95818

Сыныптан тыс жұмыстар жасау арқылы оқушылардың химиялық білімін тереңдету

Дипломная

Химия и фармакология

Сыныптан тыс жұмыстар арқылы оқушылардың химияға құштарлығын, білімін жоспарлы дамытудың тиімділігін зерттеу; теориялық және сарамандық жұмыстарды ұштастыра жүргізу; жұмыстың түрін таңдаудағы оқушылардың еріктілігі мен орындаудағы міндеттілігін, ұйымдастыру жұмыстарындағы белсенділігі мен дербестігін қамтамасыз ету...

Казахский

2015-09-30

101.19 KB

12 чел.

Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті

Мирзаханова Алтинай Батирханқызы

Сыныптан тыс жұмыстар жасау арқылы оқушылардың химиялық білімін тереңдету

ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

5В011200- Химия

Алматы, 2015


Қазақстан Республикасы Білім және ғылым министрлігі

Абай атындағы Қазақ Ұлттық педагогикалық университеті

Қорғауға жіберілді

Кафедра меңгерушісі,

п.ғ.д., профессор ————————

Ахметов Н.К.

ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

Сыныптан тыс жұмыстар жасау арқылы оқушылардың химиялық білімін тереңдету

5В011200-Химия

Орындаған:                                                                 Мирзаханова А.Б.

Ғылыми жетекшісі,

п.ғ.д., профессор                                                        Шоқыбаев Ж.Ә.

оқытушы                                                                     Қаражанова Д.Ә.

Алматы, 2015

АБАЙ АТЫНДАҒЫ ҚАЗАҚ ҰЛТТЫҚ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

ХИМИЯ КАФЕДРАСЫ

«Бекітемін»

Кафедра меңгерушісі,

п.ғ.д., профессор

——————— Ахметов Н.К.

                                                                                                                                «  ———  »  ————2014ж.

Дипломдық жұмысты орындауға арналған

Т А П С Ы Р М А

Студент Мирзаханова Алтинай Батирханқызы университет ректорының «14» қараша 2014ж №03-01-01-03/26 бұйрығы бойынша «Сыныптан тыс жұмыстар жасау арқылы оқушылардың химиялық білімін тереңдету» тақырыбында дипломдық жұмысы бекітілді.

Дипломдық жұмысты аяқтау мерізімі «04» мамыр 2015жыл.

Дипломдық жұмыста қарастырылатын сұрақтар тізімі:

1. Оқушылырдың пәнге қызығушылығын арттыруда сыныптан тыс жұмыстардың маңызы қандай?

2. Cыныптан тыс жұмыстарды қалай ұйымдастыру керек?

3. Химиядан оқушыларға арналған сыныптан тыс жұмыстарды қанша топқа бөлуге болады?

Пайдаланылған негізгі әдебиеттер

1. Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 7 желтоқсандағы №1118 Жарлығы.

2. Н.Назарбаев “Біздің халқымыз жаңа өмірге бейімделуі керек”//”Егемен Қазақстан”. 31 мамыр. 2000 ж.

3. Мырзабекұлы А. Химияны оқыту әдістемесінің пепагогикалық негіздері Алматы “Білім” 2004, 163-170 б.

4. Нұғыманұлы И., Шоқыбаев Ж.Ә., Өнербаева З.Ө. Химияны оқыту әдістемесі Алматы “Prints”. 2005,

5. Мырзабаев А., Тұрбекова Н. Сыныптан тыс жұмыстар // Химия мектепте., Алматы 2004, №4, 11-17 б.

Сызба материалдардың тізімі:

Кесте 1.

Сурет 1.

Сызба 1.


Дипломдық жұмысты орындаудың

КҮНТІЗБЕЛІК КЕСТЕСІ

Іс –ірекет түрлері

Мерзімі

Орындалуы туралы белгі

1

Зерттеу жұмысының өзектілігін негіздеу

Қыркүйек

2

Диплом жұмысының тақырыбын бекіту

Қазан

3

Дерек көздерін жинау және әдебиеттерді іріктеу, оқу, зерделеу, өңдеу

Қараша

4

Диплом жұмысының ғылыми ақпараттарын анықтау

Желтоқсан

5

Диплом жұмысының теориялық бөлімін жазу

Қаңтар

6

Тәжірибелік – педагогикалық жұмысты ұйымдастыру және өткізу

Ақпан

7

Диплом жұмысының тәжірибелік бөлімін жазу

Наурыз

8

Диплом жұмысын алдын ала қорғау

Сәуір

9

Баяндама, демонстрациялық материалдарды дайындау

10

Диплом жұмысын қорғау

Mамыр

Тапсырма берілген күн      « ____»  ____________2014 ж.

Ғылыми жетекші:

п. ғ.д., профессор                                                       Шоқыбаев Ж.Ә.

оқытушы                                                                     Қаражанова Д.Ә.

Студент                                                                       Мирзаханова А.Б.


МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ

I. ОҚУШЫЛАРДЫҢ БІЛІМІН ЖЕТІЛДІРУДІҢ ПЕДАГОГИКАЛЫҚ – ДИДАКТИКАЛЫҚ НЕГІЗДЕРІ.

1. 1 Оқушылардың білімін жетілдіру жолдары...................................

1. 2 Оқушылардың химиялық білімін жетілдірудің дидактикалық негізі............

II. ХИМИЯДАН ОҚУШЫЛАРДЫҢ БІЛІМІН ТЕРЕҢДЕТУДІҢ ӘДІСТЕМЕСІ.

2. 1 Сыныптан тыс жүргізілетін жұмыстарды пайдалану арқылы оқушылардың химиялық білімін тереңдету әдістемесі.....................................................

2. 2 Жүргізілген эксперименттің нәтижесі...................................................

ҚОРЫТЫНДЫ..........................................................................................

ПАЙДАЛЫНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ............................................

ҚОСЫМША    А.............................................................................

ҚОСЫМША     Б

КІРІСПЕ

Ел президенті Н.Назарбаевтың Қазақстан халқына арналған Жолдауында “Біздің болашақтағы жоғары технологиялық және ғылыми қарымды өндірістері үшін кадрлар қорын жасақтауымыз қажет” деген сөздері бар. Демек, оқушылардың ғылыми зерттеу жұмыстарына қызығуын қалыптастыру, шығармашылық қабілетін дамыту, қазіргі техниканы тиімді пайдалану мәдениетіне тәрбиелеу – мектептің басты бағыттарының бірі. Бұл салада атқарылатын жұмыстар жетерлік[17, 18].

Қазіргі кезде нарықтық қатынастарға негізделген кәсіпкерлік қоғам құрудамыз. Қоғамдық әлеуметтік құндылықтар ерекше өзгерістерге ұшырады. Адамдар жекеменшік иесі болып, саяси-экономикалық еркіндік алды. Кәсіпкерлік әр үйдің күнделікті тіршілік тірегіне айналды. Білім ең негізгі факторға айналды. Сол себепті мемлекеттердің бәсекеге қабілеттілік деңгейі қоғам мүшелерінің шығармашылық қырын қарым-қатынастарына байланысты анықталатын болды. Білім берудің мұндай жаңа парадигмасының алғышарттарын құруға Қазақстан Республикасы Конституциясының заңдары, бағдарламалары негіз болды. Мұндай ресми құжаттарда жекеменшік бостандықпен кәсіпкерлік еркіндікке жол ашылған, нарықтық білім негіздерімен жастарды мектептен бастап таныстырудың, инновациялық білім экономикасына көшудің қажеттіліктері көрсетілген[15, 16].

Сондықтан қазіргі қоғам талабына сай, баланың ой-өрісін дамыту, біліктері мен шеберліктерін қалыптастыру, оны өз тәжірибесінде, жаңа жағдайларға байланысты қолдана алу, ой дербестігін кеңейту, заман сұранысына сай ізденімпаз, шығармашыл тұлғасын қалыптастырудың бірден-бір жолы – 12 жылдық білім беру жүйесіне көшу екендігін әлемдегі өркениетті елдер мойындап отыр[33].

Білім беру жүйесіндегі реформаның міндеті тек қана қосымша бір немесе 2 жыл қосу емес, қазіргі қоғамдағы түбегейлі өзгерістерге сәйкес, ХХІ ғасыр мектебін жаңарта отырып, алған білімі мен біліктерін өмірде шығармашылық тұрғыда қолдана алатын, ұлттық, мәдени, рухани құндылықтар негізінде жан-жақты дамыған жеке тұлғасын қалыптастыру екендігін түсінетін уақыт жетті[30].

Қазақстан Республикасының білімді дамытудың мемлекеттік бағдарламасында “…басты нәрсе білім, білік дағдыларды механикалық  түрде беру емес, ақпараттық-интеллектуалды ресурстарды өз бетімен ала алатын, талдай білетін, идея бере алатын, ылғи даму үстінде болатын және жылдам өзгерістегі әлем жағдайында іске асыратын тұлға қалыптастыру болып саналады” – деп көрсетілген.

Жалпы, білім мазмұнын жаңартудың ғылыми негізіне мектеп оқушысын белгілі бір қажетті біліктілер мен  дағдылардың иесі, жас ерекшелігіне байланысты өз жасын қалыптастыруға күш жұмсап, еңбектенетін бала деп қарастыратын. Осыған орай көпқырлы білім мен тәрбие құрылымды мазмұнды анықтап, құруға көмектесетін қазіргі заманғы дамыта оқыту идеясы арқау болды. Сонымен қатар, қай мемлекетті атар болсақ, негізгі тірегі-білікті, білімді, іскер, белсенді адамдар екенін көреміз. Сондықтан, қоғам талабына сай ол қоғамды көркейтетін, дамытатын жастар тәрбиелеу ең маңызды мәселе екені даусыз.

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет әр баланың жеке қабілетіне қарай, интеллектуалды дамуы, жеке адамның дарындығы дамыту сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. Біздің қазіргі мектептің маңызды мәселелерінің бірі: оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыру және білімді өз бетінше алуы және оны қолдана білуі. Оқушының белсенділігін, қызығушылығын арттыруда сыныптан тыс жұмыстың сабақтан бос кезінде жүргізілетін, тәрбие мен білім беру сипатында ұйымдастыра білсе маңызы зор.

Жұмыстың өзектілігі: Сыныптан тыс жұмыстар оқушылардың сабақта алған білімін тереңдетеді, сарамандық біліктер мен дағдылар алуына жәрдемдеседі. Ірі ғалымдардың өмірінен, ғылымға шексіз берілуінен үлгі – өнеге алады, ашқан жаңалықтарының мәнін және маңызын түсінеді. Химияның және химия өнеркәсібінің жетістіктерімен, еңбек адамдарының қажырлы істерімен танысу оқушыларда мақтаныш сезімін тудырады, сарамандық істерге тікелей араласуға құлшындырады. Еңбекті қадірлеуге, бастаған ісін ақырына дейін жеткізуге, өздігінен жұмыс істей білуге үйретеді.

Осы тұжырымдаманы негізге ала отырып, оқушылардың сабақтан бос кезіндегі уақыттарын дұрыс ұйымдастыру мақсатында біз зерттеу тақырыбымызды «Сыныптан тыс жұмыстар жүргізу арқылы оқушылардың химиялық білімін тереңдету» деп таңдадық.

Зерттеудің нысаны – сынытан тыс жұмыстар.

Зерттеудің пәні

Зерттеудің мақсаты – оқушылардың сабақ үстінде алған білімдерін тереңдету, химия пәніне қызығушылықтарын арттыру, олардың қабілеттерін неғұрлым толық ашу, өз бетінше білім алуға үйрету, қоғамдық белсенділіктерін шыңдау, бос уақытын дұрыс ұйымдастыруды көздейді.

Қойылған мақсатқа жету және жұмыс жорамалымысдың дұрыстығын тексеру үшін шешімді қажет міндеттер:

- сыныптан тыс жұмыстар арқылы оқушылардың химияға құштарлығын, білімін жоспарлы дамытудың тиімділігін зерттеу;

- теориялық және сарамандық жұмыстарды ұштастыра жүргізу;

- жұмыстың түрін таңдаудағы оқушылардың еріктілігі мен орындаудағы міндеттілігін, ұйымдастыру жұмыстарындағы белсенділігі мен дербестігін қамтамасыз ету;

- сыныптан тыс жұмыстарға мамандарды оқушылардың ата-аналарын қатыстыру;

- көпшілік және жеке жұмыстарды ұштастыру;

- сыныптан тыс жұмыстармен оқушыларды шамадан тыс шұғылдандырмау;

- сыныптан тыс жұмыстарға кәсіптік бағдар беру.


І. Оқушылардың білімін жетілдірудің педагогикалық – дидактикалық негіздері

1.1 Оқушылардың білімін жетілдіру жолдары

Қазіргі заманғы Қазақстан Республикасының білім беру жүйесі прогрессивті реформаланып әлемдік білім кеңістігіне енудің алғы шарттарын жасап келеді. Ғылым мен техниканың күн санап өсуіне байланысты пеагогика ғылымының теориясы мен оқыту үрдісі түбегейлі өзгеріске иеленуде. Бүгінгі таңда оқушылардың жаңа типі қалыптасты. Соған орай оқытудың парадигмасы өзгерді, білім берудің мазмұны жаңарып, жаңа көзқарас, жаңаша қарым-қатынас пайда болды. Сондықтан білім саласы қызметкерлерінің алдына қойылып отырған басты міндеттердің бірі – оқытудың әдіс тәсілдерін үнемі жаңартып отыру және оқытудың жаңа технологиясын меңгеру болып табылады[12].

Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2015 жылға дейінгі тұжырымдамасында, Қазақстан Республикасының 2011-2020 жылдары білім беруді дамытудың Мемлекеттік бағдарламасында білім берудің негізгі міндеті ретінде білімдік шоғырланудан – нәтижеге бағытталған құзыреттілік тұрғыға көшу қажеттігі атап көрсетілген[13].

Қоғамның саяси – экономикалық даму формациясына сай жастарға білім берудің әр түрлі парадигмалары құрылғаны белгілі. Соңғы 100 жылдай уақыт ішінде білім берудің еңбекке баулу, политехникалық, дамыта оқыту, ақпараттық технологиялық, гуманитарлық, контекстік және нәтижеге бағытталатын оқыту сияқты көптеген парадигмалардың пайдаланылғаны мәлім. Кейінгі таяу жылдар ішінде ақпараттық технологиялық , экономикалық, әлеуметтік – тұлғалық, бейімді білім берудің кейбір алғышарттары айқындалуда[14].

А.Е.Әбілқасымова пікірінше, қазіргі кезеңдегі «білімді адам» (білім, білік, дағдыны меңгерген) парадигмасының «өмірлік іс-әрекеттерге дайындалған адам» парадигмасына ауысуда, яғни белсенді, шығармашылық ой-санасы қалыптасқан,өзін-өзі дамытатын, интеллектуалдық тұрғыда өзін жетілдіретін адамның қалыптасуы[24].

Ш.Таубаева өз зерттеулерінде «парадигма» түсінігінің философиялық, педагогикалық, психологиялық тұрғыда саралануын зерделейді, ол жалпы орта білім беру жүйесінің даму тенденциялары қоғам дамуының «Мәдениет-Білім-Тарих» атты микропарадигмасы, педагогика ғылымы мен білім берудің қалыптасушы жаңа әдіснамасы аясындағы білім берудің жаңа парадигмасы пәнаралық түсінігі тұрғысынан мұғалімнің зерттеушілік мәдениетінің теориялық-әдіснамалық негіздерін айқындайтын бағыттар ретінде ашып көрсетеді[24].

Дәстүрлі педагогикалық білім мазмұны негізінен танымдық сипатта беріліп келді. Оның дидактикалық-әдістемелік бөлігін құрайтын жаттығулар, сұрау-тапсырмалар сол танымдық материалды меңгеруге қызмет ететін мақсатта құрылатын. Ендігі жерде жаңа ХХІ ғасыр педагогикасының философиясы мүлде өзгеше парадигманы қажет етуде. Мұнда білім беру процесінің объектісі бұрынғыдай тек білім, яғни оқу материалы ғана деп қаралмайды. Білім беру процесі, ең алдымен жеке тұлғаға бағытталып, мынадай міндеттерден түзіледі: оқушының интеллектуалдық-танымдық, психологиялық, шығармашылық іскерлік сапаларын, өз бетінше оқу әрекетшілдігін, коммуникативтілігін, әлеуметтенуге бейімділігін, эстетикалық, рухани-адамгершілік, экологиялық, дене мәдениетін т.б. қалыптастыру. Білім мазмұнын құрайтын оқу материалдары тұлға дамытушы мүддені түзуге тікелей қызмет ететіндей етіп құрылуы керек. Күн тәртібіне қойылып отырған күрделі мәселелердің ішінде жас ұрпаққа білім беру мен тәрбиелеуді жаңа сатыға көтеріп, жан-жақты жетілген шығармашыл жеке тұлға қалыптастыру өзектілігі артуда[25].

Педагогика ғылымының теориясы мен практикасына, білім беру жүйесінің дамуына жасаған талдаулар білім беру мен тәрбиедегі “тоқырау” кенеттен пайда болмағандығын көрсетеді. Бұл мәселе 80-жылдардың басында анық байқалып, бірте-бірте жандана түсті. Оның бастаулары 30- жылдардың басында көрініп, 70-жылдары жалпы орта білім беруді күрделі бағдарламалармен оқыту және постиндустриалды қоғамның қарқынды қалыптасу міндеттерін шешуге қабілетсіздігімен байқала бастады[26].

60-жылдардың орта тұсында “Кеңестік білім беру” әлемдік жағдайда алдыңғы орындарға жеткен болатын. Білімдік бағдарламалардың негізділігі, мектеп оқушыларының білім сапасының көрсеткіштері және жоғары, арнаулы орта, кәсіптік-техникалық білім беру масштабының өсуімен ерекшелене түсті.

Кейінгі уақыттарда бұл қарқындылық баяулап, білім беру жүйесіндегі динамизм бойынша Батыс елдерінің алдыңғы қатарлы және Шығыстың дамушы елдерінен ерекшеленуі тоқталды. Елдегі әлеуметтік-экономикалық қарама-қайшылықтар өсті, ал білім беру жүйесі сапалық өзгеріссіз немесе білім беру реформалары жүйесіз сипат алды[26].

Қоғамда күрделі процестер белең алып, нәтижелері тек 80-жылдардың ортасында анық көріне бастады. Экономиканың даму қарқындылығы баяулап, бұрынғы идеялогиялық бағдар көмескіленіп, әлеуметтік тұрақсыздық, адамдар арасындағы қарым-қатынас өзгерді, нәтижесінде адамгершілік-рухани құндылықтардың, өзара көмек т.б. сипаты өзгеріске түсті. Мұның өзі тәрбиелік қызметтің, әлеуметтік құндылықтардың толымсыздығына әкелді. Жастар қоғамдағы білім мен қабілеттің сұранысының болымсыздығын сезе бастады. Мәдениеттің, ұлттық дәстүрлердің, салт-сананың төмендеуі білім берудің тиімді саясатын жүргізуді қиындата берді[25, 26].

80-жылдардың ортасында бірқатар өлшемдер бойынша білім беруде батыс елдерден артта қалушылық көріне бастады. Әсіресе, жоғары білім беру масштабы бойынша дамыған елдерден артта қалушылық байқалды.

Отандық мектептер білім берудегі үздіксіздік тұрғысынан артта қала бастады. АҚШ мен Англияда т.б. білім беру уақыты 12-13 жылды құрады. Көп уақытқа дейін біздің мектептер ұжымдық сипатқа негізделген бірегей стандартқа ұмтылды, нәтижесінде оқушының өз болмысын тану, белсенділігі мен инициативасы, шығармашылық әлеуетін дамыту толымсыз болып шықты[25, 26].

Қазіргі уақытқа дейін мектеп әлеуеттік ортадан алшақ, өз проблемаларын өз күшімен шешуге ұмтылыс жасау сипатында қалып отыр. Мектеп оқушыларының әлеуметтік бейімділігі мен өмірлік тұрақтылығы, шығармашылығы, ізденімпаздығы мен шешім қабылдауы т.б. қоғам дамуына тікелей қажетті сапаларды қалыптастыруда артта қалды.

Көрсетілген қиындықтарға қарамастан, білім беру жүйесі даму тұғырын сақтап қалуға ұмтылды. Білім беру жаңа сапаға: өзгермелі, демократиялық және вариативті сипатқа көшті. Оқу мекемесінің типін, бағдарламалар деңгейін, т.б. таңдау мүмкіндігі туды. Білім беру жүйесі жаңа бағыт іздеу, оқыту мазмұнын жаңартуға бет бұрды.

Әлеуметтік жағдайды, жаңашылдық өзгерістер мен әлемдік педагогикалық тәжірибені қазіргі ғылыми  тұрғыдан талдау білім беруді дамытудың жаңа бағдары – жаңару стратегиясын таңдауға себепші болды[30].

Алдымен білім беру мақсаттарының өзгерісіне, ізінше оның тиімділігі өлшемдері келді. Білім беру жүйесі әлі де болса соңғы нәтиже ретіндегі білім, білік және дағдыға бағдарланған. Білім деңгейі мектеп бітірудегі, жоғары оқу орындарына түсуде т.б. негізгі өлшемдер ретінде қарастырылады. Ежелден белгілі: “Көп білім ақылдылыққа үйретпейді”. Сондықтан оқыту жеке тұлғаны қалыптастыруға, дара мүмкіндіктерін, шығармашылығын дамытуға бағытталуы тиіс. Оқыту - міндетті түрде тәрбиелік қызметпен сабақтастықта өтуі қажет[29, 30].

Осы тұрғыдан білім беру мақсаттары әлеуметтік-жекетұлғалық құндылықтарға, сонымен қатар жекетұлғалық-даралық сипатта болу қажеттігі туындады[26].

Сондықтан әлемдегі білім беру ісінің даму жағдайына талдау жасай отырып, ерекше үміт күттіретін тенденциясын көрсетуге болады:

● мектеп жүйесіндегі демократизация;

● мектеп тәрбиесінің гуманистік бағыты;

● оқушылардың шығармашылығын, дербестігін, ізденімпаздығын, белсенділігін дамытуға бағытталған оқытудың әдіс-тәсілдерін қолдану;

● ұлттық-мәдени, рухани құндылықтарды пайдалану;

● оқыту жүйесін модернизациялау;

● тәжірибелік-эксперименттік іс-әрекет;

● жаңа техникалық құралдарды пайдалану;

● мектептегі және мектептен тыс уақыттағы оқыту мен тәрбиелеуді кіріктіру[29, 30].

Әлемдегі алдыңғы қатарлы мектептер тәжірибелерін жалпылап, құнды бағыттары мен идеяларын ұлттық психологиямызға сәйкес пайдалана отырып, еліміздегі білім беру мәселесін жаңа жолға қою өзекті мәселе. Мемлекеттік білім беру жүйесі негізінде әлемдік білім кеңістігіне ену – оқушының күнделікті оқу жүктемесін азайту арқылы денсаулығын сақтау, бос уақытын жеке мүмкіндіктері мен қабілеттерін жетілдіруге жұмсауға жағдай жасап қана қоймай, оқыту сатылары бойынша оқу материалын тиімді түрде игеруге, оны өмірде қолдану және болашақ мамандықтарына қажетті дағдыларды жинақтауына мүмкіндік береді. Сондай-ақ мемлекетаралық білім сайыстарына, бағдарламаларға, білім жобаларына қатысуына мүмкіндіктер туындайды, нәтижесінде отандық аттестаттардың шетелдерге танылуын қамтамасыз етеді. Сондықтан білім беру жүйесіндегі реформа кезеңдерге бөлініп, эволюциялық жолмен, жаңа әдіс-тәсілдерді, құралдарды пайдалану арқылы жетілдіру, оқыту мен тәрбиелеудің мазмұнын жаңарту, білім беру процесінің жаңа моделін сынақтан өткізу және мектепті бірте-бірте жаңа шығармашылық іс-әрекет ұстамына көшіру түрінде жүзеге асырылуы тиіс[31, 32, 37].

Жалпы, жаңарған мектепте оқыту құрылымы мен ұйымдастырылуы оқушылардың қызығушылығы мен қабілеттеріне, рухани дамуына, олардың өмірлік жоспарларының жүзеге асырылуына бағытталған, көпнұсқалы және икемді болуы қажет. Сондай-ақ бұл мәселеде негізгі, орта және жоғары мектептің, өндірістің т.б. өзара сабақтастығы проблемасын ескерген жөн[37].

Ақпараттандыру, жаһандану жағдайындағы қазіргі білім беруді дамыту мен жетілдіруді түрлі инновацияларды енгізусіз, жаңаша оқытуға қатысты принципті бағыттар қатарын қайта қарамайынша елестету мүмкін емес. Солармен бірге, қазіргі мектептің педагогикалық процесін бүгінде қарқынды даму үстіндегі инновациялық білім беру жүйелерімен, бірінші кезекте, шығармашылық қабілетке, шығармашылық рефлексияға, шығармашылық өзін-өзі дамытуға, шығармашылық дербестікке, креативтілікке қойылып жатқан талаптарға сәйкес келуі мәселесінің қарастырылуына да үлкен мән берілуі керек.

Қоғамды гуманизациялау – ХХІ ғасыр басындағы ғылыми мәселе десек те болады. Қазірдің өзінде, оның дамуының бүгінгі кезеңінде бұл тенденция адамдық фактордың анықтаушы ролімен көрсетіліп отыр. Осы фактор феноменологиясында шығармашылық қызығушылық басым және оның негізгі құраушысы болып табылады. “Баланың шығармашылық қабілетін ашу, оны алға қарай дамыту үшін ең бастысы жағдайлар жасау қажет”[17].

Оқушылардың шығармашылық қабілетін арттырып, ынталандыру үшін сабақтарды мынадай жолдармен өткізуге болады:

1. Сабақта кең көлемде көрнекі құралдарды пайдалану;

2. Сабақты түрлендіріп өткізу;

3. Сабақта оқушылар өздері жасаған суреттер, схемаларды пайдалану;

4. Техникалық құралдарды тиімді қолдану;

5. Сабаққа қатысты бейнетаспаларды, фильмдерді көрсету[6].

О.Бальзактың “ұдай еңбек ету- өнердің де, өмірдің де заңы” дегеніндей, оқушылардың шығармашылық қабілеті мен белсенділігін артыруда мұғалімге үнемі ізденуге, тұрақты еңбек етуді міндеттейді[19]. Атап айтқанда, олар – білім сапасын арттыру, оқушылардың біліміне, ойлау қабілетіне сай деңгейлеп оқыту, ғылыми-ізденіс қабілеттерін қалыптастыру, т.с.с. Өйткені, ХХІ ғасыр- білімділер ғасыры. Ендеше бізге ой өрісі жоғары дамыған, зерделі, жан-жақты парасатты ұрпақ керек екенін бір сәтте естен шығармағанымыз жөн[30].

Бүгінгі жас ұрпаққа жан-жақты білім беру, тәрбиелеу әрбір ұстаздың басты міндеті. Білім негізі мектепте қаланатын болғандықтан, оқушының жеке тұлғалық күшін дамыту, оның шығармашылық мүмкіндігінің дамуы басты рөл атқарып отыр. Олай болса, қазіргі ұстаздар қауымының алдындағы үлкен мақсат: өмірдің барлық саласындағы белсенді, шығармашылық іс-әрекетіне қабілетті, еркін және жан-жақты жетілген тұлға тәрбиелеу. Бұл мақсатқа жетуде ұстаздар терең білімді, әдістемелік жағынан толық қаруланған және жоғары мәдени деңгейі болуы тиіс[21].

Шығармашылық – бұл адамның өмір шындығында өзін-өзі тануға ұмтылу, іздену. Өмірде дұрыс жол табу үшін адам дұрыс ой түйіп, өздігінен сапалы, дәлелді шешімдер қабылдай білуге үйренуі қажет. Адам бойындағы қабілеттерін дамытып, олардың өмірден өз орнын табуға көмектеседі. «Шығармашылық» ұғымының жалпы теориясын зерттеген С.Л.Рубинштейн «оқушы шығармашылығының ерекшелігі оның сапалы түрде мақсатты әрекет жасауымен анықталады» — дей келе, «шығармашылық, шешімінің нәтижесі баланың өзі үшін жаңалық болса жеткілікті» екендігін айтады, яғни баланың шығармашылық өнімді еңбегі оның жеке тәжірибесімен салыстырылады[19].

Шығармашылық жұмыста, әсіресе, бала қиялының орны ерекше. Бұл жөнінде М.Жұмабаевтың айтқан тамаша пікірі бар: «Жаратылыстың құшағында, меруерт себілген көк шатырдың астында, хош иісті жасыл кілем үстінде, күнмен бірге күліп, түнмен бірге түнеріп, желмен бірге жүгіріп, алдындағы малымен бірге өріп, сары сайран далада тұрып өсетін қазақ баласының қиялы жүйрік, өткір, терең болуға тиісті». «… Баланың атаға тартуы рас болса, сиқырлы даланың баласы – қазақ баласы қиялқұмар болуға тисті». Педагог ғалымның айтқанының сөз өнері — әдебиетке тікелей қатысы бар. Өйткені М.Жұмабаевтың сөзімен айтқанда, «қазақ баласының жаратылысы соны тілейді». Сабақтарды түрлендіріп өткізудің маңызы ерекше. Мұндай сабақтардың тиімділігін атап өтсек: сабақ құрлымының ұйымдастырылуы, сыныптағы оқушылардың іс-әрекетін бақылауға қолайлылық, оқу-танымдық тапсырмаларды орындаудағы ұжымдық бірлескен әрекеттің жүзеге асуы, оқу уақытының үнемделуі[22]. И.П.Павлов «... жақсы әдіспен талантты емес адам көп нәрсе жасайды, ал нашар әдіспен ұлы адамның өзі де текке жұмыс істейді» - деген болатын. Міне, сондықтан жеке тұлғаны оқыту мен дамытудағы белгілі әдістердің рөлін бағалай отырып, қоғам дамуының әр кезеңінде адам ақыл - ойының «терең қайнарына бойлай алатын» әдістерді пайдалану жолындағы ізденістер мен ұсыныстар бүгінгі таңда өзекті деп санау қажеттігін айту керек[40].

Қазіргі таңдағы еліміздегі білім беру жүйесіндегі ең басты міндеті – білім берудің ұлттық модуліне көшу арқылы жас ұрпақтың білім деңгейін халықаралық дәрежеге жеткізу. Қазіргі заман талабына сай пән оқытушысы ғана болу аз, оқытушы - ұстаз, инноватор, иннотехник болуы тиіс. Мұғалім иннотехник дәрежесіне көтерілу үшін инновациялық технологияларды меңгеру керек, содан кейін пән бойынша қандай тақырыпқа пайдалану керектігіне тиімді зерттеу жүреді. Яғни әрбір инновациялық технологияларды меңгереді, содан кейін меңгерген технологияларды апробациядан (сабақ барысында қолдану) өткізеді, мұғалім талдау жасай отырып, тақырыпқа сай технологияны таңдайды. Оқытушы білім алушының табиғи дарын, қабілетін ашу жас ерекшелігін ескере отырып, технология элементтерін тиімді пайдалана алу керек[39, 40, 41].

Президент Нұрсұлтан Назарбаев 2006 жылы мамыр айының 26 жұлдызында Л.Н.Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінде оқыған «Инновациялар мен оқу-білімді жетілдіру арқылы білім экономикасына» атты лекциясында былай деп айтқан еді: «Жеке тұлғаны функционалдық әзірлеу тұжырымдамасынан жеке тұлғаны дамыту тұжырымдамасына көшу жүріп жатыр. Жаңа тұжырымдама білім берудің даралық сипатын көздейді, ол әрбір нақты адамның мүмкіндіктерін және оның өзін-өзі іске асыруы мен өзін-өзі дамытуға қабілеттілігін ескеруге мүмкіндік береді». Мұндай философиялық ұстаным бүгінгі күні бүкіл әлемде жүріп жатқан жоғары мектеп реформасының негізін құрайды[43]. Білім беру саласы қызметкерлерінің алдына қойылып отырған міндеттердің бірі – оқытудың әдіс тәсілдерін үнемі жетілдіріп отыру және қазіргі заманғы педагогикалық технологияларды меңгеру. Қазіргі таңда оқытушылар инновациялық және интерактивтік әдістемелерін сабақ барысында пайдалана отырып сабақтың сапалы әрі қызықты өтуіне ықпалын тигізуде[39, 40].

Инновациялық құбылыстар білім беру саласында өткен ғасырдың сексенінші жылдарында кеңінен тарала бастады. Әдетте инновация бірнеше өзекті мәселелердің түйіскен жерінде пайда болады да, берік түрде жаңа мақсатты шешуге бағытталады, педагогикалық құбылысты үздіксіз жаңғыртуға жетелейді. Масырова Р., Линчевская Т. – “Жаңару” дегенімізді былай деп түсіндіреді: “Жаңару – белгілі бір адам үшін әділ түрде жаңа ма, әлде ескі ме оған байланысты емес, ашылған уақытынан бірінші қолданған уақытымен анықталатын жаңа идея[38].

Қазақстанда ең алғаш «Инновация» ұғымына қазақ тілінде анықтама берген ғалым Немеребай Нұрахметов. Ол “Инновация, инновациялық үрдіс деп отырғанымыз – білім беру мекемелерінің жаңалықтарды жасау, меңгеру, қолдану және таратуға байланысты бір бөлек қызметі” деген анықтаманы ұсынады. Н.Нұрахметов “Инновация” білімнің мазмұнында, әдістемеде, технологияда, оқу-тәрбие жұмысын ұйымдастыруда, мектеп жүйесін басқаруда көрініс табады деп қарастырып, өзінің жіктемесінде инновацияны, қайта жаңарту кеңістігін бірнеше түрге бөледі: жеке түрі (жеке – дара, бір-бірімен байланыспаған); модульдік түрі (жеке – дара кешені, бір-бірімен байланысқан); жүйелі түрі (мектепті толық қамтитын)[38, 40].

Әдіскер С.Көшімбетова өзінің зерттеуінде оқу-тәрбие үрдісінде оқытудың инновациялық әдіс-тәсілдерін қолданудың мынадай ерекшеліктерін атап көрсеткен:

– дербес оқыту технологиясы оқу-тәрбие үрдісінде ғылымның негіздерін игерту үшін ізгілік, адамгершілік қасиеттерді қалыптастыра отырып, жеке тұлғаның әлеуметтік-психологиялық жауапкершілін арттырады.

– қоғам мен табиғат заңдылықтарын кіріктіру негізінде меңгеруі;

– оқытушы білмейтін шығармашылық ізденіс негізінде өмірге келген жаңа қабілет;

– саралап деңгейлел оқыту технологиясында оқытудың мазмұны мен әдістері шығармашылық ізденіс іс-әрекет жасау негізінде адамның инновациялық қабілеттерінің қалыптасуына бағытталады.

– ақпараттық  бағдарламалап   оқыту – оқытудың  мазмұнын  пәнаралық  байланыс тұрғысынан ұйымдастыру;

– иллюстрациялы түсіндірмелі оқытуда «адам-қоғам-табиғат” үйлесімдік бағыттағы дүниетанымында жүйелі саналы мәдениет қалыптасады;

– ізгілендіру технологиясында  педагогика ғылымының  алдыңғы қатарлы ғылыми жаңалықтарды тәжірибеде «бала –субъект», «бала-объект» тұрғысынан енгізіле бастайды да, ал ғылыми білімдер «оның тұрмысының әлеуметтік жағдайы мен  іс-әрекетінің әлеуметтік нәтижесінің бірлігінде қарастырады[44].

Қазір республика оқу орындары ұсынып отырған көп нұсқалыққа байланысты өздерінің қалауына сәйкес кез-келген үлгі бойынша қызмет етуіне мүмкіндік алды. Бұл бағытта білім берудің әртүрлі нұсқадағы мазмұны, құрылымы, ғылымға және тәжірибеге негізделген жаңа идеялар, жаңа технологиялар бар. Сондықтан әртүрлі оқыту технологияларын, оқу мазмұны әрбір білім алушының жас және жеке дара психологиялық ерекшеліктеріне орай таңдап, тәжірибеде сынап қараудың маңызы зор. Ғылыми-педагогикалық әдебиеттерде іс жүзінде анықталып табылған оқыту үрдісінің нәтижесін көретін әдіс-тәсілдері, түрлері көбіне жаңашыл, инновациялық болып табылады[40].

1. 2 Оқушылардың химиялық білімін жетілдірудің дидактикалық негізі.

Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында мемлекеттік саясат негізінде ең алғаш рет әр баланың жеке қабілетіне қарай, интеллектуалды дамуы, жеке адамның дарындығы дамыту сияқты өзекті мәселелер енгізіліп отырғаны белгілі. Біздің қазіргі мектептің маңызды мәселелерінің бірі: оқушылардың шығармашылық белсенділігін арттыру және білімді өз бетінше алуы және оны қолдана білуі. Оқушының белсенділігін, қызығушылығын арттыруда сыныптан тыс жұмыстың сабақтан бос кезінде жүргізілетін, тәрбие мен білім беру сипатында ұйымдастыра білсе маңызы зор[9].

Жастарға химиялық білім беру туралы көзқарас химия ғылымының даму кезеңдеріне сәйкес қалыптасты. Орыстың атақты ғалымдары химия ғылымына зор үлес қосумен бірге, жасөспірімдерге тікелей химиялық білім берумен айналысты.[2]

М.И.Ломоносов (1711-1765) химияның қоғамдағы маңызын және пайдасын насихаттады, жастарға химиялық білім беруді ұйымдастыру мәселелерін шешуге белсене араласты. Ол тұңғыш зертхана ұйымдастырып, химияны үйретудегі эксперименттің мәнін жоғары бағалады, физикалық химияның орыс тіліндегі тұңғыш оқулығын жазды[2].

Д.И.Менделеев (1834-1907) жастарға химиялық білім берудің қажеттілігін, мақсаттарын, мазмұнын, сипатын талдаған еңбектер мен оқулықтар жазды, химияның өнеркәсіпте және ауыл шаруашылығында қолданылуын көрсету арқылы оқушыларды еңбекке, практикалық іске әзірлеу, химияның мазмұнына деректі және теориялық материалдар енгізу, химиялық экспериментті кеңінен пайдалану туралы пікірлер айтты. Ол ой-өрісі кең, ғылымды жетік білетін және жақсы көретін ұстаз ғана шәкірттердің жүрегіне жол табады деп мұғалімнің ролін жоғары бағалады[2].

А.М.Бутлеров (1828-1886) ғылымдағы және оқыту әрекетіндегі теориялық білімнің алатын орнын негіздеп, түсіндірді, өте жақсы химия оқулықтарын жазды[2].

Химиялық орта білім беру бір-бірінен бөліп қарауға болмайтын үш орындалатын міндеттен тұрады. Ол оқытудың білімдік, тәрбиелік және дамытушылық мақсаттары деп аталады. Химия пәнінің білімдік, тәрбиелік және дамытушылық мүмкіндіктері, химиялық орта білім берудің негізгі міндеті аға ұрпақтардың жинақтаған тәжірибесі негізіндегі білімді логикалық және дидактикалық өңдеуден өткізіп, түсінікті етіп беру. Қазіргі кездегі оқытудың мақсаты жеке адамды жан-жақты және кешенді оқыту, тәрбиелеу және дамыту.

Қазіргі таңда ғылымның қарқындап дамуына байланысты білім беруді жетілдірудің әдістері өте көп. Мысалы, деңгейлеп оқыту, интерактивті оқыту, сын тұрғысынан ойлау технологиясы, модульдік оқыту, диалогтық оқыту әдісі, проблемалық оқыту т.с.с әдістер. Жоғарыда аталған әдістердің барлығы оқушылардың білім сапасын көтеруге бағытталған.

Деңгейлеп оқыту. Қазіргі таңда қолданылып жүрген түрлі әдістердің дамуы оқушының білім, білік дағдысын қалыптастыруда үлкен әсер етеді.  Деңгейлеп, саралап оқыту технологиясының элементтерін пайдалану жас ұрпақты оқыту мен тәрбиелеуде тигізетін пайдасы мол. Себебі, әр түрлі деңгейлік тапсырмаларды орындау арқылы оқушылар таңдау құқығына ие бола алады, танымдық белсенділігі жоғарылап өзінің білім деңгейіне сәйкес тапсырманы орындауға мүмкіндігі туады, қабілетті оқушыларды ізденіске жетелейді. 8 – сынып оқулығындағы «Химиялық элементтердің валенттілігі» тақырыбынан оқушылардың алған білімдерін қорытындылау мақсатында сабақта төмендегідей деңгейлік тапсырмаларды беруге болады.

I деңгей тапсырмалары:

1. Белгісіз элементті анықтаңыз: а) Mr(?)=32+16*3=80; ә) Mr(?)=40.

2. Формулалары HF, PbO, Na2S болатын заттар құрамындағы элементтердің оқылуына мән беріп, валенттіліктерін көрсетіңіз.

3. Бірнеше химиялық формула берілген: 2NaNO3, K2CO3, 3H2SO4 коэффиценттер мен индекстерді анықтаңыздар.

II деңгей тапсырмалары:

1. Мына жазбадан нені көреміз:

а) 6H2, 3H2, NH3, 5NH3.

ә) Na2O, Ca. Қандай ұқсастықтар мен айырмашылықтар бар?

2. Формула бойынша элементтердің массалық үлестерін есепте:

а) Na2O – натрий оксиді;

ә) H2СO3 – көмір қышқылы.

3. NaOH натрий гидроксидінің салыстырмалы молекулалық массасын тап.

III деңгей тапсырмалары:

1. Мына көрсетілген мәлімет бойынша элементтердің оксидінің формуласын құрастырыңдар:

а) Pb – 86,6%  ә) S – 50,0%

2. Дидактикалық материалдармен жұмыс жасап білімдерді қорытындылаңдар.

а) ішкі дискіні айналдыра отырып, элементтердің салыстырмалы молекулалық массасын анықтаңыз.

Қазіргі уақытта негізгі әдістемелік инновацияны қолдану интерактивті оқыту әдістеріне байланысты. Интерактивті («Inter» - бұл өзара, «act» - әрекеттесу) дегеніміз біреулермен диалогқа түсу немесе әңгімелесу режимінде болу, өзара әрекеттесу болып табылады.

Химия пәнін оқыту үдерісінде интерактивті оқытуды енгізу оқушылар мен студентер арасында химия ғылымын кеңінен танылуын, адам өмірінің әртүрлі салалары мен оны қоршаған орта үшін маңыздылығын көрсететін арнаулы формасы және бағыты болып табылады.

Қазіргі кезде республикамызда білім берудің жаңа жүйесі жасалып, әлемдік оқу кеңістігіне өтуге дайындалуда [45]. Интерактивті оқыту әдісі нақты және болжамды мынадай мақсаттарды ескереді: оқушылардың  интеллектуальды қабілеттерін және өзіндік ойлауды дамыту және оқу материалын берік сіңіруде жылдамдыққа жету, ақыл мен ойды қолданып зерттелетін құбылыстарға тереңдеу, шығармашылық әлеуетті немесе болатын мәселелерді «көре білуді» арттыру, икемділік, диалектілік, шығармашылық идеяларды генерациялау, өзіндік іздеу әрекетіне қабілеттілік, біліктілік пен машықтықтың тиімділігін көрсетуді.

Іскерлік ойынды қолдану кезінде негізгі құзырлықты алу оқушы белсенділігіне тәуелді және оқушы әрекет нысанынан өзара әрекет субъектісіне айналады, өмірлік жағдайларды модельдеу қарастырылады, оқу үдерісі кезінде белсенді қатысып өзінің жеке маршрутымен жүруіне мүмкіндігі болады. Бірігіп әрекеттесу дегеніміз, әркім өзінің ерекше салымын енгізеді, жұмыс барысында біліммен, идеялармен және әрекет тәсілдерімен алмасу жүреді, мәселелер бірігіп шешіледі.

Мысалы: N – елді мекенінде орналасқан химиялық өнім шығаратын (алтын - күмісті немесе мұнай – газды т.б. өңдеп адам игілігіне қажетті өнім алады) кәсіпорынның жағдайын қарастырсақ. Бұл кәсіпорын 30-40 жыл жұмыс істейді, бірақ әртүрлі жағдайларға (саяси, экономиялық т.б.) байланысты онда техникалық - технологиялық жаңғырту жұмыстары жүргізілмеген немесе жабдықтары тозып, сүзу-тазарту қондырғылары ескірген. Осының нәтежесінде төңірегінде отырған тұрғылықты халыққа біршама қолайсыздықтар тудырып отыр.

Осы химиялық кәсіпорында қалыптасқан ахуалды шешуге қатысушы оқушылар мынадай бірнеше командалық топтарға бөлінеді:

1. «Халық» (4 - 10 адам).

2. «Журналистер» (2 - 3 адам).

3. «Инвесторлер» (2-3 студенттер).

4. «Жасылдар» немесе халықаралық гринпис мүшелері (3-4 адам) және жүргізуші – модератор оқытушы.

Жоғарыда аталған ойынды бірнеше интерактивті әдіспен жүргізуге болады. Соның бірі Кейс – әдіс (case study) ағылшынша case – нақты ахуалдың жазбасын көрсететін техникалық оқыту (немесе ахуалдарды талдау). Жоғарыдағы мысал нақты дәйекті материалдарға негізделген. Оқушылар  нақты ахуалды талдаулары және мәселелердің мәніне жетіп, мүмкін шешімдер қабылдап, олардың ең дұрысын таңдаулары қажет.

Бұл жағдайда бiлiм беретiн қарым-қатынастың ортасы қалыптасады, ол өзінің ашықтығымен, қатысушылардың өзара қимыл әрекетімен, олардың айғақтарының теңдігімен, бірлескен білімнің қорлануымен, өзара бағалау мен бақылаудың мүмкіндігімен сипатталады.

Жүргізуші (оқытушы модератор) қатысушыларды дербес ізденуге үйретеді, оның негізгі міндеті қатысушылардың бастамаларына жағдай жасау болып табылады және оқытушы ақпараттың бір көзі ретінде оларға көмекші болады. Интерактивті оқытудағы оқытушының орны оқушылардың қимыл әрекеттерін сабақтың мақсаттарына жеткізу болып табылады. Аталған диспутқа сонымен қатар, интерактивті әдістердің «миға шабуыл», «ой генерациясы» (не, қашан, қайда) түрлерін де қолдануға болады[46].

Мысалы, «миға шабуыл» әдісінде «халық» командасы елді мекендегі жұмыс істеп тұрған кәсіпорын туралы мынадай өз ойларын айтады «кәсіпорынның жұмысы әсерінен бау - бақшадағы еккен егін, егіс ерте солып, өнімдер алынбай қалды, өзіміз бен балаларымызда ауру етек алып жатыр, жұмыс істейтіндердің арасында жарамсыздық туралы ауруханадан анықтамалар алғандар көбейді, мал жайылымдары жарамсыз болуда, ал кәсіпорын қожайындары мен жанұялары басқа жақта тұрады, оларға бәрі бір». Бұл жерде ойлар әртүрлі, оның ішінде ұшқыр ойлар да бар.

«Ой генерациясы» әдісінде командалар мәселені талқылайды. Талқылау 10 минут болуы мүмкін. Команданың сұрақ – жауаптары шектеулі болуы мүмкін. Ойын бір академиялық сағатта бітуі тиіс.

Мысалы: «журналистер» командасының талдауы «халықтан түскен хабарлар негізінде тәуелсіз зерттеулер жүргізілді. Ол зерттеулердің нәтежесі мынадай: кәсіпорыннның технологиясы материалдық және моралдық ескіруге ұшыраған, құрал - жабдықтары оның ішінде сүзу - тазарту құрылғылары тозған. Осының әсерінен химиялық зиянды, улы заттардың лақтырындылары әуе кеңістігіне, су қоймаларына тасталған. Өндіріс қалдықтарының қоймалары талапқа сай емес, сондықтан егін, мал жайылымдары, денсаулық туралы халықтың айтқан шағымдары орынды».

«Жасылдар» немесе халықаралық гринпис мүшелері командасы халықтың айтқандары мен журналистердің жазғанына орай, өздерінің зерттеулерін жүргізіп, мынадай тұжырымға келеді: «қазіргі уақытта әлемде техногенді апаттар көбеюде, мысалы мұнай өндіру кезінде Мексика шығанағында ВР компанисының салғырттығынан мұхитқа үлкен көлемде зардап келген, яғни онда балықтар қырылып, балдырлар жойылған, тек экономикалық шығындар 20 млрд. АҚШ долларына бағаланған, ал Үндістанда химиялық кәсіпорындағы жарылыстан қоршаған орта ластанып, сондайақ адамдар шығынына алып келген. Жоғарыдағылардың негізінде, аталған химиялық кәсірорын жабылуы тиіс».

«Инвесторлер» командасы аталған талаптарды талдап, мынадай шешім түрлерін ұсынады: «Бұл кәсіпорын жақында сатып алынды, ол кезде кәсіпорын жұмысын тоқтатқан, халық игілігіне арналған өнімдердің аздығы әлемдік нарықта тапшылыққа соқтырған. Кәсіпорынды жұмысқа жіберу сол елді мекенде әлеуметтік мәселелерді шешуге мүмкіндік берген, яғни осында тұратын адамдардың көпшілігін жұмысқа тартуға мүмкіншілік берген. Оның үстіне, жергілікті футбол командасына, домбырашылар ансамбліне демеушілік жасалған, елді мекен ішінде жолдарды жөндеуге көмек берілген. Кәсіпорынды жөндеу - жаңғырту жұмыстарына қаржы өте көп мөлшерде қажет. Оны шетелдік банктерден қарыз-несие түрінде алуға шешім шығарылған. Сонымен қатар, жабдықтарды жобалау, тапрырыс беру, дайындау, жеткізілуі зауыттарда белгілі уақытты атап айтқанда екі-үш жыл көлемін алады. Осы уақыт аралығында мектеп балаларын бір мезгіл тегін сүтпен қамтамасыз етіліп, емхана қайта жабдықталады. Қосымша уақыт берілуі сұралады». Ойынның келесі сатысында «Инвесторлер», «Технологтар», «Конструкторлар» командалары құрылады. Дискуссиялар мен талқылаулар жалғасын табады. Аталған кәсіпорын бойынша симпозиум болып, жоғарыдағы фокус – таптар талқылауларға қатысады. Симпозиум спикері «Инвесторлер» командасына сөз береді, олар өз кезегінде болған жайтты айтып, уақыт тапшылығынан мәселелерді оперативті түрде шешу жолдарының мүмкін әртүрлі нұсқаларын қарастырып беруді сұрайды.

«Технологтар» командасы «біздің аталған мәселелер бойынша тәжірибеміз бар, технологиямыз бар, ауаға суға шығарылатын лақтырындылардан қосымша өнім алып, пайда табуға болады мысалы әуе бассейніне шығарылып жатқан газ (күкірт диоксиді, көміртегі диоксиді т.б.) және шаңдарды тазартып, өңдеу арқылы күкірт қышқылын, карбамид тыңайтқышын және сирек металдарды алуға болады. Өз кезегінде кәсіпорынға бұрынғыдан 2-3 есе көп пайда әкеледі. Ол үшін кәсіпорын жағдайында өндірістік сынақ жүргізуге қаржы қажет». «Конструкторлар» командасы «Біз технологтармен бірге жаңа технологиялық жабдықтарды, сүзу-тазарту қондырғыларды сынақтан өткізудеміз, олардың пайдалы жұмыс коэффициенттері 99,99 % тең, әлемдік стандартарға сәйкес келеді, оны өндірістік сынақтардан өткізуге қаржы қажет». «Инвесторлер» командасы «өндірісте қолданылуы мүмкін сәтті идеялардың болғанына қуаныштымыз, сараптау-талдау топтарымызға тәуекелділікті анықтап, халыққа хабарлауды ұсынамыз». Спикер барлығына ризашылығын білдіріп симпозиум жұмысын жабық деп жариялайды.

Оқу үдерісіне оқытудың интетактивті әдістерін енгізу мынадай дидактикалық тәрбиелік талаптарды шешуге мүмкіндік береді:

- оқу материалдарын тиімді сіңіру;

- оқушылардың өзара іс қимылдары, командалық принциппен жұмыс істеу, кез келген пікірге шыдамдылық; әркімнің еркін пікірін силау, қадір қасиетті силау;

- оқушылардың шешім нұсқаларын өзіндік іздеуі, пәнге деген қызығушылығы, өз пікірлері мен қатынастарының қалыптасуы т.б.[47].

Сыни тұрғыдан ойлау «ойлау туралы ойлану» деген түсінік береді. Бұл модуль арқылы маңызды мәселелерді талқылауға болады және білім беру үшін тиімді болып табылады. Бұл оқушылардың да мұғалімдердің де сыни тұрғыдан ойлауды дамытуды саналы және оймен қабылдауын көздейді. Сыни тұрғыдан ойлау – бақылаудың, тәжірибенің, ойлау мен талқылаудың нәтижесінде алынған ақпаратты ойлауға, бағалауға, талдауға және синтездеуге бағытталған пәндік шешім. Сыни тұрғыдан ойлау көбіне қарсы пікір айтуға, баламалы шешімдерді қабылдауға, ойлау және іс – әрекетімізге жаңа немесе түрлендірілген тәсілдерді енгізуге дайын болуға, ұйымдастырылған қоғамдық әрекеттерге және басқаларды сыни тұрғыдан ойлауға баулуды білдіреді. Бұл жолдағы ең оңай тәсіл балалардың жеке басының тәжірибесіндегі дәлелдерге мән беруге ынталандыру.

2.1 Сыныптан тыс жүргізілетін жұмыстарды пайдалану арқылы оқушылардың химиялық білімін тереңдету әдістемесі

Химия сабағындағы оқушылардың өзіндік жұмыстары сан алуан. Олар: сарамандық сабақтар, сарамандық тәжірибелерді орындаулары, есептерді шешуі, формулалар бойынша реакциялардың теңдеуін құрастыру, жаттығуларды орындау, бақылау және тексеру жұмыстарын орындау, оқулықпен жұмыс, анықтамалар және әр түрлі қосымша әдебиеттермен жұмыс, сарамандық жұмыстардың есебін жазып орындау, танымжорық материалдарын өңдеу т.б. Химия жаратылыстану пәні болғандықтан оқушылардың меңгеріп кетулері қиынға соғады және бұл жұмыстардың барлығын мектеп бағдарламасына сыйдыру мүмкін емес. Содықтан да химия пәніне оқушылардың қызығушылықтарын арттырып, білімдерін жетілдіруде сыныптан тыс жүргізілетін жұмыстардың алатын орна ерекше. Оқыту жұмысын тек сабақ арқылы ұйымдастыру мүмкін емес[5].

Оқу жоспарынан тыс оқушылардың қалауы бойынша ұйымдастырылатын оқу тәрбие жұмысын сыныптан тыс жұмыстар деп атайды. Дегенмен, оқушылардың бос уақыттарында білімін дамытуға байланысты жұмыстары әртүрлі мағынадағы терминдермен аталып жүр. Біз баспасөзден “сабақтан тыс ”, «мектептен тыс», «сыныптан тыс» деген термин сөздерді жиі естиміз. Бұл терминдердің кейбір ұқсастық жақтарымен қатар бірінен бірінің елеулі айырмашылықтары бар[3]. Білімді, іскерлікті жəне дағдыны практикада қолдану оқушылардың өзіндік қасиетін дамытады. Оқушылардың өз бетімен дамуына лабораториялық жұмыстар, практикалық жəне семинар сабақтар, ауызша жəне жазбаша жаттығу жұмыстары мүмкіндік туғызады.[8] Басқа сабақтарға қарағанда уақыт жағынан да, бағдарлама жасау жағынан да елеулі айырмашылықтар бар. Оқушылардың жеке тілектерін үнемі қанағаттандырып, қоғамдық жұмыстарға кеңірек тарту мақсатын көздейді[1].

Мектепте мұғалімнің қатысуымен өткізілетін сабақ алғашқы орында тұрғанмен, оқушылардың қызығушылықтарына, бейiмдiлiктерi мен қабiлеттерiне қарай олардың шығармашылық дамуына қосымша қажеттi жағдайлар жасалады. Білім алу – адам өмірінің ең басты қажеттілік. Білім арқылы оқушының дүниетанымы дамиды, ой-өрісі кеңейеді, белгісізді таниды, өзін толғандыратын сауалдарға жауап табады. Оқушы бойында қалыптасатын осы қажеттіліктердің барлығы сабақ үдерісінде орындалатын түрлі тапсырмалар мен жаттығуларға байланысты болады. Жүйелі түрде тиянақты тапсырмалар беру арқылы оқушы зейінін шоғырландырып, назарын нақтылы тақырыпқа аудару оларды ғылыми негізде ойлауға, өмірді танып-білуге, өзін-өзі дамытуға үйретеді. Мұғалім тарапынан берілген мазмұнды тапсырмаларды орындап, тиянақты білім алуға ұмтылады.[1] Жастарды қоғамның жан жақты жетілген белсенді азаматы етіп тәрбиелеу үшін химия пәні бойынша сыныпта өтілітін бағдарлама материалдарын қазіргі өмір талабына сай оқытумен қатар оқытудың білім беру, тәрбиелік және одан әрі дамыту міндеттерін жүзеге асыруда сыныптан тыс жұмыстардың сапасын жақсартып, рөлін арттыра түсу көзделеді. Химия пәні бойынша сыныптан тыс жүргізілетін жұмыстар көп уақыттан бері қолға алынып, зерттеліп келеді. Бұл жөнінде әдістемелік мақалалар мен кітаптар да басылып шықты[3].

Оқушылардың химияға қызығуын біршама қанағаттандырғанмен факультативтік сабақтардың да мазмұны мемлекеттік бағдарлама бойынша шектеледі. Оқушылар бағдарламадан тыс көптеген мәселелерді білгісі, үйренгісі келеді. Мұның өзі химияның тұрмыстағы және халық шаруашылығындағы маңызының күн сайын артуымен де байланысты. Оқушылардың осы тілегін орындау мақсатымен сыныптан тыс жұмыстар жүргізіледі. Өзінің атынан көрініп тұрғандай бұл жұмыстар – оқушылардың қалауы бойынша мұғалімнің жетекшілігімен сабақтан тыс жүргізілетін оқу жұмысын ұйымдастырудың бір түрі[2].

Дегенмен, бұл салада әлі де зерттеліп, жетілдіре түсетін түйінді мәселелер баршылық. Орта мектеп түлектерінің бірсыпырасы оқу бағдарламасына сәйкес алған білімін іс жүзінде пайдалануға шорқақтық танытса, енді бірқатары химиялық тәжірибілерді институт қабырғасының өзінде де жете меңгеріп кете алмай жүр. Мұның мектепте химияны оқытудың сапасына да байланысты екені белгілі. Орта мектептерде химиядан сабақ беретін кейбір мұғалімдер оқушыларды өз беттерінше шығармашылықпен жұмыс істеуге әлі де жете үйрете алмай келеді. Жас мұғалімдер тек сабақ беруді ғана біліп, сыныптан тыс білім беру мәселесіне аз көңіл бөледі[3].

Сыныптан тыс жүргізілетін жұмыстар химия пәнінің негіздерін оқушыларға үйретіп қана қоймайды, сонымен қатар болашақ жастарды өмірге әзірлеп, мамандықты еркін таңдай білулеріне көп септігін тигізеді[11]. Мұның өзі жеке мемлекет болып, білім берудің жүйесіне жаппай бетбұрыс жасалып жатқан қазіргі шақта жаңа мазмұнға ие болып отыр[3].

Сыныптан тыс жұмыстар оқушылардың сабақта алған білімін тереңдетеді, сарамандық біліктер мен дағдылар алуына жәрдемдеседі. Ірі ғалымдардың өмірінен, ғылымға шексіз берілуінен үлгі – өнеге алады, ашқан жаңалықтарының мәнін және маңызын түсінеді. Химияның және химия өнеркәсібінің жетістіктерімен, еңбек адамдарының қажырлы істерімен танысу оқушыларда мақтаныш сезімін тудырады, сарамандық істерге тікелей араласуға құлшындырады. Еңбекті қадірлеуге, бастаған ісін ақырына дейін жеткізуге, өздігінен жұмыс істей білуге үйретеді. Сыныптан тыс жұмыстардың түрлері, мазмұны және әдістері сабақтағыдан өзгеше болып келеді. Олардың мазмұны бағдарлама арқылы шектелмейді, мектептің жағдайына, оқушылардың қызығуына қарай анықталады. Оқушылардың қызығуы сабақ үстінде, ғылыми – көпшілік кітаптарын, мерзімді баспасөзді оқығанда туады. Сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастырғанда еріктілік негізі сақталады және оларды жүргізудің негізгі әдісі – оқушылардың өздігінен істейтін жұмыстары. Мұғалім ақыл – кеңесін беріп, бағыттап отырады[3].

Оқушыларға жеке пәннен тек білім беріп қана қою жеткіліксіз, оларды сабақ үстінде де, сыныптан тыс жұмыстарда да сол ғылымды сүйе білуге тәрбиелеп, өз беттерінше білім ала білуге үйрету керек. Ұстаздар тәжірибесі сыныптан тыс жұмыстардың сабақтан басталатынын көрсетеді. Сондықтан да сабақты қызықты етіп өткізу арқылы оқушылардың білімді өз беттерімен тереңдете алатын болуына негіз қалау қажет[3]. Оқушының сыныптан тыс жұмысы – сыныптағы сабақтан бос кездегі мұғалімнің басшылығымен жүргізетін оның оқу проблемаларын шешуге, зерртеу жүргізуге бағытталған әрекеті. Оқушыларға арналған зерртеу жұмысының тақырыбын мұғалім анықтайды, оларда мазмұнын тереңдету, жаңа фактілерді табу сияқты мәселелер қарастырылады. Алайда, біртіндеп кейбір проблемаларды оқушылардың өздері қойып, өздері шешуге қол жеткізуі керек. Егер мұғалім соңғы талапқа қол жеткізсе, онда ол оқушылардың шығармашылық қызметінің дамуы ең жоғары деңгейіне жетті деп есептелінеді[4].

Сыныптан тыс жұмыстардың өзіндік ерекшеліктері бар.

Бірінші ерекшелігі, оқыту сабақтарына қарағанда сыныптан тыс жұмыс ерікті негізде өткізілдеі. Оқушылар ынта мен бейімділіктеріне байланысты өз беттерімен әр түрлі үйірмелерге жазылады, сабақтан тыс уақытта өз қалаулары бойынша көп болып және жеке атқарылатын жұмыстарға қатысады.

Екінші ерекшелігі, оның  міндетті бағдарламалар көлемімен байланысты болмайтындығында. Оның мазиұны мен формасы  негізінен алғанда оқушылардың ынталары мен талап-тілектеріне, жергілікті жағдайларға байланысты болады. Оқушылардың ықылас қалауын ескере отырып, жұмыс жоспары жасалады. Оның мазмұны анағұрлым қызықты, оқушы бейіміне ыңғайлы, қосымша мәліеметтері көп, заман талабына сай келетін сабақтар болады.

Ал, үшінші ерекшелігі, жас шамасы әр түрлі оқушыларды қамтитындығында. Мектеп химия пәнінен жас шамалары әр түрлі сыныптан тыс жұмысты ұйымдастыруға жіне өткізуге негіз бола алмайды. Керісінше, әр түрлі сынып оқушыларын біріктіре отырып, сыныптан тыс жұмыстар  бүкіл мектеп ұжымының оқушылары топтаса түсуіне себепші болады. Әр түрлі сыныптардың оқушыларын біріктіретін үйірмелерде ересектеу балаларын өзінен кішілерге қамқорлық жасауларына, өзара жолдастық көмекті өрістетуге жақсы жағдай туғызылады.

Сыныптан тыс жұмыстардың міндеттері мен ұйымдастыру негіздері:

▪ оқушылардың химияға құштарлығын жоспарлы дамыту;

▪ сабақ өтілген материалдармен байланысын қамтамасыз ету;

▪ сыныптан тыс жұмыстарға қоғамдық мән беру;

▪ теориялық және сарамандық жұмыстарды ұштастыра жүргізу;

▪ жұмыстың түрін таңдаудағы оқушылардың еріктілігі мен орындаудағы міндеттілігін, ұйымдастыру жұмыстарындағы белсенділігі мен дербестігін қамтамасыз ету;

▪ көпшілік және жеке жұмыстарды ұштастыру;

▪ сыныптан тыс жұмыстарға мамандарды оқушылардың ата-аналарын қатыстыру;

▪ сыныптан тыс жұмыстармен оқушыларды шамадан тыс шұғылдандырмау;

▪ сыныптан тыс жұмыстарға кәсіптік бағдар беру[2].

Егер сыныпта өткізілетін сабақ кезіндегі оқу жұмысының табысты болуы негізінен мұғалімге, оның сабағына, оның білімі мен педагогикалық шеберлігіне тікелей байланысты болса да, онда сыныптан тыс  жұмыстарда бір ғана мұғалімнің әрекеті қажет, бірақ жеткіліксіз. Мұның себебі сабақ өз алдына жеке пәнді оқытудың дербес педагогикалық процесі, ал негізгі жетекші-басқаратын адам мұғалім боп саналатын “оқушы-мұғалім” әрекетіне тікелей байланысты. Сыныптан тыс жұмыс кезінде басқаруды негізінен оқушылар өз қолына алады, ал мұғалім бұл арада бағыт беруші кеңесші рөлін атқарады. Бұл арада мұғалім мен оқушының рөлдері ауысады. Оқушы өзінің жолдастарының жұмысын басқаруы мүмкін, мұғалім олардың әрекетін бақылайды, байқатпай оқушылар жұмысын дұрыс бағытқа бұрады, оқушылар өздері тауып жатқан “ашылыстарында” жаңа жетістіктерге, нәтижелерге қол жеткізеді[4].

Оқушылар шығармашылығын дамытуда  сыныптан тыс жұмыстар үлкен рөл атқарады. Ол үшін сыныптан тыс жұмыстарды ұйымдастырудың ең тиімді деген түрлері мен әдістерін іріктеп ала білудің маңызы зор[11]. Оқушылардың сабақтан бос  уақытын пайдалы істерге  жұмсауда  балалар қайткенде бір нәрсемен шұғылданса болды деген негізде құруға болмайды[3].

Бұл істе кездейсоқтыққа, жоспарсыздыққа, немқұрайлылыққа жол бермеген жөн. Бос уақыт ұғымы - күрделі санат. Бұл уақыт (оқушылар үшін шынында бос болғанымен) - әрқашан мектептің, мектептен тыс мекемелердің бақылауындағы уақыт[3].

Балалардың бос уақытын қалай ұйымдастыру керек? Оларды қайткенеде пәнге қызықтырып, бос уақыттарын пайдалы іспен үйлестіруге болады. Бұл мәселе бүгінде педагогтерді көп толғандып жүр[3].

Сыныптан тыс жұмыстардың ойдағыдай ұйымдастырылуы үшін алдын-ала келесі мәселелер дұрыс шешілуі қажет:

→ оқытылатын материалдың мазмұнын таңдап алу;

→ оқу материалдарының мазмұнына сай сыныптан тыс жұмыстарды дұрыс ұйымдастыру;

→ химиядан сыныптан тыс жұмыстарда оқытудың формасы мен әдістерін дұрыстап таңдап алу[4].

Сыныптан тыс жұмыстар белгілі бір мақсатқа сай жүйелі де нәтижелі болуы керек. Оқу – тәрбиe барысында сабақ пен сыныптан тыс жұмыстардың өзара байланыстылығын жетілдіру; мұнымен бірге оқушылардың білімге, жеке пәнге деген құштарлығын дамыту, сондай - ақ оларды қоғамдық пайдалы еңбек неғұрлым белсенді қатыстырып, белгілі бір кәсіптік мамандықты игеруге әзірлеу – мұғалімдердің негізгі міндеті. Сондай ақ мұғалімнің оқу материалын түсінікті етіп, әсерлі баяндауы, тәжірибелерді шеберлікпен көрнекі көрсетіп, сабаққа танымдық ойын қисындарын енгізіп отыруы оқушылардың пәнге деген қызығуын арттырып, қиялын қозғауға әсер етеді. Мұғалім сыныптан тыс жұмыстарды жеке оқушыға ғана әсер ететіндей емес, көпшілік оқушыларды қызықтыратындай етіп ұйымдастыруы тиіс. Қазіргі кезде сыныптан тыс жұмыстардың мазмұны мен оны түсіндірудің негізгі әдістері оқушылардың өз беттерінше танымдық іс-әрекеттерін дамытатындай, әрбір нақты материалды жүйелі меңгеретіндей етіліп құрылғаны жөн[3]. Бұл жөнінде белгілі педагог Сухомлинский В.А. былай дейді: «Қазіргі кезде оқыту үрдісінде оқушылардың танымдық іс-әрекеттері тек қана әрбір оқушының жеке ой еңбегі негізінде жекеше бағаланбауы тиіс, олай болған күйде оқыту үрдісі тұйықталып, шектеліп қалатын сияқты. Сондықтан да оқыту үрдісінде тек сабақпен шектелмей, сабақтан тыс жұмыстар арқылы да еңбек ету керек»[7].

Оқушылардың шығармашылық қызметінің дамуы үшін сыныптан тыс жұмыстардың мазмұнына қандай талаптар қою керек?

1) Сыныптан тыс жұмыстар мазмұны оқу пәнінің бағдарламасының мазмұнына жақын, міндетті түрде жаңа, қандай да бір дәрежеде тереңірек немесе оқу бағдарламасының бір бөлімі, қысқаша айтқанда сыныптағы сабақтың логикалық жалғасы болуы керек.

2) Сыныптан тыс жұмыстардың мазмұны оқу проблемаларын дамытатын немесе проблемалар тізбегінің жүйесінен тұратын болуы керек.

3) Аталған мазмұн өмірмен байланысты, практикалық жағынан қажет, оқушының талап-тілектері, ықыласы ескерілген болуы қажет.

Бұл мазмұн ең алдымен қызықты, эстетикалық тәрбие беруге жарамды болуы қажет[4]. Оқушылардың пәнге деген ықыласы артып, қызыға бастаса, онда пәнді меңгеруге деген құштарлық тереңдей түседі. Қазіргі кезеңде сабақтың мазмұны мен оны түсіндірудің негізгі әдістері оқушылардың өз беттерінше танымдық әс әрекеттерін дамытатындай, әрбір нақты материалды жүйелі меңгеретіндей етіліп құрылғаны жөн. Осы мәселелердің бәрі оқушылардың жасы мен жеке басының ерекшеліктерін білуді қажет етеді[3].

Оқушылардың шығармашылық әрекетін дамыту үшін ширақ жұмыстарды қамтамасыз етуде ұйымдастыру жұмысына қандай талаптар қойылуы қажет?

1) Сыныптан тыс жұмыстар оқушылардың өз қалауы бойынша олардың бейімділігі, қабілеті, мінезі, т.с. сияқтыларға қарамастан бәріне бірдей ерікті жүргізілуі керек. Сыныптан тыс жұмыстарға қатысу міндетті емес, ол тек оқушылардың арнайы қабілетін дамытуға арналған (химияға, математикаға, көркем әдебиетке, эстетикаға т.с.с.), бірақ ол жалпы алғанда, оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытады. Сыныптан тыс жұмыстарды осындай түрде ұйымдастыру оқушылардың арнайы тар мағыналы қабілетін дамытпауы, мүмкіндігіне қарай ол әр алуан түрдегі бейімділіктер мен оқушы қабілетін дамытуға мүмкіндік жасауы қажет, бұл мектептің оқу-тәрбие жұмысында жалпы алғанда өте құнды болуы қажет. Сыныптан тыс жұмыстар мектепте оқыту мен тәрбиелеу сияқты негізгі мәселелерді дұрыстап шешуге әсер етуі керек.

2) Химиядан оқушыларға арналған сыныптан тыс жұмыстар жеке, топтық, жалпы көпшілікпен жүргізілетін болып үш түрге бөлінеді. Химияның сыныптан тыс жұмыстары осы үш түрді де қамтуы керек.

3) Химиядан жүргізілетін сыныптан тыс жұмыстардың ұйымдастырылуы әрекеттің белгілі күн тәртібімен шығармашылық сипатты және жүйелілікті қамтамасыз етеді.

4) Осы ұйымдастырудың әрбір кезеңінде әрекеттің ширақтығын қамтамасыз ететін құрылымы болады. Осындай түрдегі ұйымдастыруға мектептің негізгі пәндерінен мұғалімнің басшылығымен немесе пән бірлестіктерінің басшылығымен ұйымдастырылатын жас химиктер қоғамы жатады.

5) Сыныптан тыс жұмыстарды пән мұғалімдері, пән бірлестіктері, мектеп басшылары, ғылыми-зерттеу институттарының жас ғалымдары, педагогикалық институттар мен университеттерінің оқытушылары мен жоғары курс студенттерінің, арнаулы клуб қызметкерлерінің тығыз бірлескен шығармашылық қызметі мен ұйымдастыруы арқылы басқаруға болады.[4] Бірқатар мектептер сыныптан тыс жұмыстарды оқушылардың көпшілігі қатысып, атап айтқанда, химиялық кештер, “ойлан тап” ойындарын өткізумен ғана шектеледі. Оның өзінде оқушылардың өз беттерінше жұмыс істеуіне, жеке белсенділіктері мен шығармашылығын дамытып отыруына жете көңіл бөлінбейді[3].

Мектептердегі “Жас химик” қабырға газеті де бір сарынды, көшірме рөлін атқарып келеді, өйткені онда пайдаланған материалдар көбінесе ғылыми кітаптарын, газеттер мен журналдардан сөзбе-сөз көшіріле салады[3] Соңғы кездерде сыныптан тыс жұмыстарды қызықты етіп жүргізуде химия апталығы, танымдық сөзжұмбақтар, химиялық ойындар, жарыс кештері, т.б көптеген білім беретін материалдар кең түрде қолданыла бастағанына қарамастан, оларды қызықты етіп ұйымдастыру жағы жетіспейді. Бұл салада да оқушылар шығармашылығы да пайдаланылады. Әсіресе оқушылардың жаппай қатыстыратын сыныптан тыс жұмыста; мектепшілік химиялық олимпиадалар, өндірістік мәні бар танымжорықтар, оқушылар білімін тексеруге арналған алғырлар, тапқыштар жарыс кештері сирек өткізіледі. Кейбір ұстазадар осы саладағы өздері өткізген үлгілі жұмыстарының нәтижесін басқаларға ұсынуға мән бермейді[3].

Сыныптан тыс жүргізілетін жұмыстар химия пәнінің негіздерін оқушыларға үйретіп қана қоймай, сонымен бірге болашақ жастарды өмірге әзірлеп, мамандықты еркін таңдай білулеріне көп септігін тигізеді. Мұның өзі жеке мемлекет болып, білім берудің жүйесіне жаппай реформа жасалып жатқан қазіргі уақытта өте маңызды болып отыр[2].

Сонымен, кез келген пәннің сыныптан тыс жұмысын мектеп басшыларының басқаруымен барлық мұғалімдердің бірлескен әрекеті арқылы табысты түрде ұйымдастыруға болады. Бұл арада химиядан сыныптан тыс істелетін шараларды мектептің жалпы жоспарына сәйкестендіріп, мұғалімдерге бөлетін, жоспарлайтын пән бірлестігі негізгі роль атқарады. Мектепте оқытылатын пән бойынша жүргізілетін сыныптан тыс жұмыстар, яғни оқушылардың ерікті жұмысы мектептегі оқушылардың басқа да ерікті түрдегі қоғамдық, жұмыстарымен байланысты болмауы керек[4].

Химиядан жүргізілетін сыныптан тыс жұмыстардың түрлері.

Сабаққа байланысты мұғалімнің тапсырмасы бойынша бүкіл бір сыныптың оқушылары орындайтын сабақтан тыс жұмыстары бар. Бұлар күнделікті сабақпен, зертханалық және сарамандық жұмыстармен байланысып жатады. Осы жұмыстарды орындағаны үшін оқушыларға сынып журналына баға қойылады. Сабақтан тыс жұмыстарға сарамандық сипаттағы үйге берілген есептерді шешіп, жаттығуларды орындауы да жатады , т.б.[3].

Мектептен тыс жұмыстар сабақтан бос уақытта оқушылар сарайында , жас натуралистер стансасында, институт зертханаларында, аудандық, қалалық мектептен тыс мекемелерде, зауыт фабрикаларда, агрохимиялық зертханаларда өткізіледі. Бұған да мектеп мұғалімі басшылық жасайды, оның арнаулы бағдарламасы болады[3]. Сыныптан тыс жұмыстар арқылы оқушылардың химиялық білімі ғана дамып қана қоймайды, оларды жан-жақты тәрбиелеудің де міндеті шешіледі. Әрбір оқушы өзінің еріктілігімен қатар, өздігінен жеке-дара жұмыс істей отырып олардың ұжым алдындағы жауапкершілігі артады[10].

Сыныптан тыс жұмыстар мектепте, оқушылардың сабақтан бос уақыттарында, өз еріктері бойынша түрлі үйірмелер арқылы жүргізіледі. Бұл оқу бағдарламасынан өзгеше танымдық, іскерлік пен дағдылар қалыптастыруы оқушылардың өз беттерінше қоғамдық пайдалы жұмысты атқаруын көздейді. Оған қатысатын оқушылардың білім дәрежесі, сыныптағы жас ерекшелігі бірдей болмауы мүмкін, осыған орай орындайтын жұмыстары да әр түрлі болады.[3]

Сыныптан тыс жұмыстардың түрлері

Көпшілік

  1.  жас химиктер қоғамы;
  2.  химиялық кештер;
  3.  олимпиадалар;
  4.  химия апталығы онкүндігі, айлығы;
  5.  конференциялар;

Топтық

  1.  химиялық үйірмелер;
  2.  жас химиктер клубының қоғамының секциялары;
  3.  химиялық бюллетень шығару;
  4.  көрме ұйымдастыру;
  5.  топтық зеттеу жұмыстары;

Жеке

  1.  кітаппен жұмыс;
  2.  хабарлама;
  3.  реферат және баяндама әзірлеу;
  4.  құрал және көрнекі құралдар жасау;
  5.  шағын зеттеулер жүргізу;

Кесте 1. Сыныптан тыс жұмыстардың ұйымдастырылу түрлері.

Сонымен қатар сыныптан тыс жұмыстар түріне сарамандық сипаттағы жұмыстар мен үйге берілген есептерді шешіп, жаттығуларды орындау да енеді[10].

Сыныптан тыс жұмыстардың түрлері көп, олар біртіндеп қалыптасты. Жиырмасыншы жылдарда химиядан сыныптан тыс жұмыстар техникалық станцияларда жүргізіледі, оқушылар тәжірибе жасау, құралдар мен көрнекі құралдар әзірлеумен шұғылданды. Отызыншы жылдарда химиялық үйірмелер жұмыс істеді, оларды ұйымдастыру жөнінде оқу құралдары жарық көрді. Қырқыншы жылдарда алғашқы химиялық қоғам ұйымдастырылды, бұлар кейінгі жылдарда кең өріс алды. Елуінші жылдардан бастап “Химия в школе” журналында сыныптан тыс жұмыстардың әдістемесін баяндайтын бөлім ашылды, ғылыми зеттеу жұмыстары дамыды. Алпысыншы жылдарда Д.И.Менделеев атындағы Бүкілодақтық химия қоғамы жас химиктер секциясын ұйымдастырды. Оған орта мектептің оқушылары, арнайы орта және жоғары оқу орындарының студенттері мүше болып, сыныптан тыс жұмыстар жүргізуге белсене араласты. Жас химиктер шығармашылығын насихаттауға арналған Одақтық көрмелер ұйымдастырылып, бәйгелер жарияланды. Жас химиктер секциясының жұмысына ірі ғалымдар, жоғары оқу орындарының оқытушылары қатысты. Осының бәрі сыныптан тыс жұмыстардың кең өріс алуына зор ықпалын тигізді. Бұрынғы КСРО Ғылым академиясының “Химия в жизнь” журналында жас химиктерге арналған тартымды материалдар үзбей жарияланды. Соңғы уақытта хастарды қоғамның жан-жақты жетілген белсенді азаматы етіп тәрбиелеу үшін химия пәні бойынша сыныпта өтілетін бағдарлама материалдарын қазіргі өмір талабына сай оқытумен қатар, оқытудың білім беру, тәрбиелік және одан әрі дамыту міндеттерін жүзеге асыруда сыныптан тыс жұмыстардың сапасын жақсарту жолға қойылуда.

Көпшілікке арналған сыныптан тыс жұмыстар. Көпшілікке арналған сыныптан тыс жұмыстардың ішінде кеңінен таралғандары – жас химиктер қоғамы және химиялық кештер[2].

Сыныптан тыс жұмыстарға қатысатын оқушылардың саны көп, олардың әуестену бағыты алуан түрлі болып келетін ірі мектептерде жас химиктер қоғамы ұйымдастырылады. Қоғам арнайы жарғы бойынша жұмыс істейді, оның мазмұны әдістемелік әдебиеттерде баяндалған. Жарғыда қоғамның мақсаты, құрамы, мүшенің құқығы мен міндеттері, басқару органдары және ұйымдық құрылысы, кітапхана және баспа істері нақтылы көрсетіледі. Қоғамның жұмысын жалпы жиналысында сайланған Кеңес басқарады (5-15 адам). Қоғам, әдетте, химиялық үйірмелердің негізінде құрылады, жеке секцияларға бөлініп, жұмыс істейді. Секциялары химия ғылымының салалары және жұмыстың түрлері бойынша ұйымдастырылады: беорганикалық химия, органикалық немесе модельдер жасау, құралдар құрастыру, дәрісшілер тобы, шыны үрлеу т.б. секциялар. Секциялардың және оған қатысатын оқушылардың санына шектеу қойылмайды. Қоғамның мүшелігіне қабылдау және шығару жарғыға сәйкес жалпы жиналысында шешіледі. Мұнда еріктілік пен міндеттілік, белсенділік пен дәйектілік, жеке мен ұжым бірлігінің негіздері мүлтіксіз жүзеге асырылады. Жас химиктер қоғамына, әдетте, бір ғалымның аты беріліп, оның жұмысы әуесқойлық, бәсеке, жарыс түрінде ұйымдастырылады[2].

Оқушылармен сабақ уақытынан тыс жүргізілетін көпшілік жұмыстардың бір түрі-химия кештері. Кештер өткізудегі негізгі мақсат-оқушылардың бағдарлама көлемінде алған білімін тереңдетіп,дамыта түсу және сармандық іскерліктер мен дағдылар қалыптастыру, химия ғылымына деген  қызығушылықты арттыру және көңілді дем алуына көмектесу[3].

Химиялық кештердің тақырыбын таңдап алуда оқу тәрбие бағдарламасының жалпы және нақты мақсаттарына сүйенеді[3].

Химиялық кешті дайындаудан бұрын оны қалай өткізу жөнінде жоспар жасалады, кештің тақырыбы белгіленеді, баяндама жасауға дауыс ырғағы жақсы, материалды жетік меңгерген, ойын дәлелдей алатын оқушылар таңдап алынады. Мұғалім оқушылардың дайындығын тексеріп, баяндамаға қажетті материалдарды реттеп, жоспар жасауға көмектеседі[3].

Кейде бір кеште 2-3 баяндама болған жағдайда оған бөлінетін уақыт та реттелуі керек, бір баяндама 15-20 минуттан артық уақыт алмағаны дұрыс[3].

Кешті жақсы өткізу үшін кейбір педагогикалық талаптарды ескерген жөн.

Біріншіден, кештің тақырыбы, оның мазмұны оқушылардың бәріне бірдей қатысты, әрі түсінікті болуы керек.

Екіншіден, кешті өткізудің бағдарламасы да оқушылардың білім  алу жарысын дұрыс ұйымдастырып, оларды қызықтыратындай болғаны жөн.

Үшіншіден, кештің мазмұнына сәйкес тәрбиелік міндет дұрыс шешілу керек.[3]

Кеш жоспары бірнеше бөлімнен құралады:

1. Тақырып бойынша баяндама.

2. Қызықты тәжірибелер көрсетілімі.

3. Тақырыпқа байланысты сөзжұмбақтар шешу.

4. Қызықты химиялық ойындар т.б.[3].

Химия кеші 2-2,5 сағаттан аспауы тиіс. Кешке дайындалуда химиядан көпшілікке арналған  ғылыми кітаптардың көрмесін ұйымдастырып, техникалық журналдарды да пайдалануға болады. Өткізілген химиялық кештің тақырыбына қарай әр түрлі талап қойылады. Мектептерде өткізілетін химиялық кештер тақырыбына қарай бірнеше түрге бөлінеді.[3]

1. Мектеп бағдарламасының жеке тақырыптары бойыншы өткізілетін кештер.

2. Политехникалық мазмұндағы кештер.

3. Химия ғылымының даму кезеңіне байланысты өтетін кештер.

4. Химиктердің туған күніне ғылыми еңбегіне арналған кештер.

5. Қызықты химиялық тәжірибелер көрсетіліміне арналған кештер.

Химиялық кештер өткізудің жеке түрлерінің өзіндік ерекшеліктері бар, ол мазмұндарынан ақ көрінеді[3].

1. Тақырыптық кештерді көпшілік жағдайда оқу бағдарламасындағы белгілі тақырыптарды оқушыларға жете таныстыру мақсатында өтеді.Оқу бағдарламасындағы көпшілік тақырыптар бойынша әр түрлі мақсатты жүзеге асыратын кештер өткізуге болады[3].

2. Политехникалық мақсаттағы кештердің де тақырыбы әр түрлі болуы мүмкін, онда оқушылардың ауылшаруашылық негіздеріне байланысты сарамандық жұмысының барысы, өндіріс орнына жасалған танымжорық қорытындысына, зауыттағы сарамандық жұмысқа сай неполитехникалық мақсатқа ұйымдасқан үйірме жұмысының жетістіктеріне арнап өткізіледі[3].

3. Оқушыларға химия ғылымы мен өнеркәсібінің даму кезеңдерін таныстырудың тәрбиелік мәні өте зор. Химия тарихымен таныстыру оқушылардың химия пәніне деген қызығушылығын арттырып, химиялық әдебиеттерге көбірек ынталандырады. Химия тарихына көңіл аудару кештерінде қазіргі даму кезеңдері де аутылуы тиіс.Мысалы, “Тас көмірдің тарихынан”, “Көміртегі-өміртегі”, “Оттегінен озған бар ма”, “Темір және тіршілік”, т.б. тақырыптарға кештер өткізуге болады[3].

4. Химия ғылымындағы қазіргі жетістіктерімізбен қатар осындай тамаша ғылымды жасауда бар өмірін сарп еткен ғылым жолында талай қиындықтарды басынан кешірген атақты химиктер өмірі мен ғылыми еңбектерін таныстырып отырудың оқу-тәрбиелік мәні ерекше. Әйгілі химиктердің өмір жолы мен ғылыми еңбектерін оқушыларға таныстыру оларды елін, халқын сүюге тәрбиелейді. Кештер әйгілі химиктердің өміріне не ғылыми еңбекьтеріне арнап өткізіледі.Көпшілік химиктердің өмірбаяны-жастарды жан-жақты тәрбиелеуде үлгі-өнеге. Мұндай тақырыптағы кештерде ғалымның өміріне байланысты диапозитивтерді, кинофильмдерді пайдалануға болады[3].

5. Мектеп оқушыларына ғылыми-матермалистік  тәрбие беру жан-жақты тәрбие берудің бір түрі ретінде оқу барысының бір бөлігі болып саналады. Матермалистік тақырыпта өткізілетін химиялық кештердің тақырыбы әр түрлі болуы мүмкін. Ондай химиялық кештердің басқа да тақырыптар бойынша өткізілетін кештер сияқты өзіндік жоспары болады. Онда да баяндама мазмұнына сәйкес әр түрлі қызықты тәжірибелерді пайдаланады.

6. Оқу материалдарын жүйелі меңгерту мен оқушылардың химияға қызығушылығын арттыруда көптеген педагогтер химиялық кештерде әр түрлі тәжірибелер көрсетіліміне баса назар аударады[3].

Қызықты химиялық тәжірибелердің көрсетіліміне арналған кештердің басқа кештерден негізгі айырмашылығы- мұнда тақырыптық баяндамалар жасалуы да, жасалмауы да мүмкін. Егер кеш баяндамасыз өткізілсе, кешті жүргізушінің кіріспе сөзінен кейін қызықты тәжірибелер көрсетілімін дереу өткізуге тырысады. Онда әрбір тәжірибеге бір оқушыдан не екі тәжірибеге бір оқушыдан бөлінеді, әр оқушыдан өзі істейтін тәжірибені бірнеше рет қайталап жасап дағдыланады. Тәжірибе әр түрлі қызықты әңгімелермен байланыстыра жүргізіледі т.б.[3].

Сыныптан тыс жұмыстардың ең маңыздыларының бірі – химиялық кештер, оған оқушылардың көпшілігі қамтылады. Ол танымдық әсерінің күштілігімен ерекшеленеді. Химиялық кештер мазмұнына қарай тақырыптық, мерейтой, қызықты, т.б. кештер деп жіктеледі, сабақта өтілген материалдармен тығыз байланыста жүргізіледі[2].

VIII сынып. Атом-молекулалық ілімнің тарихы. М.В.Ломоносов – химияның негізін қалаушы. Химиялық элемент ұғымының дамуы. Жер қыртысында ең көп таралған элемент. Ауа – газдар қоспасы. Сутегінің ашылу тарихы және қолданылуы. Су – ғажайып зат. Сусыз тіршілік жоқ. Периодтық заңның ашылу тарихы. Д.И.Менделеев ғылыми еңбегі. Периодтық жүйеге саяхат. Тұз түзушілер топтамасы[2].

IX сынып. Күкірт қышқылы – химия өнеркәсібінің “наны”. Табиғаттағы және адам өміріндегі көміртегінің маңызы. Жер қыртысындағы және өнеркәсіптегі кремний. Азоттың табиғаттағы айналымы. Ақыл мен ой элементі (фосфор). Сванте Аррениус. Металдар – біздің күшіміз. Химия мен электрдің одағы. XX ғасырдың металы. Шойын мен болат[2].

X – XI сыныптарда органикалық химияға байланысты, сондай-ақ Қазақстанның халық шаруашылығын химияландыруы жетістіктеріне арналған кештердің маңызы зор. Оларды республикалық материалдарға лайықтап өткізген тиімді, мысалы: Қазақстанда химия өнеркәсібінің дамуы. Қазақстанда фосфор тыңайтқыштарын өндіру. Жамбыл суперфосфат заводы. Шымкент фосфор заводы. Металлургия өндірісінің қалдықтарынан күкірт қышқылын өндіру. Қостанай жібек заводы. Қарағандыдағы кокс – химия заводы және т.б.[2].

Химиялық кештерді дайындауға үйірме мүшелері және басқа да тілек білдірген оқушылар қатысады. Мектеп жоспарында кештің тақырыбы және өткізілетін мерзімі анықталған соң, оның бағдарламасы жасалады. Онда жасалатын баяндамалардың, хабарламалардың тақырыптары, қызықты тәжірибелер, жұмбақ әнгіме, жұмбақ тәжірибелер, викториналар, химиялық ойындар, қабырға газетін шығару, плкаттар әзірлеу белгіленеді, оларды оқушылардың ыңғайына және қалауына қарай бөліп береді, әр оқушының белсенділік көрсетуін қамтамасыз етеді. Кештің тақырыбына байланысты жұмбақтар, мақа-мәтелдер, көркем шығармалардан үзінділер, тақпақтар жинауға және өздері шығаруға тапсырмалар беріледі[2].

Сыныптан тыс көпшілік жұмыстарының тағы бірі – химиялық олимпиадалар мектептік, аудандық, облыстық, республикалық, одақтық және халықаралық болып сатылап өткізіледі. Бұдан өз бетінше көп ізденетін, ғылыми және көпшілік кітаптарын үзбей оқитын, ой өрісі кең, алған білімін жаңа жағдайда қолдана білетін оқушылар қатысады. Олимпиадалардың тапсырмаларына деректі, теориялық және тарихи материалдар, сан және эксперимент есептері кіреді. Олар оқушылардың химиялық ойлауын, тапқырлығын және алғырлығын тексеру сипатында қойылады. Мысалы:

1. Сендер өзеннің жағасында тұрасыңдар, айналада қандай оксидтер бар, олар туралы білетіндеріңді баяндап, реакция теңдеулерін жазыңдар.

2. Бейорганикалық қосылыстардың төрт класының өкілдері кездесетін химиялық реакцияларға мысалдар келтіріп, түсінік беріңдер.

3. Үш элемент А,Б,В берілген. Б және В элементтерінің қосылысы суда еріп, лакмус көк түске боялады. А мен Б-ның қосылысы сумен әрекеттескенде жанғыш газ түзіледі. Үшеуінен түзілген қосылыс суда ерімейді, бірақ А және В-ның қосылысы сумен әсер еткенде ериді. А,Б,В қай элементтер, олардың сипатталған қосылыстарының формулаларын, реакция теңдеулерін жазыңдар[2].

Химиялық олимпиадаларға әзірлік мектепте басталады. Арнайы жарнамада олимпиада өткізілетіні хабарланып, өткен жылғы олимпиаданың тапсымалары ілінеді, оқылатын әдебиеттердің тізімі беріледі, мәселені талқылап,  кеңестер ұйымдастырылады. Олимпиада екі кезекте өтіледі. Сырттай өткізілетін теориялық олимпиадаға қалған оқушылардың барлығы қатысады. Жеңіп шыққандар үшін тікелей қатысатын теориялық және сарамандық тур ұйымдастырылады. Айрықша білімін танытқандарға жүлде, аудандық олимпиадаға қатысу үшін жолдама беріледі[2].

Кейінгі кездерде химияның апталығы немесе онкүндігі жиі өткізіліп жүр. Оған әзірлік жұмыстары 1,5-2 ай бұрын басталады. Апталықта химия оқитын барлық сыныптардың оқушылары қатысады. Әр сыныпқа жалпы, жеке тапсырмалар беріледі. Апталықтың жоспарында және тапсырмаларында химия ғылымы мен өнеркәсібінің дамуын көрсететін тақталар, химиядан – ғылыми көпшілік кітаптар көрмесін ұйымдастыру, газет, бюллетень және химиялық журнал шығару, құралдар, дәріс, хабарлама, баяндамалар әзірлеу, тақпақтар және әңгімелер жазу, үйірме жұмыстарын күшейту, химиялық олимпиадаларға және топсеруенге дайындалу және т.б. көрсетіледі[2].

Апталықтың алғашқы күні оқушылар әзірлеген шығармашылық жұмыстар бәйгесінің қорытындысы шығарылады. Келесі күндері химиялық олимпиадалардың теориялық және сарамандық түрі химиялық және химиялық объектілерге топсеруендер, үйірмелердің жиындары, сынып сағаттары, қатар сыныптар оқушыларының арасындағы “Сен химияны білесің бе?” деген білім сайыстары өткізіледі. Мектеп радио торабынан қызықты дәрістер, химиялық мазмұнды әңгімелер, химия жаңалықтары беріледі, оқу фильмдері, дипозитивтер мен диафильмдер көрсетіледі. Кәсіптік бағдар беру жұмыстары жүргізіліп, химик мамандарымен кездесулер өткізіледі. Апталық мектепте химия кешін өткізумен аяқталады. Жұмыстың жеке салаларынан көзге түскен, жеңіп шыққан оқушыларға және сыныптарға сыйлықтар тапсырылады. Кештің қалған бөлімінде қызықты тәжірибелер көрсетіледі, жұмбақтар шешіледі, химиялық ойындар ойналады[2].

Сыныптан тыс топтық және жеке жұмыстар. Сыныптан тыс топтық жұмыстардың ең маңыздысы – химиялық үйірмелер. Химия пәнінен сыныптан тыс жұмыстар әр салалы үйірме ұйымдастырудан басталады. Ол жүйелі түрде жүргізіледі, еркімен келген оқушылар құрамының тұрақтылығы, олардың жұмысын біріктіретін жалпы тақырыбының болуы химия үйірмесінің ерекшеліктеріне жатады. Үйірме жұмыстары сыныптар бойынша ұйымдастырылады. 1970 жылы жеке сыныптарда химиядан жүргізілетін үйірме жұмыстарының шамамен алынған бағдарламасы ұсынылды. Онда зертханалық техниканың негіздері, препараттар әзірлеу, электрохимия, химиялық технология, геохимия, органикалық химия, аналитикалық химия үйірмелерінің тақырыптары, бағдарламасы берілген, әдебиеттердің тізімі көрсетілген. Бұл құжат бағыт бағдар беру үшін ғана жарияланады, үйірме жұмыстарының факультативтерден айырмасы олардың мазмұны бағдарлама арқылы қатаң шектелмейді, оқушылардың дара ерешеліктерін, икемділіктерін ескеріп жүргізіледі.

Бір үйірмеге қатысатын оқушылар саны 10-12 – ден аспайды. Бірінші жылы (VIII сынып) оқушылар зертханада жұмыс істеу және қауіпсіздік техникасын сақтау шараларымен толығырақ танысады. Заттарды тазарту, ерітінділер дайындау, химия зертханасына қажетті кейбір заттарды алумен шұғылданады, сарамандық біліктер мен дағдыларды игереді. Химияның тұрмыста қолданылуына байланысты тәжірибелер жасайды, киімдегі дақты, ыдысқа жұққан кір мен жабысқан қақты кетіру жолдарымен танысады.

Химияның тарихымен шұғылданатын үйірменің мүшелері химиялық элементтердің ашылу тарихымен, көрнекті ғалымдардың өмірі және еңбегімен танысады, музеййлерге, көрмелерге, өндіріс орындарына топсеруенге барады.

Аналитикалық химия үйірмесінде судың, ауаның, минералдардың және ауыл шаруашылығы өнімдерінің құрамына химиялық анализ жасалады.

Агрохимия үйірмесінде топырақтың құрамын, қасиеттерін, өсімдіктерге қажетті қоректік заттарды зерттейді. Минералды тыңайтқыштардың құрамы, қасиеттері, қолдану тәсілдері және нормаларымен танысады. Өсімдіктерді зиянкестерден қорғайтын заттардың пайдасы мен зиянын анықтайды. Агрохимиялық анализдер және тәжірибелер жүргізеді.

Химия пәнінен химия ғылымына көбірек қызығатын оқушылармен жүргізілетін жеке-дара жұмыстар. Бұларға теориялық немесе сарамандық жұмыстарды орындауға байланысты тапсырмалар, ғылыми баяндамалар, рефераттар даярлау, кабинетті жабдықтауға қажетті құралдар мен көрнекіліктер әзірлеу, талдауға, синтездеуге байланысты зерттеулер, олимпиадалық есептерді шығаруға дайындық, жарыс кештеріне даярлану, т.б. жатады. Оқушылар ұжымы бір тақырып не бір жоспар бойынша екі-үш адамнан құралған шағын топқа біріктіліп, бөлініп жұмыс жасайды. Мұнда да оқушылар сарамандық жұмыстарды бірлесіп орындап, есептерді бірлесіп шешеді, стендтер әзірлейді, көрме ұйымдастырады, конкурстық немесе олимпиадалық есептерді шешеді, зерттеу жұмыстарын жүргізеді.

Химиялық танымжорықтар оқытудың өмірмен, өндіріспен және қоғамдық құрылыстың сарамандығымен байланысын жүзеге асырады. Өндірістік танымжорықтар мектепте оқылатын теориялық материалды өндіріс тәжірибесімен байланыстыруға мүмкіндік береді. Өндірістік танымжорықтар оқушылардың әр жақты жетілуіне жәрдемдесе отырып, олардың политехникалық ой-өрісін де дамытады. Өндірістік технология мен еңбек құралдарымен, өндірістің жалпы ғылыми ұстанымдарымен де танысады. Өндірістік танымжорықтардың саяси-идеялық маңызы аса зор, өйткені, олар егеменді еліміздің өндіріс құрылыстарының даму қарқынын, ғылымымыздың, техникамыздың барлық табыстарын біле отырып, ұлттық мақтаныш сезімін тудырып, отан сүйгіштікке, халықтар достығына тәрбиелейді. Химия оқыту үрдісінде арнайы таным жорықтар басым болғанымен жалпы өндірістік танымжорықтардың маңызын ұмытпаған жөн. Өндірістік танымжорықтар сабақ үстінде, үйірме сабақтарында және сыныптан тыс жұмыстарда кеңінен пайдалануға болатындай материалдарды жинақтауға мүмкіндік береді.

Химияға деген қабілеттіліктерді дамыту үшін мүмкіндігінше оқушылардың өзіне тапсырмаларды көбірек етіп беріп, оларға химиялық проблемаларды шығармашылықпен шешу тәсілдерін біртіндеп түсіндіру қажет. Химия ғылымы мен химия өнеркәсібінің мәні – осы саладағы жүмыстардың жемісті болуы – сынақ тәжірибе жасай білуді, бақылаған құбылыстарды ой жүгірте талдай білуді оқытудың алғашқы қадамынан бастап-ақ дамыту қажеттілігін талап етеді. Химикке тән осы сияқты және бұдан басқа да, мысалы тәртіптілік, зейіндік, жұмысқа ептілігі, жинақылық тәрізді қасиеттер тек оқушылар сынақ тәжірибе жасауды сынақ тәжірибелік теория негізінде оқып-үйренумен ұштастырған жағдайда ғана ойдағыдай қалыптасады. Осының нәтижесінде әрбір оқушыда ақыл-ой және сарамандық іс-әрекеттің дараланған сипаты қалытасады, бірте-бірте ақыл мен естің химиктің қызметіне тән арнаулы қасиеттер дамиды, әдеттегі ғана емес, сонымен бірге теориялық және сарамандық мазмұндағы жаңа мәселелерді шеше білу шеберлігі пайда болады.

Химияны оқытуды ұйымдастырудың барлық формаларында оқушылар ғылым негіздері бойынша белсенділік пен берік білім меңгеруін, оқу еңбегінде және алған білімін іс-жүзінде қолдануда икемділік пен дағдылар алуын, сол сияқты оқушылар өздерінде дүниетану көзқарасын қалыптастыруын қамтамасыз ету керек.

Мен, өз экспериментімді М. Дулатов атындағы №136 мектеп-гимназиясының 9-сынып оқушыларына жүргіздім.


Қорытынды


Пайдалынылған әдебиеттер тізімі

1. Мырзабекұлы А. Химияны оқыту әдістемесінің пепагогикалық негіздері Алматы “Білім” 2004, 163-170 б.

2. Нұғыманұлы И., Шоқыбаев Ж.Ә., Өнербаева З.Ө. Химияны оқыту әдістемесі Алматы “Prints”. 2005,

3. Мырзабаев А., Тұрбекова Н. Сыныптан тыс жұмыстар // Химия мектепте., Алматы 2004, №4, 11-17 б.

4. Ахметова Ж.Ш., Давибаева Б.Р. Психологическая наука и образование Алматы 2011, №1.

5. Әбиев Ж.Ә., Бабаев С.Б., Құдиярова А.М., Педагогика Алматы “Дарын” 2004.

6. Бабаев С.Б., Оңалбек Ж.К Жалпы педагогика Алматы 2005

7. Бабанский Ю.К. Педагогика. –М.: Просвещение, 1988, 293 с.

8. Баймұханова А.М., Құсайнова М.А. Қарағанды 2011, 36 б.

9. ҚР білімді дамытудың мемлекеттік бағдарламасы.

10. Чернобельская Г.М. Основы методики преподавания химии. –М.: Просвещение, 1987. -116 с.

11. Сатаева Б. Сыныптан тыс жұмыстар // Химия мектепте., Алматы 2014, №5, 56-57 б.

12.  Шардарбеков Д.Ш. Қазіргі заман сабағы оның құрам бөліктері және сабақты талдау әдістері Алматы 2007, 23 б.

13.  Қазақстан Республикасында білім беруді дамытудың 2011-2020 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы // Қазақстан Республикасы Президентінің 2010 жылғы 7 желтоқсандағы №1118 Жарлығы.

14. Педагогика (курс лекций). Алматы. КазНПУ, 2003.

15.  Құдайқұлов М., Құдайқұлов С., Мәмбетәлиев Т. Нарықтық педагогика негіздері (оқу әдістемелік құрал). Алматы. ҚазҰПУ 2007.

16. Қазақстан Республикасы Конституциясы. Алматы 1995.

17.  ҚР Білім туралы Заңы. Астана 2004.

18.  Н.Назарбаев “Біздің халқымыз жаңа өмірге бейімделуі керек”//”Егемен Қазақстан”. 31 мамыр. 2000 ж.

19.  Бабаева Ю.Д. Динамическая теория одаренности. Основные современные концепции творчества и одаренности. М. 1997.

20.  Хмель Н.Д. Теоретические основы профессиональной подготовки учителя. – Алматы. “Ғылым”. 1988г

21.  Тұрғынбаева Б.А. Дамыта оқыту технологиялары. Алматы 2000.

22.  Тұрғынбаева Б.А. Ұстаздық шығармашылық. Алматы 2007.

23.  Өзіндік   жұмыс – танымдық   іс-әрекетті   тиімді   ұйымдастыру    құралы.

24.  Хабаршы. Л.Н. Гумилев ат.   Еуразия   Ұлттық   университетінің  ғылыми журналы. Астана, 2003. –Б. 299-300  

25.  Мұғалімдердің      танымдық      ізденімпаздығын    қалыптастыру  негіздері. Монография. –Алматы: Ғылым, 2003. –144 б. (бірлестікте: Әбілқасымова А.Е.).

26.  Развитие системы общего среднего образования в современном мире. Учебное   пособие.   –Алматы:   Ғылым,   2003.   –112 с.      (в соавторстве: Абылкасымова А.Е., Ушуров Е.А.).

27.  Помощь    учителю      в    организации      коллективной     познавательной деятельности     школьников.    Методическое    пособие.  Астана 2003.

28.  Оқу процесінде оқушылардың      ойлау    қабілетін       дамыту. Әдістемелік құрал. –Астана: Республикалық білім беру проблемалары ғылыми-практикалық орталығы, 2004. –45 б.

29.  Оқушылардың білім сапасын қамтамасыз етудегі ғылыми-педагогикалық қатынас.  (Мектепте ғылыми-әдістемелік жұмысты жетілдіру эксперименттік жұмыстың 2-кезең нәтижесі). –Ақтөбе, 2006.

30.  ХХІ ғасыр деңгейінде білім беру және кәсіптік  даярлау (Ғылыми-әдістемелік  жұмысты жетілдіруде  эксперименттік жұмыстың 3-кезең нәтижесі). –Ақтөбе, 2007. –70 б.

31.  Оқушылардың шығармашылық дербестігін қалыптастырудың дидактикалық негіздері. Оқу құралы. Ақтөбе 2007.

32.  Шығармашылық қызығушылықты қалыптастыру технологиясы. Оқу-әдістемелік құрал. – Ақтөбе, 2007.

33.  12 жылдық      мектепте       оқушылардың   оқу-танымдық  іс-әрекетін ұйымдастыру. Оқу құралы. –Ақтөбе, 2006.

34.  Салихова А.. Оқушылардың шығармашылығын дамыту// Ғылыми-әдістемелік журнал, № 5 – 2009 ж.

35.  Омарова Л.С. Химияны оқыту әдістемесі. //[Электрондық ресурс]:-Шымкент: М.Әуезов атындағы ОҚМУ, 2007

36.  Елизаров А.А. Методика преподавания химии в школе.//Издательство « БИНОМ. Лаборатория знании» 2010

37.  Оқытудың шығармашылық қызметін дамытудың өзекті мәселесі //ҚР білім берудегі дамытудың 2005-2010 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламаның жоғары және жоғары оқу орындарынан кейінгі білім беру жүйесіндегі іске асырылуы. Республикалық ғылыми – практикалық   конференция.   –Тараз,   2005.   

38.  Раджерс Э. Инновация туралы түсінік. – //Қазақстан мектебі, №4, Алматы 2006.

39.  Қабдықайыров Қ. Инновациялық технологияларды диагностикалау. Алматы 2004.

40.  Жүнісбек Ә. Жаңа технология негізі – сапалы білім. – //Қазақстан мектебі, №4, Алматы 2008

41.  Нағымжанова Қ. Инновациялық технологияның құрылымы. – А.:Өркен 2007

42.  Bilimdiler.kz порталы “Кәсіби білім беру орындарында инновациялық әдістер мен технологияларды кәсіби түрде оқыту”

43.  Әлимов А. Интербелсенді әдістерді жоғары оқу орындарында қолдану. Оқу құралы. Алматы 2009.

44.  Көшімбетова С. Инновациялық технологияны білім сапасын көтеруде пайдалану мүмкіндіктері. – А.: Білім, 2008.

45. Торсықбаева Б.Б. Білім беру сапасын амал негізінде басқару, Алматы, 2010ж.

46. Халықаралық ғылыми практикалық конференция материалдары Көкшетау 2012 ж. Дуйсембиев М.Ж. Зерханалық сабақтарды жүргізуде студенттердің іскерлік дағдысын қалыптастыру

48. О.П. Миханова Интерактивные методы обучения как средство формирования универсальных компетенций, Пенза университеті


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

21141. Всё о производстве транзисторов, микросхем и миниатюризации 175 KB
  Для этого используются специальные тщательно согласованные с реальными приборами физические модели транзисторов и других функциональных элементов. Сюда входят научная разработка и воплощение в кремний все более быстрых и маленьких транзисторов см. следующую страницу про закон Мура цепей связи между ними и прочим обрамлением микроструктур на кристалле создание технологий изготовления рисунка линий и транзисторов на поверхности кремния новых материалов и оборудования для этого а также manufacturability область знаний о том как...
21142. Защита герметизацией 27 KB
  Это также приводит к увеличению внутренних механических напряжений возникающих за счет различных температурных коэффициентов линейного расширения ТКЛР компаунда и заливаемых деталей. На ТКЛР компаунда можно влиять введением наполнителя. Так ТКЛР полимеризованной эпоксидной смолы без наполнителя составляет примерно 70106 град1 а с наполнителем в виде пылевидного кварца в два раза меньше. ТКЛР материалов деталей входящих в состав сборочных единиц лежат в пределах от 4106 град1 керамика до 16106 град1 медь.
21143. Защита конструкций от внешних воздействий 52.5 KB
  Для защиты от вибрации и ударов применяют амортизаторы или демпферы. Амортизаторы от линейных перегрузок не защищают. Амортизаторы резинометаллические просты в изготовления защищают от вибрации в любом направлении. Амортизаторы пружинные защищают от вибрации только в основном направлении.
21144. Защита покрытиями 31.5 KB
  Негальванические покрытия. К металлическим покрытиям относятся: вакуумное испарение практически любым металлом и почти на любые подложки толщина слоя зависит от скорости и времени испарения вещества; катодное распыление перенос металла с катода на анод при тлеющем разряде в газах; горячее распыление расплавленный металл распыляется сжатым газом толщина пленки от 30 мкм до нескольких миллиметров которым можно нанести любое металлическое покрытие на поверхность любого материала. К неметаллическим покрытиям относятся лакокрасочные...
21145. Звуки BIOS 141 KB
  ru Дата: 20:13:17 14 11 01 BIOS Beep Sound core list AWARD BIOS Beep Sound Massage 1 short System booting is normally. 2 short CMOS setting error 1 long1 short DRAM ERROR 1 long2 short Display card or monitor connected error 1 long3 short Keyboard Error 1 long9 short ROM Error Long continuous DRAM hasn't inset correctly. Short continuous POWER supply has problem. AMI BIOS 1 short DRAM Flash Error 2 short DRAM ECC Check Error 3 short DRAM Detect Fail 5 short CPU Error 6 short Keyboard...
21146. Виды политических систем в современном мире 49 KB
  Для демократических политических систем характерно наличие государственных органов в центре и на местах, легальное существование на ряду с правящими партиями и оппозиционных...
21147. Методы обеспечения и повышения надежности 26.5 KB
  Общие методы реализуются на стадиях проектирования и производства и осуществляются следующими путями: максимальным упрощением принципиальной схемы с одновременным уменьшением числа элементов с невысокой надежностью; ослаблением влияния внешних воздействий герметизацией амортизацией охлаждением и т. Специальные методы реализуются путем облегчения режима работы элементов схем и конструкции предварительной тренировкой элементов резервированием и др. Облегчение режима работы схемных элементов снижает интенсивность отказов. Для учета нагрузки...
21148. МЕТОДЫ ОБРАБОТКИ ИЗДЕЛИЙ ЭВМ 124 KB
  Для всех методов обработки кроме ультразвуковых производительность не зависит от твердости и вязкости обрабатываемого материала. Электроэрозионные методы обработки Электроэрозионные методы обработки это совокупность электрических химических воздействий на обрабатываемую деталь для придания ей заданной формы и размеров. Основными методами электроэрозионной обработки являются электроискровая и анодномеханическая.
21149. МЕХАНИЧЕСКИЕ ВОЗДЕЙСТВИЯ НА КОНСТРУКЦИИ СВТ 38.5 KB
  Наибольшее разрушающее воздействие на конструкцию СВТ оказывают вибрации. Он в свою очередь приводит к увеличению амплитуды колебаний СВТ. Введение амортизаторов между СВТ и объектом в качестве среды уменьшающей амплитуду передаваемых колебаний и ударов снижает действующие на СВТ механические силы но не уничтожают их полностью.