекеттестігін бақылау және т.б.).

Педагогикалық әдебиеттерде оқыту процесінің құрылымында, әдеттегідей, келесі құрамдас бөліктер бөлінеді: мақсатты; ынталандырушы-құлшыныстық; мазмұндық; операциялық-іс-әрекеттік; бақылау-реттеушілік; бағалау-нәтижелік (Ю. К. Бабанский [73]). Жалпы сипаттарда педагогика оқулықтары осы құрамдас бөліктерді былай сипаттайды:

  •  мақсатты құрамдас бөлік өзіне багдарламаның талаптарын, пәнді, сабақты немесе тақырыпты оқып білу мақсаты мен міндеттерін енгізеді;
  •  ынталандырушы-құлшыныстық құрамдас бөлік оқу мен мүдденің оң түрткілері ретінде, қойылған міндеттерді шешу қажеттіліктері ретінде де ынталандырғыш рөлін атқарады;   
  •  мазмұндық құрамдас бөлік оқу жоспарларын, бағдарламаларын, оқулықтарды дайындаумен, сондай-ақ нақты сабақтармен байланысты;
  •  операциялық-іс-әрекеттік құрамдас бөлік аға буындардың әлеуметтік тәжірибесін жеткізу мақсатымен оқыту процесіндегі мұғалім мен оқушының бірлескен жұмысын білдіреді;  
  •  бақылау-реттеушілік құрамдас бөлік оқыту процесіндегі түзетуші және реттеуші құрал ретінде оқыту процесіндегі кері байланысты орнату мүмкіндігін береді. Оны іске асыру мұғалім мен оқушының бірлескен іс-әрекетінде өтетін болады. Мысалға, жатжазбаны жазғаннан кейін мұғалім оқушылардың қателіктерін тексереді, ал олар ақырында олармен жұмыс істейді;
  •  бағалау-нәтижелік құрамдас бөлік оқыту нәтижелерінің бағасымен және олардың қойылған оқу-тәрбие міндеттеріне сәйкестігімен байланысты.

Біздің көзқарасымызда,  электрондық оқытудың құрылымын оқыту мақсатының қойылымынан бастап оның нәтижелерін талдауға дейін білімдік процестің субъектілерінің өзараәрекеттестігінің барлық процесін бейнелейтін құлшыныстық-мақсаттық, мазмұндық, операциялық-іс-әрекеттік және бағалау-нәтижелік құрамдас бөліктер құрады.

Сонымен, электрондық оқыту процесінің мәнін айқындай отырып, біз оның әдіснамалық негізін, оның ерекшелігін, қызметін, құрылымын, қозғалтушы кішін және логикасын талдадық.  

Электрондық оқытудың әдіснамалық негізі таным теориясы, тұлғалық теория, іс-әрект теориясы болып саналады да өз кезегінде электрондық оқытуды іске асыруға әдіснамалық: тұлғалық-бағдарланған, жүйелік, аксиологиялық, технологиялық амалдарды анықтайды.

Электрондық оқытудың дидактикалық негізі оқытудың теориясы мен моделі болып саналады: үйретудің бихевиористік теориясы; меңгерудің гештальт теориясы; бірлестік-рефлекторлық, ақыл-ой әрекеттері мен ұғымдарды кезең бойынша қалыптастыру, мәселелік-іс-әрекеттік, дамытатын, бағдарламаланған, модульдік оқыту.  

Біз электрондық оқытуды өзіне оқытудың барлық теориясын жинақтауға, педагогикалық теория мен практикада жинақталған озық дүниелердің барлығын өзіне кіріктіруге қабілетті оқытудың өзіндік түрі ретінде қарастырамыз. Осылай, белгілі бір логикада оның айқын әрекеттері процесінде бағдарламаланған оқытудан оқушы белсенділігінің өнімді идеясы, өзін-өзі бақылау негізінде өз әрекеттерін үнемі бекітуі, оқу-танымдық іс-әрекеттің дараландырылған ырғағы алынып пайдаланылады. Ақыл-ой әрекеттерін кезең бойынша қалыптастыру теориясынан нағыз оның мәні – іс-әрекеттің бағдарлық негізі пайдаланылады. Модульдік оқыту теориясынан модульдер ретінде пәндік білімдердің жалпы жүйесінің түсініктемесі пайдаланылады..

Электрондық оқытудың мәні білімдік процестегі ақпараттық-қатынастық технологиялардың трансфертінің және басты рөл оқушының оқу-танымдық іс-әрекеті мен оның тұлғалық дамуына апаратын олардың педагогикалық технологиялармен кірігу негізінде білімдік процесс субъектілерінің интерактивтік ақпарқатынастық өзараәрекеттестігінен тұрады.

Электрондық оқытудың ерекшелігі біртүтас педагогикалық процестің білімдік және дамытушы міндетін іске асырудағы ерекше үлесімен сипатталады.  Оқыту процесін іске асырудағы айтарлықтай басымдылықты типтері бойынша: бағытталған ақпараттық процесс, автоматтандырылған тұйық басқару оқуды басқаруды жүзеге асыруға мүмкіндік беретін педагогикалық пен ақпарқатынастық технологиялардың кірігуін әкеледі.

Оқытудың тиімділігі ішкі жіне сыртқы өлшемдермен анықталады. Ішкі өлшемдер ретінде оқытудың табыстылығы мен академиялық үлгерімін, сондай-ақ білімдердің сапасын және біліктер мен машықтардың жұмыс істеушілік дәрежесін, оқитындардың даму деңгейін, сәуле қабылдаушылық пен оқып үйренушілік деңгейін пайдаланады. Оқитындардың академиялық үлгерімі оқу іс-әрекетінің шынайы және жоспарланған нәтижелердің сәйкес келу дәрежесі ретінде анықталады, Академиялық үлгерім балдық бағалауда көрініс табады. Оқытудың табыстылығы – бұл сондай-ақ барынша аз шығындар кезінде жоғары нәтижелерді қамтамасыз ететін оқу процесіне басшылық жасаудың тиімділігі.

Электрондық оқытудың контенттік жасақтамасы

Жалпы орта білім беруді ақпараттандырудың жетекші факторларының бірі оның контенттік жасақтамасы болып саналады.

«Контент», «білім берудің контенттік жасақтамасы» ұғымдары қазіргі заманғы педагогиканың ғылыми базасына ену кезеңін тек енді ғана бастан кешіріп жатыр, дегенмен «контент» термині (ағылшынның content сөзі – бары, мазмұны, мән-мағына) әлдеқашан әлемдік практикада цифрлық форматта оқыту мазмұны көздерінің жиынтығы мәнінде жеткілікті түрде кеңінен пайдаланылады. 

Ақпараттандыру жағдайында білім берудің мазмұны – бұл істің мәні бойынша оқушыға түсінікті болатын ақпараттың шектеусіз көлемі. Электрондық оқытудың материалданған негізі әр түрлі  технологиялардың (кейстік (СD, DVD), ТV-технологиялар, желілік (Ғаламтор- және Ғаламтор-ресурстар, LMS және т.б.), әлбетте бұл қатар үнемі жаңарып, толықтырылып отырады, өйткені оны жаңарту ақпараттық-қатынастық технологиялардың дамуымен және білімдік процес қатысушыларының қажетттіліктерін өзекті етумен де байланысты) көмегімен дайындалына, таратыла және пайдаланыла алатын цифрлық білімдік ресурстар мен қолданбалы бағдарламалық өнімдер.  

М. Г. Мур білім беру мазмұнын іске асыратын қазіргі заманғы АҚТ-ды келесі түрде топтастырады:

  •  сақтау технологиялары: білімдік ресурстары бар, әр түрлі орындардан қатынауға қолайлы, орталықтандырылған немесе үлестірілген мәліметтер базасы;  тасымалданатын аналогтық ақпарат тасуыш (аудио- немесе бейнеқұндақ);  тасымалданатын цифрлық ақпарат тасуыш (цифрлық ақпараттың үлкен көлемін сақтай алатын және де сол уақытта әдеттегі тәсілдермен, мысалы, пошта бойынша, тасымалдауға болатын шағын-диск);
  •  жеткізу технологиялары: оқу ресурстарын «тасымалдау» үшін, немесе нүктеден нүктеге дейін байланыс орнату үшін: жер үстіндегі телефон қоңырауы жағдайында мыс сымды («жер үстіндегі» сөзі жер үсті бойынша жүргізілетін кәбілге сүйенетін дәстүрлі байланыстың серіктік, және жылжымады ұялы телефониядан айырмашылығын көрсету үшін қызмет етеді, солай болғандықтан соңғысы  қатынастық мәліметтерді жеткізу үшін басқа «тасуыш» технологияларды пайдаланады); кеңжолақты байланысты және цифрлық мәліметтерді жеткізу үшін пайдаланылатын оптоталшық;  кеңхабарлық радио таралымын немесе тіпті цифрлық мәліметтерді таратуды таситын радиотолқындар; цифрлық мәліметтердің кеңхабарлық таралымы үшін, мысалы, телефония, теледидар, немесе Ғаламторға қатынас құру үшін пайдалануға болатын цифрлық серіктік байланыс пайдаланылады;
  •  қабылдау технологиялары (ұсыну технологияларын да, осылай және интерактивтікті жасақтауды да енгізе отырып) – жаңғырту, алу мен бейнелеу үшін пайдаланылатын құралдар, сондай-ақ әр түрлі орындардан интерактивтік байланыс үшін  пайдаланылатын цифрлық тасымалданатын телефондық жинақ; кеңхабарлық сигналды қабылдауға арналған теледидарлық радиобекет; әр түрлі тасуыштарда жазылған материалды жаңғырту жүйесі, мысалы, бейнеплеерлер, мультимедиалық компьютерлер (жаңғыртудың интегралданған жетектерімен жабдықталған DVD  және электрондық поштаны, бейнеалқалы жиынды, чаттағы синхрондық  қарым-қатынасты, сондай-ақ пікірсайыс форумдарындағы асинхрондық қатысуды жөнелту мен қабылдау үшін пайдаланылатын жинақы-дискілер); аудиоалқалы жиын үшін құрылғылар; аудио графикалық жүйелер, пошта қызметін және хат-хабардың басқа мысалдарын айтпағанның өзінде бейнеалқалы жиындар үшін тәуелсіз жүйелер [60].    

Әр түрлі АҚТ-дың ерекшеліктері мен мүмкіндіктері уақыттың өтуімен өзгереді. Алайда, білім берудің мазмұнын сақтаудың, жеткізу мен ұсынудың негізгі педагогикалық міндеттері, сәйкес технологиялардың көмегі кезінде берілетін технологиялар мен мәліметтердің арасындағы айырмашылықтар сияқты, өзгеріссіз қалады:  

  •  мәтіндік мәліметтер оқудың педагогикалық әдісін ұйғарады;
  •  аудио мен бейне тыңдау мен қарап шығудың педагогикалық әдістерін ұйғарады;
  •  интерактивтік мәліметтер сұқбаттық педагогикалық әдісін ұйғарады (М. Г. Мур [60]).

Ақпараттық ресурстар деп қандайда бір тасуышта жазып қойылған және оны сақтау мен пайдалануға жарамды ақпарат қорының бар болуы болатын қоғамның интеллектуальдық іс-әрекетінің өнімі түсініледі [21, с.10].

В. В. Ильиннің зерттеулерінде «ақпараттық білімдік ресурс» феноменінің бағдарламалық жасақтамаға, бағдарламалық құралдарға қиюласпайшылығы көрсетіледі. Ақпараттық білімдік ресурс В.В. Ильиннің түсінігінде: 1) өзі теориялық және ғылыми ақпарат, кәсіптік жоғары мектептің оқу және ғылыми процесіндегі іс-әрекетте падалану мақсатымен оны жинау, өңдеу, жүйелеу, түрлендіру болып табылатын динамиқалық құбылыс; 2)барлық ақпараттық ресурстарды әкімшілік бөлімшелерге кіріктіретін ақпараттық кешен, оқу процесінің ақпараттық жасақтамасы, ғылыми-әдіснамалық, ғылыми зерттеушілік, жаңашылдық іс-әрекет бойынша ақпараттық база және кітапханалық ақпараттық ресурстар [36].

Ресейдің «Білім беруді ақпараттандыру жүйесі» жобасында алғаш рет «цифрлық білімдік ресурстар» термині қабылданған болатын. С. Поляковтың пікірі бойынша, «цифрлық» анықтамасы «электрондық» дегенге қарағанда дәліректеу, өйткені соңғыға сондай-ақ электрондық құралдардың көмегімен дайындалынатын және ойналатын бейне- және аудиожазбаларды апаруға болады.

Ол болашақта электрондық пен цифрлық ресурстардың кірігуі болады деп санайды: енді қазір толықметражды фильмдерді жеткілікті түрде оңай компьютердің ішкі жадына орналастыруға болады, процессордың параметрлері оны экранда қиналмай ойнатуға мүмкіндік береді. Бірақ бүл кірігу барлық бейне мен аудионың цифрлық болуымен байланысты болатын болады. Одан басқа, «цифрлық» термині қазіргі заманғы жалпыәлемдік үрдістермен аса сәйкес келеді.

«Ресурстар» сөзіне не жатады, ол келесі негізгі үш құрамдас бөлікті қамтитын саланы жақсы сипаттайды:

– оқушылар жұмыс істеуге арналған ақпарат көздері (безендірулер, фото- және бейне материалдар, мұражайлық құжаттар және б.);

көмегімен оқушылар әлде-нені өздері жасай алатын, сапалы түрде жаңа білімдік нәтижелерге қол жеткізетін жұмыс құралдары (мәтіндік редактор, геоақпараттық жүйелер, мектеп үшін автоматтандырылған жобалау жүйесі, физика, геометрия және т.б. бойынша виртуальдық зертханалар);

ақпарат көздерін және аспаптарды белгілі бір дәйектілікпен құрамдастыратын білімдік процесті басқару жүйесі, оқыту әдісін береді, зерттеу тапсырмаларын, тестілейтін бағдарламаларды және т.б. енгізеді.

«Ресурс» сөзі тек аса бейтарап болып қана естіледі, бірақ білім берудің іс-әрекеттік сипатын айрықша атап көрсетеді. Мұнда терминологиялық нәзіктік жаңа ақпараттық технологиялардың мүмкіндіктері қандай білімдік парадигмада пайдаланатынын көрсете отырып, философиялық-педагогикалық мәнге ие болады [79].

Жалпы орта білім беруді ақпараттандырудың қазіргі заманғы практикасы педагогикалық процестің жүйелік сипаты мен білімдік процестің тұтастығы мен сабақтастығын ескерместен, оқу процесінде контенттік жасақтаманы дайындауды және енгізуді жекеленген, жиірек әдістемелік пен әдіснамалық негізделмеген талаптанулардың арасында терең қайшылықтар бар екенін көрсетеді.  

Ақпараттық жағдайларында білім беру мазмұнының педагогикалық әдіснамасын дайындау мәселесі ашық қалады. Өйткені көбінесе білім беруді ақпараттандырудың контенттік жасақтамасын дайындауға әдіснамалық амалдарды таңдаудан оны енгізуден күтулерді іске асыруға байланысты болады.

Цифрлық білімдік ресурстардың типологиясына не жатады,  Ю. И. Шемакин, А. А. Романов білімдік энциклопедиалық өнімдердің топтастырылуын, танымдық мүмкіндіктері бар ойындық өнімдерді, әр түрлі пәндерді оқып білу үшін білімдік өнімдерді, табиғи шындықты модельдеу үшін білімдік өнімдерді, виртуальдық шындықтың білімдік өнімдерін енгізеді  [105].

Мектептік білім беруді ақпараттандырудың контенттік жасақтамасына сондай-ақ белсенді оқу-танымдық іс-әрекетті ұйымдастыруға бағытталған әр түрлі құралдар жатады:

  •  жалпыпайдаланушылық аспаптар: мәтін, графиктер, бейне және дыбыс редакторлары;
  •  мектепке дейінгі білім беру және бастауыш мектеп – сөздік, графиктік, арифметикалық, логикалық және алгоритмдік сауаттылықты меңгеру үшін  виртуальдық әлемдер;
  •  математика – алгебра, геометрия, информатикалық математика, ықтимальдық, мәліметтерді өңдеу бойынша виртуальдық зертханалар;
  •  физика – механика, оптика, молекулалық физика бойынша виртуальдық зертханалар; процестердің бейнежазбаларын және олардың модельдерін үйлестіру құралдары, бейнежазбалар бойынша графиктер құру;  
  •  химия – виртуальдық үшөлшемді молекулалық құрастырушы;
  •  биология  өсімдіктерді анықтауыштар;
  •  география геоақпараттық жүйелер;
  •  история  уақыт таспасы, геохроноақпараттық жүйе, тұқымдас ағаштардың редакторы;
  •  технология  автоматтандырылған жобалау жүйелері;
  •  білімдік процесті ұйымдастыру – мектептің ақпараттық ортасын қалыптастыру мен қолдау жүйесі [45].

Педагогикалық ғылыммен параллель электрондық оқу өнімдерін дайындау практикасы белсенді етілді. Белгілі «сұраныс ұсынысты тудырады» деген экономикалық формула бойынша барған сайын бірлестіктердің көпшілігі мектептер үшін цифрлық контентті жаппай дайындауға кірісті. Егерде 5 жыл бұрын мұндай ұйымдар Ресейде 10-ға жуық, Қазақстанда 5-ке жуық болса, қазіргі уақытта олардың саны еселеп артты.

Сөзсіз, қазіргі заманғы ауқымды Ғаламтор желісінің жер шарының тіпті екінші жағында орналасқан бірегей білімдік ресурстарға қатынас құруды ұсынуының оң мүмкіндігін айрықша атап көрсету қажат.  

Ғаламтор желісіне орналастырылған ақпараттық-анықтамалық көздер жалпы ақпараттық қолдауды қамтамасыз етеді. Бұл энциклопедиялар, анықтамалар, сөздіктер, хрестоматиялар, географиялық және астрономиялық атластар, нормативтік-құқықтық және экономикалық жинақтар және б. Олар белгілі бір курсқа, бағдарламаға, дидақтикалық схемаға байланбаған, алайда шығармашылық оқу міндеттерін, оның ішінде оқу бағдарламаларының шегінен шығатындарды шешу үшін алғашқы материал ретінде пайдалануға бағытталған.

Сондай-ақ Ғаламтордың ақпараттық білімдік ортасын жалпы мәдени сипаттағы ЦБР құрады: әлемнің мұражайы бойынша виртуальдық серуендеу, қалалар, елдер және құрлықтар бойынша саяхат, әлемдік мәдениет классиктеріне, архитектура жауһарларына, бейнелеу өнеріне, әуендерге арналған басылымдар. Олардың мақсаты – тұлғаның жалпы мәдениетін, барлық оқушылардың әлемдік көзқарас кеңдігін дамытудың тең мүмкіндіктерін ұсыну.

Авторлардың көпшілігі мақұлдағандай, Ғаламторда қабылданған құжаттар стандартындағы дайындау мен айналымға жіберу құралдарының молшылығы мұғалімге қосымша күрделі бағдарламалау тілдерін үйренбестен және бөгде дайындаушылардың көмегіне жүгірместен, оқу материалын жеткілікті түрде оңай дайындауға мүмкіндік береді [34]. Яғни мұғалім екі қолын ысқылап, рахаттана отырып цифрлық материалдарды өзіне және басқаларға дайындау үшін барлық осы байлықты пайдалануға шақырады.

Мұндай пікірмен біздер келісе алмаймыз. Біріншіден, барлығымызға тамаша белгілі болғандай, қазіргі заманғы мұғалім «байланып қалған» деп аталатын жүктелген, оның сабаққа қосымша күнделікті дайындалуға уақыты жоқ, тағыда және «оқу материалдарын дайындау оңай». Екіншіден, мұғалімдердің көпшілігінде, біздің айқындайтын эксперимент көрсеткендей, бағдарламалаудың қосымша күрделі тілдерінің білімдері де емес, элементарлық компьютерлік сауаттылықтары да жетіспейді! Бұл дегеніміз, кейбір мұғалімдер компьютерді де бөгде адамдардың көмегінсіз қоса алмайды дегенді білдіреді, олар үшін «сайт» пен «e-mail» сол бір нәрсе. Үшіншіден, ақыр соңында, бұл мұғалімнің міндетіне жатпайды. Оқу материалдарын дайындау, оның ішінде цифрлық, бұл арнайы білімді, белгілі бір әдістемелік дайындықты, әр түрлі саладағы мамандардың күш салуын талап ететін, жеке, өзіндік іс-әрекет тегі.

АҚТ-ды пайдалану балаларды тәрбиелеу, оқыту мен дамыту үшін жаңа болашақты ашады. Осы кезде бала іс-әрекетінің негізгі түрін ақпараттық-қатынастық технологиялармен алмастыру емес, оларды  білімдік процестің жалпы жүйесіне енгізу маңызды міндеттер болып саналады. 

Мұндай мүмкіндікті ойындық іс-әрекет арқылы дамытатын оқытуды қамтамасыз ететін, және баланы танымдық дамытуға, онда интеллектуальдық іс-әрекет тәсілдерін, қоршаған әлемнің біртұтас картинасын, құндылық бағдарларды және т.б. қалыптастыруға бағытталған, өзі мультимедиалық интерактивтік үйретуші бағдарламалар болып табылатын компьютерлік ойындар ұсынады.

Контенттік жасақтаманың осы түріне ҚР-ндағы мектептік білім беру жүйесінің, баланың мектепте 6 жастан бастап оқуына сәйкес, 12 жылдық оқытуға өтуге дайындалуына байланысты біздің назар аударуымызды талап етті.

Балалар үшін ойын – бұл әлемді танудың және өзін-өзі дамытудың бірден-бір тәсілі. Ойын – бұл танымдық іс-әрекет, ол өзі баланы қоршаған табиғат пен әлеуметтік ақиқат туралы баланың ойлануының өзіндік практикалық формасы болып табылады. Ақиқатты бейнелеудің ойындық құралдарының ерекшеліктерінің арқасында бала ойында абстракты ойлауға алғаш рет тартылады. Шетелде кіші жастағы балаларды оқытуда ақпараттық технлогияларды пайдалану негізіне С. Паперттің  «интеллектіні қалыптастыратын белгілі бір арнайы орта жағдайында балалардың өзін-өзі дамытуы, оқыту мен дамыту процесін «табиғи әуесқойлықпен» белсенді ету туралы идеялары жатады [87].

Осыған байланысты мектепке дейінгі 12 929 баланы қамтыған, Ұлттық орталық жүргізген АҚШ-тың білім беру статистикасы [http://nces.ed.gov/ecls] бойынша «Early Childhood Longitudinal Study-Kindergarten Class of 1998-99 (ECLS-K)» зерттеулерінің нәтижелері қызықты. Олар компьютерді шебер пайдаланатын балалар мінез-құлық мәселелерін аз, ал әлеуметтік машықтарды жақсы демонстрациялағанын көрсетті.

Кіші жастағы балаларға білім беру мәселелері бойыша АҚШ-тың Ұлттық қауымдастығы (NAEYC), ерте балалық кезінде тұлғаның дамуы үшін компьютерлік технологиялар мүмкіндіктердің үлкен санын ұсынатынын, компьютерлік ойындар балаларды оқыту сапасын жақсарта алатынын және оларды өз құрдастарымен ынтымақтастық тәжірибесімен қаруландыратынын мойындады. Компьютерлік ойындар ғаламат әлуетке ие болады және балаларды оқыту мәнеріне сәйкес келетін ең құнды ресурстар болып саналады. Олар сондай-ақ компьютерсіз мүмкін бола алмайтын объектілерді табысты оқып білудің бірегей мүмкіндіктерін қамтамасыз етеді. Компьютерлік желілер балаларды құрдастарымен және мұғаліммен өзараәрекеттестік үшін көп мүмкіндіктерді ұсынады, өйткені балалар не істегенін олармен талқылайды, көмек беру туралы сұрайды, бірлесіп бағдарламаны оқып біледі және т.б.. Бірлескен оқыту интерактивтік пен іс-әрекет қағидаларын іске асырады.      

Балаларды оқытуда компьютерлік ойындарды пайдаланудың әлеуметтік салдары «төтенше жағымды» болып саналады (Ман & Bharnagri, Bergin, Ford, & Hess, Clements).

Зерттеулер сондай-ақ, компьютерлер кіші жастағы балалардың тілінің және сөйлеу іс-әрекетінің дамуына құнды қолдау ұсынатынын көрсетті (Clements). Алайда,балалар бақшасында компьютерлерді аса жиі пайдалану, алдыңғы зерттеулерде сендіргендей,  әлеуметтік мінез-құлықтың оң көрініс табуына әкелмегенін  аңғару маңызды болады.  

Оқу процесіне енгізілген компьютерлік балалар ойынының артықшылықтары туралы айта отырып, Е. Д. Маргулис [56] құлшынысты  арттыру, бастамашылық пен шығармашылық ойлауды ынталандару, іс жүзінде барлық оқушыларды оқу әс-әрекетіне тарту, ынтымақтастық пен жұмысты бірлесіп істеу тәжірибесін иемдену, пәнаралық байланыстарды орнату, оқу үшін қалыпты емес ортаны құру туралы жазады. Қазіргі заман жағдайларында, оқуға балалардың қызығушылығы төмендеген және оқу материалын берудің мөлшерленген тәсілі әлемнің біртұтастығын, дүниетаным жүйелілігін түсінуге мүмкіндік туғызбайтын кезде, бұл өте маңызды болады.   

Ойындық компьютерлік іс-әрекет барысында оқушыларда балалардың шығармашылық қабілеттерін арттыруға әкелетін елестету, әрекет нәтижесін жорамалдау қабілеті, көрнекілік-бейнелік ойлау элементтері, танымдық мүдделер дамиды. Балалар қиындықтарды жеңуге, әрекеттерді орындауды бақылауға, нәтижелерді бағалауға үйренеді.   

Алайда, С. С. Зайцева пен В. В. Иванов атап көрсеткендей, кез келген әрбір компьютерлік ойын бала әлеміне жаңа және оң әлде не әкелуге қабілетті емес. Компьютерлік ойындарды пайдаланудың басты шарттарының бірі – «Жаманшылық жасама!» өсиеті болып саналады. Компьютерлік ойындар балалардың жалпы және ақпараттық мәдениетін тәрбиелеуге мүмкіндік туғызуы үшін педагогтар келесі психологиялық шарттарды ұстануы тиіс:

  •  компьютерлік ойындарды іріктеу жүйесіне құндылық негіздерді (жақсылық, адамдарға сүйіспеншілік, адамзат өмірінің құндылығы) енгізушілігі;
  •  ойындар мен тапсырмалардың мәтіндерінде бар компьютерлік ақпараттың дұрыстығы мен пайдалылығы;
  •  бала үшін ақпараттың өзектілігі мен маңыздылығы, оның талап етушілігі;
  •  ақпаратты компьютермен жеткізу тәсілдерінің әдемілігі мен үйлесімдігі;
  •  адамның физикалық жағдайы үшін компьютерді пайдаланудың қауіпсіздігі;
  •  баланың психологиялық жағдайы үшін компьютерді пайдаланудың қауіпсіздігі;

Компьютерленген балалар ойыны өзінің ұйымдастырылуы бойынша баланың күнделікті өмірінде аналогтары жоқ, сондықтан компьютермен өзараәрекеттестік тәсілдеріне ие болу көп жағдайда әр түрлі психикалық процестердің ағу динамикасымен анықталады.  

Кез келген іс-әрекеттің шығармашылық құраушысы, соның ішінде және балалар ойыны, мақсатқа сәйкес процестер болып саналады. Ойындық іс-әрекет құрылымымен, ойын қатысушыларының құлшыныстылығымен, ойын ережелерінің, әрекеттерді орындау тәсілдерінің, ойын моделінің бар болуымен сипатталады [34].

Орта мектептің жоғары сатыларында бейіндік оқытуды жасақтау кезінде кәсіптік білім беруде келешек кәсіптік іс-әрекетпен байланысты біліктер мен машықтарды, іс-әрекет тәсілдерін қалыптастыруда өте маңызды виртуальдық ақиқатты жаңадан жасау үшін мультимедиалық үйретуші бағдарламалардың әлуетін пайдалану қажет (А. В. Ванюшин [15]).

Виртуальдық тренажерлар (ВТ) өзі мамандық бойынша практикалық алғашқы біліктер мен машықтарды қалыптастыруға бағытталған коммпьютерлік қолданбалы бағдарламалық өнімдер болып табылады. Білім беруде мультимедиалық технологияларды пайдалану кеңістік түсініктерді дамыту үшін, ақиқат шындыққа барынша жуықтаған жағдайларда мамандардың жаттығуын ұйымдастыру үшін болашағы бар (С. Г. Григорьев, В. В. Гриншкун [24]).  Тренажерлық дайындық жүйесі теориялық білімдерді бекіту үшін, кәсіптік іс-әрекет үшін қажетті арнайы біліктерді қалыптастыру үшін арналған. Осы кезде тренажерлік дайындықтың рөлі оқу, өзарабайланысты кәсіптік, оқу-кәсіптік және кәсіптік іс-әрекет біліктерін қалыптастырудан тұрады (Л. В. Львов [54]).

Виртуальдық тренажерлер оқушылардың өзіндік танымдық іс-әрекетін белсенді етудің кең педагогикалық мүмкіндіктерін иемденеді, өйткені оқытудың келесі ерекше қағидаларын іске асыруға мүмкіндік туғызады: бейімделушілік, интерактивтік, оқитындардың интеллектуальдық әлуетін дамыту, оқытудың дидактикалық циклінің тұтастығы мен үздіксіздігі.

Виртуальдық тренажерлерді пайдалану күрделі құрастырылымдарды, машиналардың бөлшектері мен тетіктерін, шынайы және виртуальдық объектілер мен процестер туралы оқу ақпаратын модельдеуді қамтамасыз етеді, қымбат тұратын зертханалық жабдықтарға ие болу шығындарын қысқартады, оқу зертханаларындағы жұмыстардың қауіпсіздік деңгейін арттырады.

Тренажерлық дайындық процесінде кәсіптік іс-әрекеттің біліктіліктерін қалыптастырудың дидактикалық шарттарын Л. В. Львов оқыту мақсаттарының дидактикалық қойылымы; кепілдеме берілген нәтижеге жетуге тренажерлық қаракетті  бағдарау мен ұйымдастыру; кері байланысты тұрақты түрде іске асыру; барлық үйретуші циклды қайта жаңғырту деп атайды  [54].

Виртуальдық тренажерлердің ерекшелігі сонда, олар оқушыларға әр түрлі жабдықтармен жұмыс істеудің практикалық машықтарын алуға және сол немесе басқа біліктер мен машықтардың толық қалыптасушылығына дейін қандайда бір  өндірістік міндеттерді әлденеше рет қайталауға мүмкіндік беруінде. Компьютер әрбір кезеңді бақылайды, сондықтан өңдеудің барлық технологиясын басынан аяғына дейін көрнекі түрде өтуге болады. Виртуальдық шеберханадағы мұндай жұмыс нағыз (шынайы, материалданған) жабдықтармен жұмыс істеген кезде мүмкін болатын қателіктердің алдын алады, алдымен тренажерде технологияны баптауға мүмкіндік береді және шынайы өндірістік жағдайларға бейімделу процесін жеңілдетеді.

Сонымен, виртуальдық тренажерлерді бейіндік оқытуда пайдалану мамандардың жетіспеушілігін, оқу-әдістемелік әдебиеттер мен жабдықтардың, зертханалар мен шеберханалардың қатшылығын жеңуге, жоғары технологияларды еңбек біліктерін дағдыландырудың көп еңбекті процесімен үйлестіруге көмектеседі, танымдық процесті белсенді етудің мүмкіндігін қамтамасыз ететін ақпараттық, әлеуметтендірушілік, білімдік және когнитивтік міндеттерді, оқушылардың өзіндік жұмыстарының көлемі мен алуан түрлігін арттыруды, алынған білімдерді көкейкесті етуді және оларды қолдану әдіснамасын іске асырады.

Біздің көзқараста, білім берудің әрбір деңгейі үшін білімдік қолданбалы бағдарламалардың негізгі формасы, іс-әрекеттік амалдан шыға отырып, іс-әрекеттің жетекші түріне байланысты анықталады. Мектепте жетекші іс-әрекет – оқу-танымдық, оқу, сондықтан мектептік білім беру үшін, біздің көзқараста, электрондық оқытудың ең қолайлы формасы, меншікті оқыту мазмұнынан басқа, осы мазмұнды оқушылардың меңгеруіне апаратын бағдарламанған оқу процесі.

Электрондық оқулықты біз педагогикалық және ақпараттық-қатынастық технологиялардың кірігуі негізінде оқу-танымдық іс-әрекет заңдылықтарын ескеріп білімдік процесс субъектілерінің арақашықтықтық өзараәрекеттестігінің автоматтандырылған процесін қамтамасыз ететін қолданбалы бағдарламалық өнім ретінде түсінеміз. Арақашықтықтық оқыту деп оқушылар мен электрондық оқулықтар авторларының жанама интерактивтік ақпарқатынастық өзараәрекеттестігі ұйғарылады.

Электрондық оқулық, көптеген авторлар түсінгендей, бейнеролиқтердің, аудиооқиға желістерінің және тестілеудің бар болуымен шектелмейтін нақты интерактивтікті қамтамасыз етуі тиіс, электрондық оқулықтың тапсырмалары мақсатты бағытталған және жүйелі түрде әр түрлі танымдық есептерді шешуге оқушыларды қатыстыруы, оларда пәндік және жалпыоқу біліктері мен машықтарын қалыптастыруы тиіс.

Контенттік жасақтаманы дамытудың жалпы үрдісі мультимедиа технологияларын қолдану болып саналады. Н. С. Анисимованың пікірі бойынша оқытуда мультимедиалық технологияларды пайдалану әдіснамасы ақпараттық тасуыштардың алуан түрлерінің кірігуін ұйымдастырады. Мультимедиалық технологияларды пайдалану техникалық, математикалық, бағарламалық, ақпараттық, әдістемелік, ұйымдастырушылық жасақтамаларға сүйенеді  [5].

Әрине, мұндай оқулықты дайындау оңай емес. Бұған жеке мұғалімнің күші жетпейді. Сондықтан, жеке авторлар ұйғарғандай, мұғалімдерді жаппай электрондық оқулықтарды өзіндік дайындауға үйрету керек пе – олардың онсыз да мектеп оқушыларын оқыту мен тәрбиелеу бойынша тура міндеттері жеткілікті?  

В. П. Беспалькомен келіспеуге болмайды, оның айтуынша: «Аз-аздап күрделі өнімдер өндірісінің барлық саласында жалғызжарым кәсіпшілдер әлдеқашан жоқ, барлық жерде айқын еңбек бөлісі мен құрастырушы конвейер енгізілді. Тек оқулықтарды дайындауда ғана олардың педагогикалық мәні туралы жалпы ортақ жеңілтек түсініктен және олардың оқушыларды оқыту мен тәрбиелеудің сапасына ортағасырлық кәсіпшіл-жалғыз-жарым, «әрі тігінші, әрі орақшы, әрі сыбызғыда ойнаушы» ықпалы сақталды. Алайда оқулық авторы оқыту пәні бойынша әрі маман, әрі маман-психолог, әрі маман-әдіскер, әрі маман-педагог, одан басқа, тағыда тәжірибелі мұғалім-практик, сондай-ақ оқушы, бұл оқулық кімге арналған және сондай-ақ оның пікірімен ұқыпты санасу керектігі ұйғарылады. Егерде авторға (немесе авторлар ұжымына) аталған талаптарды қоятын болсақ, онда бірде бір оқулық жарық көрмейтіні түсінікті болады. Шығатын жол біреу: Оқулықтар өндірісі бойынша, жоғарыда аталған мамандар оқулықтың нақты және айқын теориясымен сәйкес оның белгілі бір жай-жапсарын игеру бойынша қолма қол еңбек ететін болатын қазіргі заманғы өндірістік кәсіпорын құру ...» [10, с.8-9]. Осы ой толық өлшемде және бірінші кезекте электрондық оқулықтарға жатады.

Электрондық оқулықтардың сапасы мен тиімділігі педагогтардың, оның ішінде ғылыми кеңесшілердің – білімдердің сол немесе басқа саласындағы ғалымдардың, педагог-дидактардың, әдіскерлердің және IT-мамандарының: бағдарламашылардың, дизайнерлердің, бейнеоператорлардың, дыбысоператорларының, дикторлардың және т.б. оларды дайындау процесіне тартылу дәрежесі мен күш салу жиынтығына байланысты екендігіне біздер сенімдіміз.

Сонымен, білімдік мультимедиаиндустрияны дамыту – бұл ең әр түрлі мәселелермен сүйемелденетін өте күрделі көпфакторлы процесс. Алайда, бұл ақпараттық қоғам жағдайында енді қашып құтылуға болмайтын сол жол.

Электрондық оқыту жүйесіне цифрлық білімдік ресурстар орналастарылатын болады. Оларға қатынас құру логин мен құпия сөздің негізінде жүйеге кіру арқылы жүзеге асырылады.

Цифрлық үйрететін контенті дайындаудың жаңа деңгейі оны сабақ бойынша жоспарлаумен анықталады.  

Цифрлық білімдік ресурстар (ЦБР) – бұл сабақта электрондық оқытуды немесе оқушылардың үйде өзіндік дайындықты іске асыру үшін арналған цифрлық форматтағы дидактикалық материалдар. ЦБР-дың мазмұны пән оқу бағдарламасына және Қазақстан Республикасы Жалпы орта білім беру мемлекеттік жалпы міндетті стандартына сәйкес болуы тиіс. Сонымен бірге, бұл оқу материалының мазмұнын цифрлық форматта абсолютті аударып алды дегенді білдірмейді. Электрондық оқыту оқытудың дәстүрді әдістерімен кірігуді білдіреді және мұғалімнің түсіндіруін, оқушының кітаппен, карталармен жұмыс істеуін, ауызша және жазбаша жауаптарын және т.б. өзгертпейді.  

ЦБР-дың электрондық оқулықтардан айырмашылығы сонда, электрондық оқулықтар оқу курсы үшін пән бойынша білімнің барлық жүйесін қамтиды, ал цифрлық білімдік ресурстар ықшам білімдерді береді, бір нақты оқу тақырыбы бойынша біліктер мен машықтарды қалыптастыруға көмектеседі. Сондай-ақ электрондық оқулықтар, әдеттегідей, кейстік технология бойынша (СD-да) әзірленетінін және таратылатынын, сол уақытта ЦБР қалай порталда орналасатын және желі бойынша берілетін болатынын, бұл ресурстың көлеміне белгілі бір шектеулер қоятынын ескеру керек.

2011 жылы пилоттық жоба ауқымында «Қазақстан тарихы» пәні бойынша қазақ және орыс тілдерінде 5-11 сыныптар үшін ЦБР-ды дайындау жоспарланады. ЦБР-дың жалпы саны – 468 (олардың 234 – қазақ тілінде, 234 орыс тілінде), оның ішінде 5 сынып үшін  - 49, 6 сынып үшін – 20, 7 сынып үшін – 20, 8 сынып үшін – 30, 9 сынып үшін – 30, 10 сынып үшін – 29, 11 сынып үшін – 56 ЦБР (сәйкес түрде қазақ және орыс тілдерінде).

Әрбір ЦБР 4 құрамдас бөліктен тұрады:  

- мультимедиалық дыбысталған таныстырылым,

- мәтін,

- тапсырмалар,

- тестілер.

Цифрлық білімдік ресурстардың құрамдас бөліктері өзіндік бірліктер ретінде дидактикалық мақсаттарға сәкес сабақтың әр түрлі кезеңінде: жаңа материалды түсіндіру кезінде, өзіндік жұмысты бекіту кезінде, қорытынды қайталау кезінде және т.б. пайдаланылатын болады. Бір сабақта барлық 4 құрамдас бөлікті пайдалану тіпті міндетті емес: мұғалім ЦБР-ды пайдалануға байыпты түрде қарауы және оларды сабақтың нақты мақсатын, дидактикалық міндеттерін, нақты сыныптың дайындық ерекшеліктерін ескеріп қолдануы тиіс.

1-құрамдас бөліктіңмультимедиалық дыбысталған таныстырылымдардың негізгі мақсаты – оқытудың мақсаты мен жаңа оқу материалының мазмұнын оқушылардың жете түсінуіне, пәнге қызығушылығын арттыруға, жаңа білімдерді толық меңгеруіне қол жеткізуге көмектесу. Бұл – ақпараттық-қатынастық технологиялардың техникалық мүмкіндіктерін пайдаланып білімдерді жанды, ашық, қызықты, әсершең баяндау. Мультимедиалық таныстырылымдардың көмегі кезінде деректерді, оқиғаларды, өзара байланыстарды, құбылыстарды және т.б. бейнелі баяндау жүзеге асырылады. Мультимедиалық таныстырылым анимацияланған оқиға желісінің, бояулы безендірулердің, анимацияланған тарихи карталардың, мұрағаттық құжаттардың көмегімен тақырыптың мазмұнын ашады, бұл оқушыларды виртуальдық тарихи әлемге шомуға, нақты тарихи кезеңнің ерекшеліктерін жаңадан жасауға және т.б. мүмкіндік береді. Ол, мұғалім осы көлемде өзі таңдауына қиын сол материалды оқушыларға дейін жеткізу үшін арналған. Сезімнің әр түрлі мүшелеріне әсер – көру бейнелерін көрнекі ұсыну, кәсіби диктор дыбыстаған мәтін – қабылдауды, танымдық белсенділікті белсенді етеді, түсініктерді қалыптастырады, мүддені, білуге құмарлықты, қиялдау мен ойлау қабілетін дамытады.

2-құрамдас бөлік – мәтін оқытудың мазмұндық құрамдас бөлігін қамтамасыз етеді, ол оқу материалын мәтіндік баяндау ретінде, мұрағаттық құжаттардан үзінді, алғашқы көздерден үзінді, логикалық-құрылымдық схемалар және т.б. ретінде де ұсыныла алатын болады. Оның мақсаты –  оқушылардың танымдық іс-әрекетін белсенді ету және оларды қажетті оқу ақпаратын тауып алудың өзіндік процесіне тарту, оқушыларды зерттеушілік іс-әрекетке ояту және қатыстыру.

Оқу мәтіндерімен жұмыс істеу – әрбір мектеп оқушысының ие болуы тиіс өзіндік білім алудың маңызды білігі. Бұл құрамдас бөлік оқушылардың ақпаратпен әлденеше рет жұмыс істеуіне мүмкіндік береді: оқу мен түсіну, есте сақтау, жинақтау, оқығанды салыстыру және т.б.; жадты дамытуға, жад бойынша жаңғыртуға, жалпы оқу біліктеріне (саналы, жұмылдырылған машықтар, мәтін жоспарын құру, тезистер жазу, схемалар мен графиктер құру, зерттелетін құбылыстардың, деректердің салыстырмалы сипаттамасын құру, оқып білетін материалда негізгіні, маңыздыны атап көрсету білігі) ие болуға мүмкіндік туғызады.

3-құрамдас бөлік – оқушыларды белсенді өзіндік жұмысқа қосуға, материалды меңгеруді ынталандыруға, өзіндік білім алуға үйретуге мүмкіндік беретін интерактивтік тапсырмалар. Қазақстан тарихы бойынша әрбір ЦБР-та 4 тапсырма бар. Бұл картамен жұмыс істеуді, хронологиялық оқиғаларды даталармен сәйкес қалпына келтіруді, тарихи қайраткерлердің есімдері мен өмірінің даталары/фактылары арасындағы сәйкестікті орнатуды, тарихи терминдерді бекітуді, кроосвордтарды шешуді, шығармашылық міндеттерді орындауды және т.б. ұйғаратын алуан түрлі үйретуші және тексеруші тапсырмалар. Интерактивтік тапсырмалардың маңыздылығы мезеттік кері байланысты орнатады, мысалы, оқушы өз жауабының дұрыстығын бірден тексере алады. Сондай-ақ басып шығаруға болатын оқушылардың жазба жауабын білдіретін тапсырмалар бар – бұл жағдайда жауаптарды автоматтық тексеру жүзеге аспайды.

4-құрамдас бөлік – тестілер – оқып білген тақырып бойынша оқушылардың оқу жетістіктерін әділ бақылау мен бағалауды қамтамасыз етеді. ЦБР-дың тестілейтін  бағдарламасында 5-9 сыныптар үшін 10 сұрақтан, 10-11 сыныптар үшін 15 сұрақтан бар.   

ЦБР жиынтығы білімдік процесс қатысушыларының интерактивтік арақашықтықтық өзараәрекеттестігі ретінде электрондық оқытудың ақпарқатынастық білімдік ортасын жасауды қамтамасыз етеді.  

Білім беруді ақпараттандырудың контенттік жасақтамасы оқытудың жаңа парадигмасына өту тетігі болып саналады, өйткені өзінің міндеті бойынша ортақ масатқа – ақпараттық қоғам жағдайында бүкіл ғұмыр бойы табысты әлеуметтендіруге, кәсіптік өзін-өзі анықтауға, өзіндік білім алуға және өзін-өзі іске асыруға дайын тұлғаның қалыптасуына мүмкіндік туғызатын білім берудің қазіргі заманғы сапалы мазмұнын қамтамасыз етуге  біріктірілген педагогикалық пен ақпараттық-қатынастық технологиялардың кірігуін бейнелейді.  

 Білім беруді ақпараттандыру контенті оқыту технологиясын қамтамасыз етеді.  Цифрлық контентті пайдалану, әдістемені дайындау жағдайларында оқытудың әр түрлі типтері кезінде білім алушылардың белсенді танымдық іс-әрекетін ұйымдастырудың дидактикалық тәсілдері мен білімдік процесс субъектілерінің ақпарқатынастық өзараәрекеттестігін ұғыну және жүйелеу қажет.

Қорытынды

Қазіргі заманғы мектеп оқушылары үшін ақпарқатынастық технологияларды пайдалану мүмкіндіктері – өмір сүрудің нормасы. Мінеки неге бүгінгі таңда электрондық оқыту – бұл объективтік заңдылық. Атап айтқанда электрондық оқыту ақпараттық қоғам мұхитында жаңа түрленуді және еркін азаматтың тұлғалығын қалыптастырудың қуатты факторы бола алады.  

Оқытудың ақпарқатынастық парадигмасына өту ақпараттық қоғамның объективтік қажеттілігі болып саналады. Оқыту парадигмасының өзгерісін детерминациялайтын факторлар болып төмендегілер саналады:  

  •  ақпараттық-қатынастық технологияларды мектеп орындығынан бастап меңгеру қажеттілігін байланысты ететін осы технологиялардың адамдардың өмір сүруі мен іс-әрекеттінің барлық саласына енуі;
    •  білімдердің әлде бір көлемін есте сақтау емес, жұмыс істеу біліктерін қалыптастыратын, «білім алу бүкіл ғұмыр бойы» қағидасын іске асыру үшін ақпаратты іздестірумен, іріктеумен, өңдеумен және т.б. байланысты ететін ақпараттық ағындардың өсуі, ақпараттың үнемі жаңаруы;
    •  қатынастық құралдар мен тәсілдердің қарқынды дамуы, Ғаламтор ауқымды желісінің кеңеюі, мемлекеттер арасында шекарасыз ашық ақпараттық кеңістіктің бірегей дамуы, болашақ маманның бәсекелестікке қабілеттілігін анықтайтын болатын қоршаған әлеммен ара қашықтықтық ақпарқатынастық  өзараәрекеттестікке дайындықты қалыптастырудың детерминациялық маңыздылығы және т.б.

Электрондық оқытуды дамытудың негізгі үрдістері болып төмендегілер саналады:

  •  білімдерге, бүкіл ғұмыр бойы оқыту кеңістігін құруға, ғаламшарлық ойлауы бар жаңа түрленудің тұлғалығын қалыптастыруға, оқитындарды білім алудың жаңа мәнеріне бағдарлауға, білім берудің жинақылығын көтеруге негізделген динамикалық бәсекелестікке қабілетті экономиканы  құрудың тиімді құралы ретінде электрондық оқытуды мойындау;  
  •  ұлттық білімдік жүйелерді дамыту, тұрған орнынан тәуелсіз түрде білім беруді және сапалы білім беруге қатынас құруды жаңарту тетігі ретінде электрондық оқытуды дамыту бағдарламасын мемлекеттік қолдау;
  •  көптеген елдердің мектептік білім беруіндегі электрондық оқытуды дамытудың және мектептік білімдік процестегі АҚТ-ды енгізу тұжырымдамасын дайындаудың  бастапқы кезеңі, мектептер үшін қолданбалы бағдарламалық өнімдерді дайындаудың үдемелі үрдісі;  
    •  электрондық оқытудың әдіснамалық негіздерін дайындаудағы, педагогикалық пен ақпараттық-қатынастық технологиялар негізінде электрондық оқытудың мазмұны мен интерактивтік әдістерін дамытудағы инвестициялардың қажеттілігін ұғынуға біртіндеп бетбұрыс жасау.  

Жалпы білімдік мектептегі қолданбалы бағдарламалық өнімдер негізінде дайындалынған электрондық оқытудың тұжырымдамасы оқыту процесіндегі АҚТ жетістіктерінің өз уақытындағы трансфертін және білім берудің жинақы мазмұнын, іс-әрекеттің интерактивтік тәсілдері мен мектеп оқушыларының жетістіктерін тұлғаландырылған есепке алу негізінде оларды педагогикалық технологиялармен кіріктіруді қамтамасыз ететін электрондық оқулықтардың ақпараттық-білімдік ортасымен жанамаланған білімдік процес субъектілерінің ақпарқатынастық өзараәрекеттестігін бағдарламалауға саяды.

Электрондық оқытудың мазмұны, мақсаттан нәтижеге дейін білімдік процесс субъектілерінің интерактивтік өзараәрекеттестікке ортақ амалдарын қамтамасыз ететін жалпы білімдік мектептегі электрондық оқулықтар мен цифрлық білімдік ресурстар формасында ұсынылатын білімдік қолданбалы бағдарламалық өнімдердің негізінде тиімді түрде іске асырылады.

Электрондық оқытудың педагогикалық технологиясы оқыту процесінің құлшыныстық-мақсаттық, мазмұндық, операциялық-іс-әрекеттік және бағалау-нәтижелік құрамдас бөліктерінің міндетті жүйелі өтуі барысында берілген нәтижені – үлгерім сапасының жоғары деңгейін қамтамасыз ететін білімдік процесс субъектілерінің интерактивтік ара қашықтықтық өзараәрекеттестігінің бірыңғай ақпараттық-білімдік ортасын жобалаудың тәсілдері мен құралдары туралы ғылыми-техникалық, психологиялық-педагогикалық және әдістемелік білімдердің жиынтығы болып табылады.

Инновациялық ақпараттық-білімдік орта ретінде электрондық оқытудың контенттік жасақтамасы жаппай сапалы білім беруді қамтамасыз етеді, өйткені көрнекілік, жүйелілік, біртұтастық, ұғынымдылық сияқты дидактикалық қағидаларды, тәрбиелейтін оқытуды және басқаларды жаңа деңгейде іске асыру үшін мұғалімге де, оқушыға да жұмыс орнын қамтамасыз етуге мүмкіндік береді; танымдық іс-әрекет кезеңдерін, оқытуды дараландаруды, оқушылардың құлшынысын арттыруды, оқушылардың өзін-өзі барабар бағалауын қалыптастыруды, ұлттық бірыңғай тестілеуге дайындықты, педагог кадрларды қайта дайындаудың жаңа мүмкіндіктерін, мұғалімнің шығармшылық өсуін және т.б. іске асыруды қамтамасыз етеді.

МИНИСТЕРСТВО ОБРАЗОВАНИЯ И НАУКИ

РЕСПУБЛИКИ КАЗАХСТАН

АО «Национальный центр информатизации»

 

Концепция электронного обучения:

казахстанский подход


Алматы, 2011

Рекомендовано к печати Ученым советом

Национального центра информатизации

Рецензенты:

            

Р.К.Бекмагамбетова, доктор педагогических наук, профессор

С.Т.Мухамбетжанова, доктор педагогических наук, доцент

Концепция электронного обучения: казахстанский подход в общеобразовательной школе. Монография. – Алматы, 2011. – 95 с.

Настоящая Концепция разработана в соответствии с госзаказом МОН РК по программе 008 «Методологическое обеспечение системы образования» - «Услуги по разработке учебно-методических пособий в области информатизации образования».

В Концепции характеризуются факторы трансформации парадигмы обучения в условиях информационного общества, рассмотрен зарубежный опыт электронного обучения,  представлены основные положения казахстанского подхода к электронному обучению и педагогическая технология электронного обучения на основе электронных учебников и цифровых образовательных ресурсов.

       

                                                                                            

Содержание

Введение …………………………………………………………………..

92

Факторы трансформации парадигмы обучения в условиях информационного общества……………………………………………...

94

Зарубежный опыт электронного обучения………………………………

102

Информатизация среднего общего образования в Казахстане………...

112

Система электронного обучения (е-learning) как приоритетное направление Государственной программы развития образования РК...

120

Сущность электронного обучения……………………………………….

Контентное обеспечение электронного обучения………………………

140

164

Использованная литература………………………………………………

177

Введение

Мировое общество вступило в новую фазу своего эволюционного развития — фазу информационного общества, которое характеризуется интенсивным проникновением информационно-коммуникационных технологий (ИКТ) во все сферы жизнедеятельности человека, а роль информационных ресурсов стала не менее важной, чем вещественных и энергетических.

Интеграция в мировое сообщество и соответственно в глобальное открытое инфокоммуникационное пространство — вещь крайне важная для каждой страны. Поэтому новые технологии и школа должны быть неразделимы, так как именно школа  является «инкубатором» кадров для общества будущего, где все высокие технологии: био-, нано-, инфо- и т.д. — основаны на системных знаниях, а их создание и развитие неразрывно связано с ИКТ.  

В стратегическом плане развития Республики Казахстан до 2020 года, учрежденном 1 февраля 2010 г. Указом Президента РК Н. А. Назарбаевым, определена ориентация на дальнейшую информатизацию всей системы образования и массовое внедрение электронного обучения. Электронное обучение названо приоритетным направлением кардинальной модернизации образования в целях повышения потенциала человеческих ресурсов в Государственной программе развития образования на 2011-2020 гг.. К 2015 году планируется внедрить электронное обучение  в 50% школ республики, а в 2020 году — в 90%.

Электронному обучению (e-learning) ЮНЕСКО отводит ключевую роль в модернизации и развитии национальных образовательных систем. Технологии e-learning определены как самые эффективные для снижения последствий кризиса образования, для ориентации обучающихся на новый стиль образования и развивающие их умения и навыки для дальнейшего обучения в течение всей жизни.  В развитых странах (Финляндия, Норвегия, Сингапур и др.) е-learning рассматривается на государственном уровне в качестве ключевого метода содействия развитию навыков инновационной деятельности.

Вместе с тем, в теории и практике электронного обучения в общеобразовательной школе остается нерешенными ряд насущных проблем. Отсутствует единый, общепринятый, устоявшийся понятийно-категориальный аппарат, нет единства в определении понятий: электронное обучение, информационно-образовательная среда и т.д.,  наблюдается множество классификаций  электронной образовательной продукции.

Открытым остается вопрос разработки педагогической методологии электронного обучения. Электронное обучение позиционируется в большинстве случаев как обучение на основе веб-технологий, что вполне приемлемо для высшего и дополнительного профессионального образования, которое опирается на принципы и закономерности обучения взрослых. В то же время процесс обучения в общеобразовательной школе отличается своими закономерностями и принципами, обусловленными возрастными особенностями детей. Необходимо определить реальные пути реализации электронного обучения, разработать его концепцию.

Стратегия развития образования XXI века должна быть ориентирована на подготовку выпускников, принципом которых должно стать «обучение через всю жизнь» на основе мобильного инфокоммуникационного взаимодействия в открытом информационно-образовательном пространстве. Платформой их подготовки в стенах школы является новая инфокоммуникационная парадигма обучения как закономерный объективный процесс. Механизмом перехода на новую парадигму обучения мы видим электронное обучение на основе интеграции педагогических и информационно-коммуникационных технологий, обеспечивающее радикальное повышение эффективности обучения и массовое качественное образование.

Благодаря электронному обучению происходит трансформация традиционного учебного процесса в познавательную деятельность учащихся по приобретению в первую очередь, конечно же, знаний и умений по изучаемому предмету, но еще и универсальных — таких, как поиск, отбор, анализ, организация и представление информации, использование полученной информации для решения конкретных жизненных задач, способов инфокоммуникационного взаимодействия и т.д., являющихся составной частью информационной культуры личности, так необходимой каждому человеку для полноценной жизни и деятельности в информационном обществе.

Факторы трансформации парадигмы обучения

в условиях информационного общества

Под концепцией в науке понимается «определенный способ понимания, трактовки каких-либо явлений, основная точка зрения, руководящая идея для их освещения; ведущий замысел, конструктивный принцип различных видов деятельности» [90]; «система взглядов, то или иное понимание явлений, процессов» [91] и т.д.

Мы трактуем это понятие как определенную точку зрения на исследуемые процессы и явления, определенный подход к решению рассматриваемых проблем.

Парадигма — это система теоретических, методологических и аксиологических установок, принятых в качестве образца решения научных задач и разделяемых всеми членами научного сообщества. Слово «парадигма»  происходит от греческого слова paradeigma — пример, образец. По определению Большого энциклопедического словаря, это исходная концептуальная схема, модель постановки проблем и их решения, методов исследования, господствующих в течение определенного исторического периода в научном сообществе [12].

В философской литературе парадигма определяется как  «…признанные всеми научные достижения, которые в течение определенного времени дают модель постановки проблем и их решений научному сообществу» [49]; как «дисциплинарная матрица» упорядоченных компонентов различного рода, которые образуют единое целое и функционируют как единое целое, обеспечивая относительную полноту профессиональной коммуникации и относительное единодушие профессиональных суждений научного сообщества» [37].

В науке парадигма выполняет концептуальную (ценностно-ориентационную), теоретико-методологическую и  технологическую функции. Это такой методологический конструкт, который интегрирует основополагающие научные теории, объясняющие устройство мира, способы поиска новых знаний о нем и приоритетные ценностные ориентации научного сообщества (Е. В. Бондаревская [13]).

И парадигма образовательная — это не просто собственно метод обучения в школе, а тип бытия и мышления, господствующий в тот или иной период жизнедеятельности человека и базирующийся на некоторых базовых принципах (С. А. Смирнов [72]). Парадигма образования, парадигма обучения — это та философия, та методология, которые  определяют направленность как всей системы образования, так и режиссуру  отдельно взятого урока.  

Поиск парадигмы образования рассматривается как реакция системы образования на переход общества к более высокой ступени своего развития. Ее смена имеет большое значение, так как открывает путь дальнейшему развитию образования. Поэтому стремление к поиску новой парадигмы, отвечающей новым вызовам общества, проявляется в педагогической науке достаточно стабильно. Так, в прошлом веке такой реакцией было появление за рубежом ассоциативно-рефлекторной, бихевиористской и деятельностной теорий учения [108, 109],  моделей «школ-фабрик» и «школ-семей» [40], в советской педагогике — разработка педагогики сотрудничества, личностно-ориентированного подхода  (Ш. А. Амонашвили [3, 4] и т. п.).

Современные ученые также находятся в поиске новой парадигмы образования.  На протяжении уже не одного десятка лет исследователями отмечается неадекватность уровня развития образовательных систем постиндустриальному вектору цивилизационного развития (К. К. Колин [43]). По словам индийского ученого К. Синкха, национальные системы образования устарели на десятки лет, в их основе лежит доядерное и доглобальное мышление, отжившие ортодоксальные взгляды и устаревшие ориентации, и они не в состоянии выдвинуть новые парадигмы, которые сейчас нужны для благосостояния и выживания человечества [69, с. 248]. В докладе Международной комиссии по образованию для XXI века, представленном ЮНЕСКО в конце прошлого века, отмечалось, что система образования и, прежде всего школьная система «застыла и целиком погружена в прошлое; использует устаревшие методы для передачи устаревших же знаний, вызывая тем самым скуку у школьников и студентов, а то и отвращение к учебе» [там же, с. 111].

С точки зрения концептуальной, ценностно-ориентационной функции парадигмы необходимо пересмотреть образовательные цели, рассматривающиеся в науке как сознательно определенные ожидаемые результаты, которых стремится достичь данное общество, страна, государство с помощью сложившейся системы образования в целом в настоящее время и в ближайшем будущем. Если сущность старой парадигмы образования выражалась в лозунге «Образование — на всю жизнь», то новая парадигма — это своего рода стратегия образования для будущего, ведущими принципами которой являются принципы, провозглашенные ЮНЕСКО: «Образование в течение всей жизни» —  «Life Long Learning (LLL)»,  и «Образование для всех», которые обеспечивают воспитание граждан мира с планетарным мышлением, способных воспринимать и осуществлять самые прогрессивные в мире идеи и знания.  Цели образования, отвечающие потребностям современного общества, охарактеризованы ЮНЕСКО  как «Четыре столпа» движения  «Образование для всех», а именно: учиться жить; учиться познавать; учиться делать; учиться сосуществовать.

Технологическая функция парадигмы образования сопряжена с таким понятием, как «парадигма обучения». Безусловно, выбор парадигмы обучения также идет от социального заказа общества, должен отвечать изменившемуся педагогическому целеполаганию, учитывать реальные перемены в характере общественного запроса к развитию личности и базироваться на определенных методологических подходах. Парадигма обучения необходима для того, чтобы ответить на один вроде бы простой, но очень существенный для всей школы вопрос: учащегося учат, или он учится?

За многие века развития науки и школьного образования в педагогике индустриального общества сложилась парадигма обучения, которую сейчас называют  традиционной (Е. А. Сорокоумова [92], В. Д. Шадриков [104] и др.).

Эта  парадигма ориентирована на ценность знания. Ее методология соответствует логике научной рациональности, что приводит к выстраиванию системы отношений: учитель — ведущий, ученик — ведомый,  учебный процесс — педагогически управляемое движение ученика от незнания к знанию, где ему отводилась роль объекта. Возможности, желания, потребности самой личности ребенка при этом, как правило, не учитываются. Такая система реализует принцип трансляции знаний: процесс обучения в традиционных условиях предусматривает передачу ребенку максимально-возможного количества из всех накопленных в истории человечества научных, культурных, технических, исторических, социальных знаний, опыта и т.п. Учитель как бы транслирует эти знания, являясь по сути единственным источником содержания образования (повторяя и не отходя от того, что изложено в учебнике), а ученик его воспроизводит, что приводит к развитию, в первую очередь, репродуктивных способностей личности.  Отсюда и сложилась та ориентация образовательного процесса, что педагог «тянет» учащегося к знаниям, а ученик рассматривается в роли  своеобразной «копилки», в которой накапливаются знания, умения, навыки. 

Как подчеркивает В. Д. Шадриков, при таком подходе школьник неминуемо выполняет пассивную роль слушателя, наблюдателя, абсолютизирует и гиперболизирует роль знания и социальных требований к поведению. Деятельность учителя, отвечающая такой парадигме, ориентирована на воспитание, требовательность, передачу знаний, предписание, принуждение, ежедневные задания и их контроль, а ученик отступает на второй план перед знаниями  [104].

По результатам сравнительного исследования  «Образование в странах с переходной экономикой: задачи развития», проведенного  в Европе и Центральной Азии экспертами Всемирного банка в 2003 г.,  указывается, что  образовательные системы  во многом по-прежнему ориентированы на  запоминание фактической информации и заучивание определенного ряда приемов. Студенты из бывших советских республик показали очень высокие результаты  по критериям «знание» и «понимание» (9-10 баллов) и очень низкие баллы – по критериям «применение знаний на практике», «анализ», «синтез», «оценивание» (1-2 балла). А студенты из развитых западных стран, наоборот, продемонстрировали высокую степень развития навыков анализа, синтеза, высокий уровень умений принимать решения при относительно не высоком уровне показателя «знание» [68].

Да и реальный опыт работы с нашими школьниками и студентами показывает, что они испытывают трудности при работе с информацией. Это происходит потому, что школьники привыкли работать по схеме: выучить конкретный параграф к следующему уроку и механически пересказать или решить задачу, причем  решение должно быть однозначным. А вот как самим найти нужный материал, как отобрать и структурировать необходимую информацию, как ее обобщить и сделать выводы, как на основе этого создать какой-либо свой креативный продукт, наши школьники не знают и не умеют этого делать.  

Факторами, обусловливающими необходимость новой парадигмы, являются изменения в целях, задачах, содержании и характере образования, обусловленные переходом общества  к новому цивилизационному периоду.  Формируется новый тип общественного устройства − информационное общество, которое характеризуется глобальными социально-экономическими переменами, связанными с комплексным внедрением информационно-коммуникационных технологий во все сферы общественной жизни [2, 9, 42, 43, 57, 80 и др.].

Цифровые технологии предоставления информации и коммуникации стремительно проникают в жизнь каждого человека буквально с пеленок, а то и раньше, что с одной стороны накладывает определенный отпечаток на развитие личности современного ребенка и его восприятие окружающего мира, с другой стороны, формирует определенные требования к системе школьного образования. За прошедшие 5-10 лет дети, которые приходят в школу, заметно изменились. Цифровые игры, плееры, смартфоны, портативные компьютеры и т.д. являются сегодня важной частью их жизни, в которой они ориентируются намного лучше, чем их родители и педагоги. Поэтому приходя в школу, дети «… бывают разочарованы, не видя ничего перед собой, кроме доски и мела. А от учителя сегодня требуется значительно больше усилий, чем раньше, чтобы увлечь ребенка, зажечь его «факел знаний», открыть для него радость познания» [Е. А. Набиев, 61].

Современное общество ученые называют также обществом, основанным на знании («knowledgebased society), поскольку общественный прогресс основан на возможности находить, производить, обрабатывать, преобразовывать, распространять и использовать информацию с целью получения и применения необходимых для развития человечества знаний. А. В. Хан, заместитель генерального директора ЮНЕСКО по вопросам коммуникации и информации, подчеркивает, что понятия «общество знаний» и «информационное общество» являются взаимодополняющими. По его мнению, информационное общество является функциональным блоком общества знаний: «Концепция информационного общества связана с идеей «технологических инноваций», тогда как понятие общество знаний охватывает социальные, культурные, экономические, политические и экономико-правовые аспекты преобразований, а также более плюралистический, связанный с развитием, взгляд на будущее. С моей точки зрения, концепция «общество знаний» предпочтительнее концепции «информационное общество», поскольку она лучше отражает сложность и динамизм происходящих изменений» [63].

В обучающемся обществе ценность представляет сам процесс приобретения знаний (А. А. Кочетова [46]), а благополучие каждого человека определяется доступом к информации и умением с ней работать на основе ИКТ.

Одной из важнейших характеристик информационного общества становится также неумолимое интенсивное обновление научно-технической информации — цикл обновления как производственных, так и социальных технологий составляет 6-8 лет, опережая темпы смены поколений,   что приводит к тому, что  невозможно дать знания единовременно и на всю жизнь (А. Ю. Единак [31]). Это значит, что технологическое развитие ИКТ происходит настолько динамично, что устаревание и обновление информации происходит гораздо быстрее, чем завершается обучение в средней школе — трудно предугадать, какие знания и умения понадобятся сегодняшним школьникам в их будущей жизни.

Современное поколение, которое сегодня выходит из стен школы, скорее всего не сможет позволить себе иметь одну профессию в течение всей трудовой деятельности,  как было раньше. Будущее требует от каждого готовности быть разносторонним и  продолжать обучение всю жизнь. От людей будет требоваться, как говорится в английской поговорке, «to think globally and act locally» (мыслить глобально и действовать локально). Формирование личности будущего специалиста должно стать процессом, обеспечивающим непрерывное образование, постоянное развитие знаний, содержания и структуры профессиональной деятельности [62].

Постоянные изменения в характере и содержании любого вида трудовой деятельности стали неотъемлемой характеристикой нашего времени, что обуславливает необходимость пересматривать механизмы и содержание школьного обучения. Единственный выход состоит в том, чтобы обеспечить выпускников школы способностью самим осваивать новое. Главное, чему мы должны учить в школе, — это способность думать, сопоставлять, анализировать, ставить вопросы [20]; необходимо переориентировать учебно-воспитательный процесс с воспроизводства только образцов прошлого опыта человечества на освоение способов преобразования действительности, овладение средствами и методами самообразования, умением учиться [11].

Ю. Н. Афанасьев также считает, что образование призвано, прежде всего, сформировать способность личности самостоятельно осмысливать все проявления сущего, необходимо предоставить всем учащимся как можно больше возможностей для самостоятельного осмысления жизни. При этом необходимо не только продекларировать эту мысль, но и предоставить инструмент для этого осмысления. По существу, действие всех этих тенденций и требует смены парадигмы обучения в школе, отказа от преобладания репродуктивных методов обучения и пассивной роли ученика. Как нельзя научиться плавать без воды, так нельзя научиться работать с информацией и ее потоками, находясь вне информационно-коммуникационного поля,  информационно-образовательной среды [6].

Благодаря развитию Интернета, современное общество становится «одной маленькой деревней», где  «количество и качество коммуникаций непрерывно возрастает, их чередование непрестанно ускоряется, все большее количество людей вовлекается в коммуникационный процесс, взаимосвязи между отдельными коммуникациями становятся все более обширными, растет дальнодействие коммуникаций, сеть которых достигла глобальных масштабов. Рост коммуникаций открывает новые возможности, которые освобождают людей от прежних ограничений, систем социального контроля и принуждения» [84]. Это приводит к открытости границ, расширению рынка труда, образования — живя в одной стране, можно учиться или работать в другой. К этому необходимо готовить подрастающее поколение еще в школе.

Разработка методологических основ новой парадигмы обучения  лежит в поле зрения многочисленных международных научно-практических конференций, посвященных проблемам технологизации обучения на основе ИКТ. В 2005 г. в Тунисе состоялся мировой саммит, посвященный проблемам построения информационного общества (World Summit on the Information Society), наметивший рекомендации в сфере использования ИКТ в национальных целях, в том числе и в образовании, которые определили высокие требования к качеству образования.

Как говорилось в Совместном заявлении глав государств-участниц «Группы восьми», Бразилии, Индии, Китая, Мексики, Южной Африки, Председателя Совета глав государств СНГ, Председателя Африканского Союза и руководителей международных организаций  «Образование для инновационных обществ в XXI веке» (С-Пб, 2006): «Мы вновь подтверждаем наше обязательство более эффективно использовать ИКТ в образовании в соответствии с Окинавской хартией глобального информационного общества «Группы восьми» и Заявлением об информационном обществе по итогам Всемирного саммита в Тунисе. ИКТ играют решающую роль в деле удовлетворения образовательных потребностей высокотехнологичной экономики. Доступные образовательные ресурсы важный инструмент создания более справедливой и эффективной глобальной информационной среды».

Речь все чаще идет о новой образовательной парадигме, основанной на ИКТ.  По словам, изменения в содержании, методах и организационных формах учебной работы, связанных с информатизацией образования, — не прихоть отдельных педагогов, а вынужденный ответ школы на глобализацию экономики, повышение требований к личности и усложнение жизни, вызванные становлением информационного общества (А. В. Уваров  [97]).

Мы считаем необходимым заявить о инфокоммуникационной парадигме обучения, философией которой является инфокоммуникационное взаимодействие субъектов образовательного процесса, направленное на формирование новой генерации людей с планетарным мышлением,  способных к дистанционному взаимодействию и профессиональному сотрудничеству на основе информационно-коммуникационных технологий (Г. К. Нургалиева, Е. В. Артыкбаева [65]).

Способность ИКТ значительно расширить и оптимизировать информационное пространство учебного процесса, осуществить переход от вербально-словесных методов обучения к личностно-деятельностным с включением элементов проблемности, научного поиска, широким использованием резервов самостоятельной работы обучающихся отмечается в работах Б. Баймуханова, Е. Ы. Бидайбекова, Я. А. Ваграменко, Б. С. Гершунского, С. Г. Григорьева, В. В. Гриншкуна, Н. А. Завалко, В. А. Каймина, Ж. А. Караева, В. С. Киселева, М. П. Лапчика, А. В. Осина, С. Паперта, Е. С. Полат, И. В. Роберт, А. Л. Семенова, А. Н. Тихонова, С. А. Христочевского и других исследователей.

Под информационно-коммуникационными технологиями понимается совокупность методов, производственных процессов и программно-технических средств, интегрированных с целью сбора, обработки, хранения, распространения, отображения и использования информации в интересах ее пользователей [83].

Инфокоммуникационная парадигма обучения, безусловно, определяет новые требования к содержанию образования. Содержание образования представляет собой систему научных знаний, практических умений и навыков, а также мировоззренческих и нравственно-эстетических идей, элементы социального, познавательного и творческого опыта, которыми необходимо овладеть в процессе обучения [17].

Носителями содержания образования (формами представления)  являются учебный план, учебники, методические пособия, учебная программа как документ, характеризующий отдельный учебный предмет.

В условиях информатизации образования источники образования существенно меняют не только свой облик, но и сущность за счет использования ИКТ, ряд этих источников и объем информации становятся практически неограниченными: различные типы цифровых образовательных ресурсов, распространяемые как на СD, DVD, так и через Интернет; информационно-образовательные порталы; видеоконференции и др. Школьники все чаще больше времени проводят в поиске нужной информации в глобальной сети, в онлайн-библиотеках, а не в традиционных учебниках.

В реализации содержания увеличивается значимость деятельностного аспекта,  формирование компетентностей — способности учащихся применять освоенное в условиях реального, а не только учебного окружения для решения практических задач [97].

В инфокоммуникационной парадигме обучения предпочтение отдается интерактивным методам обучения, самостоятельной учебно-познавательной деятельности учащегося. Учитель должен стать не только носителем информации, хранителем норм и традиций, но и помощником становления и развития личности ученика, уважающим эту личность независимо от меры ее приобщения к знаниям [92].

Инфокоммуникационная парадигма актуализирует инновационное обучение, ставящее во главу угла личность учащегося и ее развитие, что делает обучение личностно-ориентированным. Под инновационным обучением понимают те методы, которые позволяют конструировать учение как продуктивную творческую деятельность и преподавателя, и учащихся, связанную с достижением социально полноценного продукта на всех этапах учебно-воспитательного процесса, сначала в совместной, а затем в индивидуальной самоорганизуемой работе [55, 87].

Таким образом, весь учебный процесс в общеобразовательной школе – от цели до результата должен быть пронизан информационно-коммуникационными технологиями.  Переход к инфокоммуникационной парадигме обучения является объективной потребностью информационного общества. Факторами, детерминирующими трансформацию парадигмы обучения, являются:

  •  проникновение информационно-коммуникационных технологий во все сферы жизни и деятельности, что обуславливает необходимость владения этими технологиями со школьной скамьи;
    •   нарастание информационных потоков, постоянное обновление информации, что обуславливает необходимость не запоминания некоего объема знаний, а формирования умений работы с информацией, ее поиска, отбора, обработки и т.д., чтобы реализовать принцип «образование в течение всей жизни»;
    •  интенсивное развитие средств и способов коммуникации, расширение глобальной сети Интернет, развитие единого открытого информационного пространства без границ между государствами, детерминирующие важность формирования готовности к дистанционному инфокоммуникационному взаимодействию с окружающим миром, которая будет определять конкурентоспособность будущего специалиста и т.д.

Механизмом перехода на новую парадигму обучения является электронное обучение.  

Зарубежный опыт электронного обучения

В докладе ЮНЕСКО «К обществам знания» электронному обучению           (e-Learning) отводится ключевая роль в модернизации и развитии национальных образовательных систем. На Форуме лидеров образования, проводившемся ЮНЕСКО в 2008 г., Генеральный директор ЮНЕСКО г-н К. Матсуура выделил электронное обучение (e-learning) и дистанционное обучение как одну из важнейших тенденций развития образования в современном мире. 

Электронное обучение признано инструментом построения динамичной конкурентоспособной экономики, основанной на знаниях, создания пространства обучения в течение всей жизни и Европейским союзом в Лиссабонской стратегии на 2000-2010 гг. В рамках этой стратегии в Европе приняты Программа интеграции ИКТ в образование на 2004-2006 гг. (2003), Программа обучения в течение всей жизни на 2007-2013 гг. (2006), интегрировавшие все имевшиеся программы в области образования, и прежде всего, по электронному обучению.

Сегодня к электронному обучению обращено внимание педагогической общественности всего мира. По самым оптимистичным прогнозам, постепенно буква «e» из e-learning исчезнет, так как электронная поддержка для обучения станет естественной, незаметной и принятой как само собой разумеющееся (Woodill [111,  с. 16]).

В ряде стран были приняты специальные национальные программы по информатизации образования.

В Сингапуре, который лидирует в этом процессе, широкомасштабное внедрение информатизации во все сферы жизни стало задачей наивысшей приоритетности еще с 1980 года. Был создан Государственный комитет национальной компьютеризации (CNC), приняты Программа компьютеризации госслужбы «Civil Service Computerization Programme» (1981 г.),  Национальный план по информационным технологиям («National Information Technology Plan» (1986 г.),  «План ИТ 2000 – Разумный остров» «IT 2000 – Intelligent Island» (1991 г.),  проект создания общенациональной широкополосной сети «Singapore ONE -  One Network for Everyone» – «Сингапур 1 – Одна Сеть для Всех» (1996 г.) , программа «ICT-21 Masterplan», в соответствии с которыми делается упор на развитие наукоемких отраслей с использованием высоких технологий, включая производство компьютеров и компонентов для них, электронного и телекоммуникационного оборудования, биотехнологий, лазерной оптики.

В сфере образования Сингапура 30 лет назад состояние информатизации было примерно такое же, какое наблюдается сейчас в Казахстане: школы были не оснащены компьютерами в достаточном количестве, не было разработано содержание для поддержки электронного обучения, а самое главное — не наблюдалось достаточной готовности к внедрению новых технологий у учителей, большинство из которых не владели необходимым уровнем компьютерной грамотности и испытывали психологический барьер перед применением техники на уроках, особенно учителя старшего поколения. Поэтому в соответствии с государственной  программой, значительные усилия в первую очередь были направлены на обучение учителей и разработку цифровых образовательных ресурсов.

В 1997 году была принята программа информатизации школьного образования «Основной план развития ИТ в образовании», преду-сматривавшая использование компьютеров в качестве средств обучения. Задача правительства заключалась в том,  чтобы каждый учащийся  — может его семья позволить себе компьютер или нет — получил доступ к современным ИКТ и научился с их помощью думать и творить.

Сейчас ИКТ широко используются в сфере воспитания и образования подрастающего поколения сингапурцев — от детских садов до университетов. Сингапур стал первым в мире государством, в котором все общественные места оборудованы бесплатным доступом в Интернет. Каждый житель Сингапура, имеющий ноутбук или телефон с возможностью выхода в Интернет, может подключиться к глобальной сети в торговых центрах, библиотеках, клубах, ресторанах и государственных учреждениях совершенно бесплатно. Каждый школьник получил бесплатный электронный адрес, что означает возможность общаться и подключаться к базам данных с учебными материалами.

Оснащенность школ современной компьютерной техникой в Сингапуре в данное время составляет один компьютер на двух учащихся. Помимо собственно компьютеров как таковых огромное значение уделяется  оснащению школ другими средствами ИКТ: проекторами, цифровыми измерительными приборами и т. д., наличие которых принципиально для применения ИКТ в различных дисциплинах. Практически все школы Сингапура имеют инструменты для ввода данных в компьютер от цифровых измерительных приборов (датчиков).  Виртуальные лаборатории имеют две трети школ.

Степень компьютеризации школ Сингапура позволяет строить учебный процесс на основе ИКТ, причем компьютер выступает не как самоцель, а как средство обучения. Для нас представляется чрезвычайно важно то, что в соответствии с государственной программой обязательным требованием является то, что 30% учебных программ в школе должно осваиваться с помощью ИКТ, в том числе  электронных учебников и Интернет-ресурсов.

Проект Национального института образования Сингапура «Школа будущего» направлен на выработку эффективных путей внедрения электронного обучения в школьное образование. Учебный процесс в этой школе кардинально отличается от традиционного, т.к. полностью опирается на использование ИКТ.  Учащиеся не имеют традиционных книг и тетрадей, вместо них — электронные планшеты, имеющие беспроводный доступ к общей системе управления обучением и Интернету. Учитель выступает организатором активной деятельности самих учеников, в его задачи входит задать интересный вопрос, поставить проблему, поиском решений которой и занимаются на уроке школьники. Задания преследуют цель организовать самостоятельную работу учеников с различными источниками информации, в том числе и сетью Интернет, развить умения грамотной работы с информацией, в том числе: поиска необходимой информации на родном и иностранном языках, отбора личностно значимой информации, оценки ее полезности и истинности,  ее логической обработки, способности к концентрации внимания на предмете; коммуникативных и языковых умений. Если существует необходимость при изучении темы обратиться к кому-то из компетентных специалистов, можно это сделать по сети в режиме он-лайн, независимо от того, в какой стране тот находится. Работа учителя и ученика в таких условиях перерастает в реальное сотрудничество, что позволяет совместными усилиями преодолевать возникающие трудности, обмениваться мыслями, рассуждать, опираясь на полученные знания, факты.

Таким образом, электронное обучение в Сингапуре идет по пути интеграции информационно-коммуникационных и педагогических технологий, что программы информатизации не ограничиваются решениями поставки техники и развития инфраструктуры.

В Южной Корее проводится эффективная государственная политика, которая заключается в финансировании преимущественно именно школьного образования.  По сведениям Организации экономического сотрудничества и развития (ОЭСР), правительство Кореи тратит на одного ученика в год примерно 2000 долларов США [101].

Внедрению ИКТ в учебный процесс в Корее уделяется особое внимание. Осуществление проекта Cyber Home Learning System началось в 1998 г., на него было потрачено около 1,1 млрд. долларов бюджетных средств. В результате, Южная Корея стала второй в мире страной после Сингапура, полностью обеспечившей свои школы компьютерами и доступом к Интернету [41]. В январе 2004 года был принят Закон о развитии индустрии электронного обучения. Сейчас система Cyber Home Learning System является национальным брендом. Эта система заключается в обеспечении он-лайн Интернет-поддержки учащихся при самостоятельной работе. В 2008 г. к системе было подключено более 3 млн. школьников по всей стране, а также 60 тыс. кибер-преподавателей и тьюторов. Ежедневно в системе работают около 304 236 пользователей. 80,2 % учащихся, использующих систему, признают пользу системы для обучения, 71,7 % считают, что система более полезна, чем традиционное обучение в школьном классе. Социологический опрос (источник – KERIS, 2007 год) также показал, что 13,3 % опрошенных перестали нуждаться в репетиторстве и частных уроках, 48,4 % респондентов считают обучение через систему дополнительным к основному обучению, 10 % считают, что другое дополнительное обучение не требуется. Этот проект позволил, по официальным данным, повысить уровень знаний школьников до 40% [8]. Эффективность данной системы мы связываем не только с тем, что обеспечены широкополосные каналы связи (хотя и это, конечно, немаловажно), но и с тем,  какое содержание получают школьники по этим каналам, какую деятельность они при этом выполняют.  На наш взгляд, здесь имеют место аксиологические способы деятельности, срабатывает механизм ценностной ориентации: поиск – оценка – выбор – проекция.

В 2011 году  в Южной Корее принята 5-летняя программа полного перехода на электронные учебники «digital textbooks». Сумма предполагаемых инвестиций составит 2 млрд. долларов.  (http://ru.euronews.net/2011/07/25/korea-s-digital-schoolbook-drive/)

В Малайзии в 1997 году была начата реализация проекта по созданию смарт-школ как одного из семи стратегических проектов компании Multimedia Super Corridor (http://www.mscmalaysia.my/). С 1999 г. начата реализация проекта «Смарт-школы» (1999-2020 гг.), которая предполагает 4 этапа:

1 этап – 1999-2005 гг. –  пилотный проект «88 смарт-школ» как  модельных школ с лучшей практикой школьного управления и преподавания с использованием ИКТ, эти школы оборудованы техническими и программными средствами электронного обучения;  

2 этап – 2002-2005 г.г. –  укрепление принципов смарт-школ (пост-пилот);

3 этап – 2005-2010 г.г. – создание смарт-школ на базе всех 10000 школ страны;

4 этап - 2010-2020 г.г. –  стабилизация технологий смарт-школ.

Техническую поддержку внедрения ИКТ осуществляют  e-модули CCS (Content Creating System), CMS (Content Management System), LMS (Learning Management System), AMS (Authoring Management System), SMS (School Management System), M-learning.

Для мониторинга и оценки результативности организаций образования по реализации и внедрению проекта определены индикаторы KPI и введена система рейтингов на основе Smart School Qualification Standards, по которой от 1 до 5 звезд оцениваются 4 параметра: состояние использования системы, человеческий капитал, используемые приложения, технологическая инфраструктура.

Если в 2007 году из 88 школ пилотного проекта 25 школ стали 5-ти звездочными, 17 школ — 4-хзвездочными, 17 школ — 3-х звездочными, 21 — 2-х звездочными, 8 школ — однозвездочными, то к декабрю 2008 года все 88 школ признаны 5-ти звездочными. В целом по стране 5-ти звездочными стали 500 школ (5 % от общего количества), 4-х звездочными – 2000 школ или 20 %, 3-х звездочными – 7500 школ или 75 % от общего количества школ в стране.

Таким образом, каждая школа стремиться получить и удержать оценку в 5 звезд для статуса лучшей смарт-школы.

В Австралии уже 20 лет назад,  в 1990 г., была принята первая программа обеспечения всех учащихся школы портативными компьютерами-ноутбуками, Эта страна является пионером в движении «1 ученик : 1 компьютер». В течение последнего десятилетия прошлого века во всех школах наблюдался высокий интерес к обучению с помощью ноутбуков, так что к 2001 году 45 тыс. австралийских школьников и 60 тыс. преподавателей начали использовать их в образовании. Высокий темп инноваций такого рода можно связать с тем, что 40% школ Австралии — частные, при этом и государство оказывает учителям существенную поддержку, выделяя каждому учителю $150 в год на приобретение ноутбука.  В основе австралийской программы 1:1 лежит идея о том, что правом собственности на ноутбук, который использует в школе ребенок, должна обладать не школа, а его семья (используются варианты как приобретения ноутбука, так и его аренды). В качестве основных результатов создания среды «1 ученик : 1 компьютер» называется улучшение навыков сотрудничества и развитие письменной речи, а также освоение способностей критического мышления. Эти школьники более ответственно относятся к обучению и получают возможность осваивать учебный материал в своем собственном темпе [112].

Кроме этого, на высшем политическом уровне были приняты документы: «Возможности и проблемы информационной эпохи» как австралийская стратегическая основа информационной экономики на 2004-2006 гг.; План действий в области образования и подготовки кадров для информационной экономики на 2005-2007 гг. «Создание культуры знаний», где центральной проблемой определено электронное обучение.

В  США в начале века был принят Генеральный план  «Электронные технологии в системе образования» (2000) под девизом «Сделать образование мирового уровня доступным каждому ребенку», в котором базовая цель образования определяется как подготовка граждан, обладающих таким капиталом знаний, позволяющим достичь успеха в информационном веке, приспособить информационные процессы в обучении и воспитании к требованиям развивающейся экономики, отобрать наиболее одаренных учащихся. Использование информационных технологий закреплено как эффективное средство обеспечения доступа к образовательным услугам и повышения их качества, в связи с чем все учащиеся должны обладать базовыми навыками владения ИКТ учебного назначения, и это требование превратилось в первоочередную задачу, стоящую перед страной.

В  Генеральном плане США были поставлены 5 государственных целей внедрения ИКТ:

  1.  Все учащиеся и преподаватели должны иметь доступ к ИКТ в классе, школе, микрорайоне и дома.
  2.  Все преподаватели должны использовать образовательные технологии эффективно с тем, чтобы помочь учащимся получить образование в соответствии с образовательными стандартами.
  3.  Все учащиеся должны освоить навыки работы с новыми технологиями и обладать информационной грамотностью.
  4.  Исследования должны способствовать усовершенствованию и расширению применения технологий следующего поколения в учебном процессе.
  5.  Цифровое содержание и сетевые приложения должны трансформировать учебный процесс [23].

В то же время в школьном образовании США электронное обучение как таковое делает только свои первые шаги. Так, в отчете Sloan Consortium, посвященном электронному обучению по программе средней школы, утверждается, что хотя свыше миллиона из 63 млн. учащихся младших школ выбирают онлайновые курсы, электронное обучение «пока еще находится на ранней стадии». В школах Калифорнии, как  объявил 11 августа 2009 г. министр образования штата  Г. Томас, появились первые электронные учебники для средних школ. Наблюдатели связывают калифорнийский проект с обещанием президента США Б. Обамы выделить 4,35 миллиарда долларов на финансирование инноваций в области образования. По словам Б. Обамы, это одна из самых крупных инвестиций в систему образования в истории США.  

В странах СНГ также наметилась тенденция государственной поддержки и создания  материальной основы электронного обучения в среднем общем образовании.

В России была  принята Федеральная целевая программа «Развитие единой образовательной информационной среды (2001 - 2005 гг.)», в рамках которой была создана Единая коллекция цифровых образовательных ресурсов для школ, размещенная в системе федеральных порталов.  Это —цифровые изображения произведений культуры, явлений природы, представителей растительного и животного мира, исторических событий, тексты учебников, художественных произведений, научных работ и архивных документов, интерактивные модели физических явлений и процессов и т.д.; а также цифровые инструменты учебной деятельности и средств организации образовательного процесса. Для доступа к образовательным ресурсам создана система федеральных порталов: Российское образование (http://edu.ru), Российский общеобразовательный портал (http://school.edu.ru); Единая коллекция цифровых образовательных ресурсов (http://school-collection.edu.ru), Единое окно доступа к образовательным ресурсам (http://window.edu.ru), Федеральный центр
информационно-образовательных ресурсов (
http://fcior.edu.ru/),  НП «Телешкола» (http://internet-school.ru) и др.

В Беларуси в 1998–2006 годах реализована Республиканская программа «Информатизация системы образования», в настоящее время реализуется программа «Комплексная информатизация системы образования на 2007-2010 гг.» и специальная отраслевая программа «Электронный учебник» по разработке электронных образовательных ресурсов для системы образования на 2007-2010 годы, в которой предусмотрена разработка и внедрение национальных информационных образовательных ресурсов, направленная на повышение качества образования за счет эффективного использования ИКТ в образовательном процессе посредством применения электронных средств обучения (ЭСО) — программно-методического обеспечения, используемого на всех этапах образовательного процесса по конкретному учебному предмету. Различные виды ЭСО (информационно-поисковые системы, виртуальные лаборатории, электронные энциклопедии, тестовые среды, тренажеры, инструментальные среды разработки и т.д.) могут быть объединены в единую систему на базе материала учебного пособия (учебника) по конкретному предмету и составлять электронный учебно-методический комплекс (УМК), реализующий дидактические возможности средств ИКТ во всех звеньях дидактического цикла процесса обучения. В рамках этой программы в 2010 г. предполагается разработка 75 учебников для средней школы и 9 учебников для средних профессионально-технических училищ. Эти курсы будут распространяться на компакт-дисках, и свыше 94000 экземпляров планируется инсталлировать к концу 2010 года.

Эту программу координирует МО Беларуси, а общий бюджет Программы составляет 78542 млн. белорусских рублей (USD 36, 5 млн. по   обменному курсу 2007 г.), из которых 64103 млн. долл. США (более 80%) должны исходить из местных бюджетов. В декабре 2008 года МО сообщило  об использовании электронных средств обучения в 66% белорусских школ. В образовательном процессе используются около 180 наименований программных продуктов, из которых только 55 разработаны в Беларуси. Учителями используются около 3000 разработанных мультимедийных презентаций.

В Украине значительную роль во внедрении ИКТ в образовательную сферу сыграли Закон «О Национальной программе информатизации» (1998 г.); Закон Украины «Об основных положениях развития информационного общества в Украине на 2007–2015 годы»; Программа развития системы дистанционного обучения на 2004-2006 гг., Государственная программа «ИКТ в образовании и науке» на 2006-2010 гг. С целью внедрения системы контроля за использованием компьютерных программ в учебных заведениях Украины, обеспечения условий формирования информационно-образовательной и культурной среды Министерством образования и науки Украины в 2004 г. были приняты Правила использования компьютерных программ в учебных заведениях, Положение о  Реестре компьютерных программ, Положение о порядке организации и проведении апробации электронных средств учебного назначения для общеобразовательных учебных заведений и др. В 2008  г. был принят «Порядок предоставления учебной литературе, средствам обучения и учебном оборудованию грифов и свидетельств  МОН Украины», в том числе электронным средствам учебного назначения и общего назначения. А в начале 2010 года в Киеве был презентован ридер «Pocketbook 901», содержащий 39 файлов электронных учебников для 7-9-х классов общеобразовательной школы — электронных копий бумажных учебников.  

В Азербайджане за последние годы приняты «Национальная стратегия по ИКТ во имя развития Азербайджанской Республики (2003-2012 годы)» «Государственная программа обеспечения общеобразовательных школ ИКТ (2005-2007 гг.)»; «Государственная программа по информатизации системы образования Азербайджанской Республики в 2008-2012 гг.», реализуется пилотный проект «Электронная школа». При Министерстве образования Азербайджана создан Совет по оценке электронных образовательных ресурсов, основными задачами которого являются разработка, распространение и внедрение мультимедийных учебников и других образовательных ресурсов в процесс образования, а также создание, использование, распространение и оценка электронной научно-методической базы.  

В Узбекистане принята долгосрочная стратегия социального и экономического развития, ориентированная на информационное общество, реализует предпосылки и условия его создания. Указ Президента Узбекистана  № 3080 от 30 мая 2002 г. определил задачи развития и использования ИКТ информационно-коммуникационных технологий. В соответствии с этим документом началось развитие технологий компьютеризации и коммуникации, установлены привилегии таможни и пошлины, определены меры по усилению партнерства в области информатизации.

В других странах СНГ также наметился курс на государственную поддержку внедрения ИКТ в учебный процесс общеобразовательных школ. В Кыргызской Республике приняты «Концепция развития информатизации в КР» (1998 г.), Закон «Об информатизации» (1999 г.), «Программа ИКТ в КР» (2001), Национальная стратегия «ИКТ для развития КР» (2002 г.), «Стратегия развития образования Кыргызской республики на 2007-2010 гг.» и т.д. В Таджикистане процессы информатизации на государственном уровне регулируются такими документами, как  «Государственная программа развития и внедрения ИКТ в Республике Таджикистан», Государственная стратегия «ИКТ для развития Республики Таджикистан», «Государственная программа компьютеризации общеобразовательных школ в Республике Таджикистан на период с 2003-2007 гг.», «Программа развития внедрения коммуникационных и информационных технологий в Республике Таджикистан», «Государственная программа развития в Республике Таджикистан 2008-2015 гг.» и т.д.

Таким образом,  информатизация в целом и электронное обучение в частности поддерживается на государственном уровне как в развитых странах, так и в развивающихся.

В начале 2010 г. вышла книга о практике электронного обучения, подготовленная 70 представителями 39 стран (под редакцией проф. У. Демирея, университет Анадолу, Турция [108]). Всеми авторами признается тот факт, что появление электронного обучения и его широкое внедрение — это объективная закономерность современного информационного общества. В то же время согласия и общего мнения относительно самого определения понятия «электронное обучение» не наблюдается.

К преимуществам электронного обучения, которые должны быть использованы в школе, У. Демирей относит то, что новые обучающие возможности ИКТ создают многоканальную образовательную среду, которая может быть названа «сложной адаптивной системой». Основной сдвиг, который происходит поворот от обучения, ориентированного на учителя к обучению, ориентированному на ученика. Сдвиг от учителя, который управлял обучением в классе,  к учителю, организующему электронное обучение с интеграцией различных методов, которые включают контроль, когда это необходимо (например, для специфических экзаменов), предоставление разнообразных источников  ресурсов и запросов, которые ученики могут выбрать и изучать.  В этом случае электронное обучение, находящееся сейчас на начальной стадии своего становления,  не просто будет интегрировано с традиционным  обучением «лицом к лицу» Предпочтительно, все обучение будет многоканальным обучением [там же].

В современных научных публикациях этот термин встречается часто, но трактуется он по-разному. В большинстве работ электронное обучение рассматривается как синоним дистанционному обучению в сфере высшего и дополнительного профессионального образования. Под электронным обучением понимается:

  •  использование ИКТ для обеспечения обучения в дополнение или с частичной заменой традиционных методов обучения и взаимодействия  субъектов образовательного процесса [107, с. lix];
  •  интеракция между субъектами образовательного процесса (обучающим/обучаемым) и информационно-коммуникационными технологиями [14];
  •  учебная деятельность, осуществляемая через ИКТ (CD-ROM, DVD и Интернет), синхронные и асинхронные способы доставки контента [96]; 
  •  передача знаний (е-материалы, е-курс) с применением среды обучения, ориентированной программными средствами обучения, компью-терами, локальными и/или глобальными сетями и др.

Некоторые исследователи считают, что понятие e-learning (электронное обучение) означает обучение, доступное любому человеку в любое время и в любом месте.

Таким образом, в большинстве стран происходит активное нарастание тенденции обращения к электронному обучению как механизму модернизации системы образования  в ответ на запросы информационного общества. Однако в школьном образовании практически всех стран электронное обучение только начинает развиваться, идут активные поиски и разработки концепций.

Нельзя не согласиться с А. В. Уваровым в том, что широкомасштабные шаги, направленные на компьютеризацию школ, пока не привели к изменению качества подготовки школьников, к достижению ими новых образовательных результатов. По его мнению, главная проблема в том, что в современной образовательной политике и практике принятия управленческих решений акцент делается на внедрении ИКТ в учебный процесс, что уводит от сути дела. Речь должна идти не столько о внедрении ИКТ, сколько о решении с их помощью актуальных проблем современной школы и, в первую очередь, достижения образовательных результатов XXI века: «Несмотря на сделанные вложения, работа школы по существу не изменилась. Чтобы школа стала работать по-новому, недостаточно завезти туда компьютеры и обучить педагогов компьютерной грамоте. Одновременно с этим нужно помочь ей изменить содержание и организацию учебной работы» [97].

Таким образом, чтобы ожидания от электронного обучения оправдались, необходимо разработать педагогическую технологию его развития, сосредоточить внимание отечественных исследователей и разработчиков на создании контентного обеспечения электронного обучения, адекватного запросам сегодняшнего дня.

К сожалению,  общей проблемой для большинства государств является то, что до сих пор на государственном уровне трудности, связанные с внедрением ИКТ, были осознаны недостаточно, а правительственные стратегии и финансирование направлены в большей степени на компьютеризацию  и  интернетизацию, в меньшей степени — на разработку отечественных цифровых образовательных ресурсов и подготовку педагогических кадров к использованию ИКТ в педагогическом процессе.

Но электронное обучение без педагогической теории не может быть реализовано. Поэтому мы говорим о необходимости интеграции педагогических и информационно-коммуникационных технологий.

Информатизация образования в Казахстане

Образование признано одним из важнейших приоритетов долгосрочной Стратегии «Казахстан 2030». Казахстан в настоящее время является участником всех основных международных документов в области образования, защиты прав человека и ребенка, в том числе: Всеобщая Декларация прав человека, Конвенция о правах ребенка, Международная Декларация экономических, социальных и культурных прав человека, Болонская и Лиссабонская Конвенции в области высшего образования и ряд других. С целью поддержки и реализации рекомендаций Всемирных форумов «Образование для всех» в Джомтьене и Дакаре Казахстан принял Национальный план действий «Образование для всех».

В рамках реализации поручения Главы государства о развитии системы национального образования, а также программы «Путь в Европу», на II Болонском Форуме Министров образования стран-участниц Болонского процесса (Будапешт, Венгрия и Вена, Австрия, 11-12 марта 2010 г.) Казахстан присоединился к Болонской декларации и стал 47 страной-членом Болонского процесса.

Стратегической задачей казахстанского образования является интеграция в мировое образовательное пространство. В качестве приоритетного направления решения данной задачи государством рассматривается информатизация, способствующая получению высококачественного образования для любого человека, вне зависимости от его здоровья, местонахождения и проживания.

Для нашей республики развитие электронного обучения в школьном образовании имеет особую социальную значимость.

В Казахстане с его большой территорией и низкой плотностью населения значительная часть населения проживает в селах и населенных пунктах, удаленных от областных и районных центров. Учебные заведения малых городов ощущают  нехватку педагогических кадров и слабую методическую обеспеченность информационно-образовательными ресурсами.  Необходимо уменьшить дефицит доступа к знаниям, предоставить возможность получить полноценное образование населению на местах.

Развитие концепции непрерывного образования, стремление реализовать ее на практике обострили в обществе также проблему образования взрослых. В Казахстане в профессиональной переподготовке по статистическим данным ежегодно нуждаются более 2 млн. человек, эта цифра с каждым годом возрастает. Система традиционного заочного обучения не удовлетворяет целям и задачам непрерывного обновления и совершенствования профессиональных знаний, т.к. влечет за собой  дополнительные расходы как со стороны работодателей (обучающийся на 40 дней в году выезжает в базовое учебное заведение), так и со стороны обучающегося (организационные расходы на поездку к месту учебы, проживание, питание и т.д.). Поэтому необходимы поиски новых форм и средств обучения нуждающихся категорий без отрыва от производства.

Одна из существенных особенностей казахстанской системы среднего общего образования – преобладание сельских школ и наличие большого числа малокомплектных школ. По данным МОН РК, из 7620 общеобразовательных организаций образования  в сельской местности расположено 6032 общеобразовательных школ (79,2 %), малокомплектных школ (МКШ) -  4303, что составляет 56,4% от общего числа [71]. На сегодняшний день от малокомплектных школ невозможно отказаться полностью, так как для развития экономики страны необходимо сохранить населенные пункты. Для малокомплектных школ характерны низкая и предельно низкая наполняемость; совмещение классов, многопредметность в нагрузке учителя.  В этих школах наблюдается тенденция  оттока и нехватки педагогических кадров, слабая методическая обеспеченность школьными   учебными ресурсами и т.п. Значительные усилия учителя в таких школах затрачиваются на организацию дифференцированного процесса обучения, на разъединение учащихся по видам учебной деятельности, в этих условиях очень трудно осуществить полноценный учебный процесс одинаково эффективно для всех учащихся. Использование электронного обучения позволит учащимся малокомплектных школ получать качественное образование без необходимости переводить их в другие, более крупные общеобразовательные учреждения.

В 2009-2010 учебном году в республике функционировало  7 801 общеобразовательных, 82 вечерних и 114 негосударственных школ, в которых обучались 2 499 265 детей и работали около 300 тысяч педагогических работников. Создаются 20 интеллектуальных инновационных школ «Оркен» — школ первого Президента Республики Казахстан с внедрением образовательных программ международного уровня.

Одна из существенных особенностей казахстанской системы среднего общего образования — преобладание сельских школ и наличие большого числа малокомплектных школ.

На сегодняшний день от малокомплектных школ невозможно отказаться полностью, так как для развития экономики страны необходимо сохранить населенные пункты. В этих условиях возникает масса организационно-педагогических проблем, среди которых низкая и предельно низкая наполняемость; совмещение классов, многопредметность в нагрузке учителя.  В этих школах наблюдается тенденция  оттока и нехватки педагогических кадров, слабая методическая обеспеченность школьными   учебными ресурсами и осуществление учебного процесса с разновозрастными группами.

Изменить положение дел в данном направлении возможно при помощи ИКТ. Внедрение электронного обучения на основе прикладных программных продуктов позволит учащимся МКШ, где необходима частичная подмена учителя при совместном обучении разных классов, либо в качестве компенсации недостаточной профессиональной подготовленности учителя-совместителя, получать качественное образование без необходимости переводить детей в другие, более крупные общеобразовательные учреждения.

Информатизация предоставляет возможности и для осуществления профильного обучения в старших классах общеобразовательных школ.

Следующая проблема. В стране проживает около 400 тыс. инвалидов. Большинство из них ограничены в доступе к качественному образованию, не могут посещать школы, колледжи и вузы, поэтому остаются невостребованными в казахстанском обществе, хотя и обладают высоким интеллектуальным потенциалом, способны принести ощутимую пользу.

В последнее время реализации принципов инклюзивного образования в Республике Казахстан придается особое значение.  Необходимо обеспечить качественным образованием детей с ограниченными возможностями.  

В стране действует около 100 коррекционная школа, более 800 спецклассов при общеобразовательных школах, в которых в совокупности обучаются около 24 000 детей. Сегодня 9300 детей с ограниченными возможностями не могут посещать школы по состоянию здоровья.
С 2011 года государство обеспечивает ежегодно 3000 таких детей компьютерами, интернетом и программным обеспечением для получения дистанционного образования
. Для таких детей ИКТ предоставляют единственную возможность получить действительно качественное образование, максимальную степень интеграции  в образовательную и социальную среду.

Как известно, многие страны обладают значительным опытом вовлечения в активную трудовую деятельность миллионов людей с ограниченными возможностями, используя для их обучения  возможности ИКТ. Одним из ключевых факторов здесь является компенсаторная функция средств ИКТ — их систематическое применение может оказаться мощным средством адаптации таких детей в социальную среду. То же самое относится к детям с ограничениями перемещения и современным телекоммуникационным технологиях (скайп, видеоконференции, чат).

Мы рассматриваем информатизацию образования как педагогическое явление, сущность которого составляет диалектическое единство информатизации как педагогической системы и информатизации как педагогического процесса.  Совершенствование педагогического процесса информатизации  образования  обеспечивает становление всей системы информатизации образования [Г. К. Нургалиева, А. И. Тажигулова, 67].

Как педагогическая система информатизация состоит из взаимосвязанных и взаимообусловленных подсистем: нормативно-правовое, инфокоммуникационное, программное, кадровое и контентное обеспечение, которые объединяет общая цель — формирование личности, готовой к жизни в информационном обществе,  к общению и будущей профессиональной деятельности в условиях общепланетарного  дистанционного взаимодействия на основе динамично развивающихся ИКТ [там же].

Нормативно-правовые аспекты информатизации среднего общего образования и общества в целом определяются законодательством Республики Казахстан.

В 2007 г. был принят Закон РК «Об информатизации», который устанавливает правовые основы информатизации, регулирует общественные отношения, возникающие при создании, использовании и защите электронных информационных ресурсов и информационных систем.

Целями государственного регулирования в сфере информатизации являются развитие информационной инфраструктуры Республики Казахстан, в том числе формирование «электронного правительства», а также информационное обеспечение социального и экономического развития страны.

В соответствии с данным Законом,  электронные информационные ресурсы подразделяются на государственные и негосударственные. Электронные информационные ресурсы, создаваемые, приобретаемые и накапливаемые за счет бюджетных средств, а также полученные государственными органами путем иных установленных законами Республики Казахстан способов, являются государственными. Те из них, которые имеют важное стратегическое значение для экономики и безопасности государства, являются национальными. Электронные информационные ресурсы, создаваемые и приобретаемые за счет средств физических и юридических лиц, а также полученные ими путем иных установленных законами Республики Казахстан способов, являются негосударственными.

Вместе с тем, данный закон не регламентирует отношений, регулируемых законодательством РК об авторском праве, действие Закона не распространяется на содержание и способы распространения информации, в том числе и образовательного характера. Закон не затрагивает правовые отношения, связанные с созданием и распростране-нием открытых образовательных ресурсов.

Информатизация образования была закреплена как важнейший механизм реализации государственной образовательной политики в Законе РК «Об образовании» (2007). Среди основных задач системы образования РК Законом определено внедрение и эффективное использование новых технологий обучения, в том числе кредитной, дистанционной, информационно-коммуникационных, способствующих быстрой адаптации профессионального образования к изменяющимся потребностям общества и рынка труда; развитие систем обучения в течение жизни, обеспечивающих взаимосвязь между общим обучением, обучением по месту работы и потребностями рынка труда и помогающих каждому максимально использовать свой личный потенциал в обществе, основанный на знаниях.

Обучающиеся имеют право на бесплатное пользование библиотеками и информационными ресурсами в организациях образования, обеспечение учебниками, учебно-методическими комплексами и учебно-методическими пособиями в порядке, установленном Правительством РК.

Государственная программа развития образования на 2005-2010 годы определяла приоритеты по созданию единой информационной образовательной среды, в том числе:  совершенствование нормативной правовой базы по внедрению ИКТ в учебный процесс; разработка и внедрение технологий дистанционного обучения на всех уровнях образования; создание образовательных информационных ресурсных центров в регионах и образовательного портала Министерства; обеспечение организаций среднего образования электронными учебными изданиями в соответствии с образовательными программами; развитие корпоративной сети на базе существующих каналов связи для объединения портала и ресурсных центров регионов на основе интеграции с единой транспортной средой электронного Правительства РК и т.д.

Важным стратегическим государственным документом являлась Программа снижения информационного неравенства на 2007-2009 годы, утвержденная  постановлением Правительства РК от 13 октября 2006 года № 995. В программе отмечалась проблема «информационного неравенства: неравное владение гражданами РК компьютерной и другой цифровой, коммуникационной техникой и навыками пользования компьютерными технологиями; неравный доступ граждан к ресурсам Интернет и т.д.» Главной задачей Программы являлось проведение крупномасштабных мероприятий по обучению населения компьютерной грамотности, подготовка квалифицированных преподавателей.

Мы считаем принятие данной Программы важной предпосылкой к развитию информатизации общества и образования, т.к. были созданы условия для повышения уровня компьютерной грамотности учителей.

В рамках Программы снижения информационного неравенства Национальным центром информатизации разработана программа тренинговых курсов, учебно-методическое пособие и электронный учебник по обучению населения компьютерной грамотности, а также  на инициативной основе разработан Портал компьютерного обучения населения — http://www.compobuch.kz, где имеется возможность как обучения, так и тестирования населения on-line. На портале размещены учебно-методическое пособие по обучению населения компьютерной грамотности и другие материалы, к которым имеется свободный доступ.

В Стратегическом плане развития Республики Казахстан до 2020 года, учрежденном 1 февраля 2010 г. Указом Президента РК Н.А.Назарбаевым, экономические выгоды в будущем прочно связываются с инвестициями в образование, значительно повышающем качество и производительность рабочей силы. В числе приоритетных задач сферы образования по расширению предоставления качественных услуг поставлены задачи создания эффективной инфраструктуры образования, дающей возможность получать современные знания и использовать передовые технологии. Стратегический план определяет ориентацию на дальнейшую информатизацию всей системы образования и массовое внедрение  электронного обучения.

Нормативно-правовое обеспечение в области информатизации высшего образования на основе  ИКТ  также разрабатывается на вузовском уровне.

Все вузы  имеют свои программы информатизации образования, направленные на развитие инфокоммуникационной инфраструктуры вузов; концепции непрерывной подготовки специалистов в условиях открытого дистанционного обучения; концепции создания вузовской информационно-образовательной среды и развития цифровых образовательных ресурсов. Утвержденные Учеными советами вузов Концепции информатизации вузовского образования на основе современных ИКТ конкретизируются в Программах информатизации образования и Планах  мероприятий по их реализации.

В сфере среднего общего образования инфокоммуникационная инфраструктура общеобразовательных школ целенаправленно начала формироваться в 1997 г., с принятием Государственной программы информатизации среднего общего образования (1997-2001 гг.), в ходе реализации которой за 5 лет состоялась 100% компьютеризация школ. Компьютерной техникой  были оснащены, в основном, кабинеты информатики.  

С 2005 г. в школы РК осуществляется поставка мультимедийных лингафонных кабинетов для полиязычного обучения. Был реализован совместный казахстанско-сингапурский проект «Мultimedia Education Resource Interactive Teaching System (МERiTS)». С сингапурской стороны в реализации проекта участвовала компания ST Electronics (Training & Simulation Systеms) Pte Ltd, с казахстанской — Республиканский центр информатизации образования (ныне — Национальный центр информати-зации (НЦИ). 

Процесс сотрудничества был очень плодотворен. Благодаря данному проекту в республике был впервые реализован пример комплексного внедрения ИКТ в школьное образование: поставка оборудования, разработка содержания обучения и подготовка учителей к его реализации. В мультимедийные кабинеты были установлены ученические компьютеры, соединенные локальной сетью, учительский компьютер как сервер, мультимедийный проектор с экраном (с 2007 г. такие кабинеты комплектуются также интерактивными досками). В специально сконструированную мебель были  вмонтированы все кабели и провода, что отвечает требованиям техники безопасности (которыми часто пренебрегают в наших школах). В рамках этого проекта также впервые в нашей республике были внедрены сетевые технологии обучения: MERiTS CRMS — система управления классом; MERiTS LMS — система управления процессом обучения.

Но наиболее важной составляющей данного проекта, на наш взгляд, является разработка и установка в мультимедийных кабинетах MERITS COURSEWARE  мультимедийных обучающих программ по казахскому, английскому и русскому языкам со 2 по 11 классы, встроенных в архитектуру LMS и разработанных в соответствии со стандартами среднего общего образования РК. Сингапурская компания выступила разработчиками программ по английскому языку, а НЦИ — программ по казахскому и русскому языкам.

MERITS COURSEWARE обеспечивает включение школьников в ведущие виды речевой деятельности: аудирование, говорение, чтение, письмо на основе многочисленных анимаций, озвученных текстов, диалогов, интерактивных заданий, игр, кроссвордов, тестирующих упражнений и т.п. В Казахстане до этого не было подобного лицензионного программного обеспечения. Благодаря этому проекту учителя фактически получили готовые дидактические разработки уроков, которые могли вплести в режиссуру своего урока и организовать на имеющемся информационном массиве творческую самостоятельную работу учащихся.

Проект предусматривал также одновременное обучение  учителей-языковедов как пользователей и учителей по информатике как администраторов системы. Тренинговые курсы были проведены сотрудниками НЦИ и ST Electronics (Training & Simulation Systеms) во всех областях республики (всего было обучено около двух с половиной тысяч учителей).

Практически все виды работ выполнялись с привлечением местных компаний, что послужило толчком к активному развитию в республике сетевых технологий. С 2007-2008 гг. в процесс поставки мультимедийных лингафонных кабинетов включились уже отечественные компании. К настоящему времени 50% организаций образования имеют интерактивные кабинеты и оборудование,

По программе Intel в несколько школ гг. Астаны и Караганды поставлены планшетные ноутбуки, оборудование для беспроводной сети, программное обеспечение «е-learning class for Classmate».

В результате такой системной государственной и спонсорской поддержки обеспечения школ компьютерной техникой соотношение количества учеников и компьютеров составляет 16:1.

К сети Интернет подключено 98% школ республики.  Однако широкополосный доступ к Интернету имеют только 37 % школ.  

Разработка контентного обеспечения информатизации среднего общего образования в Казахстане происходит в рамках программ Министерства образования и науки РК 022 «Информатизация системы образования» (2000-2006 гг.); 008 «Разработка и апробация учебников и учебно-методических комплексов для организаций образования, издание и доставка учебной литературы для республиканских организаций, предоставляющих услуги в области образования, и казахской диаспоры за рубежом» (2007-2009 гг.), в соответствии с которой разрабатывались электронные учебники для 1-3 классов общеобразовательных школ 12-летней системы обучения; 008 «Методологическое обеспечение системы образования» (2010-2011 гг.).

Кроме этого образовательные прикладные программные продукты на инициативной основе разрабатываются различными компаниями, фирмами и организациями образования.

В сфере высшего образования в соответствии с квалификационными требованиями, предъявляемыми при лицензировании образовательной деятельности, утвержденными постановлением Правительства РК от 2 июня 2007 года № 452,  в отношении организаций высшего профессионального образования, обеспеченность учебной литературой на электронных и магнитных носителях должна составлять не менее 10 процентов дисциплин учебного плана специальности для институтов, высших школ, высших училищ; не менее 15 процентов дисциплин учебного плана специальности для академий, консерваторий; не менее 20 процентов дисциплин учебного плана специальности для университетов.

Система электронного обучения (е-learning) как приоритетное направление Государственной программы развития образования РК

В Казахстане принята Государственная программа развития образования, утвержденная Указом Президента Республики Казахстан Н. А. Назарбаева [1],  в которой впервые определена задача внедрения системы электронного обучения (e-learning). По оценке Министра образования и науки РК Б. Т. Жумагулова — это принципиально новый  общесистемный подход,  охватывающий все уровни  образования [32].

Цель создания  системы — обеспечение равного доступа всех участников образовательного процесса к лучшим образовательным ресурсам и технологиям, направленного на массовое качественное образование.

Всему населению, независимо от возраста и социального положения будут предоставлены возможности приобрести и совершенствовать базовые навыки, включая приобретение новых базовых навыков посредством различных форм обучения системы технического и профессионального, высшего образования и частных поставщиков образовательных услуг (в том числе дистанционного обучения). Будет предусмотрено обучение без отрыва от производства, совместно с учебными заведениями, а также социальными партнерами. Человек сам сможет выбрать виды, темпы и сроки обучения, индивидуализировать процесс получения образования.

Будут разработаны эффективные меры по признанию результатов обучения государственных и частных поставщиков образовательных услуг, путем прохождения обучающими оценку уровня полученной квалификации в независимых агентствах с выдачей сертификатов.

Обучение в течение жизни будет охватывать обучение,  начиная с дошкольного возраста и заканчивая постпенсионным (6-65 лет), включая целый спектр формальных и неформальных форм обучения.  

В сфере высшего профессионального образования ставится цель достичь уровня качества, удовлетворяющего потребности рынка труда, задач индустриально-инновационного развития  страны и  потребности личности, обеспечить интеграцию  в европейскую зону высшего образования путем приведения содержания и структуры высшего образования  в соответствие с параметрами  Болонского процесса. Будет обеспечен 100% доступ вузов к широкополосному Интернету,  созданы   университетские  порталы (к 2015 году  в  50% вузов, к 2020 году – 100%). По мере технической подготовленности вузов  будет осуществлено подключение вузов к Республиканской межвузовской электронной библиотеке (2015 г. — 80%,2020г. — 100%).

К 2015 году планируется охватить электронным обучением 50% организаций образования, а к 2020 году довести этот показатель до 90%.  

Достижение поставленной цели повысит качество обучения, эффективность управления образованием, информационную интеграцию с внешней средой и создаст условия для: 

  •  для автоматизации системы управления образованием;
  •  для технологизации образовательного процесса;
  •  для создания  индустрии отечественных цифровых образовательных ресурсов (ЦОР).

Внедрение электронного обучения в систему образования предполагает решение целого комплекса взаимосвязанных задач, обеспечивающих нормативно-правовую, инфраструктурную, программно-контентную и кадрово-методическую основу.  

Нормативно-правовое обеспечение электронного обучения потребует внесения изменений и дополнений в ряд нормативных документов; разработку новых нормативно-правовых документов. К 2012 году будут внесены дополнения в ГОСО высшего, технического и профессионального образования в части подготовки педагогических кадров для работы в системе электронного обучения, в ГОСО среднего образования – в части обязательного использования системы электронного обучения.

Положения о системе электронного обучения в организациях образования устанавливают систему норм и требований к целям, содержанию, средствам, формам и методам электронного обучения в организациях образования, совокупность  требований к уровню подготовки учащихся и педагогов в области информационно-коммуникационных технологий, определяет требования к объему использования информационно-коммуникационных  технологий в организациях образования.

Так, реализация электронного обучения в организациях дошкольного воспитания и обучения общими требованиями является использование средств  электронного обучения в объеме до 20% учебной нагрузки.

Использование информационно-коммуникационных технологий в дошкольном учреждении является обогащающим и преобразующим фактором развивающей предметной среды. Компьютер и интерактивное оборудование могут быть использованы в работе с детьми старшего дошкольного возраста при безусловном соблюдении физиолого-гигиенических, эргономических и психолого-педагогических ограничительных и разрешающих норм и рекомендаций. Рекомендуется применять компьютерные игровые развивающие и обучающие программы, адекватные психическим и психофизиологическим возможностям ребенка. Необходимо стремиться к органическому сочетанию традиционных и компьютерных средств развития личности ребенка.

Дети раннего возраста не должны долго находиться за компьютером, необходимо разумно сделать ограничения занятий с компьютером по времени в соответствии с действующими СНИП.

В организациях среднего общего образования использование средств  электронного обучения рекомендуется в объеме до 30% учебной нагрузки. Электронное обучение осуществляется как интерактивное взаимодействие субъектов образовательного процесса друг с другом и с информационно-образовательной средой за счет разнообразия видов учебно-познавательной деятельности учащихся и мгновенной обратной связи. В условиях электронного обучения ученик по большей части активно и самостоятельно осваивает содержание обучения, получая необходимые знания, умения и навыки с помощью цифровых образовательных ресурсов и прикладных программных продуктов. Учитель, уже не являясь основным и единственным источником знаний, превращается в тьютора, который не просто транслирует ученику входную учебную информацию, а организует работу ученика с учебными материалами, взаимодействие учащихся между собой в учебных целях, консультирует их и оказывает поддержку в случае необходимости. в условиях информационно-образовательной среды обеспечивается адекватная оценка достижений учащихся и формирование самооценки школьников, расширение возможности контроля со стороны родителей.

В организациях технического и профессионального образования использование средств электронного обучения рекомендуется в объеме до 30% учебной нагрузки. Содержание электронного обучения для определенных направлений подготовки (специальностей) определяется в соответствии с образовательными программами технического и профессионального образования. Электронное обучение может осуществляться в различных формах, отличающихся объемом обязательных занятий преподавателя с обучающимся, организацией учебного процесса, технологией обучения. По решению педагогического совета организаций образования и с согласия обучающегося образовательные программы могут осваиваться сочетанием этих форм обучения. При обучении по определенной форме и в случае сочетания различных технологий обучения действует единый образовательный стандарт.

Основой учебного процесса в условиях электронного обучения является типовой учебный план, или рабочий учебный план направления подготовки (специальности), составленный в соответствии с требованиями государственного образовательного стандарта и утвержденный директором профшколы, колледжа.

В ходе электронного обучения используются следующие виды учебной деятельности: видеолекция, консультация, онлайн семинарские занятия, практическое занятие, лабораторная работа, контрольная работа, самостоятельная работа, практика, курсовое проектирование (курсовая работа), выполнение квалификационной работы (дипломной работы). В зависимости от особенности учебной дисциплины существует возможность устанавливать другие виды учебной деятельности.

Все виды учебной деятельности в условиях электронного обучения осуществляются посредством:

-   педагогического общения преподавателя с обучаемым в аудитории или с использованием электронных средств связи;

-   педагогического общения тьютора с обучаемым в аудитории или с использованием электронных средств связи;

-   самостоятельной работы обучаемого с электронными учебными материалами.  

Главная цель электронного обучения в  системе высшего профессионального образования — повышение   доступности  к  фундаментальным   основам   знаний, возможности для профессионального роста и повышения конкурентоспособности специалиста, готового к коммуникации со специалистами всего мира, ориентированного на мировые достижения в области науки, экономики и технологий, формирование инфокоммуникационной культуры студентов и преподавателей на основе общечеловеческих и национальных ценностей.

При очной форме обучения использование средств электронного обучения рекомендуется в объеме до 30% учебной нагрузки. Электронное обучение может осуществляться в различных формах, отличающихся объемом обязательных занятий преподавателя с обучающимся, организацией учебного процесса, технологией обучения. По решению ученого совета вуза и с согласия обучающегося образовательные программы могут осваиваться сочетанием этих форм обучения. При обучении по определенной форме и в случае сочетания различных технологий обучения действует единый образовательный стандарт.

Развитие технологической инфраструктуры предполагает подключение организаций образования к сети Интернет с пропускной способностью от 4 до 10 Мбит/сек. К сети Интернет будут подключены более 90% организаций образования, в первую очередь, школы, работающие по пилотной программе ресурсных центров.

Доступ  к Интернету может осуществляться на базе различных каналов связи: аналоговой, выделенной, беспроводной, спутниковой, мобильной и др. Перспектива интернетизации может быть ориентирована на создание зон беспроводного доступа Wi-Max и Wi-Fi в локальные образовательные сети и Интернет на территориях организаций образования с последующим их объединением и внедрением Wap-технологий доступа к Интернет-ресурсам через мобильную сотовую связь. Пропускная способность телекоммуникационного канала организаций образования должна быть достаточна для реализации электронного обучения по всем видам учебной деятельности и технологиям педагогического общения, предусмотренным учебным планом и календарным графиком учебного процесса.

Система электронного обучения должна предоставлять защищенный, масштабируемый и надежный доступ к большому количеству разнородных ресурсов.

Подключение к широкополосному Интернету, обеспечение оборудованием для системы электронного образования и выбор поставщиков услуг будут проводиться в соответствии с действующим законодательством Республики Казахстан в области государственных закупок.

В школах планируется создание компьютеризированных мест учителей с мультимедийными проекторами, экранами, интерактивными досками. Кроме учительских  мест в классах, компьютерами будут оснащены библиотеки, кабинеты медицинских работников, учительские комнаты. В школьных кабинетах поставят новые компьютерные классы, в том числе передвижные  мобильные классы с ноутбуками или планшетными компьютерами. В каждой школе планируется поставить сервер, который будет обслуживаться администратором или специалистами дата-центров Казтелекома.

Единый вход в Систему обеспечивается через Казахстанский образовательный портал МОН РК. Интеграция должна осуществляться на уровне подсистем  Системы и Казахстанского образовательного портала МОН РК посредством веб-сервисов, xml-стандартов и т.д. 

Платформа системы e-learning должна обеспечивать  работу в географически  распределённой многоуровневой архитектуре.

Система должна выстраиваться по модульному принципу. Каждый модуль  должен предоставлять пользователям Системы функциональность в соответствии с назначением отдельного объекта автоматизации.

Система должна содержать все данные относительно образовательной системы, действуя как:

  •  Главный инструмент поддержки управления образовательной системы;
  •  Инструмент информационного и научно-методического обеспечения развития образования;
  •  Инструмент мониторинга образовательной системы, с централизованным накоплением сведений, доступный из любого узла Системы электронного обучения в соответствии с уровнем иерархии и правами доступа;
  •  Инструмент для принятия решений, обеспечивающий формирование отчетности о различных аспектах и необходимой статистике по образовательной системе.

Система должна обеспечивать процесс обучения учащихся с ограниченными возможностями, а также всех желающих, не являющимися учащимися ОО, например людей, проживающих за рубежом и желающих изучать казахский язык. Регистрация таких пользователей должна происходить в автоматическом режиме. При этом все данные Системы должны находиться в единой базе данных, доступной для формирования отчётности и статистических выборок на портале МОН РК.

Система должна функционировать на базе единой ИКТ инфраструктуры МОН РК, подведомственных структур, различных уровней управления, организаций образования и интегрированная в образовательный портал МОН РК.

Система e-Learning должна иметь три уровня иерархии:

  •  Первый уровень — это центральный  узел Системы,  является координационным  центром,  в  котором  аккумулируется  информация  с областных узлов  и  осуществляется  управление  организациями всех уровней образования республики Казахстан.
  •  Второй уровень — это уровень областных серверных площадок, который является точкой размещения серверов обслуживающих ОО относящиеся к определенной области. На данном уровне аккумулируется информация с областных ОО и публикуется на портал областных учреждений управления образованием.
  •  Третий уровень — это уровень ОО, с необходимой ИКТ инфраструктурой и обеспечения функционирования ОО в Системе.

На уровне школы в случае размещения сервера непосредственно на территории школы, должны быть развёрнуты следующие системы:

  •  Школьный портал;
  •  Система управления школой (SMS);
  •  Система управления классной комнатой (CRMS).