95923

Психикалық дамуы тежелген балалардың ойлау ерекшеліктерін математика сабағында дамыту

Дипломная

Психология и эзотерика

Психикалық дамуы тежелген балалар мінездемесі. Психикалық дамуы тежелген балалардың ойлау ерекшеліктері. ПДТ балалардың ойлау ерекшеліктерін ойындар арқылы дамыту. Бастауыш мектеп жасындағы ПДТ балалардың ойлау ерекшеліктерін дамытудың эксперименттік-тәжірибелік сипаты. Бастауыш мектеп жасындағы ПДТ балалардың ойлау ерекшеліктерін анықтау.

Казахский

2015-10-01

10.67 MB

60 чел.

МАЗМҰНЫ

Кіріспе  .............................................................................................................

ІПДТ балалардың ойлау ерекшеліктерінің ғылыми-теориялық негіздері

1.1  Психикалық дамуы тежелген балалар мінездемесі  ..............................

1.2  Психикалық дамуы тежелген балалардың ойлау ерекшеліктері .........

1.3  ПДТ балалардың ойлау ерекшеліктерін ойындар арқылы дамыту

.........................................................................................................................

II  Бастауыш мектеп жасындағы  ПДТ балалардың ойлау ерекшеліктерін дамытудың  эксперименттік-тәжірибелік сипаты

2.1  Бастауыш мектеп жасындағы ПДТ балалардың ойлау ерекшеліктерін анықтау...................................................................................

2.2  ПДТ балалардың ойлау ерекшеліктерін айнала әлем сабағында  ойындарды қолдану арқылы қалыптастыру.......................................................

2.3  Эксперименттік зерттеу жұмысының нәтижелерін талдау........................................................................................................

Қорытынды..................................................................................................

Пайдаланған әдебиеттер

............................................................................................................................

Қосымша....................................................................................................................

КІРІСПЕ

       Зерттеудің өзектілігі: Кез келген мемлекеттің өркендеуі онда өмір сүретін халықтың білім деңгейімен және денсаулығымен бағаланады.

       Қазіргі кезеңде арнайы білім беру саласындағы әлемдік білім беру кеңістігіне ұмтылуға байланысты жасалынып жатқан талпыныстар жан – жақты дамыған тұлғаны  қалыптастыруды  талап етеді. Сондықтан оқушылардың дербестігін және танымдық қабілеттерін дамытып, өмірдің жаңа жағдайларында пайдалана білуге үйретудің қажеттілігі туындайды.

Соңғы жылдары психикалық дамуы тежелген балалардың ойлау ерекшеліктерін дамыту – тұзету жұмыстарын анықтау, арнайы мамандарды даярлау өзекті мәселелердің бірі болып отыр.

       Жалпы орта білім беретін мектепте үлгерімі төмен балалар тобында елу пайыз психикасы дамуы тежелген (ПДТ) балалар кездеседі.Психикалық дамуы тежелген балалар тобын соңғы көрсеткіш бойынша 35% жуығын – нервтік психикалық сферасы зақымданған мектепке дейінгі балалар құрайды. Психикалық дамуы кешеуілдеген балалар категориясын 50-шы жылдардың аяғынан бастап зерттеу кеңінен қолға алына бастады. Проблеманы зерттеумен айналысқан ғалымдар: М.С.Певзнер, Т.А.Власова, К.С.Лебединская, В.В.Ковалев, П.Е.Сухарева, В.И.Лубовский т.б бала даму ерекшеліктеріне қарай өз пікірлерін ұсынды.

       Елбасымыз Н.Ә.Назарбаев 2002 жылы11 шілдеде «Мүмкіндігі шектеулі балалардың құқықтары мен оларды әлеуметтік қамсыздандыру туралы» заң қабылданды. Бұл заңда «Барлық мүмкіндігі шектеулі балаларды тәрбиелеу мен оқытудың ерекше түрін ескере отырып, оларды арнайы мекемелерге орналастыру және жағдай жасау, білім алуына мүмкіндіктер туғызу» біздің басты міндетіміз деп анық атап көрсетті. [1]

Осы міндеттерді жүзеге асыру мақсатында ПДТ балаларға арналған инклюзивті білім беру жүйесі мен арнайы түзету сыныптары ашылды. Бұл орталықтарда балалармен жеке және фронтальды жұмыстар жүргізу арқылы олардың танымдық қабілеттерін дамытуға болады.

       Қазақстан Республикасының Білім туралы заңында: «Білім беру жүйесінің басты міндеттеріне: білім бағдарламаларын меңгеру үшін жағдайлар жасау және жеке адамның шығармашылық, рухани және дене мүмкіндіктерін дамыту, адамгершілік пен салауатты өмір салтының берік негіздерін қалыптастыру, жеке басының дамуы үшін жағдай жасау арқылы парасатты байыту» деп атап көрсеткен. Осыған байланысты қоғам алдына баланың жеке басын үйлесімді дамытуға бағыттайтын міндеттер қойылып отыр. Отанымыздың әрбір болашақ азаматын  жан – жақты тәрбиелеп, білім беру арқылы дамыту ең жауапты іс. [2]

       Қазіргі өркениетті заманымызда қоғамдағы алға қойылып отырған ең өзекті міндеттердің бірі – арнайы білім беру жүйесіндегі жетістіктерді дамыта отырып, оны жаңаша бағытта ұйымдастыру нәтижесінде жан – жақты жетілген тұлғаны қалыптастыру болып отыр.

       Педагогтар мен дефектологтардың пікірінше, біздің елімізде психикалық дамуы тежелген балалармен жұмыс жүргізетін жаңа, нәтижелі бағдарламалар мен әдістемелер жоқтың қасы. Демек, мүмкіндігі шектеулі балалар отбасының әлеуметтік – педагогикалық проблемаларын зерттеп білу және оларға шешуге әлемдік тәжірибеге сүйене отырып, отандық төл мамандарды тарту - бүгінгі күн тәртібіндегі ең өзекті мәселе.

       Психикалық дамуы тежелген балалар тұлғасын зерттеу мәселесі қазіргі әлеуметтік жағдайда маңызды орын алады. Біздің қоғамыздың қазіргі дамуы кезеңі, қоғамның барлық саласындағы қозғайтын істерін қайта құрумен әлеуметтік – саяси және экономикалық қарым – қатынастардың өзгерумен сипатталады. Бұл қазіргі кезеңдегі оқушылардың әлеуметтік жағдайындағы дамуына үлкен өзгерістер келтіреді, яғни оның тұлғасының қалыптасу процесіне әсер етеді. Сондықтан да, зерттеу жұмысымыздың негізгі мақсаты: психикалық дамуы тежелген балалардың тұлғасын зерттеу мәселесенің дамуының тарихы және қазіргі кездегі аспектілерінің дамуын айқынырақ көрсету болып табылады.

       Балалар құқығы (1959 ж) Декларациясында былай деді: «Барлық балалар нәсіліне, ақ – қаралығына, жынысына, тіліне, дініне, саяси және басқа да түсінігіне, туған жері мен жағдайына қарамастан, төмендегі аты аталған мүмкіншіліктердің бәріне құқылы. Ерекше қамқорлықпен қорғалуға, сондай – ақ жақсы тамақ ішуге, баспана және медициналық қызметпен қамтамасыз етілуге, тәрбиелеуге, рухани және физикалық жағынан дамуға, денсаулығы әлсіз болса, емделуге, сырттан шектеу болса ерекше қамқорлыққа, ата – анасының және де басқа адамдардың сүйіспеншілігі мен түсінігіне, егер ағайын – туыстары жәрдемдесе алмаса,онда үкіметтің қарамағында қамқорлықта болуға құқылы...»

      Жыл санап мүмкіндігі шектеулі балаларға деген қоғамның көзқарасы оң тарапқа өзгеріп келеді. Бұл мүмкіндігі шектеулі балалардың өзі өмір сүріп отырған әлеуметтік ортаға тез бейімделуіне ықпал етеді және өздерін сол ортада еркін ұстауға мүмкіндіктер туғызады.

       Психикалық дамуы тежелген балалардың тұлғасын қалыптастыруда және ойлау ерекшеліктерін дамытуда күнделікті сабақта ойындарды қолдану маңызды рөл атқарады. Балаларға әртүрлі ойындарды ойнату арқылы олардың ойлау ерекшеліктерін дамытамыз және олардың бойында Отанға деген патриоттық сезімге тәрбиелейміз және олардың танымдық қабілеттерінің дамуына және өз ортасындағы адамдармен қарым – қатынас орнатуына ықпал етеміз.

       Бастауыш мектеп кезеңі баланың жеке басының ары қарай қалыптасуы үшін аса маңызды рөл атқарады. Оның өмірінде мектеп табалдырығын аттаған алғашқы күннен бастап айтарлықтай өзгерістер пайда болып, дамудың әлеуметтік, психикалық жағдайы түп – тамырымен өзгереді, бала үшін жетекші орын алатын оқу әрекеті қалыптасады. Осы оқу іс – әрекетінің арқасында болашақ өмірге көзқарасы, алдағы өмірі қалыптасады. Осы тұрғыда кездесетін қиындықтардың бірі – сабаққа үлгерімінің төмендеуі, оқуда қиындығының болуы. Қазіргі қоғам дамуында мұндай балалар саны көбейіп отыр.Осы мәселелерді шешу мақсатында ерте жастан анықтау жұмыстарын жүргізу үшін біз дипломдық жұмысымызды осы бағытқа арнадық.

       Зерттеудің мақсаты: Психикалық дамуы тежелген балалардың ойлау ерекшеліктерін ойын арқылы дамытудың жолдарын анықтау.

      Зерттеудің міндеті:

  •  Ойлау қызметінің қалыптасу мәселелері бойынша шетел және отандық зерттеуші ғылыми еңбектеріндегі тұжырымдарды қарастыру;
  •  Психикалық дамуы тежелген балалардың танымдық қабілеттерін диагностикалау, түзету жұмыстары кезіндегі әдістемелерді жүйелеу;
  •    Психикалық дамуы тежелген балалардың ерекшеліктерін ескере отырып, түзете – дамытудың жолдарын анықтау;             

       Зерттеудің нысаны:  Психикалық дамуы тежелген бастауыш мектеп жасындағы балалар

       Зерттеудің пәні: Психикалық дамуы тежелген балалардың ойлау ерекшеліктерін математика сабағында дамыту

       Зерттеу жұмысының болжамы: Егер психикалық дамуы тежелген балаларды алдын ала диагностикалық тексеру шаралары ұйымдастырылса және ойын элементтерін қолданса психикалық дамуы тежелген балалардың ойлау ерекшелітерін анықтаудың мүмкіндіктері артады.

       Әдіснамалық негізі: М.С.Певзнер, Т.А.Власова, А.Н.Леонтьев, К.С.Лебединская зерттеулері құрайды

       Практикалық маңыздылығы: зерттеу жұмысының нәтижесінде жинақталған мәліметтерді психикалық дамуы тежелген балаларды дамыту, оқыту мен түзету процесінде қолдануға болады.Өйткені зерттеу жұмысынан жиналған мәліметтердің пайдасы зор

        Теориялық маңыздылығы:

       Зерттеу әдістері:

       Зерттеу жұмысының базасы: «Қостанай түзету мектебі»

      Зерттеу жұмысының құрылымы: Диплом жұмысы кіріспеден, екі тараудан, қорытынды бөлімнен және пайдаланған әдебиеттер тізімі мен қосымшалардан тұрады

І ПДТ балалардың ойлау ерекшеліктерінің ғылыми-теориялық негіздері

  1.  Психикалық дамуы тежелген балаларға сипаттама

       Психикалық дамудың тежелу мәселесі дүниежүзілік психологтар мен педагогтардың бірден – бір көкейкесті мәселелердің бірі болып табылады. Ол кемақылдылар қатарына жатпайтын, бірақ білім қорының көлеміне қарай оларды қорытуға жеткілікті икемділіктері болса да алғашқы сыныптарда мектеп бағдарламасын игере алмайды. Психикалық дамуы тежелген балаларды жан – жақты зерттеу 1960 жылдардан басталады: осы жылдары енгізілген міндетті орта білім беру жүйесіндегі өзгерістер, жалпы білім беретін мектептердің бағдарламаларының күрделенуі көптеген балалардың сабақ үлгерімін төмендетеді. Тіптен кейбіреулері бағдарламаны игере алмады, білім сапасы төмендей бастады. Осы кезеңде шет елдерде оқу үлгерімінің сапасы,білім деңгейін көтеру бағытында ғылыми – зерттеулер қалыптаса бастады. АҚШ, Англия, Германия сияқты дамыған мемлекеттерде сабақ үлгерімі төмен, оқуға ынтасы аз балаларды ғылыми психологиялық, педагогикалық тәсілдермен зерттеу арқылы «оқуға қабілеті төмен», «оқытуда қиындықтар кездесетін», «педагогикалық дұрыс тәрбие алмаған», «тәртібі бұзылған», «бейімделмеген», «миында болмашы зақымданулары бар» балалар деген топтар айқындала бастады. Мектеп жасындағы бұл балалардың бәріне тән кемістік – үлгермеушілік. Ал оның басты себебі: бастауыш сыныптарда анық байқалатын психикалық әрекеттердің кейбір түрлерінің тежелуі немесе уақытша қалыптаспауы. Бұл ауытқу көбінесе 5-6 жастан 11-12 жас аралығында кездеседі. Оларды кемақылдылықтың жеңіл түрлері кездесетін балалардан ажырату үшін, Г.Е. Сухарева «психикалық дамуы тежелген балалар (ПДТ)» деген терминді енгізді.Бұл термин осы уақытқа дейін қолданылады. Бұл балалардың интеллектуалды дамуының зақымдану дәрежесі – олигофрения мен интеллектісі қалыпты дамыған балалардың арасындағы аралық орын алады (яғни, интеллектісі кемақылдылықтан жоғары, ал қалыпты дамыған интеллектіден көп төмен).Психикалық дамудың тежелуі уақытша болуы да мүмкін. [3]

       Жалпы мектептерде, бастауыш сыныптарда үлгермеушіліктің болуы педагогтардың, медиктердің және психологтардың, әлеуметтанушылардың назарын өзіне аударды. Бұл балалардың таным әрекеттері бұзылмаған және оқу іс – әрекеті дұрыс ұйымдастырылған. Бірақ, барлық пәндерден үлгермеушілік көрсетеді. Бұларды «Психикасы артта қалған балалар» балалар деп атайды. Т.А.Власова және М.С.Певзнер бұл балаларға көңіл аударып, ПДТ балаларда жеке басының бұзылуымен қатар нейродинамикалық процестер бұзылған деді (астеникалық және цереброастеникалық күйлерді анықтады). ПДТ психофизикалық инфантелизм негізінде пайда болып, нерв жүйесінің ауруларына құрсақ ішінде босанған уақытта әртүрлі патогендікфакторлар әсерінен организмдіастеникалық және цереброастеникалық күйлерге алып келеді. [4]

       Психикалық дамуы тежелген балалар дегеніміз - оқу бағдарламасын меңгеруде қиындықтарға кездесетін үлгермеуші балалар. Сондай – ақ бұл балалардың эмоциональдық ерік – жігер саласының жетілмеуі  органикалық инфантилизммен түсіндіріледі. Органикалық инфантилизм термині алғаш рет француз психиатрлары Лоран мен Лассегтің енгізуімен ХІХ ғ. аяғында пайда болды. Бұл терминмен түрлі жұқпалы аурулар мен уланулардың нәтижесінде пайда болған психикалық және дене бітімдік тежелулер аталды. Осылайша, инфантилизмді психикалық және дене бітімдік жетілмеу белгілерінің тұтас құрылымы яғни, баланың жасына сай  жетілмеуі, «балалықтан» арылмауы деп қарастырған дұрыс.

Инфантилизм әсіресе мектеп жасына келген кезеңде анық байқалады. Бұл балалар өте мазасыз, әбігерге түседі. Қимыл – қозғалыстары өте шапшаң, бірақ координацияларында дәлдік жоқ. Сыныпта отырғанда үйден алып келген ойыншықтармен ойнап отырады. Мектептегі стуацияны сезінбейді.Тапсырма орындауда жалпы сыныппен ілесе алмайды, жұмыс істеу қарқындары баяу, сәл қиындықтар кездессе  жұмыстан бас тартады.Бұл балалардың дене бітімінің дамуы да тежеледі. Мұндай инфантилизм – гармониялық инфантилизм деп аталады.

       М.С.Певзнердің пікірінше, эмоционалдық ерік – жігер дамуының тежелуі уақытша болуы мүмкін және баланың жеке ерекшеліктерімен санасатын дамыту бағдарламалары дұрыс жүзеге асырылса – бұл кемшілітер толық жойылады. Сондықтан, психикалық даму тежелуін уақытша құбылыс деп санауға болады. Бірақ, балаларды тереңірек зерттей келе үлгермейтін оқушылардың психикалық және дене бітіміндегі инфантилизм басқа да даму ауытқуларымен ұласатындығы анықталған. [3]

       «Психикалық дамудағы аздаған ауытқулар мәселесі, шетелдік және отандық ғылымда, тек ХХ ғасырдың ортасында  пайда болды. Бұл кезде ғылым мен техниканың түрлі салаларында, қарқынды даму болды, жалпы білім беретін мектептердің бағдарламалары күрделене түсіп, көптеген балаларға оқу қиындай бастады. Педагогтар мен психологтар мұндай үлгермеушілік себептерін, өте маңызды деп санап,  талдау жасады. Көп жағдайда, бұл мәселе ақыл-ойдың кемістігі деп қарастырылып, үлгермеуші оқушылар көмекші мектептерге  орналастырылды. Жалпы білім беретін мектептердегі бағдарламаны меңгере алмаған балаларды клиникалық тексеруден өткізгенде, ақыл-ойы кем балаларға тән өзгеше ерекшеліктер байқалмаған. Тек 50-60 жж. Л.С.Выготскийдің шәкірті М.С.Певзнердің басшылығымен, үлгермеушілік мәселесінің түпкілікті себебі анықтала бастады. Кешенді клиникалық-психологиялық-педагогикалық тексерулер үлгермеуші оқушыларға психикалық дамудың тежелуі деген (ПДТ) тұжырымдама берді. Сөйтіп, жалпы мектептердегі үлгермеуші оқушылардың тең жартысын құрайтын, дамуында ауытқуы бар балалардың жаңа категориясы пайда болды.

       1960 ж. Кеңес Одағында Ғылым академиясының дефектологиялық ғылыми-зерттеу институтында, М.С.Певзнер мен Т.А.Власованың жетекшілігімен жүргізілген кешенді зерттеулер екі жақты қажеттіліктен туындады: біріншіден, жалпы мектептердегі үлгермеушілік мәселесімен күресу болса, екіншіден, танымдық әрекеттің клиникалық бұзылуын әрі қарай тереңірек зерттеу қажет болды. Барлық көрсеткіштерге сәйкес, бұл категориядағы балалардың психоәлеуметтік дамуы басқа дизонтогениялық бұзылулардан өзгеше, екінші жағынан, қалыпты дамудан айырмасы бар, сөйтіп, психикалық даму деңгейіне қарай ақыл-ойдың кемістігі мен қалыпты даму аралығын көрсетеді.

       Ақыл – ойдың кемістігінде орталық жүйке жүйесі диффузиялық түрде зақымданатын болса, психикалық дамудың тежелуінде орталық жүйке жүйесі (ОЖЖ) локальды зақымданады. Ақыл- ойдың кемістігінде екінші сигналдық жүйе шартты байланыстар жасауда белсенді рөлді атқармайды, ал ПДТ – да екінші сигналдық жүйе шартты байланыстар жасауда, қалыпты жағдайда белсенді рөл атқарады. Ақыл – ойы кем балалар ересек адамдар тарапынан берілген көмекті қабылдамайды, ал ПДТ балалар көмекті қабылдайды.

       Психикалық дамуы тежелген балаларға, айқын даму ауытқулары жоқ (сөйлеудің ауыр бұзылуы, жеке анализаторлар кемістігі) балалар жатады. Бұл категориядағы балаларда, түрлі биоәлеуметтік себептер (ОЖЖ-ң жеңіл зақымдануының қалдықтары, соматикалық әлсіздік, цереброастеникалық күйлер, педагогикалық қараусыздық, гармониялық инфантилизм т.б) салдарынан, бейімделу қиындығы кездеседі. Жоғарыда аталған кемшіліктер бұл балалардың жалпы білім беру бағдарламасын меңгеруіне кедергі жасамайды, бірақ олардың психикалық және дене бітімдік ерекшеліктеріне бейімделуін қажет етеді. Дер кезінде жүргізілген коррекциялық – педагогикалық көмек жүйесі кейбір жағдайдағы медициналық көмек аталған, даму ауытқуын толық немесе жартылай жоя алады [5].

      К.С.Лебединская, В.И.Лубовской, т.б дефектологтар зерттеулерінде балалардың жас мөлшері бірдей болғанымен, психикалық дамуы әртүрлі, яғни интеллектуалды қабілетінің жасына сәйкес келмейтіндігін ерекше атап көрсетілген.

       Психикалық дамуы тежелген деп мидың органикалық зақымы салдарынан танымдық іс әрекетінің бұзылуы байқалатын балаларды атайды. XVIII ғасырдан бастап Ж. Эскироль, Э.Сеген, Ф.Гальтон, А. Бине, Э.Крепелин, Дж. Кэттэл сияқты психиатрлар ақыл ой дамуындағы ауытқушылықтардың негізгі көріністерін талдау және зерттеумен айналысты. Олардың алдағы негізгі міндет интеллектуалдық жетіспеушіліктің психикалық аурулармен өзара байланысын анықтау және бұл бұзушылықтардың тереңдігін анықтау болды.

ХІХ ғ ортасынан бастап көптеген европалық елдерде жалпыға ортақ бастапқы білім беру жаппай енгізіле бастаған кезде мектеп білімдерін игерудегі тежеу болған интеллектуалдық жетіспеушілігі анықтау мәселесі шиеленісе түсті. Осы кезде психикалық жағынан сау демек мектеп бағдарламасын игере алмайтын балалар жіберілетін қосымша мектептер ашылады.

       Ресейлік ғылымда интеллектуалдық жетіспеушіліктің түрлі көріністерін зерттеу кейінгі кезде ХХ ғ бас кезінде басталып ХХ ғ жиырмасыншы жж Л.С. Выготскийдің күшімен негізделген дефектологияның зерттеу пәніне арналды. Жалпыға ортақ мектептерде білімді игеруде артта қалатын балалар бар екендігіне түңғыш рет ғұламалардың назарын аударған К.Д. Ушинский болды.

Психикалық дамуы тежелген балалардың негізгі бұзылыстары интеллектуалды даму деңгейі, яғни зейіні, есте сақтауы, ойлауы, кеңістікті бағдарлауы төмен болып келеді. Осы себептерге байланысты психикасы дамуы тежелген (ПДТ) балалардың оқу үлгерімі төмен болады. Оның негізгі белгілері: сабаққа белсенділігі байқалмайды, берілген тапсырмаларды үлкендердің көмегінсіз дұрыс орындай алмайды, сыныптастарымен аз араласады, өз ойын ашық айта алмайды, оқу мен жазу, есептеулерде көп қателер жібереді, тез шаршағыш, зейіні тұрақсыз болады.

      Психикалық дамуы тежелген балалардың тіл байлығы әдеттегі балаларға қарағанда 20-30% төмен деңгейде. Сондықтан зерттеу нәтижелері бойынша ойлау, сөйлеу тілінде және шығарманың мазмұнын айтуда қиындықтар кездесетіні, сонымен қатар есте сақтау қабілетінің артта қалғаны да анықталды. Осы себептерден баланың  тапсырманы орындауында көп қиындықтар кездеседі [6].

       ПДТ -ның себептері кем – ақылдылықтың себептеріне ұқсас, бірақ олардың әсері жеңілдеу.

Анықталған негізгі этиопатогенетикалық себептерге тоқталайық:

  •  нәрестенің анасының құрсағында даму кезеңінің бастапқы немесе соңғы айларында әртүрлі зиянды себептердің оның миына әсер етуі;
  •  нәрестенің босану кезінде бас сүйегі мен миының жеңіл зақымдануы;
  •  бала туғанан кейін, әсіресе алғашқы айлары мен жылдары әртүрлі соматикалық немесе  жұқпалы аурулармен ауруы;
  •  отбасында дұрыс тәрбие мен күтімге көңіл бөлмеу;
  •  психогенді жағдайлардың кері әсерінен де пайда болуы мүмкін: бала ата-анасынан айрылғанда, толық эмоционалды қарым – қатынастың болмауынан;
  •  жаңа туған нәрестелерді, жас балаларды тастанды балаларға арналған балалар үйлерінде дұрыс тәрбиелемеу, мейірім мен жақсы көріп еркелету – сүйіспеншілік сезімдерінің жетіспеуі сияқты және басқа да зиянды себептер баланың психикасының қалыптасуын тежейді, содан барып инфантилизм қалыптасады. [3]

       Жалпы орта білім беретін мектепте үлгерімі төмен балалар тобында психикалық дамуы тежелген (ПДТ) балалар кездеседі. Психикалық дамудың тежелуі - бұл баланың интеллектуалды қабілетінің жасына сәйкес келмеуі. Баланың психикалық дамуының тежелуінің негізгі себептері түрлі болуы мүмкін. Бұл жағдайдың негізгі себебі бала миының әлсіз түрдегі органикалық зақымдануы немесе іштен туа біткен, туылу кезінде және өмірінің бастапқы кезеңдерінде болған жағдайлар, негізгі әлеуметтік жағдайы, нашар көруі, құлақ ауруы тағы да басқа себептерден болуы мүмкін. Психиатр, невропатологтың зерттеулері бойынша психикалық дамуының тежелуі балада тұмау, сары ауру, іштегі улану сияқты аурулардан кейін пайда болады. Психикалық дамуының тежелуінің негізгі бұзылыстары интеллектуалды деңгейі көбіне таным процестері: зейіні, логикалық есте сақтауы, ойлауы, кеңістікті бағдарлауы төмен болып келеді.Бұл балалар өзінің құрдастарынан кеш жүріп, кеш сөйлейді. Олардың салмағы аз, бойы кіші, көп сөйлемейтін, әлжуаз, тез шаршап, көп ауырады. [7]

       Психикалық  дамуы  тежелген  балалар  дегеніміз - оқу  бағдарламасын  меңгеруде қиындықтарға кездесетін үлгермеуші балалар. Мұндай балалар білімі мен дағдыларына, тұлғалық жетімділігіне мінез-құлқына байланысты мектепте оқуды бастауға дайын емес. Олар оқуда көп қиыншылықтар көреді:мектепте орнатылған тәртіп нормаларын сақтау оларға аса қиын. Оқудағы қиыншылықтар олардың жүйке жүйесінің әлсіреуінен тереңдей түседі –жүйкесі тозып, соның салдарынан олар тез шаршайды, жұмысқа қабілеті төмендейді, бастаған жұмысын аяқтамайды.Бұл  балалардың оқу  үлгерімі  ерекшеліктеріне келетін  болсақ,  бұл балалардың  оқуға үлгермеушілігі 1-сыныптан бастап көріне бастайды. Бірақ анық белгілері 2-3 сыныпта белгілі болады. Оқу процесінде олардың оқу дағдыларындағы кездесетін кемшіліктер:

  •  сабақ процесіне жай қосылады;
  •  оқу материалын жай немесе тіптен қабылдамайды;
  •  берілген тапсырманы мұғалімнің көмегінсіз орындай алмайды;
  •  оқу мен жазуы жай;
  •  оқыған мәтінін түсінбейді және түсінгенін айтып бере алмайды;
  •  есептер шығарған кезде үлкен қателер жібереді;
  •  тез шаршағыш;
  •  сыныптастарымен аз араласады;
  •  өз ойын анық айта алмайды.

Мұндай балалардың жұмыс қабілетінің төмендеуі және зейін тұрақсыздығы әр балада түрлі көрініс табады. Осылайша кейбіреулерінде аса жоғарғы зейін қоюы және неғұрлым жұмысқа деген жоғарғы қабілеті тапсырманы бастағанда байқалады да, оны орындау барысында төмендей береді; енді бірінде –зейіннің артуы жұмыстың біраз уақыты өткен соң басталады; ал тағы басқаларында зейін қоюы және жұмыс қабілеті біркелкі болмай,мезгіл-мезгіл толқып тұрады. [8]

       Қазіргі уақытта балалардың ПДТ –і жан – жақты клиникалық, психологиялық және педагогикалық бағыттарда зерттелген, оның клиникалық белгілері анықталған.

Осы бағыттағы зерттеу жұмыстарында Г.Е.Сухарева, Т.А.Власова, М.С.Певзнер, В.И.Лубовский, К.С.Лебединская жоғарыда көрсетілген топтардағы балалардың бәрінде әртүрлі дәрежеде психикалық функциялардың тек тежелуі ғана болатынын анықтады. Осымен қатар, ПДТ балаларда кездесетін этиопатогенетикалық өзгерістердің сапасы анықталды. Ең негізгісі, бұл балалардың орталық жүйке жүйесіндегі өзгерістер күрделі емес, жеңіл, өтпелі екені анықталды. Кейбір жағдайда мида патологиялық өзгерістер тіптен байқалмайды, тек қана оның әрекеті әртүрлі себептердің салдарынан уақытша нашарлайтыны анықталды.

       ПДТ –сы бар баланың жеке басын қалыптастыруда эмоциональды (сезімдік) даму дәрежесіне, сонымен қатар нейродинамикалық бұзылуларға (астеникалық және цереброастеникалық жағдайлар) байланысты М.С.Певзнер мен Т.А.Власова психикалық дамудың тежелуінің негізгі 2 түрін анықтады:

   А) Психикалық және психофизикалық инфантилизм негізіндегі ПДТ (жүкті кезіндегі баланың ОЖЖ –не зиянды әсер етумен байланысты).

  В) Баланың өмірінің ерте кезеңінде түрліше патогенді (ауру туғызатын) факторлардың нәтижесінде пайда болған, баланы астеникалық және цереброастеникалық күйге әкелген ПДТ. [3]

       «1966 ж. М.С.Певзнер ПДТ–ң клиникалық нұсқауларына сүйеніп жасаған өз классификациясын ұсынды:

Қалыпты интеллект пен эмоционалды – ерікті саласының жетілмеуі, яғни асқынбаған гармониялық инфантилизм.

Танымдық әрекеттің жетілмеуі.

Танымдық әрекеттің жетілмеуі, нейродинамикалық бұзылулармен асқынған, психофизикалық инфантилизм.

Танымдық әрекеттің жетілмеуі, сөйлеу қызметінің кемістігімен асқынған психофизикалық инфантилизм.

       Кейінірек, 1980 жылы К. С. Лебединская ПДТ классификациясының жаңа нұсқасын ұсынды. Этиопатогенетикалық қағида негізінде, ПДТ–ң негізгі 4 клиникалық типі анықталды.

Бұлардың әрқайсысы, өзінің клиникалық–психологиялық құрылымымен, соматикалық, энцефалопатиялық, неврологиялық асқыну сияқты науқас белгілерімен ерекшеленеді.

       Конституциональды ПДТ. Бұл гармониялық инфантилизмнің нақты көрінісі. Мұнда эмоциональды – ерікті саласы, дамудың ерте сатысында тоқтап қалған. Демек, қалыпты дамудағы сәби, баланың деңгейінде. Ойынға деген ынтасы басым, көңіл-күйлері үнемі жоғары, сенгіш. Мектеп жасына жеткенде,  ойынға деген қызығушылықтары басым болады.

       Соматогендік ПДТ. Бұл топқа жататын балалар түрлі соматикалық әлсіздіктерімен көзге түседі. Ұзақ уақытқа созылған жұқпалы аурулар, аллергиялық күйлер, туа біткен және жүре пайда болған соматикалық кемістіктер, баланың психикалық  дамуының тежелуіне себеп болады. Соматикалық әлсіз балаларға,  танымдық белсенділіктің төмендігі, шаршағыштық тән, интеллектуалды және дене қуатын қажет ететін жаттығулардан олар тез шаршайды. Бір тапсырманы орындау үшін, ұзақ уақытты қажет етеді, сондай-ақ бұл балалардың жеке  тұлғалық дамуында эгоцентризм мен өзімшілдік қалыптасада. Олар жұмыс істеуге құлықсыз, үнемі  біреудің  көмектесуі мен қамқорлық жасауына әдеттенген.  

       Психогендік ПДТ.Бұл тип, тәрбиедегі теріс әсерлердің салдарынан болады. Баланың жеке тұлғасы дұрыс қалыптаспайды. Аталмыш кемістіктің әлеуметтік генезі, оның патологиялық  сипатын жоққа шығармайды. Баланың қоршаған ортасындағы психикасына әсер ететін келеңсіз жағдайлар, оның жүйке жүйесінде ауытқулар туғызуы мүмкін. Алдымен, вегетативті қызметтер бұзылады, одан соң, психикалық және  эмоциональды салалар дамуында ауытқулар пайда болады. Кейде, мұндай жеке тұлғаның патологиялық дамуын, педагогикалық қамқорлықтан тыс қалған қалыпты дамудағы балалармен шатастырады. Әсіресе, психикалық тұрақсыз ПДТ түрінде анық көрініс береді. Оның себебі, қамқорлықтан тыс қалу, балада танымдық қызығушылық пен интеллектуалды қабілет дамымайды. Эмоционалды – ерікті саласының  жетілмеуі, импульсивтіліктен байқалады. Жеке тұлға дамымауының тағы бір түрі, шектен тыс қамқорлық жасалған балаларда кездеседі. Бұл балаларда жауапкершілік сезімі, бастама, өз бетімен әрекет ету дағдылары қалыптаспайды.

      ПДТ-ң бұл типінің пайда болуындағы нагізгі фактор – әлеуметтік фактор, ол тежелудің патологиялық сипатын жоққа шығармайды. Демек, ПДТ-ң бұл түрінің пайда болуында, депривация (ада болу) немесе баланың өз қажеттіліктерін қанағаттандырудағы жеткіліксіздіктер себеп бола алады. Дәстүр бойынша, депривацияның үш түрін ажыратады:

  •  эмоционалды депривация – бала мен оны қоршаған орта арасындағы эмоционалды жақындықтың аздығы немесе мүлдем болмауы;
  •  әлеуметтік депривация – баланың әлеуметтік қарым-қатынастарының аздығы немесе мүлдем болмауы;
  •  сенсорлық депривация – баланы қоршаған ортада оның қабылдау, танымдық қабілеттерінің дамуына стимул жасаудың аздығы немесе мүлде болмауы;

Депривацияның ПДТ-н туғызатыны, арнайы коррекциялық, көмекке зәру жеке тұлғалық патологиялық дамуға себеп болуы, болмауы, педагогикалық көмекпен түзелетін «педагогикалық қамқорлықтен шет қалу»  жағдайының пайда болуы–мұның барлығы, ең алдымен, баланың қай жаста депривацияға ұшырағанына, оның ұзақтығына байланысты мәселе.

       Церебральды–органикалық ПДТ.Бұл балалардың анамнезін  зерттей келе, жүйке жүйесінің органикалық кемістігінің болатына анықталған. Сондай-ақ, жүктілік патологиясы да елеулі әсерін тигізеді. ПДТ-ң бұл түрінің негізі – мидың минимальды дисфункциясы (ММД). Аталған термин 1962 ж. енгізілді».

Церебральды-органикалық генезді психикалық даму тежелуінен басқа, ПДТ түрлеріне қарағанда, айрықша жиі кездеседі, олардан өзгешелігімен ерекшеленеді. Бұл топқа жататын балалардың көпшілігінің жүйке жүйесінде, органикалық кемшілік бар, оның себептері олигофренияның себептерімен өзара өте ұқсас. Сондықтан, кейде баладағы церебральды-органикалық генезді, психикалық дамудың тежелуі мен жеңіл дәрежедегі ақыл-ойдың кемдігін ажырату қиынға соғады. Барлық жағдайда, баланың даму барысы мен ерекшеліктеріне мұқият, бірнеше мәрте тексеру жүргізілгеннен кейін, шешім қабылданады. [5]

       Сонымен жоғарыда көрсетілген ПДТ –нің клиникалық түрлерінің жіктелу негізінде этиопатогенетикалық өзгерістер мен олардың әсерінен туындайтын клиникалық белгілер алынған. Бұл өзгерістерді білікті мамандар немесе медициналық, педагогикалық және психологиялық коммисиялардың мүшелері ғана анықтай алады.   

      Психикалық дамуы тежелген тән белгілер:

  •  тез жалығу және шаршаудың әсерінен ынта менқабілеттің төмендеуі;
  •  сезім мен еріктің жетілмеуі;
  •  жалпы мәлімет мен елестету қорының шектелуі;
  •  сөздік қорының жеткіліксіздігі
  •  интеллектуалды іскерлік, ойлау әдетінің қалыптаспауы;
  •  ойын іскерлігінің толық қалыптаспағандығы;
  •  қабылдаудың баяулауы;
  •  сөйлеу логикалық операциясының ойымен қиылыспауы;
  •  ақыл – естің барлық түрлерінің бұзылуы;
  •  сенсорлық мәліметтерді қабылдау мен оны түсіну мерзімінің ұзақтығы;
  •  өзін – өзі бақылау деңгейінің төмендігі;

Осы өзгерістердің дәрежесіне сай,баланың жасын ескере отырып, оларды әлеуметтік бейімдеу, оқыту және түзету жолдарын айқындайды. Нәтижелі арнайы әдістерді қолдану осы балаларға арналған арнайы балалар  бақшаларымен мектептерде, мектеп интернаттарында немесе жалпы мектептердің арнайы түзету сыныптарында дұрыс жолға қойылған.

       Сонымен психикалық дамудың тежелуінің жиі кездесетін белгілері: енжарлық, қызықпаушылық, өз – өзіне сенбеушілік тезжалығу, шаршау, бастаған ісін аяқтамау, ынта – жігерінің төмендеуі – бұл жоғары жүйке жүйесінің қызметінің негізі болып саналатын қозу және тежелу процестерінің тепе – теңдік заңдылықтарының бұзылуынан төмендейді. Осымен қатар кейбір балаларда көру, есту, сезіну, қимыл – қозғалыс талдағыштарының әрекеті де жетілмеген, ал олардың әрекетінің балалардың дұрыс қалыптасуына әсері зор. Сондықтан 5-8 жастағы балалар арасындағы кездесетін ПДТ –і жан – жағындағы өзгерістерге мән бермеу, мектепте оқуға талпынбау, дене қимылының, саусақтарының, координацияларының бұзылуы, баланың тез шаршауы, қарындаш, қаламсаппен жұмыс істей алмауы, тіл мүкістіктері, сөздік қорының аздығы, есте сақтау, ойлау әрекеттерінің жетілмегені сияқты белгілерімен білінуі мүмкін. Бұл кемістіктер кемақыл балаларда кездесетіндей күрделі, тұрақты емес. [3]

       Психикалық дамудың кешеуілдеуіне байланысты өз пікірлерін ұсынушы М.С.Певзнер, Т.А.Власова баланың эмоционалдық ерік сфераларының қалыптасуына көп көңіл берумен бірге, нейродинамикалық бұзылулардың жеке сипаттамасына да ерекше назар аударады. Соған сәйкес психикалық дамуы кешеуілдеген балалардың сипаттамаларының негізін анықтап, яғни психикалық және психофизикалық инфантилизм түріндегі анықталатын және ерте балалық шақтағы орталық нерв жүйесінің зақымдануынан, оның организмнің астеникалық, цереброастеникалық жағдайларға ұшырайтынын анықтаған.

       Арнайы педагогикада сондай – ақ дефектология ғылымында психикалық дамуы кешеуілдеген балалар тобын зерттеу негізінен ХХ ғасырдың ортасынан бастап бастау алды. Психикалық дамуында ауытқушылығы бар балалардың танымдық қабілеттерін тексеруге ең алдымен олардың эмоциясына назар аударған жөн. Бұл балалардың эмоциясы көбінесе өзгеріске ұшырап отырады.Бұл балалардың қалыпты балалардан ерекшелігін айтар болсақ, яғни олардың әлеуметтік ортаға бейімделуімен, мінез – құлықтарымен және іс – әрекеттерімен ерекшеленеді.

       Психикалық дамуы тежелген балаларда арнайы оқытусыз сөздік белсенділік пайда болмайды, айналасындағы адамдар сөзге дейінгі қатынас түрлері де қалыптаспайды, заттық іс-әрекет дамымайды.

Эмоционалды ерікті дамудың жеткіліксіздігі органикалық инфантилизммен көрінеді. Балаларда дені сау балаға тән эмоцияның жылдамдығы мен айқындығы байқалмайды. Дыбыстау жеткіліксіздігі, ол кейде кейбір балалардың бір жұп дыбыстарды қабылдауына байланысты. ПДТ балалар үшін арнайы мектептерде дыбыстаудағы кемшіліктерді жою үшін логопедтік сабақтар үшін қарастырылған.Дайындық кезеңінің негізгі міндеттері балаларды сөзге тарту, сөз сөйлеуді санасының негізгі деп орнықтыру. Осы кезеңде негізгі мән фонематикалық қабылдауды дамыту мен қалыптастыру, дыбыстық анализ бен синтез, ПДТ балаларға психологиялық-педагогикалық сипаты спецификалық ерекшеліктерін бөліп көрсетеді. Олар мектепте оқуға дайындығы байқалмайды, оларда бағдарламалық материалды қабылдауға білімі жеткіліксіз. Сондықтан арнайы дайындық санау, оқу мен жазуды меңгере алмайды. Олар өзбетімен іс-әрекетте қиындықтар көрінеді. Қиындықтары жүйке жүйесіне және әлсіз жағдайымен күрделенеді. ПДТ оқушылар тез шаршайды, кейде бастаған іс-әрекетін орындаудан бас тартады. ПДТ эмоционалды ерікті ісінде баяу жетілуінде, сондай-ақ интелектуалды жеткіліксіздіктен дамиды.

Психикалық  дамуы  тежелген  балалармен  жүргізілетін  түзете  дамыту  жұмыстарының түрлері көп.

Түзету жұмыстарын жүргізудің принциптері төмендегідей:

  •  баланың жеке тұлғалық ерекшеліктерін анықтау;
  •  шаршап кетпеуін анықтау;-оқу әрекетін ойын түрінде ұйымдастыру, кеңістікті бағдарлауын дамыту;
  •  сыныптан тыс тәрбие сағаттарына қатыстыру;
  •  ойын дағдыларын оқу әрекетіне аудару;
  •  арнайы әдістемелермен оқытуды ұйымдастыру;
  •  жылдық диагностикалық даму деңгейін салыстыру.

Психикасының дамуы тежелген балалардың ұсақ қол қимылдарын дамыту, тіл байлығын байыту, сонымен бірге баланың логикалық ойлау, есте сақтау, қабылдау қабілеттерін дамыту мақсатында көптеген ойын түрлерін сабақтарда пайдалануға болады.

  Психологиялық түзету жұмыстарын жүргізудің принциптері төмендегідей:

  •  баланың жеке тұлғалық ерекшеліктерін анықтау;
  •  шаршап кетпеуін қадағалау;
  •  оқу әрекетін ойын түрінде ұйымдастыру, кеңістікті бағдарлауын дамыту;
  •  сыныптан тыс тәрбие сағаттарына қатыстыру;
  •  ойын дағдыларын оқу әрекетіне аудару;
  •  арнайы әдістемелермен оқытуды ұйымдастыру;
  •  жылдық диагностикалық даму деңгейін салыстыру.

       Мамандардың оқыту түзету процесінде әдістемелік нұсқауларды дұрыс және жоғары деңгейде ұйымдастыруына байланысты психикалық дамуы тежелген балаларды өз жасындағы балалардың даму деңгейіне жеткізуге болады. Білім беру мекемесіндеоқитын ПДТ балалар әр уақытта нәтижеге жету үшін бақылаудан тыс қалмауы қажет. Психолог, сынып жетекшсі, ата-ана тығыз байланыста болған жағдайда баламен жүргізілетін жұмыс нәтижелі болады, яғни баланың өз-өзіне деген сенімділігін арттыру арқылы түзете дамыту жұмыстарын жүргізу тиімді.ПДТ баламен жүргізілетін жұмыстар жүйелі түрде ұйымдастыру керек. Дидактикалық материалды жеткілікті түрде қолдану, қазақ тіліндегі оқулықтардың жеткілікті болуы, көрнекі құралдардың эстетикалық және педагогикалық талаптарғасәйкес келуі, ойын құралдарының әртүрлігі, іс-әрекеттен тыс техникалық құралдардың жеткілікті қолданылуы -бұл баланың сөз сөйлеуін жақсы меңгеруінің бір шарты болып табылады. [9]

       ПДТ балаларды оқуға және жазуға үйрету арнайы түзету жұмысымен өткізіледі, былайша айтқанда, сауаттылыққа үйрену дайындылығы әр кезеңмен орындалады.

Бірінші кезеңде – естудің қадағалауымен сөзден жекеше дыбыстарды бөлшектеу тәсілімен шығарады, бірақ та бұл  сауаттылықты жақсы меңгеріп кету үшін керекті талдау мен жинақтау дыбыстарының дағдысын қамтамасыз етпейді;

Екінші кезеңде – сөздегі дыбыстың оның орнын белгілей білуді үйренеді, дыбыстардың бірізділігін және сөздегі орналасу тәртібін  анықтау. ПДТ –і бар балаларды жазуға үйрету көпшілік жалпы білім беретін мектептерге арналған бағдарламаның тарауы бойынша берілген әдістемелік ұсыныс негізінде құрастырылады. [10]

       Қорыта келгенде психикалық дамуы тежелген баланы дамыту барысында жұмыс нәтижелі болу үшін, әр баланың физиологиялық, психологиялық, жас ерекшеліктерін ескере отырып, жеке тұлғаны дамыту жұмыстарын дұрыс және тиімді ұйымдастыру болып табылады.Түзете - дамыту жұмыстарында төмендегі мәселелерге көңіл бөлген жөн: психикалық дамуы тежелген балалардың танымдық және тұлғалық ерекшеліктері сауат ашуға, жазуға, математикаға, еңбекке үйрету, кезінде оқу мазмұнын басқаша іріктеуді қажет етеді. Бірінші кезекте оқуға деген жағымды түрткі қалыптастырып,  жақын  эмоционалды  көріністерді  тудыратын,  ой-өрісін  кеңейтетін  материал алынады. [11]

1.2  ПДТ  балалардың ойлау ерекшеліктері

       Ойлау – объективті шындықты белсенді бейнелеудің жоғарғы формасы, дүниені тану мен игерудің жоғарғы сатысы, тұлғаның танымдық әрекеті. Ойлау жоғары психикалық функциялардың бірі болып табылады.  Ойлау формалары мен құрылымдарында адамзаттың бүкіл танымдық және тарихи-әлеуметтік тәжірибесі, материалдық және рухани мәдениеті дамуының басты нәтижелері қорытылып, бекемделген. Біз тікелей біле алмайтын заттар мен құбылыстарды тек ойлау аркылы ғана білеміз. Ойлаудың басқа психологиялық үрдістерден айырмашылығы, бұл әрекеттің бір қиын мәселені, күрделі ситуацияны шешумен байланысты болды. Ойлау қабылдау  сияқты емес, сезімдік тәжірибе шеңберінен асып кетеді. Ойлауда сенсорлық ақпараттар негізінде, теориялық және практикалық қорытындылар жасалады. Ойлау болмысты, тек заттар түрінде ғана емес,олардың қасиеті, өзара байланысы, қарым-қатынасы түрінде, яғни белгілі бір заңдылықтар мен қорытындылар түрінде  көрсетеді.

Ойлау 85 адам миының үлкен жарты шарларының қабығында үздіксіз өтіп жататын анализдеу және синтездеу әрекеті. Ойлау процесін іске асыру үшін ми қабығы түгелдей қатынасып отырады. Ойлау процесі үшін ең алдымен мәні зор физиологиялық процестер анализаторлардың мидағы ұштарының арасында туып жататын уақытша нервтік байланыстар.

Ойлау бірінші сигналдық жүйенің нервтік байланыстарына сүйеніп қана қоймайды, ол екінші сигналдық жүйенің уақытша нервтік байланыстарына да сүйенеді. Сондықтан ойлау процесінің қызметіне мидағы сөйлеу орталықтары белсенділікпен қатынасып отырады.

И.П.Павлов: «Ойлау сыртқы заттармен әуелі элемаентарлық түрде байланысыпп тұрған ассоциациялардан, содан соң тізбектелген ассоциациялардан басқа ештеңе емес. Ендеше, әрбәр кішкене бірінші ассоциация – бұл ойдың туу кезеңі» - деп тұжырымдайды.

Бастауыш  сынып психикалық дамуы тежелген  оқушының бірте-бірте ой  өрісінің қалыптасып және заттарды тиісті ұғымдарға жатқыза алуына қалай өзінің ойын құрбылары арасында дәлелдеуге үйрене бастайды. Ол не болса, соған көнбейді, өзгелерден дәлел келтіруді талап етеді. Сонымен қатар өзінің пікіріне, не берген жауабына сынмен қарап: пікіріне не ісіне өзгерісінің бағыты тұрғысына қарай алуға үйренеді. Ойлау  процесі бірнеше кезеңдерден  өтеді. Ол қажеттіліктен немесе  бірдемелерді түсіну, түсіндіру керектігінен басталады. Бұл, ойлау әрекетінің бірінші кезеңі.

Ойлау  процесінің пайда болуы үшін  екі шарт қажет:

 1) жаңа әдеттен  тыс нәрсені белгілі нәрседен  айыра білу;

 2) бұл жаңа және  бейтаныс нәрсені тануға: түсінуге, сырын ашуға ұмтылу.

ПДТ балалардың ойлауының дамуын ерекшеліктерін ескере отырып үш топқа  қарастырады:

  •  Бұл ойлау қабілетінің дамуы қалыпты болғанымен танымдық қабілетінің төмендігін көрсетедін балалар;
  •  Бұл танымдық қабілеті және тапсырманы орындау белсенділігі бірқалыпсыз балалар;
  •  Танымдық қабілетінің дамудан тыс қалған тапсырманы орындау деңгейі өте төмен балалар.

        Қазіргі кездегі ПДТ балалардың ойлау әрекетінің ерекшеліктері туралы айтқанда, Т.В.Егорованың зерттеу материалдарына сүйенуге болады. Ол үлгермеуші бастауыш сынып оқушылардың көрнекі-бейнелік және сөздік-логикалық ойлау түрлерін, жан-жақты толық зерттеумен көп жылдар айналысты. Т.В.Егорованың жасаған тамаша әдістемелерінің көмегімен, бұл балалардың ойлау кемшіліктерінің спецификалық ерекшеліктері анықталды, оқу материалын ұсыну әдісі, балалардың ойлау деңгейіне сәйкес болмаған жағдайда бағдарламаның меңгерілмейтіндігі анықталды. Бұл әсіресе, арифметикалық есептер шығаруға үйретудегі, сөздік және көрнекі  әдістерді салыстырудан анық байқалады. Материалды меңгерту үшін, оқытудың тиімді әдістерін пайдалану үшін, мұғалім үнемі ізденуі қажет. ПДТ оқушылардың басым көпшілігінде, ең алдымен, интеллектуалды мәселені шешуге деген дайындықтың болмауы байқалады.Қорытындылау немесе топтау үдерісінде, де осындай ситуация туындайды. Қорытындылау операциясының жеткіліксіз деңгейде қалыптасуы, заттарды белгілеріне қарай топтастыру кезінде байқалады. Олар терминдерді меңгеруде қиналады, кейде объектіні жақсы таниды, ал оның атын білмейді. Балалардың көбі, классификация жасаудың қарапайым түрлерін жақсы меңгерген. Қарапайым геометриялық фигураларды топтастыру сияқты тапсырмаларды еш қиындықсыз орындайды. Ал, күрделі геометриялық фигуралармен жұмыс істегенде, жұмыс өнімділігі бірден төмендейді, тек санаулы балалар ғана қатесіз орындай алады.

Көрнекі-әрекеттік ойлау түрінің деңгейі, бұл балаларда қалыпты балалардың деңгейімен бірдей десе болады, психикалық даму тежелуі өте айқын балаларда, сәл өзгеше болуы мүмкін. Балалардың басым көпшілігі, берілген тапсырмаларды дұрыс және жақсы орындайды,тек кейбіреулеріне ынталандырушы көмек керек болады, кейбіреулеріне тапсырманы қайталап түсіндіріп, нақты нұсқау беру қажет болады. Тұтастай  алғанда, ПДТ балалардың ойлаудың бұл түрі, қалыпты дамып келе жатқан құрбыларының көрсеткіштерімен бірдей. Бұл көрнекі-әрекеттік ойлау, ол жоғары жануарларда да болады және оны И.П. Павлов, В. Келер, Н.Н. Ладыгина–Котс және т.б.  сияқты ғалымдар жүйелі түрде зерттеген. Көрнекі-әрекеттік ойлаудың негізгі сипаттамасы атауында бейнеленген: тапсырмаларды шешу, бақыланатын қозғалыс актісінің көмегімен, жағдайды шынайы өзгертудің көмегімен іске асырылады.

Көрнекі-бейнелік ойлау түрі, көрнекі-әрекеттік ойлауға қарағанда, жоғары деңгейде болғандықтан, сараптамалар әртүрлі көрсеткіш береді.  Арнайы психологияда сонымен қатар дербес түр ретінде көрнекі-бейнелік ойлау бөліктеніп тұрады. Бейнелік ойлаудың қызметі адамның жалпы жағдайлардың нақтылануымен жағдайды өзгертетін өз іс-әрекетінің нәтижесінде алғысы келетін, жағдайды және ондағы өзгерістерді түсінуімен байланысты. Бейнелік ойлаудың көмегімен заттың іс жүзіндегі әр түрлі сипатталарының әр алуандығы біршама толық түрде қайта жасалады. Бейнеде затты бір мезгілде бірнеше көзқарас тұрғысынан көру тіркелген. Бейнелік ойлаудың өте маңызды ерекшелігі – заттар мен олардың қасиеттерінің әдеттегі емес, “керемет” сәйкестіктерін анықтау. Көрнекі — әрекеттік ойлауға қарағанда көрнекі–бейнелік ойлауда жағдай тек бейне тұрғысында өзгереді.

Көрнекі ойлау және дерексізденген–теориялық ойлау көптеген тәсілдермен бір–біріне өтеді. Олардың арасындағы айырмашылықтар салыстырмалы; ол сыртқы кереғарлықты көрсетпейді, алайда ол маңызды. Кез келген ойлау азды–көпті жалпыланған абстрактілі ұғымдарда жасалады және барлық ойлау азды–көпті көрнекі сезімдік бейнелерге қосылады; ұғымдар және бейне–түсініктер оларда үздіксіз бірлікте беріледі. Адам түсініктерсіз, сезімдік көрнекіліктен тыс ойлай алмайды; ол сондай–ақ ұғымдарсыз, тек қана сезімдік-көрнекі бейнелерде де ойлай алмайды. Сондықтан да көрнекі және ұғымды ойлау туралы оларды сыртқы қайшылықтар деп айтуға болмайды; алайда түсініктер және ұғымдар бір– бірімен байланысып қана қоймаған, олардың бір–бірінен айырмашылығы да болады, біртұтас ойлаудың ішінде, бір жағынан, көрнекі, екінші жағынан– абстрактілі–теориялық ойлауды ажыратуға болады. Біріншісі үшін тән нәрсе түсініктер мен ұғымдардың бірлігі, жалпы мен жалқы үшін көрнекі бейне– түсініктердің формасы тән болады; екіншісі үшін көрнекі бейнелер – түсініктер және ұғымдардың бірлігінде жалпы ұғымдар формасы тән болады. Танымның әр  түрлі деңгейлері немесе сатылары болатын, бейнелі және абстрактілі–теориялық ойлау бірыңғай процестің әр түрлі жағы болып табылады және объективті шындықтың әр түрлі жақтарын танудың адекватты тәсіліне тең. Дерексізденген ойлау ұғымы жалпыны бейнелейді; алайда жалпы ешқашан да ерекшені және жалқыны жоққа шығармайды; осы соңғысы бейнелерде бейнеленеді. Сондықтан да әсіресе Гегель жүйесінде ретті жүргізілген ой, бейне танымның төменгі деңгейі бола алады, егер де жоғары деңгейде олар ұғымдармен алмастырылмаса, осы жағдай шындықты ұғыммен жасауды қате қиялдаған рационалисті адастыру болып табылады. Сондықтан да біз көрнекі –бейнелі ойлау мен абстрактілі–теориялықты екі деңгей ретінде ғана емес, бірыңғай ойлаудың екі түрі немесе екі аспектісі деп ажыратамыз; тек ұғым ғана емес, ойлаудың барлық, тіпті жоғарғы деңгейінде бола алады. Бейне ойды байытады дегенге кез келген метафораның мысалында көз жеткізуге болады. Кез келген метафора жалпы ойды көрсетеді; метафораны түсіну үшін оның жалпы мағыналық мазмұнын бейнелік формада ашуды талап етеді, себебі метафоралық бейнені қолдану үшін жалпы ойды адекватты білдіретін бейнелерді табуды талап етеді. Егер бейне жалпы ойға ештеңе қоспаған болса, онда метафорлық бейнелер қажетсіз әшекейлер мен артық масыл болған болар еді.

Сөздік-логикалық ойлау түрі – ойлаудың ең жоғары деңгейі, сондықтан, көрсеткіштер бірден төмендей бастайды. Сөйтсе де, ПДТ балалардың арасында, ойлаудың бұл түрінің даму деңгейі, қалыпқа сәйкестері кездеседі. Балалардың тапсырманың тек жартысын ғана орындауға шамалары жетеді. Көп жағдайда балаларға сөздік қордың аздығы, логикалық байланыстарды орындата алмау, заттар мен құбылыстардың өзара қатынасын ұғынбау тәрізді кемшілктер кедергі жасайды. Қалған балалардағы ойлау деңгейі төмен. Олардың сөздік-логикалық ойлау түрі әлі жетілмеген, тек енді ғана дами бастаған деп санауға болады. Көрнекі-әрекеттік, көрнекі–бейнелік, сөздік–логикалық ойлау онтогенез бен филогенездегі ойлаудың даму кезеңдерін қалыптастырады. Қазіргі таңда психологияда ойлаудың бұл үш түрі үлкен адамда да болатындығы және әр түрлі тапсырмаларды шешуде қызмет ететіндегі сенімді көрсетілген. Бейнеліп көрсетілген топтастыру жалғыз емес. Көркем ойлауда бейненің өзі жалқыны нақтылы бейнелей отырып, сонымен бірге жалпыланған функцияны орындайды; абстрактілі схема болған, ол индивидтің нақты бейнелеуін көрсетеді, толық мәнді көркем бейне жалпыға дейін жоғарылайды. Бейнеде тек жалқыны ғана көру өте қате болар еді. Бейнелер жалқының және жалпының бірлігін береді; олар бір бірімен өзара байланысты болуы қажет, себебі бейнелетін объективті болмыста олар өзара байланыста болады. Көркемдік ойдауда бейнелер жалпыланған функцияны атқарады, сондықтан да көркем шығарманың бейнелі мазмұны оның идеялық мазмұнын тасушы болады. Егер де көрнекі бейне өзіне идеялық мазмұнды қоса алмаса, онда ылғи да көрнекі бейнелі материалмен жасалатынын көркем шығарма идеясыз, үрдісшіл болар еді, себебі үрдісшілдік және көркем емес бейнелерсіз жалпы формулада мүлдем еш нәрсе бермейтін бейнелерден басқа идеялық мазмұнды беретін шығарма болар еді. Шын мәнінде кез келген көркем шығарманың қандай да бір идеялық мәні болуы қажет, себебі әрбір көркем шығарма қандай да бір дәрежеде белгілі бір идеологияны бейнелейді. Мәселенің мәнісі ол оны қаншалықты дәрежеде жасайтындығында. Шынайы көркем, бір мезгілде идеялық және көркем шығармада оның бейнелік  мазмұны оның идеялық мазмұнын ғана тасымайды, ол оны басқаша білдіреді, және ол дерексізденген формулада және жалпы жағдайда жасауға болады. Бейнелік ойлау, сөйтіп, ойлаудың ерекше түрі болып табылады.Мектепке келгенде, балалардың ойлау әрекетінде кездесетін, жоғарыдағы аталған қиындықтар ең алдымен, ойлау әрекетінің негізгі компоненттері болып табылатын, интеллектуалды операцияларды әлі толық меңгермегендігімен байланысты. [4] 

«Ойлау логикалық заңдылықтары мен формаларына бағынады. Көптеген адамдар логикалық ойлайды, бірақ өздерінің ойлауы логика заңдылықтары мен формалары арқылы болып жатқанын білмейді» – дейді В.Кириллова.Ойлау  процесіні пайда болуында адамның  қоршаған дүниеден байқаған жаңа,белгісіз нәрселерге қызығуының да елеулі маңызы бар. Ой процесінің негізгі формалары – пікір және ой қорытындысы болып табылады. Олардың формалары да алуан түрлі болып келеді. Тәжірибелік  немесе практикалық ойлау. Ойдың мұндай түрін практикалық немесе әрекетті деп аталады. Ол міндеттің көрнекі түрде немесе нақтылы түрде берілуімен сипатталады. Оны шешу тәсілі – практикалық әрекетпен байланысты жүреді. Сонымен қатар практикалық немесе тәжірибелі ойлаудың барлық іс-әрекеттерге негіз болып адамның өміріне қажетті іскерлік пен дағдының негізі болып келеді. Көрнекі-бейнелі ойлаудың кемістігі аз мөлшерде көрініс береді.Көбінесе нақты – бейнелі ойлауы бқзылады, яғни бейнелі образдық ойлауы жеткіліксіз болады. Қарапайым есептер көрнекі материалдарға бағытталса, бірақ баланың өмірлік тәжірибесіне қатыссыз болса, оларға қиындық туғызады.

Нақтылы бейнелі ойлау мәселені шеше отырып адам өзінде бар көрнекі  бейнелерді пайдаланса, нақтылы  бейнелік ойлау  көрініс береді. Керек жерге қай  жолмен тезірек жетуге болатынын  ойластырған адам барар жолдың барлығын көрнекі бейнемен елестетіп шығады. Ол олардың әрқайсысының ұзақтығын, жол сипатын, жүріп өтуге кететін уақытын салыстырып, талдайды, мәселені ойша шешеді. Ойлаудың мұндай түрі нақтылы - бейнелік деп аталады да ол заттармен құбылыстар бейнесін дәл қайталауға мүмкіндік береді. Теориялық ойлау ойлау процесінің ең күрделі түрі.Адам алдында тұрған проблемалар егер мәселе, теориялық түрде қойылса, оны шешу үшін абстракциялы  ұғымдарды, теориялық білімдерді пайдаланып шешу талап етіледі. Мұндай әрекеттер өте күрделі ойлау арқылы жүзеге асырылады.Теориялық  ойлардың  жоғары формалары – заңдарды ашу, ғылыми болжамдар  жасау, күрделі өндірістік процесті жоспарлау міндетті түрде практикадан шығады да құрамына азды-көпті жалпыланған елестерді енгізеді.Әр  адам бірқатар мамандық, темперамент,  мінез, жас ерекшеліктерге ие.Жеке адамдық ерекшеліктер адамның барлық танымдық әрекетінен, соның ішінде оның ойлауынан айқын көрінеді. Ойлаудың субъективтік факторы - адамның зейіні қандай екеніне байланысты. Мәселенің өзіне аударатындығына, олардың әрқайсысын ол қалай шешетіндігінен, мәселені шешкенде қандай сезімге болатындығынан, шешімді қалай және қай бағытта іздейтіндігінен, сәттілік пен сәтсіздікке деген реакциясының қандай екендігінен көрініс береді.  ПДТ балалардың  ойлау  операцияларының  кемістігін көптеген   эксперименттер   нәтижелері   дәлелдейді.   Мысалы, М.В.Зверева  мен  А.И.Липкина  психикалық дамуы тежелген  балалар  заттарды салыстыруда  олардың  ұқсастықтарынан  гөрі  айырмашылықтарына назар  аударатынын  айтады. Көмекші  мектептердегі  мұғалімдердің жылдар  бойы  жинақтаған  мол  тәжірибесі  психикалық  дамуы тежелген  оқушылардың ойлау  түрі  нақты  екендігін  көрсетеді.  Кемақыл  оқушылардың ойлауындағы  негізгі  кемшілік–қорыту,  жалпылау  қабілеттерінің төмендігі,  бұл  оқу  процесіндегі  ережелер  мен  жалпы  ұғымдарды меңгере  алмаудан  көрінеді.  Олар  ережені  жатқа  білгенімен,  көп жағдайларда  мағынасына  бойламайды,  өз  тәжірибесінде  дұрыс қолдана алмайды. Сондықтан ережелерді білуді қажет ететін пәндер –арифметика мен грамматиканы қиындықпен меңгереді. И.М.Соловьев  психикалық дамуы тежелген балалардың  ойлау  қабілеттерін зерттеуде  стереотиптік  тенденцияларды  анықтайды.  Бұл  тенденция балалардың арифметикалық есептерді шешуде әрбір жаңа есепті өзі білетін бір ғана жолмен шешуге тырысатынынан көрінеді. Мұндай «жабысқақ» ойлау түрі логикалық ойлауға кері «секірулер» туғызады, яғни  бірден  бірге  ауысады. Келесі  бір  кемшілік  түрі –ойлаудағы  реттеушілік  рольдің әлсіздігі.  Яғни  бала  өзі  меңгерген  ойлау  операцияларын  қажетті жағдайда тиісінше қолдана алмайды. Бұл ең алдымен мұғалім үшін қиындық  туғызады.  Бір жағынан бұл сыни тұрғыдан ойлай алмаумен байланысты. Психикалық дамуы тежелген балалар өздерінің  іс-әрекеттеріне  сын  көзбен  қарамайды,  өз  қателіктерін көрмейді.  Себебі,  өз  ойлары  мен  әрекетерін  обьективті  нақтылық талаптарымен салыстыра білмеу –сыни ойлаудың болмауынан деп  түсіндіріледі. Бұл психикалық дамуы тежелген оқушылардың басым көпшілігіне тән белгі. Ойлауды шынайы психологиялық зерттеу тек қана оның басқа танымдық процестер мен субъектінің қажеттілік–мотивациялық саласының өзара байланыстылығы мүмкін және “интуиция”, “шығармашылық”, “өнімді ойлау” терминдерінің жалпылауынан тұратын шынайылықты ашып көрсетуге бағытталуы тиіс. Ойлаудың табиғаты оның болмысқа қарым–қатынасы туралы мәселе философиясының негізгі мәселесі болып табылады. Ойлауды зерттеуде өзінің заңдарын түсінуге талпынғанда ғана ой ішкі және сонымен қатар сыртқы әлемді зерттеуге бағытталады. Сыртқы әлемді зерттеу процесінде ол туралы әр түрлі ғылымдар пайда болады. Сондықтан ойлау туралы ғылым ғылыми танымның сәйкес ережелерін жалпылау мен бөлшектеу, ойдың әдіс–тәсілдерінің нәтижесінде пайда болды. Ойлаудың шынайы процесі, оның мазмұны, динамикасы және нақты ерекшеліктері ұзақ уақыт бойы зерттелмеді деп те айтуға болады. Ең алдымен бұл ойлау актісінің белсенді және мақсатқа бағытталған сипаты, оның тұтастығы жеке түсініктердің ассоциацияға жатпайтындығы, қабылдаудан айрықша ерекшелігі және т.б. мәселелер еді. Ойлауды зерттеудегі келесі бағыт шынайы өмірдің фактілері мен құбылыстарын қарастыратын зерттеулер болды. Ойлаудың келесі–фило–және онтогенетикалық зерттеулері психикалық дамудың кез келген сатысындағы өзгермейтін және әмбебап ойлау заңдары туралы түсініктердің қайта қаралуымен байланысты. Жануарлармен тапсырмаларды шешуге арналған эксперименттік зерттеулер, алғашқы адамдардың халықтардың саналы өмірінің заңдылықтарын зерттеу, балалар ойлауының ерекшеліктерін зерттеу ой процестерінің тарихи табиғатын көрсетті, оның дамуының сапалы сатылары туралы мәселені көтерді. Психикалық дамуында тежелуі бар балаларға тез шаршау, сөздік қорының аз болуы, ойын және іс-әрекеттің қалыптасу бәсеңдігі, қабылдауы баяу және ойлау қызметінің төмендігі, логикалық ойлауының қалыптасу қиындығы тән.

Қазіргі жаңа танымдық процестерді зерттеу ерекшелігіне қарай ойлауды тар және кең мағынада қарастырамыз. Кең мағынадағы адамның ойлуы, оның белсенді танымдық іс-әрекеті, сонымен қатар ішкі іс-әрекеті жоспарлау мен реттеу процесі ретінде қарастырылады. Бұл тұрғыдан біздің қалай ойлайтындығымыз туралы мәселе өзімізді қоршаған әлемді және өзімізді қалай түсінеміз, қалай елестетеміз, осы білімдерді өз мінез–құлқымызды басқаруда қалай пайдаланамыз дегенді білдіреді. Ойлау тар мағынасында эксперименттік психологиялық зерттеулерде пайдаланылады. Ол ойлау процесінің айрықша ерекшеліктерін түсініктердің қарапайым жүруімен салыстыруға деген талпыныстан көрінеді. Осылайша, ойлау тар мағынасында шығармашылық міндеттерді шешу процесі ретінде түсіндіріледі.Адамның ойлауы әр түрлі деңгейдегі ойлау операцияларынан тұрады. Ең алдымен олардың танымдық мәндері әр түрлі болады. Танымдық қатынаста баланың алдында тұрған қиындықты шешетін қарапайым ойлау аспектісі және қандай да бір күрделі процестердің өту заңдылықтары жайлы ғылыми мәселені шешкенде ғалым адам қолданатын ойлау операцияларының жүйелері тең болмайды. Сөйтіп, оның жалпылау деңгейі қаншалықты биік, бір маңызды мәнді құбылыстан басқа оны анықтауға баратын жағдайлар қаншалықты терең болғанына байланысты ойлаудың әр түрлі деңгейлерін ажыратуға болады. Ойлаудың осындай әр түрлі деңгейлеріне қарапайым формадағы көрнекі ойлау және дерексізденген, теориялық ойлау жатады. Осындай әр түрлі деңгейдегі ойлаудың түрлері ретінде қарапайым көріністегі көрнекі, ойлау мен берілген көрініс шегінен шығатын теориялық ойлауды бөліп көрсетуге болады. Өз пәнінің заңдылықтарын ашатын теориялық ойлау ойлаудың жоғарғы деңгейі болып табылады. Алайда ойлауды абстрактілі түсініктерде теориялық ойлауға апару мүлдем дұрыс емес. Біз ойлау операцияларын тек теориялық проблемаларды шешекенде ғана емес, көрнекі оқиға аясында қала отырып, объективті шарттарды ескеріп кез келген міндентті ұғынып шешеміз, сондықтан да біз абстрактілі теориялық құрылуға барғанда да оларды қолданамыз. Тек дерексізденген ғана емес, сондай–ақ көрнекі ойлау да болады, себебі кейбір жағдайларда біз көбінесе көрнекі мәліметтерге сүйене отырып алдымызда тұрған міндеттерді шешеміз. Бастауыш білім  беру сатысы оның үздіксіз білім беру жүйесіндегі  басқа буындармен  тек сабақтас болуы мен ғана емес, ең алдымен, оқушы тұлғасы ұйытқысының қалыптасуы мен дамуы  қуатты жүретін  аса маңызды, құнды, қайталанбайтын  буын екендігімен ерекшеленеді. Бастауыш сатыдағы білім берудің приоритетті мақсаты – оқу әрекетін  қалыптастыру, айналадығы дүниемен белсенді  әрекеттестік, этикалық, эстетикалық қарым-қатынасқа  дайындау. Бастауыш мектеп жасындағы психикалық дамуы тежелген балалардың ойлауын дамыту Н.Менчинскаяның еңбектерінде де сөз болды. Ол ойлауды дамыту оқытумен тығыз көрнекі-бейнелі ойлау жалғаса береді. Сонымен бірге нақты –бейнелі ойлау бастауыш мектеп жасындағы психикалық дамуы тежелген оқушыларда  көрнекі – әсерлі  ойлаумен  тығыз байланысты. Баланың ойлауы туралы зерттеген П.Блонский былай деді. « Оқыту арқылы баланың ойлауы көрнекі ойлаудан абстракциялы ойлауға өтеді, сонымен бірге ойлау жүйелі, дұрыс және шындыққа жуық болады ».

Психикалық дамуы тежелген балалардың ойлау қызметінің дамуында да айқын артта қалушылықпен өзгешеліктері бар. Олардың барша ойлау формаларының артта қалуы байқалады, мектептегі оқудың басталуына қарай мұндай балаларда, әдетте әлі негізгі ойлау операциялары талдау, топтау,салыстыру, қорыту қалыптаспаған.Ойлау белсенділігінің төмендігі айқындалған. Е.Д.Хромская айтуы бойынша, психикалық дамуы тежелген балаларды көрнекі – бейнелік және сөздік –логикалық түрлері сақталған. Бұл балаларға қарым-қатынасқа тікелей түсуге мүмкіндік береді. Олар элементтердің кеңістіктік қатынасын дұрыс пайдаланады, арифметикалық операцияларды (жазбаша) көрнекі-бейнеленген сюжеттегі реттілікті табу тапсырмаларын орындай алады (сюжетті суретті сериялы). Бас миының сол жақ жарты шарының премоторлы бөлімдерінің зақымдануы ойлау процесінің динамикасының өзгерісіне әкеліп соғады. Бұған ішкі сөйлеу кемістігі негіз болады: сөйлеу процесі және мәтіннің мағынасын түсіну қызметі бұзылған. Осы екі жағдайда да, сөйлеу процестерінің реттілінің өзгерісі байқалады, соның салдарынан вербалды логикалық ойлаудың динамикасы бұзылады.  Психикалық дамуы тежелген балалар өзінің құрдастарынан жас, олардың ойлары да тұрақсыз болады. Олардың ми қабілеті де тәулік бойына өзгереді. Кейде сабақтың аяғына таман шаршаған уақыттарда болады. ПДТ балаларда көрнекі-бейнелі ойлаудың кемісітігі аз мөлшерде көрініс береді. Көбінесе   нақтылы-бейнелі ойлауы бұзылады, яғни бейнелі-образдық ойлауы жеткіліксіз болады. Балалардың ойлау белсенділіктері жеткіліксіз. Ол баланың тез шаршауы мен тежелуі мен сипатталады.

  1.  ПДТ балалардың ойлау ерекшеліктерін ойындар арқылы дамыту

Ойын - оқу үрдісіндегі оқытудың әрі формасы, әрі әдісі ретінде дербес дидактикалық категория. Сонымен бірге ойынды мұғалім мен оқушылардың бірлескен   оқу   әрекетінің   өзара   байланысты технологиясы ретінде де қолдануға болады. Бастауыш сынып оқушыларының мектепке келгенге дейінгі негізгі әрекеті - ойын болса, оқу-тәрбие үрдісінде олар біртіндеп ойын әрекетінен оқу әрекетін орындауға бейімделуі тиіс. Ол сабақ  барысында пайдаланылатын дидактикалық ойындар арқылы жүзеге асырылады. Дидактикалық ойындар арнайы мақсатты көздейді және нақты міндетті шешеді. Ойын -  оқушылардың оқуға деген ынтасын арттыратын құрал. Сондықтан да ПДТ оқушылар да сабақ үстінде ойынды көп қажет етеді. Оларға пайдаланатын ойындар оқушылардың жас ерекшеліктеріне қарай күрделеніп отырады. Мысалы, дайындық сыныбында қарапайым ғана ойын түрлерін ойнатсақ, сыныбы үлкейген сайын баланың жас ерекшелігіне сай болып күрделенген жөн. Олай болса ойынды пайдаланудың, маңызы зор.ПДТ балалар үшін мектеп қабырғасында ең күрделі пән математика сабағы болып табылады.Ал осы ойынды математика сабағында қолдана отырып, ПДТ балаларды саналы ойлауға үйретеміз. Нәтижесінде балалардың қаншалықты білім меңгергенін анықтауға болады. Мұндай ойынның көптеген түрлері бар. Сондықтан ойын балалардың жас ерекшеліктеріне және өтілетін сабақтың тақырыбына мазмұнына сай етіліп таңдалып алынғаны дұрыс. Бала ойын іс-әрекеті үстінде білімді қалай игеріп жатқанын, ал оқу үрдісінің қалай ойынға ұласып кеткенін аңғармай қалуы тиіс. Сонда ғана ойын және іс-әрекеттері табиғи бірлікте болып, пәндік білім, білік және дағдыны игеруге толық ықпал жасай отырып,ПДТ балалардың ойлауына,танымдық қабілеттерінің дамуына ықпал етеді. Мысалы, ПДТ балаларды әр түрлі сабақтар барысында сан санауға заттарды санап және олардың екі тобын салыстыруға, өлшеміне, пішініне және түстеріне қарай ажыратуға үйрету мақсатында «Жеміс жинау», «Өз орныңды тап», «Сан құрамын анықта», «Құстарға қамқорлық», «Жапырақ жинаймыз», «Шырша безендіру» ойындарын ойнатуға болады. Ойын да халық педагогикасының құрамдас бір бөлігі болып келеді.

Әр сабақта ойынды тиімді пайдалану сол сабақтағы өтілетін жаңа тақырыпты баланын жақсы өз дәрежесінде меңгеруіне әкеледі. Дайындық сыныптарда сауат ашу сабағында әріптермен, дыбыстармен танысу барысында балалар  бірнеше ойын түрлерін ойнайды. Мысалы: «Сөз ойла,тез ойла», «Балықшы», «Сөйлемді жалғастыр», «Жоғалған буынды тап», «Кім тапқыр?», «Кім көп біледі?» т.б.

Бірнеше ойындар ойнатуға болады. «Сөз ойла, тез ойла» ойынында доп лақтырып ойнатылса, «Балықшы» ойынында аквариумнен балықты, магниттік кубиктерді қармақпен аулап (қармақ басында,балықтың астыңғы жағында магнит болады), сонымен балықты алып, ондағы сұраққа жауап беруге болады.  

 Ойын - тиімді тәсіл.

Ойынның нәтижесінде, баланың бойында: ойлау, ұйымдастырушылық қасиет, тапқырлық, белсенділік, шыдамдылық қалыптасады.

Бүгінгі күн талабы –тек қалыпты балалар емес,сондай-ақ психикалық дамуы тежелген баланың ақыл ойын дамыту, ойлау қабілетін жетілдіру, өзіндік іскерлік қасиеттерін қалыптастыру, заман талабына сай ойы жүйрік етіп тәрбиелеу.
Сондықтан да баланың танымын алғашқы күннен бастап дамтыудың, бойында оқыту мен тәрбиелеудің негізін қалыптастырудың құралы – ойын әрекеті, яғни, ойын – баланың жетекші әрекеті. Бірақ, ойын тек қана балаларды қызықтырып,уақыт өткізудің құралы болмай, балаға берілетін білім мен тәрбиенің құнды негізі болуы керек. Яғни, оқыту-тәрбиелеу жұмысын бағдарлама талаптарына сәйкес ойын түрінде ұйымдастыра отырып, баланың логикалық ойлау қабілеттін арттыруға жағдай жасау негізгі міндет. Бала ойын барысында айнала құбылыс сырын танып сезінеді, себеп-салдарлық байланысты және тәуелділікті анықтауға тырысады. Айналадағы өмір құбылыстарын, ерекшеліктерін байқай отырып, білуге қызығушылығы туындайды, осы сезім оны талпыныстарға жетелейді. Ойын негізінде ойлай отырып, тапсырмалары өзінше зерттеп, орындау, өзінше шешім жасау өз ойындағысын айту жағдайларына мүмкіндік туғызылса ғана бала еркін ойлы, өзіне сенімді, ерік-жігерлі, дүние танымы кеңейген, сөйлеу тілі жақсы қалыптасқан, болашаққа қызығушылығы оянған дара тұлға ретінде жан-жақты дами алады.Баланың ақыл-ойының дамуы тек белгілі бір білім көлемін ғана емес, жалпы тәлім-тәрбиелік іс-әрекеттерді игерумен бірге, ойлау, қиялдау, есте сақтау, елестету және т.б. қабілеттерінің; танымдық, іскерлік, шығармашылық қасиеттерінің дамуын қамтиды. «Ойы саяздың, тілі саяз» деген ұлғатты сөз бекер айтылмаған. Ойлау негізі баланың сөйлеу тілін қалыптастырады.

Д.Б.Элькониннің айтуы бойынша Балалық дәуір – мектепке дейінгі және кіші мектеп – балалық шақта бірімен-бірі тығыз байланысқан кезең. Шет елдерде балаларда бұл кезеңде (6-7 жас), тек жаңа психологиялық түзілулер пайда болып, дамудың қоғамдық жағдайы ғана өзгеріп қоймайды, сондай-ақ, әрекеттің жетекші түрлерінің ауысуы жүреді: ойын әрекеті, оқу әрекетіне орын береді. Бірақ, мектеп табалдырығын аттаған оқушылар, ойын ойнауды тоқтатуын  білдермейді. Ойын олар үшін бұрынғыдай өзінің тартымдылығын жоғалтпайды, және өміршеңділігінде маңызды орын алады, ол біріншіден жаңа әрекет құрамын ойдағыдай игеретін формасы; екіншіден, психологялық жайлылықты қамтамасыз ететін және мектеп жағдайына бейімделуін жеңілдететін, тұлғалықтың эмоционалды тірегі; үшіншіден, қатарластарының ортасында мектеп оқушысының белсенділігі мен емін-еркінділігін байқататын, шығармашылық өз ойының элементі. (О.О.Газман, 1985).

  Әрине, кіші мектеп оқушысы ойынының сипатында белгілі және маңызды өзгерістер жүреді: ойынның жетістігімен ойынның мәні өседі, ойын оқу әрекетіне бағына бастайды және т.б. (Л.С.Выготский, Л.Ф.Обухова,С.А.Шмаков, Д.Б.Эльконин).

    Оқу және ойын ықыласы, барлық  кіші мектеп жасында балаларда бейбіт түрде қатар өмір сүреді, «оқу мен ойын жау емес, біріне – бірі қарама – қарсы және келісілмеген қызығушылықтар мен мақсаттар – бұл, бірін-бірі өзара демейді және бір жолмен жүру керектігін табиғат көрсеткен достар», ол сол нақты шынайлылықпен дәлелденеді. Бастауыш мектеп оқушыларында ойын, мектепке дейінгілердегі сияқты, білім мен сезімнің әртүрлілігін ғана өткізбейді, сондай – ақ, олардың түзілуінде үрдістерді оңтайландыру мақсатында, мықты ойын ресурстарын қолдану үшін, үлкендерге кең мүмкіндіктерді ашатын, негізгі қажеттілік. (Н.П. Аникеева, 1987; Ю.П.Азаров, 1973; Ш.А.Амонашвили, 1988; М.Я.Басов, 1975; Л.С.Выготский, 1966; О.С.Газман, 1985,1989; П.Ф.Каптерев, 1999; А.Н.Леонтьев, 1983; С.А.Шмаков, 1994; Д.Б. Эльконин, 1978).

   Қазіргі таңда, ғылыми-педагогикалық және әдістемедік әдебиеттерде, оқытушылардың ойлау ерекшеліктерін оқу іс – әрекетінде ойын элемменттерін қолдану арқылы дамытуға болатындығы дәлелденіп көрсетілген. Ойын элемменттерін оқу іс – әрекетіне енгізудің мәні зор. Өйткені ойын элементтерін қолдану арқылы бастауыш мектеп жасындағы психикалық дамуы тежелген балаларды сабаққа деген ынтасы мен жігерін, белсенділігін оятуға болады және ойын элементтерін қоладану олардың бойында ұйымшылдық, адамгершілік, ұқыптылық қасиеттерін тәриелеуге болады.

   Қазіргі кезде бастауыш мектеп жасындағы психикалық дамуы тежелген оқушыларды оқыту мен тәрбиелеу үдерісіне көптеген жаңа тәсілдер енгізіліп жатыр. Соның ішіндегі ең бір маңызды да қолайлы тәсіл – ойын арқылы баланың психикасы мен ойлау қабілетін дамыту. Сондай - ақ, оқушылардың оқу материалдарын жақсы қабылдауына әсерін тигізетін тиімді әдістердің бірі - ойын. Ойын - баланы адамгершілікке тәрбиелеудің бірден - бір жолы. Сабаққа ойын мен ойын тәсілдерін енгізу оқуды қызықты етіп, балалардың сергек болуына, оқу материалын қабылдау барысындағы кездесетін қиындықтарды жеңуіне жағымды әсер етеді.

Ойын – оқушыға білім мен тәрбие беру әдістерінің тиімді амалдарының бірі. Сонымен қатар,бастауыш мектеп жасындағы психикалық дамуы тежелген оқушыларды танымдық қабілеттерін дамыту үшін қолданылатын ойындарға олардың дене бітімінің қалыптасуына арналған ойындар, қимыл ойындары, сөйлеу, шешендігін, тілін дамыту ойындар мен ойлау ерекшеліктерін дамытатын ойындарды жатқызуға болады.

  ХХ-ғасырдың 30-шы жылдарында дене және психикасында кемшіліктері бар балалармен түзету жұмыстарын жүргізу үшін ойын терапиясы  белсенді дами бастады.

    Ойын терапиясы – күрделі жұмыс. Бала психикасын дәрісіз емдеу, көңіл - күйіне, өзіне, қоршаған ортаға қарым - қатынасын өзгерту, пәнге қызығушылығын арттыру, іскерлік, белсенділік және сөздік қоры мен тіл байлығын дамытудың жолы, тиімді әдісі. Ойын дегеніміз - ұшқын, білімге құштарлық пен еліктеудің маздап жанар оты» деуге болады. Баланың қиялы ойын арқылы шарықтайды, әр сабақта ойын түрлерін орнымен қолданып, оны қызықты ету арқылы жас бүлдіршіндердің білімге деген ынта - ықыласын, пәнге деген сүйіспеншілігін, қызығушылығын қалыптастыруды көздейді.

     Заманауи сатыда, ойын терапиясы  екі формада көрсетілген – бағытталған (дирекивті) және бағытталмаған (директивсіз) ойын терапиясы. Олардың айырмашылығы ойындық терапияның рөлі мен функциясында ерекшеленеді. Егер бағытталған терапия аясында, ол баламен бірге оның сезімін, эмоциясын, ойындармен әрекетін тұжырымдайды, яғни, балаға толық еркіндік беру нұсқасында, белсенді рөлді орындайды; ол ойында өз – өзін, өзінің құндылығын және жеткіліксіздіктерін таниды, өзінің қиындылықтары қамтиды және шиеленістерді жояды.

 Сондай-ақ, ойындық коррекциялық әсерді ұйымдастырудың топтық және жеке формасын бөлу қабылданған. Әр нақты жағдайда, басқа және сол форманы қолдану туралы сұрақтары, балалардың тұлғалық  және әлеуметтік дамуындағы жетекші мәселелерге байланысты шешіледі. Демек, топтық ойын тарапиясын жүргізу үшін негізгі көрсеткіш, қарым-қатынастың қиындықтары, тәртіп пен әрекетті ерікті реттеу, әлеуметтік инфантилизм, эмоционалдық мәселелер, фобиялық реакциялар (қорқыныштар) болып табылады.

 Топтық ойын терапиясы, топтағы баланы жұмысқа дайындауда және өткір симптоматикасын түсіруді қамтаммасыз ететін, оның жеке формасын көрсетуі қажет. ( О.А. Карабанова, 1997; А.С.Спиваковская, 1980).

      Сонымен қатар ПДТ балаларды дамытуда дидактикалық ойындырды да қолдануға болады.

  Дидактикалық ойындар көп жоспарлы, күрделі, педагогикалық құбылыстарды өз алдына көрсетеді: ол бастауыш мектеп жастағы балаларды оқытудың ойындық әрекеті және оқу формасы, емін-еркін ойындық әрекеті, және баланың тұлғалылығын жан – жақты тәрбиелеу тәсілі болып табылады.

Дидактикалық ойынның негізгі мақсаты баланы қызықтыра отырып, жаңа сабақты немесе өткен материалды берік меңгерту болып табылады. Дидактикалық ойындар барысында психикалық дамуы тежелген балалардың есте сақтау, көру, сезіну, қабылдау, ойлау, сөйлеу процестері дамып, заттарды пішініне, көлеміне қарай іріктеуге әр түрлі қимылдарды орындауға үйренеді. 

Бастауыш мектеп жасындағы ПДТ балаларды оқыту тәжірибесінде дидактикалық ойындардың бірнеше түрі қалыптасқан. Атап айтқанда, түзете - дамыта оқыту сыныптарда төмендегі ойын түрлері жиі пайданылады. «Қай әріпті жоғалттым», «Қай буынды жоғалттым», «Бос торкөзді толтыр», «Қызықты торкөз», «Сөйлем қуаласпақ», «Тыныс белгісін тап», «Екі - екіден жұпта», «Кім тапқыр», «Сөз ойла - тез ойла», «Ойлан, тап», «Кім шапшаң?», «Қай дыбыстан басталады», «Қағып алып, жауабын айт», «Сиқырлы сандық».

Дидактикалық ойындар, оқытудың ойындық әдісі секілді, екі түрде қарастырылады: ойын – сабақ және дидактикалық ойындар. Бірінші жағыдайда, жетекші рөл тәрбиешіге, логопедке, психологқа тиесілі, ол балаларда сабаққа қызығушылықты көтеру үшін, әр түрлі ойындық тәсілдерді қолданады, ойындық жағыдайды құрады, жарысу эдементтерін енгізеді және т.б. Ойындық әрекеттің әр түрлі компоненттерін қолдану, көрсеткіштермен, түсіндірулермен, нұсқалармен, сұрақтармен ұйқасады.          Ойын - сабақтарының көмегімен, үлкендер көріністерді қалыптастырып,  белгілі білімді беріп қана қоймайды, сонымен қатар, балаларды ойнауға үйретеді. Балалардың ойыны үшін, заттармен әр түрлі ойындық әрекеттер туралы, ойындық сюжетті құрастыру көріністерін қалыптастыруда негіз  ретінде болады. Одан кейін, бұл білім мен көріністерді өзіндік, шығарашылық ойындарға, ойында оқытуға  қарағанда, бала өмірінде біраз өлшенбейтін болуы мүмкін меншікті салмағын ауыстыру үшін құрылғаны маңызды. Сондықтанда, ойын – сабақтар әр түрлі ойындық тәсілдерді қолдану мен балаларды тура оқытуға жатады.

Дидактикалық ойындар,  балаларды математикаға, ана тіліне оқытқан кезде, қоршаған әлеммен және табиғатпен танысуда, сенсорлы мәдениет пен сөздің дамуында қолданылады.

  Дидактикалық ойындар психикалық дамуы тежелген балалардың сөйлеуін дамытады, сөздік қорын толтырады және белсендендіреді, дыбысты дұрыс шығару қалыптасады, байланысты сөйлеу дамиды, өз ойын дұрыс жеткізу, ойлау, зейін, ес дамиды.Дидактикалық ойындарды шартты түрде бірнеше сатыларға бөлуге болады. Әр біреуі үшін балалық белсенділіктің белгілі бір пайда болуы тән. Бұл сатылардағы білім, ойынның тиімділігін дұрыс бағалауға психолог үшін қажет.

Бірінші сатысы, балада ойнау, белсенді әрекет ету ниетінің пайда болуымен сипатталады. Ойынға қызығушылық тудыру мақсатының әр түрлі тәсілдері мүмкін: әңгімелесу, жұмбақтар, есептегіштер, ойынның ұнамдылығы жөнінде ескертпелер.Мысалы, тәрбиеші балаларға назар аударады: «Вова, осы ойынды ойнағың келедіме?»; «Балалар жаңа ойынды ойнағыларың келедіме?»; «Балалар естерің түсіріңдер, кеше біз қанай ойын ойнадық?». Дұрысы, ол «Спорттық тауарлар дүкені» деп аталады. Бүгін сол ойынды тағыдай ойнайық. Қатарластарымен ойнау ниетінің тәрбиесі – әлеуметтік белсенділікті қалыптастыруда маңызды кезеңі. Осылай, негізінде көптеген сапалар қалыптасатын ара қатынас дамиды: серіктестік, ауыз біршілік, өзара көмек және т.б.

Екіні сатыда, бала ойын ережесі мен әрекетін. Ойындық тапсырманы орындауға үйренеді.Бұл кезеңде, адалдық, нысаналық, табандылық, сәтсіздіктен жапа шегуді сезіну мүмкіншілігі, тек өзінің жетістігіне емес, сондай-ақ серіктестерінің жетістіктеріне қуану икемділігі секілді, осындай маңызды сапалар негізінде жинақталады.

Ойын үлкен және кіші мектеп оқушыларының өмірінде маңызды орынды алады. Ол балалардың біріккен әрекеті мен қарым-қатынас тәсілімен, балалық ағзаның қажеттілігінің табиғи жағдайы болып табылады. Ойын барлық психикалық үрдістер белсенді өтетін, оң эмоциональды бейнені құрайды. Ол баланың жеке мүмкіншіліктерін анықтайды, оның білім деңгейін анықтауға мүмкіндік береді.

 Психикалық дамуы тежелген балаларда, ойлаудың барлық формасының дамуында артта қалуы байқалады.Бұл арта қалушылық ойлау құрылымының барлық компоненттерінде пайда болады. ПДТ  балаларда мектепке дейнгі жастың соңына дейін, арнайы көмексіз, көрнекi-бейнелi тапсырманы шешу мүмкіншлігі мүлде болмайды. Осындай тапсырмаларды шешуге ұмтылған кезде, оларда сөз бен әрекет арасындағы байланыстың болмауы пайда болады. ПДТ  балаларда ойлау әрекетінің негізгі компоненттері арасында әлсіз өзара байланыс байқалады: әрекетпен, сөзбен және тәсілмен.

  Дидактикалық ойындар бастауыш мектеп жасындағы ПДТ балаларды оқытудың әдісі, оқыту формасы, баланың тұлғасын жан-жақты тәрбиелеу тәсілі мен өзіндік ойын әрекетін оқыту әдісі болып табылады. ПДТ балалармен дидактикалық ойындар жолында, тәжірибиелік, балалардың өмірлік тәжірибесі және көрнекі-бейнелі ұсыныстар, сондай-ақ, сөздік сөйлеулерде бұл байланыстардың көрінісі, бұл тәжірибені бекітуші және оның нәтежиелерін жалпылаушы қалыптасулар жүреді.

Қазіргі таңдағы өзекті мәселелердің бірі – бастауыш мектеп жасындағы психикалық даму тежелген (ПДТ) балалардың ойлау әрекетінің ерекшеліктері мен сөздік-логикалық ойлау элементтерін қалыптастыруда мақсатты бағытталған коррекциялық жұмысты ұйымдастыру қажеттілігі болып табылады.

 ПДТ балаларды оқыту өте қиын, өйткені олардың жоғары психикалық функциялардың қызметі бұзылған, эмоциональді-ерікті сфералары мен танымдық белсенділіктері дамымаған, қимыл - қозғалысы мен сөйлеу тілінде кемшіліктер байқалады. Бастауыш мектеп жасындағы ПДТ балалардың көпшілігінде сөздік – логикалық ойлау операциялары толық қалыптаспаған. Ойлау әрекетінің дамуының артта қалуы ойлау операцияларының барлық компоненттерінде пайда болады, атап айтатын болса:

- ПДТ балаларда танымдық белсенділігі мен танымдық қызығушылығының жеткіліксіздігі байқалады;

- өзінің әрекетін жоспарлай алмайды;

- ойлау үрдістерінің динамикалылығының, серпімділігінің бұзылуы т.б.                            ПДТ балаларда ойлау әрекетін оңтайландыру, интеллектуалды белсенділікті реттеу, логикалық операциялардың дамуы және өз уақытылы қалыптасуы, мектепке дейінгі балалардың танымдылық ортасын сапалық түрде өзгертеді және әлеметтендіру мен мектептік оқыту үрдісінде білімді ойдағыдай меңгерудің алғышарттарын құрайды.                                                                                                   ПДТ  балаларда логикалық ортаның дамуы үрдісінің әдістемелік басқармасы, арнайы дамытқыш жұмыс ұйымдары кезінде жоғары тиімді болып табылады. Сабақты ойын формасында таңдау, дамудың жетекші күші ретінде әрекетті анықтайтын, коррекцияның әрекеттік қағидаттарына негізделген. Ойындық үрдіс ПДТ балалар үшін ерекше мәнге ие, себебі мектепке дейінгі балалардың ойынында, өздерінің әрекеттерінің нәтижелеріне танымдылық қызығушылықтың дамуы оңай жүреді, мәселелі тапсырманы орындау үрдісінде сөйлеу белсендендіреді.                    Бастауыш мектеп жасындағы психикалық дамуы тежелген балалардың сөздік – логикалық ойлауын дамыту үшін мынандай ойындар жүргізіледі: «Ойыншық өзі туралы не айтады», «Барлық жағынан», «Жазылуы бойынша жауабын шеш», «Жартылай суреттер», «Дүкенде», «Кескінді суреттер» , мазайка, конструкторлы ойындар.

Түзете - дамыта оқыту сыныптарында сергіту ойындарын өткізудің маңызы зор. Олар - оқушылардың шаршамауына, демалуына әсер етеді.
Ойын - оқушылардың оқуға деген ынтасын арттыратын құрал. Оларды жалықтырмай әр түрлі ойын ұйымдастыру арқылы мен сабақты қызықты өткізуге тырысамын.
Мұғалім оқушыларға түзете оқу - тәрбие үрдісінде түрлі ойындарды пайдаланып, олардың танымдық белсенділігін арттыратындай тапсырмалар беріп отырса, онда оқушылардың оқуға деген ынтасы артып, танымдық үрдістері мен психологиялық қасиеттерін дамытып, психикалық дамуы тежелген балаларды өз жасындағы балалардың даму деңгейiне жеткiзуге болады.

II  Бастауыш мектеп жасындағы  ПДТ балалардың ойлау ерекшеліктерін дамытудың  эксперименттік-тәжірибелік сипаты

2.1. Бастауыш мектеп жасындағы ПДТ баллардың ойлау ерекшеліктерін анықтау

 

Қазіргі қоғам жан-жақты білімді де білікті, мәдени ой-өрісі өсіп жетілген, ұлттық салт-сананы бойына сіңіріп өскен жаңа адамды тәрбиелеуді бәсекеге қабілетті елу елдің қатарына кірудің маңызды алғы шарттарының бірі ретінде қарастыруда. Бұл өз кезегінде отбасы мен мектеп қызметкерлеріне орасан зор жауапкершілік жүктеп отыр. 

Зерттеу мәселесіне байланысты жүргізілетін тәжірибелік-эксперименттік жұмыстар Комуналдық мемлекеттік мекемесі «Қостанай облысы әкімдігі білім басқармасының» «Қостанай түзету мектебі» 2«Б» және 2«В» сыныптарында жүргізіліп, тәжірибелік-экперименттік жұмысымызға 14 бала қатысты. Оның ішінде 7 бала 2«Б» сыныбынан, 2«В» сыныбынан. Жүргізілген тәжірибелік-эксперимент жұмысымыздың мақсаты: Психикалық дамуы тежелген бастауыш мектеп жасындағы балалардың ойлау ерекшеліктерін ойындар арқылы дамыту, белсенділігін дамыту үлгісін жасап, оны оқу үрдісінде пайдалану, белсенді жеке тұлғаны қалыптастыру.

Тәжірибелік-эксперименттік жұмыстың міндеттері:

  •  Бастауыш мектеп жасындағы ПДТ балаларға ұлттық ойындар арқылы математика сабағында ойлауын дамытудың ғылыми-теориялық негіздерін айқындау;
  •  Бастауыш мектеп жасындағы ПДТ балаларға ұлттық ойындар арқылы математика сабағында ойлауындамытудың теориялық модельін құру, мазмұнын жүйелеу, өлшемдері мен көрсеткіштерін анықтау;
  •  Бастауыш мектеп жасындағы ПДТ балаларға ұлттық ойындар арқылы математика сабағында ойлауын дамытудың әдістемелік жүйесін көрсету.

Зерттеу жұмысымды тақырыбына байланысты үш кезеңге бөліп қарастырдым.

          І.Кезең – анықтау;

          ІІ.Кезең – қалыптастыру;

          ІІІ.Кезең – қорытынды.

Тәжірибелік-эксперименттік жұмысымыздың анықтаушы эксперимент кезеңінде эксперимент және бақылау топтары алынды. Бақылаушы топ ретінде 2«Б» сыныбынан 7 оқушы, ал эксперименттік топқа 2«В» сыныбынан 7 оқушы алынды. Мектепке дейінгі топта балалардың білім деңгейін анықтауға арналған әдістемелік диагностикалар, айналамен танысу сабағы бойынша тапсырмалар беріліп, балалардың танымдық белсенділігі анықталады.

Сонымен қатар анықтаушы кезеңде бастауыш мектеп жасындағы ПДТ балалар  тобының бағдарламалармен, оқу жоспарымен, балалардың ұйымдастырылған оқу іс-әрекетінде ойын арқылы балалардың белсенділігімен танысып, бастауыш мектеп жасындағы ПДТ балалар  тобының сабақтарына қатысып, олардың оқу іс-әрекетіндегі белсенділігін бақылап, мұғалімнің ұйымдастырылған оқу іс-әрекетін жүргізу әдістемелерімен таныстым. Бастапқы кезде бақылау және эксперименталды топтарының сабақтарына қатысып, бақылау жүргіздім.

Бастауыш мектеп жасындағы ПДТ балалар  тобымен математика сабағында ұлттық ойындар арқылы ойлауын анықтау мақсатында бақылау және эксперименттік топтарына әдістемелер жүргізілді.

Бұл әдістемелер – бастауыш мектеп жасындағы ПДТ балалардың  танымдық белсенділігінің даму деңгейін анықтау үшін арналған. Бұл әдістемелер ұпайлармен бағаланады және нәтижелері анықталған.

Әдістеме 1

Р.Немов әдістемесі  «Қисынсыздық»

Бұл әдістеме арқылы біз баланың қарапайым бейнелі елестетулерін, қоршаған орта және оның логикалық байланыс, қатынастары туралы түсініктерін зерттей аламыз. Аталмыш әдістеме баланың өз ойын қисынды әрі грамматикалық жағынан дұрыс ойлау іскерлігін анықтаймыз. Әдістемені өткізу процедурасы мынадай: Бастапқыда балаға бейнеленген суретті көрсетеді. Онда жануарлармен байланысты қисынсыз жағдаяттар берілген. Бала суретке қарау барысында келесі нұсқаумен танысады: «Суретке  мұқият қара, барлығы да дұрыс суреттелген бе? Айтып бер. Егер суреттердің дұрыс орналаспағанын байқасаңыз, олардың неліктен дұрыс еместігін түсіндір. Содан соң дұрыс орналаспаған суреттерді қалай орналастыру керектігін айтып бересің».  

Ескерту. Нұсқаудың екі бөлімі рет-ретімен орындалады. Бастапқыда бала суреттегі қисынсыздықтарды атап, көрсетеді. Содан соң олардың қалай орналасу керектігін түсіндіреді. Картинаны қарап шығу және тапсырманы орындау 3 минутпен шектеледі. Осы уақыт аралығында бала қисынсыз жағдаяттарды неғұрлым көбірек байқауы қажет және олардың неліктен дұрыс орналаспағанын түсіндіруі қажет.   

Қорытындыны бағалау:

10 ұпай –  берілген уақыт (3 минут) ішінде барлық 7 қисынсыз жағдайды тауып, олардың себебін түсіндірген балаға қойылады.

8-9 ұпай –  бала берілген уақыт ішінде барлық қисынсыз жағдаяттарды тапқанымен 1-3 жағдаяттардың қалай орналасу керектігін түсіндіруге үлгермей қалған жағдайда қойылады.

6-7 ұпай – бала берілген уақыт ішінде барлық қисынсыз жағдаяттарды тауып, белгілегенімен, 3-4 жағдаяттардың қалай орналасу керектігін түсіндіруге үлгермей қалған жағдайда қойылады.

4-5 ұпай – бала барлық қисынсыз жағдайларды тапқанымен, ондағы 5-7 жағдаятты берілген уақыт ішінде түсіндіре алмаған жағдайда қойылады.

2-3 ұпай – берілген уақыт ішінде бала қисынсыз 7 жағдаяттың ішінен 1-4 байқай алмай, оларды түсіндірмеген жағдайда қойылады.

  1.  ұпай – берілген уақыт ішінде бала 7 жағдаяттың ішінен 4 ғана тауып алады.

Сурет -1

Даму деңгейінің қорытындысы:

Даму деңгейінің қорытындысы:

9-10 ұпай-жоғары

5-8 ұпай-орташа

0-4 ұпай төмен

Бақылаушы топ

Жоғары

Орташа

Төмен

Эксперименттік топ

Жоғары

Орташа

Төмен

11

Мұратбаев Асхат

+

Болганов Жомарт

+

22

Төрежан Аружан

+

Жасұлан  Ақмаржан

+

33

Әлімкулов Саят

+

Айымбай Баймырза

+

44

Карим Болат

+

Бақтияр Бекзат

+

55

Дуйсекеева Жания

+

Саматов Даурен

+

66

Турар Сәлім

+

Рахат Назым

+

77

Тоқтаған Айбек

+

Ералхан Балым

+

Барлығы

2

3

2

Барлығы

1

3

3

Барлығы %

28

43

29

Барлығы %

14

43

43

Сурет 1

Әдістеме 2

Р.Немов әдістемесі «Қайсысы артық»

      Аталмыш әдістеме баланың бейнелі-логикалық ойлау үрдістерін, талдау және жалпылау тәрізді ақыл-ой операцияларын зерттейді. Әдістемеде балаларға әртүрлі заттардың суреті бейнеленген суреттер сериясы келесі нұсқау бойынша беріледі: «Әрбір суретте берілген төрт суреттің біреуі артық. Суреттерге мұқият қарап, қандай заттың артық екендігін айтып, түсіндір». Тапсырмаға 3 минут беріледі.

Сурет - 2

Қорытындыны бағалау:

10 ұпай – бала берілген тапсырманы 1 минутқа жетпей орындады, барлық картинадағы артық заттарды дұрыс анықтап, түсіндірді.

8-9 ұпай – бала берілген тапсырманы 1 минуттан 1,5 минутқа дейін орындады.

6-7 ұпай - бала берілген тапсырманы 1,5 минуттан 2 минутқа дейін орындады.

4-5 ұпай - бала берілген тапсырманы 2 минуттан 2,5 минутқа дейін орындады.

2-3 ұпай - бала берілген тапсырманы 2,5 минуттан 3 минутқа дейін орындады.

0-1 ұпай – тапсырманы 3 минут ішінде орындай алмады.

Даму деңгейінің қорытындысы:

9-10 ұпай-жоғары

5-8 ұпай-орташа

0-4 ұпай төмен

Бақылаушы топ

Жоғары

Орташа

Төмен

Эксперименттік топ

Жоғары

Орташа

Төмен

11

Мұратбаев Асхат

+

Болганов Жомарт

+

22

Төрежан Аружан

+

Жасұлан  Ақмаржан

+

33

Әлімкулов Саят

+

Айымбай Баймырза

+

44

Карим Болат

+

Бақтияр Бекзат

+

55

Дуйсекеева Жания

+

Саматов Даурен

+

66

Турар Сәлім

+

Рахат Назым

+

77

Тоқтаған Айбек

+

Ералхан Балым

+

Барлығы

3

3

1

Барлығы

2

3

2

Барлығы %

43

43

14

Барлығы %

28

43

29

Сурет 2

Әдістеме 3

« Равен матрицасы» әдістемесі.
     Бұл әдістемемен бастауыш сынып оқушысының көрнекілік – бейнелік ойлауы бағаланады. Мұнда көрнекілік – бейнелік ойлау дегенді тапсырманы орындағанда әртүрлі бейнелерді және көрнекілік елестермен жұмыс істеуін айтады.Көрнекілік-бейнелік ойлаудың дамуының деңгейін тексеру үшін 10 дана Равен матрицалары қолданылады. Бұл бойынша матрицаның жоғары жағында орналасқан

детальдардың заңдылықтарын тауып, төменде орналасқан суреттерден көрсетіп тауып, орнына қою керек.Тапсырманы орындау үшін 1 минут уақыт беріледі. 

Даму деңгейінің қорытындысы:

9-10 ұпай-жоғары

5-8 ұпай-орташа

0-4 ұпай төмен

Бақылаушы топ

Жоғары

Орташа

Төмен

Эксперименттік топ

Жоғары

Орташа

Төмен

11

Мұратбаев Асхат

+

Болганов Жомарт

+

22

Төрежан Аружан

+

Жасұлан  Ақмаржан

+

33

Әлімкулов Саят

+

Айымбай Баймырза

+

44

Карим Болат

+

Бақтияр Бекзат

+

55

Дуйсекеева Жания

+

Саматов Даурен

+

66

Турар Сәлім

+

Рахат Назым

+

77

Тоқтаған Айбек

+

Ералхан Балым

+

Барлығы

1

3

3

Барлығы

1

2

4

Барлығы %

14

43

43

Барлығы %

14

29

57

Сурет 3

2.2  ПДТ балалардың ойлау ерекшеліктерін айнала әлемі сабағында ойындарды қолдану арқылы қалыптастыру


Тақырыбы:
"Нан қасиетті тағам"
Мақсаты
1.Оқушыларға қасиетті тағамның бірі - нан екенін, нанның дастарханға қалай келетіні туралы түсінік беру

"Ас атасы – нан"екенін түсіндіру,
2.Дүниетанымын, ой-өрісін, еңбекқорлығын, адамгершілігін ояту және дамыту.
3.Нанды қастерлеуге, ысырап етпеуге, адам еңбегін бағалай білуге, еңбек етуге тәрбиелеу.
Әдісі: сұрақ-жауап, топпен жұмыс, интерактивті тақтамен жұмыс
Көрнекіліктері: нақыл сөздер, сөзжұмбақ, тірек сөздер, кесте
Сабақтың барысы
І.Ұйымдастыру кезеңі.
ІІ.Психологиялық тренинг. "Жаңа күн"   
Оқушыларды топқа бөлу. 
 "Нан – қасиетті тағам"
Тыңда ерлер түлетті
Тың адамды үйретті
Нан үшін олар тер төкті
- Нан қайдан шығады? 
- Нан қандай болады? 
- Білгілерің келе ме? 
Ас атасы- нан деп айтуымыздың себебі нансыз адам өмір сүре алмайды. Нан бізге үлкен еңбектің арқасында келеді. 
-Ендеше балалар наубайханаға саяхат жасап көрейік. Ең алдымен тұқымды көктемде жерге себеді. Ол егілген дәнді жаз бойы адамдар суарып, баптап күтеді. Уақыты келгенде өсіп өнген астықты жинап алады. Астықты жинау үшін комбайн қажет. Ол жиналған бидайды диірменге апарып тартады. Одан ұн шығарады. Ол ұнды наубайханаға апарып, нанның түрлерін пісіреді. Нанның түрлері өте көп және дәмді болады. Олар: тоқаш, торт, печенье, вафли т.б. 
Нан өнімдерінің түрлері сан алуан. Көрдіңдер ме, балалар, нан қандай зор еңбекпен келеді. 
«Еңбектің наны тәтті, жалқаудың жаны тәтті»- деген мақал бар. 
Кім? Не істейді? 
1. Тракторшы
2. Диқаншы
3. Комбаиншы
4. Жүргізуші
5. Диірменші
6. Наубайшы
7. Дүкенші
Бұл көріністен біз нанды дайындаудың жолы өте ұзақ әрі қиын екенін білдік.
- Нанды дайындаудың жұмыс тәртіптері қандай? 6-слайд
- дән себу
- астық жинау
- диірменге әкелу
- нан пісіру 
- егістікті күту
- ұн тарту 
- дүкенге әкелу
- жер жырту
- элеваторға әкелу
- нан илеу, ашыту.

«Жалғастыр»ойыны.Нан сөзіне ары қарай сөздер жазу:


ІІІ. Сергіту сәті. 
Жайқалады ақ бидай, 
Басын иіп аққудай. 
Трактор мен комбайн, 
Жүргізуге мен дайын. 

IV.Сабақты бекіту.«Сөз ойла,тез ойла»ойыны.Балалар көп нүктенің орнына тез арада керекті сөздерді қойып,мақалды оқиды

1.Қоныс көркі – там, 
Дастархан көркі –     (нан)
2.Дастарханында наны жоқтың
Тамағының .... жоқ.(дәмі)
3.Нан болса, болады.(ән)
4.Тістем нанның қадірін, 
Тарыққанда ...(білесің)
5.Нан қиқымын шашпаңдар,
Жерде жатса  (баспаңдар) 


V.Сабақты қорытындылау.
Жұмбақтар шешу.

1.Ұзын мұртты сарылар,
Қойнында наны бар.
(Бидай)

2.Асты-тас, үсті тас,
Ортасында піскен ас.
(Таба нан) 

«Артығын тап» ойыны


VI.Бағалау:Мақтап-мадақтау

 

Тақырыбы:Мен және менің отбасым
Мақсаты:
1.Отбасы туралы түсінігін кеңейту,отбасы мүшелерінің атауларын үйрету.
2.Танымдық,есте сақтау,ойлау,сөйлеу дағдыларын дамыту,отбасына деген қарым – қатынасты қалыптастыру,зейінін шоғырландыру.
3.Отбасы мүшелеріне деген сүйіспеншілікке,үлкендерді құрметтеуге үйрету.
Көрнекіліктер:магниттік тақта,суреттер,сюжетті суреттер, пирамида, желім, отбасы мүшелерінің  фото суреттері.
Сабақтың түрі:аралас,топтық.
Сабақтың барысы:
І.Ұйымдастыру:
Балалардың назарын сабаққа аудару,құрал-жабдықтарын дайындау
ІІ.Психологиялық дайындық:
Атамнан басталар,                      Бір туған ағам бар,
Әжемнен қосталар                      Бір туған апам бар...
Отбасым мынылар:                     Бәрін жақсы көремін, 
Ең жақын адамдар-                     Еркелеймін,еремін!
Әкем мен анам бар,

ІV. «Нұрға бөлену»релакциялық ойын
Балалар бәріміз жайғасып отырып,көзімізді жұмып,өзіміздің отбасымызды,яғни тату тәтті жанұямызды көзіміздің алдына елестетейік. Бәріміз демалыс күні үйдеміз.Отбасы мүшелері түгел үлкен дастархан басында(ата,әке,ана,әже,іні,қарындас,әпке,сіңілі)деп ойлайық.Бәріміздің жүзімізде қуаныш,бір – бірімізге сүйіспеншілікпен,сыйластықпен қарайық. Біздің қуанышты сәтімізге ортақтас күн сәулесі де үй ішін жылы шуаққа бөлейді.Қандай тамаша,қандай қуанышты күн!
Ал, енді балалар,көзімізді жайлап ашып,өзіміздің ойымызды,  жүрегімізді, сезімдерімізді бөлісейік.(Балалардың жауаптары сұралады).Ал енді бар ойымызды жинақтап,мына суретте кімдер бейнеленгенін  атайық.Мысалы ,мынау ата,.........
- Сен анаңа кім боласың?(қызы,баласы)
- Ал,атаңа кім
боласың?(немере)

«Менің отбасым» ойыны
Балалар пирамиданың дөңгелектерін кіргізе отырып,өз отбасы мүшелерін атайды.
Мынау менің атам
Мынау менің әжем
Мынау менің әкем
Мынау менің анам т.с.с.Ал балалар, отбасы мүшелеріңді біледі екенсіңдер, енді пирамида дөңгелектерін атап шығайық және түстерін атап  кетейік.
V.Сергіту сәті:
Саусақ гимнастикасы
Бір үйде біз нешеуміз?
 
Кел санайық үшеуміз
Бас бармағым әкем
Балан үйрек анам
Ортан терек ағам
Шылдыр шүмек әпкем
Кішкентай бөбек мен
Бір үйде біз нешеуміз?
Бір үйде біз бесеуміз.

VI.Сабақты бекіту:«Кім не істейді»(суреттерді сәйкестендіру арқылы отбасы мүшелерінің іс-әрекеттерін көрсету).Әжем тоқыма тоқиды,інім ағаш отырғызды,анам тігін тігеді.
                  
 
«Суретшінің қателігі»ойыны. Балалар тақтада ілулі тұрған суреттерден қателіктерді тауып,оларды өз орындарына сәйкестендіре  білуі тиіс.

VII.Сабақты қорытындылау: «Асықпай  ойлан»ойыны
Мақсаты – дыбыстық талдау жасау және логикалық ойлау қабілетін дамыту.

  •  «Ата»сөзінің соңғы дыбысынан басталатын  отбасы мүшесін ата (ана,аға,апа)
  •  Әке сөзінің бірінші дыбысынан басталатын отбасы мүшесін ата (әже,әпке)
  •  Сіңлі сөзінің екінші дыбысынан басталатын отбасы мүшесін ата(іні)

Жүректен жүрекке:
Балалар ойыншық жүрекшені бір - біріне ұсына отырып өз отбасына, оның мүшелеріне сүйіспеншіліктері мен тілектерін ойлана отырып, білдіреді.
- Менің отбасым ең тату отбасы.
- Менің отбасы ең үлкен.
- мен атам мен әжемді жақсы көремін.
- Менің анам ең ақылды адам.
- Менің отбасым аман болсын.
- Менің отбасымда қуаныш көп болсын.
- Менің отбасым қонақжай.
- Менің отбасым көңілді.
- Менің отбасым мейірімді.
- Менің отбасым ең бақытты.
- Мен өз отбасымды жақсы көремін.
VIII.Бағалау:Мақтап-мадақтау

Тақырыбы: Өсімдіктер мен жануарлардың «Қызыл кітабы»
Мақсаты:
1. Қазақстанда жойылып кету қаупі төніп тұрған жануарлар, өсімдіктер, құстарға тоқталып, «Қызыл кітап» туралы түсінік беру;
2.Табиғатты қорғау мақсатында құрылған қорықтар, «Қызыл кітап» туралы түсініктерін дамыту;
3.Табиғатқа қамқорлықпен қарауға, оны аялауға тәрбиелеу; экологиялық тәрбие беру.
Түрі: дәстүрлі
Типі: аралас
Көрнекілігі: интерактивті тақтада дайындалған слайдтар, буклеттер, қима қағаздар
Әдіс–тәсілдері: сұрақ – жауап, көрнекілік, баяндау, әңгімелеу.
Барысы:
І. Ұйымдастыру.
Салемдесіп,сыныпты сабаққа әзірлеу
ІІ. Үй тапсырмасын тексеру.
«Адам және өсімдіктер мен жануарлар» тақырыбы бойынша мазмұнын сұрау.
Қай жануар адамға пайдалы екенін сызбаға түсіргендерін тексеру.
ІІІ. Үй тапсырмасын қорытындылау
- Балалар, ендеше, мына сөзжұмбақты шешейік. Сөзжұмбақтың ортасындағы ерекшемен белгіленген сөзді оқиық. Қандай сөз шықты? (жануар)
Ендеше, бүгінгі сабағымыз өткен тарауда оқып, танысқан жануарларды қорғау туралы болмақ.

Тақтадағы көрсетіліп тұрған суреттер қай топқа жатады?Ол үшін әрбірін «Өз ұяшығына орналастыр»ойынын ойнайық.




IV. Жаңа сабақ
Ребусты шешейік. Егер дұрыс шешсек, бүгінгі тақырыбымызға байланысты сөз шығады. Ребустың шешуі: «қызыл кітап»

қызыл түс нені білдіреді?
- Қызыл түс қауіп сақтанудың белгісі.
- Қызыл кітап не үшін керек деп ойлайсың? (Оқушылардың жауабы тыңдалады).
- Қызыл кітап – қауіптің дабылы және тірі табиғатты сақтау үшін күрестің нышаны.
1948 жылы дүниежүзінің ғалымдары халықаралық табиғатты қорғау одағын құрды. Бұл одақ жойылып бара жатқан жануарлар туралы тұңғыш кітап шығарды. Кітап деректердің «Қызыл кітабы» деп аталады. «Қызыл кітап» деген атауды ағылшын зерттеушісі Питер Скотт ұсынды.
Шағын видео көрсету.

Сергіту сәті. Қызыл кітапқа енген  жануарды естіген кезде қол шапалақтаймыз:жылқы,құлан,аю,дуадақ,ит,арқар,сиыр,аққу,түйе,барыс.

Дәптермен жұмыс. «Сыңарын тап ойыны»
Дәптерге Қызыл кітапқа енген жануарлар мен өсімдіктерді теріп жазамыз.Олардың алғашқы буындары берілген,қалған бөлігін табу керек:
Жануарлар: ақ+қу, дуа+дақ, құ+лан.
Өсімдіктер: шыр+ша, тау+сағыз, қыз+ғалдақ

V. Сабақты бекіту. Шығармашылық жұмыс:
Табиғатты сақтаңдар,
Құстарды атпаңдар.
Гүл жайнаған жерімді
Аялаңдар, сақтаңдар.

VI. Сабақты қорытындылау.
Табиғатты қорғау, оны сақтау туралы мақалдар, нақыл сөздер айту.
Мақалдар
«Бір тал кессен, он тал ек»
«Дәрі шөптен шығады, дана — көптен шығады»,
«Атаңнан мал қалғанша, тал қалсын»
«Сұлу жер құрақсыз болмас, таулы жер бұлақсыз болмас»
«Бұлақ көрсең, көзін аш»
«Жылап жүріп арық қазсаң,
Күліп жүріп су ішерсің»

Нақыл сөздер
«Туған жерге туыңды тік»
«Мың шыбық шаншып өсірсең -
Халқыңа орман салғаның.
Халқыңа орман салғаның -
Өзіңе қорған салғаның»

«Табиғат — тал бесігің, аяла, қорғай біл, тазалығын сақта!
Келешек сендердің қолдарыңда!»
VII. Үйге тапсырма:
Өсімдіктер мен жануарлардың “Қызыл кітабы” тақырыбын оқу
“Мен табиғат жанашырымын” тақырыбында сурет салу
VIII. Бағалау.

Сабақтың тақырыбы: Үй құстары.
Сабақтың мақсаты:

1. Білімділік: Үй құстарының тіршіліктері туралы түсініктерін кеңейту.

2. Дамытушылық:Үй құстарының пайдасы туралы мағлұмат беру.

3. Тәрбиелік:Құстарға деген сүйіспеншілікке, қамқорлыққа тәрбиелеу. 
Сабақтың әдісі: түсіндіру, сұрақ-жауап, дидактикалық ойын.

 Сабақтың көрнекілігі: Әтеш, балапан, тауықтың суреттері, жұмыртқа, үнтаспа. 
Сабақтың барысы: 

1.Ұйымдастыру кезеңі:  Сәлемдесу!
Мұғалім: - Балалар, қолымыздан ұстап «Қуаныш шеңберін» құрып, бір-бірімізге жылуымызды білдірейік. 
Қуанамын мен де, 
Қуанасың сен де. 
Қуанайық достарым, 
Арайлап атқан күнге! 
Мұғалім: Үш топқа құрастырғыш қағаздар таратылады. 
- Балалар, сендер нені құрастырдыңдар? 
Яғни балалар,  білгендерін атап өтеді.  
Біздің бүгінгі жаңа тақырыбымыз «Үй құстары» 
Мұғалім: Балалар үй құстарының түрлерін атап кетсем: Әтеш, тауық балапан, қаз, үйрек,күркетауық ( суреттерін тақтаға іле отырып атау). 
Үй құстарының барлығына сипаттама беріп таныстырып, бір-бірімен салыстыра отырып оқушыларға таныстырады.
Оқушылар, үй құстары жеммен қоректенеді. Олар көктемде балапан туады.Үй құстарының пайдасы көп: жұмыртқасын, етін адамдар тағам ретінде пайдаланады, жүнінен жастық, көрпе жасайды. Сол себептен адамдар үй құстарына қамқор көрсетіп, асырайды.Ұя салады, жем береді, ыдысқа су құйып береді, ұя маңын тазалайды, балапандарына да қорек беріп, көмек көрсетеді. 
Мұғалім: - Балалар, тыңдаңдаршы, бір нәрсе тырсылдап жатыр. Қане, қайтадан тыңдайықшы. Мәссаған, мына жұмыртқаның үлкенін - ай, өзінің түсі аппақ екен, ал көлемі сопақшаға ұқсайды екен. (Балалар жұмыртқаға таңдана қарайды) 
Мұғалім: - Балалар, жұмыртқа жарылып жатыр екен. Бұдан не шығатынын білесіңдер ме? Жұмыртқадан шыққан -

балапан жылап тұр екен.

- Балапан, сен неге жылап тұрсың?

Біз саған көмектесеміз, айтшы балапан. 

- Балапан адасып қалыпты оның мамасы ким?

- Оның анасы тауықты шақырады, Қыт-қыт-қыт! Қыт-қыт-қыт! 
Тауық: - Балалар, не болды, менің жұмыртқаларымды таптыңдар ма? Сендерге көп рахмет. 

Мұғалім: - Тауық, біз балалармен сіздің жұмыртқаңызды таптық. Оны ұстайын деп едік, ол жарылып жатыр екен. Біз оның жарылуын күттік. Тауық: - Рахмет, балалар! Менің балапанымның қарны аш еді, сендер балапаныма жем, тары тауып беріңдерші. 
Мұғалім: - Тауық бізде жем де, тары да бар. Бірақ менің тапсырмаларымды орындасаң ғана беремін. 
Тауық: - Ендеше, балалар, сендер маған көмектесіңдерші. 
Балалар: Жарайды, көмектесейік. 
1 - тапсырма: Жұмбақ шешу. 
Басында айдары бар, 
Иегінде сақалы бар. (Әтеш) 
2 – тапсырма: Үй құстарын атап беріңдер? 
(қаз, тауық, әтеш, үйрек) 
Тауық: - Балалар, сендер маған көп көмектестіңдер.

Рахмет, енді мен сендермен қоштасайын.

(Тауық балапанын алып кетіп қалады) 

Мұғалім: - Балалар, бәріміз орнымыздан тұрып бойымызды сергітейік. 
құстарға ұқсап қимыл жасайықшы. 
Сергіту сәті: Үнтаспадан «Құстар әні» орындалады. 
Дидактикалық ойын: «Анасын тап» 
Шарты: Балаларға үй құстарымен олардың балапандарының суретін үлестіріп беру. Балалар анасын балапанымен жұптастырады.

 Мұғалім: -Балалар, сонымен сендер қандай үй құстарын білесіңдер? 
Балалар: - Қаз, тауық, үйрек,күркетауық. 

 Мұғалім: - Үй құстарының адамға қандай пайдасы бар? 
Балалар: - Үй құстарының еті, сорпасы, жұмыртқасы адам ағзасына өте пайдалы. 

Мұғалім: - Өте жақсы, дұрыс айтасыңдар! 
Бүгінгі оқу іс-әрекетіне барлығымыз өте жақсы қатыстық. 
Мадақтау: (жұлдызшалар тарату) 

Үй тапсырмасы:

Сабақтың тақырыбы: Дала құстары
Сабақтың мақсаты: 

Білімділік: Оқушыларға жалпы құстарға деген қызығушылығын, белсенділігін, білім деңгейі, ой-өрісін дамыту. 

Дамытушылық: Ойлау, есте сақтау, көру қабілеттерін дамыту, ой түйіндеуге, шығармашылықпен жұмыс істеуге жұмылдыру. Байланыстырып сөйлеу тілін дамыту. Ой-өрісін кеңейту. Танымдық қабілетін арттыру.
Тәрбиелік: Туған жер табиғатын аялауға, құстарды қорғауға, қамқоршы болуға тәрбиелеу. 
Сабақтың әдісі: Түсіндіру, көрсету, ойын, саусақ жаттығулары, құстар дыбысы
Сабақтың типі: Аралас сабақ. 
Сабақтың көрнекілігі: Құстар суреті
Сабақтың барысы: 
Ұйымдастыру бөлімі: 
Амандасу ,оқушыларды түгелдеу.Оқушылар назарын сабаққа аудару. 
Уйге берген тапсырманы сұрап бағалау: ? 
- Үй құстарын атап бер? 
- Олардың қандай пайдасы бар?
Жаңа сабақ : 
Құстардың түрі өте көп. Олардың біз үлкен екі топқа бөлеміз? 
1.Жабайы құстар 
2.Үй құстары. 
Жабайы құстар –табиғатта өз алдына тіршілік етеді.Құстардың пайдасы өте көп .Олар табиғаттың байлығы ағаштарды, өсімдіктерді зиянкес жәндіктерден құтқарады.Құстар бір орныда тұрмайды.Олардың бір жерден екінші жерге ұшып –қонып жүреді.Барлық құстарға ортақ қасиет-ұшады,қанаттары , мамықтары ,тұмсықтары болады.Олар жұмыртқалайды,балапан басады. 
Құстардың тұмсығы қоректену ерекшелігіне қарай түрліше болады.Мысалы:бүркіттің тұмсығы өткір,қатты болады.Себебі, олар түрлі тышқандармен, ұсақ жануарлармен қоректенеді.Өсімдік дәндерімен, жемістермен қоректенетін құстардың тұмсығы үшкір, жерден іліп алуға икемді болады. Құстар өте пайдалы. Олардың етін, жүнін, мамығын, жұмыртқасын адамдар керегіне пайдаланады. Кейбір құстарды құсбегі аталарымыз аң аулауға пайдаланған. Құстар көктемде жылы жақтан келеді. Жылы жақ Африка, Оңтүстік. Ең алдымен тырна келеді. Сосын су құстары, қарлығаш. Оларды жыл құстары дейміз. Бұлардың көктемгі тіршілігіндегі ерекшелігі туған жерге оралуы, ұрпақ қамы, ұя салуы, жұмыртқа салып, балапан шығаруы. 
Қай құс қалай дыбыстайды, соны табыңдар(ауызша)
Қарға шырылдайды.
Сауысқан сайрайды.
Торғай қарқылдайды.
Бұлбұл шаңқылдайды.
Бүркіт шықылықтайды.

       Саусақ жаттығуы: «Құстар қанат қағады»

Балалар, барлығымыз қолымызды үшбұрыштап жоғары ұстаймыз. Біз құстарға ұя саламыз, құс ұядан басын шығарып жан - жағына қарайды.(Қосылған алақандарын жан - жаққа бұрады.) Құстың ұшқысы келді,(алақандарын ашады, алақандарын қимылдатады) ұша алмады, құс ұшу үшін қанаттарын жаттықтырды. Алақанымызды өзімізге қаратып жайып, ашып - жұмайық, бір, екі, үш, кері қарай санаймыз үш, екі, бір. Енді, басбармағымызды қозғалтайық. Алақанымызды өзімізге қаратып жайып, екі басбармақты айқастырамыз. Алақанымызды құс қанатын қаққан секілді қозғалыстар жасаймыз. (Бірнеше рет қайталау)


 Жұмбақ шешу ойыны.
«Ұшты-ұшты» ойыны
Ұшты-ұшты, қарға ұшты. 
Ұшты-ұшты, арба ұшты. 
Ұшты-ұшты, үйрек ұшты, 
Ұшты-ұшты, бүйрек ұшты. 
Ұшты-ұшты, қыран ұшты, 
Ұшты-ұшты, жылан ұшты. 
Ұшты-ұшты, қарлығаш ұшты, 
Ұшты-ұшты, қарындаш ұшты. 
Ұшты-ұшты бүркіт ұшты, 
Ұшты-ұшты іркіт ұшты. 
Ойын: «Қанатты достарымыз» 
Тақтаға аққу, үкі, қарға, торғай, қарлығаш, көгершін, суреті ілінеді. Балалар таңдаған құсы туралы әңгіме құрастырады. 

Тиым сөздер 
1.Құстың ұясын бұзба, 
Жұмыртқасын жарма. 
2.Жұмыртқасы мен балапаны бар ұяны бұзба. 
3.Аққуды атпа.

Ойын: « Екі бірдей құсты тап ойыны»

Сипаттама: Балаға суретте екі бірдей құстарды табу ұсынады


Қорыту: Балалар сендер ойынға өте жақсы қатыстыңдар. Біз бүгін түрлі ойындар ойнап,қарлығаш,шымшық,аққу,қарға үкі туралы біліп, олардың қайда мекендейтінін, немен қоректенетінін ажырата білдік. Енді біз барлығымыз құстарға қамқор болып жүрейік. Құстар біздің досымыз.
Мадақтау:

Тақырыбы: «Балаларға көлік түрлері туралы түсінік беру»

Мақсаты:

1.Көлік түрлерін ерекшеліктеріне қарай топтастырып (жерде,суда,әуеде), атқаратын қызмет аясына қарай салыстыра білуге үйрету;

2.Көлік бөлшектерін ажырата білуге үйрету. Жолда жүру ережелерін ұғындыру;

3.Ойлау қабілетін,қиялын жетілдіру. Қолдың ұсақ моторикасын дамыту.

Әдіс – тәсілі: түсіндіру, сқрақ – жауап, саяхат, ойын.

Көрнекілігі: тақырып мазмұнына байланысты суреттер, компьютер.

Пән аралық байланыс: тіл дамыту,математика,құрастыру,сурет

     Сабақ барысы:

І. Мотивациялық қозғаушы (шаттық шеңбері)

Ауадан қуат алайық (алу)

Алақанға салайық (салу)

Жерден нәр алайық (алу)

Алақанға салайық (салу)

Күннен шуақ алайық (алу)

Алақанға салайық (салу)

Күн шуағын бір – бірімізге сыйлайық (алақандарына үрлеу)

ІІ. Ұйымдастырушы – ізденушілік.

Ой қозғау: Балалар ерте заманда көлік түрлері болмаған кезде адамдар алыс жерлерге қалай барған? Ауыр жүктерді бір жерден екінші жерге қалай жеткізген?

Балаларға ерте заманғы көлліктер туралы қысқаша түсінік беру. Слайд бойынша әңгімелеу (1,2,3,4 слайдтар).

Балалар ерте заманда көлік түрлері болмаған кезде адамдар көлік ретінде және жүк тасу үшін үй жануарларын пайдаланған.Атқа, түйеге, өгізге арба жегіп адам, жүк тасымалдаған. Алыс жерлерге жету үшін айлап, жылдап жүріп барған.

Балаларды оқу іс – әрекетінің тақырыбымен таныстыру. Балалар қазіргі ғылым мен техниканың дамыған заманында көлік түрлері өте көп.

Көліктер әуе, су және жер көліктері болып үшке бөлінеді. Жер көліктеріне машина, мотоцикл, автобус, велосипед, поезд т.б жатады (5 слайд).

Су көліктеріне кеме, қайық, желкенді қайық  жатады ( 6 слайд).

Әуе көліктеріне ұшақ, тік ұшақ, зымыран жатады ( 7 слайд).

Тосын сәт: «Телефон шырылдайды».

Телефонмен сөйлесіп, балаларға қонжықтың қиын жағдайға тап болғанын, оған көмек керек екенін айту.

  •  Балалар қонжыққа көмектесеміз бе?
  •  Ол үшін алдымен барар жолды қарайық. 

«Машинаны гаражга кіргіз» ойыны                                                                    Балалар, қараңдаршы пойыз жолға машиналар кептеліп қалыпты. Оларды гаражына апарайық. Гаражға түстес машиналарды гаражға әкелу  (түстерді сәйкестендіру).

   

Тапсырма: «Суретті толықтыр ойыны»

Қонжық: Балалар енді сендер менің бір өтінішімді орындаңдаршы.Мен сүйікті ойыншықтарымды сындырып алдым, соларды жөндеуге көмектесіңдерші (8 слайдта екі бөлікке бөлінген  ойыншық мотоцикл, жүк машинасы, тікұшақ суреттерінің жетіспейтін бөліктерін құрастырып, бүтіннен бөлшек құрайды).

- Рахмет сендерге балалар! (қонжық кетеді).

Сергіту сәті:

Қане, кімнің бойы ұзын,

Паравозы ол пойыздың

Қатар-қатар тұрайық

Пойызды біз құрайық,

Пш-пш жүреміз,

Астанаға кетеміз.

Дидактикалық ойын «Не қайда жүреді»

Слайд арқылы көліктердің жүру жолдарын тауып, көліктерді орналастыру.

                                                                     

                                                                                     

                                                    

ІІІ. Қорытынды бөлім:

Сұрақ – жауап әдісі арқылы балалардың оқу іс-әрекетінде алған білімдерін бекіту. Слайд арқылы жер,су,әуе көліктері туралы білімдерін бекіту.

ІV.Бағалау

Балаларды шеңберге тұрғызып, оқу іс-әрекетіне белсене араласқан балаларды мадақтап, мақтау.

Пәні: Айналадағы әлем

Сабақтың тақырыбы: «Жемістер»

Сабақтың мақсаты: 

1.Өткен сабақта өткен көкеністер туралы білімдерін кеңейту, жемістер тақырыбымен таныстыру.Көкөністер мен жемістердің айырмашылығы мен пайдасын түсіндіру;  

2.Табиғатты қорғауға, оның әсемдігін,әдемілігін сезіне білуге тәрбиелеу.Ұқыптылыққа, зейінділікке баулу;

3.Сөздерді дұрыс және анық айтуға жаттықтыру.Сөздерді байланыстырып сөйлеуге үйрету.Жемістерден көкөністерді ажырата білуге,заттарды салыстыра білуге дағдыландыру,есту,көру арқылы есте сақтау қабілеттерін дамыту.

Сабақтың түрі: жаңа сабақ

Көрнекіліктер: ағаш,аула,бақша  суреттері ,жемістер мен көкөністердің суреттері

Әдіс-тәсілдері: түсіндіру,көрсету,ойын жаттығулар,сұрақ-жауап

 

Сабақтың барысы:

І.Ұйымдастыру кезеңі:

Шаттық шеңбері:

Арайлап таң атты,

Алтын сәуле таратты.

Жарқырайды таңымыз,

Жарқырайды даламыз.

Салеметсіздер ме!

Оқушылармен сәлемдесіп, орындарына отырғызу. Оқушыларды түгелдеу.

  •  Қане балалар бүгін қандай күн?
  •  Қазір қандай мезгіл?

ІІ.Үй жұмысы өткен сабақтарды еске түсіру. Өздерің жақсы көретін көкөністердің суретін салу және оларды сипаттап келу.

ІІІ.Жаңа сабақ: «Жемістер»

Алма,алмұрт,шие,апельсин,өрік - бұлар жемістер. Олар ағашта өседі.Жемістердің адамға тигізер пайдасы зор.Олардың құрамында адам ағзасына керекті дәрумендер болады. Біз жемістерді пайдалану арқылы өзімізге күш – қуат аламыз.Жемістерді кептіріп,қақ жасауға болады, әртүрлі дәмді тосаптар мен шырындар дайындайды (Суреттері көрсетемін). Жемістер жақсы өсіп мол өнім беру үшін, адамдар жеміс ағаштарын күтеді. Балалар айтыңдаршы сендердің үйлеріңде қандай жеміс ағаштары өседі?

Балаларға әр жемісті түсіндіру арқылы олардың түсін, пішінін және көкөністерден айырмашылығын айтып отырам. 

            

Балалардың «Жемістер» тақырыбын қаншалықты дәрежеде меңгергенін анықтау үшін «Ретімен қой» ойынын ойнатамын.

Балалар «Ғажайып дорбадан» алынған жемістер мен көкөністерді ретімен қойып санайды. «Сол» жаққа жемістерді, «Оң» жаққа көкөністерді жинайды.Балалар жемістер мен көкөністерді санап, түрі мен түсін салыстырады.

V.Сергіту сәті.

Оңға, оңға түзу тұр,
Солға, солға түзу тұр.
Артқа қарай бір адым
Алдыға қарай бір адым
Жоғары төмен қарайық
Орнымызды табайық.

VI.Сабақты пысықтау

«Құдайы қонақ бөлімі» Есік қағылады,ішке көңілсіз қоян кіреді.

-Балалар, қараңдаршы, қоян көңілсіз екен. Неге көңілсіз екенін сұрайықшы. Қоян кішкене қорапша береді. Балалар,қоян не жегенді ұнатады? Білесіңдер ме? Міне, біреулер қоянның сүйікті тағамы сәбіздің суретін бөліп – бөліп қиып тастапты. Суретті құрастырып берейік, мүмкін қоянның көңіл – күйі көтерілер.

Тапсырма: «Бөлшектерден бүтін құра».Қоянның сонда да көңіл – күйі көтерілмеді.

-Балалар ендеше қоянға сәбіздің жаңа суретін салып берерміз,мүмкін сонда көңіл – күйі көтерілер. Жапырақ жасыл түспен, сәбіз сарғышқызыл түспен салынады.Қоян суреттерді алып қуанып шығып кетеді.

-Қоянның сәбізі нешеу болды? (2)

 VII.Бекіту

«Суретшінің қателігін анықта» ойыны

Балалар,мына суретке қарайықшы,көкөністер боялған ба? Әр көкөніс пен жемісті жеке – жеке атап,түсінің дұрыстығын салыстырамыз.Дұрыс болмаса, суретші қателігін дұрыстаймыз.Тақтаға қызыл,сары,сарғыш қызыл түсті жұлдызшалар ілінеді.Берілген көкөністер мен жемістерге сәйкес келетін түстерді жабыстырады.

Жеке жұмыс: «Қай пішінге ұқсайды» ойыны

-Балалар, енді көкөністеріміз бен жемістеріміз пішіні жағынан қандай пішінге ұқсайтынын анықтайық.Алдымен пішіндердің атауын атап шығайық.Мынау қандай пішін? (дөңгелек).Ал мынау ше? (сопақша,үшбұрыш).Балалар пішіндердің тұстарына ұқсас көкөністер мен жемістерді жапсырады.Қарбыз,қызанақ,қияр,қауын,қияр,сәбіз,қызылша беріледі.

VIII.Сабақты қорыту

«Ағашта не өседі» ойыны

Балалар үстелде жатқан көкөністер мен жемістердің ішінен ағашта өсетіндер мен жерде өсетіндерді аттарын атап тиісті жерлеріне орналастырады.

-Балалар жемістер қайда өседі? Ал көкөністер ше?

-Суреттер бойынша көкөністер мен жемістердің аттары мен түстерін,пішіндерін сипаттаңдар.

-Көкөністер мен жемістердің адам ағзасына қандай пайдасы бар?

     

IX.Үйге тапсырма

Өздеріңнің сүйікті жемістерің туралы және өз бау-бақшаларыңда өсетін жемістер туралы жазып келіңдер

Х.Бағалау

-Жарайсыңдар,балалар! Осымен бүгінгі сабақ аяқталды. Бүгінгі сабаққа барлықтарың белсенді қатыстыңдар.

Пәні: Айналадағы әлем
Сабақтың тақырыбы:
«Ағаштар»
Сабақтың мақсаты:
1.Өсімдіктер тобына жататын ағаштар туралы мәлімет беру.Оның пайдасын,қоғамға қажеттілігін түсіндіру.
2.
Балалардың ойлауын дамыту,сабаққа деген қызығушылығын, белсенділігін арттыру,зейінін шоғырландыру.Оқушыларды дұрыс отырғызу,сөздік қорын,есте сақтау қабілеттерін дамыту
3.Оқушыларға табиғаттың тамаша жаратылысын күтіп-баптауға үйретіп,жаман әдеттерден аулақ болуға тәрбиелеу.
Сабақтың түрі:аралас, саяхат  сабақ
Сабақтың әдісі:түсіндіру,көрсету, сұрақ- жауап, талдау, т.б
Көрнекілігі: көкөністер, көкөністерді бейнелейтін суреттер
Пәнаралық байланыс:ана тілі
Сабақтың  барысы:
І.Ұйымдастыру кезеңі:Сәлемдесіп,сыныпты түгелдеу,оқушылардың назарын сабаққа аудару.
Психологиялық дайындық.
Қуанамын мен де,
Қуанасың сен де,
Қуанайық күнге
Шуақ шашқан елге,
Бәріміз де бірге!
ІІ.Үй тапсырмасын тексеру:
Оқушыларға «Бәйге»ойынын ойнау
Балалардан өткен сабақты білу үшін тест алу.

1.Өсімдік бөліктеріне жатады:
А.Тамыр,сабақ,жапырақ
В.Мысық
С.Көлік
Д.Терезе
2.Өсімдіктің өсуіне қажет:
А.Мұз
В.Аяз
С.Жарық,су,ауа
Д.Боран

ІІІ.Жаңа сабақ:
«Кубизм»әдісі арқылы бүгінгі тақырыптың атауын ашу.

А

ғ

а

ш

9

4

2

1


- Йә оқушылар,бүгінгі өтетін сабағымыздың тақырыбы ағаштар.Балалар осы біз,көбінесе мектебіміздің ауласынан  ұзын-ұзын нелерді көреміз?
- Ағаштарды,бұталарды........
- Дұрыс айтасыңдар балалар,біздің мектебіміздің ауласында ағаштарда бұталарда өте көп және олар наурыз айы енді басталғандықтан шөптер мен гүлдермен қосыла  жапырақтарын жайқалтып,бүршіктерін атып көп ұзамай  айналаға сән беріп көбейе бастайды.
«Білгенге маржан»
       Ағаш - табиғаттың тамаша туындысы. Ағаш көп өскен жерді халық орман, тоғай деп атаған. Орман - тоғай – жан - жануарлардың, құстар мен жәндіктердің өмір сүретін ортасы. Тоғай ертеде адамның негізгі тұрақ жайы.
     Ағаш табиғатта өте жиі кездесетін өсімдіктердің бірі болғандықтан, адам өміріне тигізетін пайдасы көп, алар орны да бөлек. Ағашсыз құрылыс өз жұмысын бастай алмайды. Күнделікті тұрмыста қолданылатын заттардың көбісін осы ағаштан жасайды. Емен, қайың, терек ағаштарын тұрмыста кеңінен пайдаланған.

ІV.Сергіту сәті.

Бойды бүкпей тік ұста,
Еркін тұрып тыныста.
Жай оң қолды оң жаққа,
Жай сол қолды сол жаққа.
Екі қолды белге ұста.
Алға қарай бір адым,
Артқа қарай бір адым.
Қос аяқтап топ – топ,
Алақанды соқ – соқ.

V.Жаңа білімді бекіту: «Ғажайып сәт»

Балалар бір жылаған дыбыс шығады,сендерде естіп тұрсыңдарма?- Йә,естіп жатырмыз,бұл кім?
- Қане қарап көрейік...Мынау Алмабек қой?!Алмабек сен неге жылайсың?
- Оқиғаны басынан бастап айтайын.Өздеріңіз көріп отырғандай
көктем келіп,қарлар еріп,аз күннің ішінде жер қарайып,құрғап шыға келді.Мектепте көшелерді көгертіп,ағаш отырғызу апталығы басталды.Оқушыларда, адамдарда қызығып көгалдандыру жұмысына кірісіп кетті.Басқа балалар секілді менде ағаш көшеттерін әкеліп үйімнің ауласына  отырғыздым.Басқа балалардың ағаштары жапырақ жайып,өсіп жатыр.Ал менікі тамырланып кете алмай, шөжіп,шалажансар болып тұр.Оларды қалай өсіру керектігін білмеймін.Маған көмектесіңіздерші,сіздер оның жолын білесіздерме?
- Әрине,білеміз!Саған көмектесу үшін сен оқушылармен қосылып тапсырмалар орындауың қажет.Сонда оның жолын айтып береміз.
- Жарайды,балалар бірігіп тапсырма орындап,маған көмек көрсетіңдерші....
Балаларды 2 топқа бөлінеді.1-Жапырақ тобы.2-Сабақ тобы.

1
.«Сен білесің бе?»ойыны
1-топ:Суреттерді пайдалана отырып, ағаштарды қалай отырғызу керектігін көрсетеді.
2-топ:Ағаштың өсуіне қажетті нәрселерді атап,олардың қайсысының неге пайдасы бар екенін айтады.
- Алмабек:-«Мен ағаштарды дұрыс отырғызбаппын ғой,енді түсіне бастадым»

2
Өз жұбын тап»
     1-топ:
                                                                     2- топ:


                                                          
- Өте жақсы балалар,жарайсыңдар!

3. Мақалды жалғастыр.Екі топ біріге жауап береді:
1. Ағаш.............. (жапырағымен), жер...........( топырағымен).
2. Ағашты.........( жемісінен) таниды, 
  Адамды ............(ісінен) таниды.
3. Қайқайып тұру .........(терекке) жарасар.
4. Сен бұтаны көтерсең сені .........(бұта) көтерер.
5. Ағашы аласа болса да .......(алмасы) тамаша.

VII.Қортындылау:
Алмабек:Барлығыңызға көп-көп рахмет!Барлықтарыңыз білімді екенсіздер.Екі топта бірінен асқан бірі білімді.Ағаштар туралы біраз мәліметтер жинадым,едім ағаштарымның тез,әрі дұрыс өсуіне әрекет жасап,баптап өсірем.Сау  болыңыздар!!!
Мұғалім:Алмабек,сағанда рахмет.Сенімен сабақ көңілді өтті.Солай емеспа балалар?
Оқушылар:Солай.Алмабек тағы келіп тұрыңыз.Сау болыңыз!!!
 IX.Үйге тапсырма беру: Оқулықтағы 150 бетті оқу.
VIII.Бағалау:Екі топта белсенділік көрсеткен оқушыларды атап, еңбегін мадақтау.Сыныптағы қалған оқушыларды да өз деңгейлері бойынша бағалау.

Пәні:Айнала әлем
Сабақтың тақырыбы:
«Өсімдік бөліктері»
Сабақтың мақсаты:
1.Айнала әлемі  пәні бойынша берілетін материалды модульге бөліп, балаға берілген тақырыпты тереңдете, жан-жақты әрі жеңіл түрде игерте отырып, пысықтау.
2.Әр оқушының сыныптағы сабақтан тыс білім алуына мүмкіндік жасау. Осы мүмкіндікті беру арқылы баланың өздігінше ізденуін дамыта отырып, пәнге және жалпы білім алуға деген қызығушылығын арттыру.
3.Оқушыларды табиғатты аялауға,өсімдіктерді баптап өсіруге тәрбиелеу
Сабақтың түрі:топтық,жаңа сабақ
Сабақтың әдісі: әңгімелеу, талдау, зерттеу,сұрақ-жауап,түсіндіру т.б
Көрнекілігі:өсімдіктердің,өсімдік бөліктерінің,топырақ,суды  т.б суреттері,қима қағаздар,дәптер,қаламсап
Пәнаралық байланыс: ана тілі, математика
Сабақтың  барысы:
 І.Ұйымдастыру :оқушыларды түгелдеп, назарын сабаққа аудару.
Психологиялық дайындық:
- Балалар, бүгінгі біздің сабағымызға қонақтар келді, қонақтарға сәлем берейік.
-Жымиямыз! (Балар күліп, сәлемдеседі).
- Қонақтар бізге неге келген екен?
Қабағымызды көтеріп таңғаламыз.
- Күн де бүгін бұлтты болып, көңіл –күйімізді бұзып тұр ма?
-Кәне, қабағымызды түйіміз.
- Жоқ. Біздің көңіл-күйімізді еш нәрсе бұзбайды. Себебі бізді, алда тамаша бір сабақ күтіп тұр.
Кәне, жымиямыз, күлеміз!
-Ал, енді тағы бір рет қайталаймыз.:
Біз таңғалуды білеміз!
Біз күлкіні жақсы көреміз!
Біз қабақ түйюді білеміз!
Біз күлкіні жақсы көреміз!
ІІ.Жаңа сабақ
- Балалар,мен  сендерге бір қызық ертегі дайындап келдім. Ертегі тыңдағыларың келе ме?
- Ерте, ерте, ертеде жер бетіндегі өсімдік атаулы бір - бірінен аулақта өмір сүріпті. Құлпырған ағаштар да, тырбиған бұталар да, жап - жасыл шөптер де Табиғат Ананың балалары екен. Ағаштар «Мен биікпін, адамға көп пайда келтіремін» деп мақтануға құмар екен. Ал, шөптер болса, тым ерке болады. Олар жыл сайын тұрақ айырбастап, ойға да, қырға да өсе береді екен. Балаларының бәрі мақтаншақ, ерке болмасын деп, Табиғат Ана бұталарды шөлге өсіреді.
Бір күні қатты жел соғып, дауыл тұрып, өсімдік атаулының бәрі опырылып, ағаштар сынып, шөптер жапырылып қалыпты.(Дауылдың дыбысы естіледі.)
Cонда Емен ағашы ғана аман қалған екен. Содан кейін Табиғат - Ана:
- Емен, сен бас болып, бауырларыңды ығыңа ал. Бәрің бір жерде өсіңдер. Сендерді орман - тоғай деп атайық. Аң, құс атаулыдан көмектеріңді аямаңдар. Менің ең жақын досым – Адам. Адамдар сендерге көмектеседі,- дейді.,
Міне, содан бері, Табиғат - Ананың балалары - ағаштар, бұталар, шөп текті өсімдіктер адамдармен мәңгілік дос болып, бір - бірінен ажырамапты.
- Балалар, ертегі ұнады ма?
- Өсімдіктерге не жатады екен?
- Олар қайда өседі,қалай бөлінеді?
- Ағаштар,бұталар,шөптер,гүлдер  т.б жатады.
«Топтастыр»ойыны.Өсімдіктерді сурет бойынша  әр қатарға топтастыр:

- Балалар айтыңдаршы,осы өсімдіктердің барлығын не топтастырады
- Оларды сабағы,жапырағы және тамыры
- Дұрыс айтасыңдар!

Ойын: «Өсімдіктің мүшелерін тап?»
Берілген сөздерден өсімдік мүшелерін тауып, орнына орналастыру.
Тамыр, шөп, сабақ, гүл, емен, шөп, жапырақ, ағаш.
- Ендеше Өсімдікті бөліктері бойынша бөліңдер?

Мұғалім оқушылармен сыныптағы бөлме өсімдігін табиғи  бөліктерге бөліп,зерттейді.Олардың бөліктерінің маңыздылығын түсіндіреді.
ІІІ.Сергіту сәті  
Қазақстан елім менің (өзін құшақтайды)
Таулары сондай биік (қолын көкке созады)
Даласы сондай кең (қолын алға созады)
Өзені сондай терең (қолын төмен созады)
Ақ бидайы жерден өсіп (қолын төменнен жоғары қарай созады)
Көк аспанмен таласқан (қолы жоғарыда)
ІV.Сабақты бекіту
Өсімдіктің негізгі бөліктеріне, тіршілігіне,оның өсуіне не қажет екенін түсіндіру үшін видео көрсету.
Дәптерлеріне өсімдік бөліктерінің суретін  салғызу.
V.Сабақты қорытындылау
«Ой толғаныс»
- Бүгінгі сабақ ұнады ма?
- Сабақта не ұнады?
VI. Үйге тапсырма беру
Өсімдіктер туралы жұмбақтар жаттап келу.
VII.Бағалау
Оқушылардың әр қайсысын еңбектері бойынша бағалау.

Сабақ: Айнала әлемі
Тақырыбы:  Үй жануарлары
Мақсаты:

Білімділік: Оқушыларға үй жануарларының түрлерін таныстыру. Олардың маңыздылық қасиеттерімен, ерекшеліктері туралы түсінік беру.

Дамытушылық. Оқушылардың терең ойлау, өз ойын еркін жеткізуге, ой ұшқырлығына баулу, ойлау қабілеттерін арттыру.

Тәрбиелік: Оқушыларды адамгершілікке, имандылыққа, инабаттылыққа, сауаттылыққа тәрбиелеу.

Сабақтың түрі:Жаңа сабақ
Сабақтың типі:Жаңа сабақты меңгерту
Сабақтың әдісі:Түсіндіру,әңгімелеу,сұрақ-жауап,Ассоциоция әдісі.
Сабақтың көрнекілігі:Интерактивті тақта,кітаптар,плакаттар.
Сабақтың барысы:
1. Ұйымдастыру кезеңі:
Қуанамын мен де,
Қуанасың сен де.
Қуанайық достарым,
Арайлап атқан әр күнге.
2. Қызығушылықтарын ояту.
- Балалар мен бүгін мектепке келе жатып бір сандық тауып алдым. Ол жай сандық емес, сиқырлы сандық екен. Бұл сандықтың ішіне үй жануарларын сиқырлап салып қойыпты. Оларды құтқару үшін біз сендермен жұмбақтар шешуіміз керек. Егер жұмбақтардың жауабын дұрыс тапсаңдар,үй  жануарларын сандықтан босатады.
(әрбір жауаптағы жануарлардың суретін шығарып тақтаға ілу)
1. Кезікті бір жануар,
Үстінде екі тауы бар. (Түйе)
2. Құлды екен әр шаруа,
қазығына құт байлап.
Қанша құйып алсаң да,
сарқылмайды сүт – қаймақ. (Сиыр)
3. Көкке шаншып құйрығын,
келеді шауып жүйрігім. (Жылқы)
4. Кішкене ғанад бойы бар,
айналдырып киген тоны бар. (Қой)
5. Желп – желп етіп сақалы,
қолыңнан дәм татады.( Ешкі)
 
Балалар бұлардың барлығын бір сөзбен қалай атаймыз.
Үй жануарлары.
Олар қайда мекендейді?
Үйде, қорада.
Оларға кім қарайды?
Адамдар.
Олар немен қоректенеді?
Жем, шөп, су.
Балалар, жануарлар сендерге көмектескендерің үшін рахмет айтып жатыр. Енді біз «Айнытпай сал» ойынын ойнап жіберейік.
Өте жақсы, балалар.
Сонымен бүгінгі сабағымыздың тақырыбы үй жануарлары.
Сергіту сәті. Шип – шип шөжелерім. (Музыкамен).
Сонымен балалар үй жанарларына нелер жатады?
Сиыр, түйе, жылқы, қой, ешкі.
Өте жақсы балалар.
Енді үй жануарларының бізге тигізер пайдасы қандай екеніне тоқталып кетейік.
( үй жануарлары жайлы түсіндірілді )
«ТӨЛДЕРІН ТАП» дидактикалық ойын.


Балалар үй жануарлары мен үй құстарының бізге тигізер пайдасы өте көп екен. Енді балалар осы үй жануарлары тыйым сөздер де бар.
1. Малды ұруға болмайды.
2. Ақты төкпе.
3. Малға теріс мінбе.
4. Құстардың ұясын бұзба. Оларды үркітпе.
5. Кендірмен байлама,

    «Өз орнын тап» ойыны

  1.  Иттің үйін тап?

          

  1.  Жылқы тағамын тап?

                      

  1.  Мысық ізін тап?

                                                
Қорытынды:
Жақсы, балалар. Сонымен бүгінгі сабағымызда не туралы айттық. Үй жануарларын атайықшы? Үй жануарларының  пайдасы барма?
Осымен сабағымыз аяқталды.

2.3  Эксперименттік зерттеу жұмысының нәтижелерін талдау

Р.Немов әдістемесі  «Қисынсыздық»

Бұл әдістеме арқылы біз баланың қарапайым бейнелі елестетулерін, қоршаған орта және оның логикалық байланыс, қатынастары туралы түсініктерін зерттей аламыз. Аталмыш әдістеме баланың өз ойын қисынды әрі грамматикалық жағынан дұрыс ойлау іскерлігін анықтаймыз. Әдістемені өткізу процедурасы мынадай: Бастапқыда балаға бейнеленген суретті көрсетеді. Онда жануарлармен байланысты қисынсыз жағдаяттар берілген. Бала суретке қарау барысында келесі нұсқаумен танысады: «Суретке  мұқият қара, барлығы да дұрыс суреттелген бе? Айтып бер. Егер суреттердің дұрыс орналаспағанын байқасаңыз, олардың неліктен дұрыс еместігін түсіндір. Содан соң дұрыс орналаспаған суреттерді қалай орналастыру керектігін айтып бересің».  

Ескерту. Нұсқаудың екі бөлімі рет-ретімен орындалады. Бастапқыда бала суреттегі қисынсыздықтарды атап, көрсетеді. Содан соң олардың қалай орналасу керектігін түсіндіреді. Картинаны қарап шығу және тапсырманы орындау 3 минутпен шектеледі. Осы уақыт аралығында бала қисынсыз жағдаяттарды неғұрлым көбірек байқауы қажет және олардың неліктен дұрыс орналаспағанын түсіндіруі қажет.   

Сурет -1

Қорытындыны бағалау:

7-10 ұпай –  берілген уақыт (4 минут) ішінде барлық 8 қисынсыз жағдайды тауып, олардың себебін түсіндірген балаға қойылады.

4-6 ұпай – бала берілген уақыт ішінде барлық қисынсыз жағдаяттарды тауып, белгілегенімен, 3-4 жағдаяттардың қалай орналасу керектігін түсіндіруге үлгермей қалған жағдайда қойылады.

1-3 ұпай – берілген уақыт ішінде бала қисынсыз 8 жағдаяттың ішінен 1-4 байқай алмай, оларды түсіндірмеген жағдайда қойылады.

Даму деңгейінің қорытындысы:

Даму деңгейінің қорытындысы:

9-10 ұпай-жоғары

5-8 ұпай-орташа

0-4 ұпай төмен

Кесте 4

                          

Бақылаушы топ

Жоғары

Орташа

Төмен

Эксперименттік топ

Жоғары

Орташа

Төмен

11

Мұратбаев Асхат

+

Болганов Жомарт

+

22

Төрежан Аружан

+

Жасұлан  Ақмаржан

+

33

Әлімкулов Саят

+

Айымбай Баймырза

+

44

Карим Болат

+

 

Бақтияр Бекзат

+

55

Дуйсекеева Жания

+

Саматов Даурен

+

66

Турар Сәлім

 

+

Рахат Назым

+

77

Тоқтаған Айбек

 

+

Ералхан Балым

+

Барлығы

2

3

2

Барлығы

1

3

3

Барлығы %

28

43

29

Барлығы %

14

43

43

Сурет  4

                               Р.Немов әдістемесі «Қайсысы артық»

      Аталмыш әдістеме баланың бейнелі-логикалық ойлау үрдістерін, талдау және жалпылау тәрізді ақыл-ой операцияларын зерттейді. Әдістемеде балаларға әртүрлі заттардың суреті бейнеленген суреттер сериясы келесі нұсқау бойынша беріледі: «Әрбір суретте берілген төрт суреттің біреуі артық. Суреттерге мұқият қарап, қандай заттың артық екендігін айтып, түсіндір». Тапсырмаға 3 минут беріледі.

Сурет - 2

Қорытындыны бағалау:

10 ұпай – бала берілген тапсырманы 1 минутқа жетпей орындады, барлық картинадағы артық заттарды дұрыс анықтап, түсіндірді.

8-9 ұпай – бала берілген тапсырманы 1 минуттан 1,5 минутқа дейін орындады.

6-7 ұпай - бала берілген тапсырманы 1,5 минуттан 2 минутқа дейін орындады.

4-5 ұпай - бала берілген тапсырманы 2 минуттан 2,5 минутқа дейін орындады.

2-3 ұпай - бала берілген тапсырманы 2,5 минуттан 3 минутқа дейін орындады.

0-1 ұпай – тапсырманы 3 минут ішінде орындай алмады.

Даму деңгейінің қорытындысы:

9-10 ұпай-жоғары

5-8 ұпай-орташа

0-4 ұпай төмен

Кесте 5

Бақылаушы топ

Жоғары

Орташа

Төмен

Эксперименттік топ

Жоғары

Орташа

Төмен

11

Мұратбаев Асхат

+

Болганов Жомарт

+

22

Төрежан Аружан

+

Жасұлан  Ақмаржан

+

33

Әлімкулов Саят

+

Айымбай Баймырза

+

44

Карим Болат

+

 

Бақтияр Бекзат

+

55

Дуйсекеева Жания

+

Саматов Даурен

+

66

Турар Сәлім

+

 

Рахат Назым

+

77

Тоқтаған Айбек

 

+

Ералхан Балым

+

Барлығы

3

3

1

Барлығы

2

4

1

Барлығы %

43

43

14

Барлығы %

29

57

14

Сурет 5

                                           « Равен матрицасы» әдістемесі.
     Бұл әдістемемен бастауыш сынып оқушысының көрнекілік – бейнелік ойлауы бағаланады. Мұнда көрнекілік – бейнелік ойлау дегенді тапсырманы орындағанда әртүрлі бейнелерді және көрнекілік елестермен жұмыс істеуін айтады.Көрнекілік-бейнелік ойлаудың дамуының деңгейін тексеру үшін 10 дана Равен матрицалары қолданылады. Бұл бойынша матрицаның жоғары жағында орналасқан

детальдардың заңдылықтарын тауып, төменде орналасқан суреттерден көрсетіп тауып, орнына қою керек.Тапсырманы орындау үшін 1 минут уақыт беріледі. 

Даму деңгейінің қорытындысы:

9-10 ұпай-жоғары

5-8 ұпай-орташа

0-4 ұпай төмен

Кесте 6

Бақылаушы топ

Жоғары

Орташа

Төмен

Эксперименттік топ

Жоғары

Орташа

Төмен

11

Мұратбаев Асхат

+

Болганов Жомарт

+

22

Төрежан Аружан

+

Жасұлан  Ақмаржан

+

33

Әлімкулов Саят

+

Айымбай Баймырза

+

44

Карим Болат

+

 

Бақтияр Бекзат

+

55

Дуйсекеева Жания

+

Саматов Даурен

+

66

Турар Сәлім

 

+

Рахат Назым

+

77

Тоқтаған Айбек

 

+

Ералхан Балым

+

Барлығы

2

3

2

Барлығы

1

3

3

Барлығы %

29

43

28

Барлығы %

14

43

43

Сурет 6

Жалпы экспериментке дейінгі және экспетименттен кейінгі ойлау қабілетінің даму кезеңінің  көрсеткіші

                                                                                                                     

Кесте 7

Экспериментке
дейінгі кезең

Жоғары %

Орташа %

Төмен %

Эксперименттен кейінгі
кезең

Жоғары %

Орташа %

Төмен %

«Қисынсыз
дық»

14

43

43

«Қисынсыз
дық»

14

43

43

«Қайсысы артық»

28

43

29

«Қайсысы артық»

29

57

14

                                       « Равен матрицасы»

14

29

57

                                           « Равен матрицасы»

14

43

43

Қорытынды  көрсеткіші %:

19

34

43

Қорытынды  көрсеткіші %:

19

47

34

Бастауыш мектеп жасындағы  ПДТ балалардың ойлау қабілетін  даму көрсеткіштерінің салыстырмалы қорытындысы:

Кесте 8

Сынып

Жоғары %

Орташа %

Төмен%

Экспериментке дейінгі

19 %

34%

43%

Эксперименттен кейінгі

19%

47%

34%

Даму көрсеткіші %

0%

9%

9%

Сурет 7

Қорытындылай келе, ойындарды қолдана отырып,психикалық дамуы тежелген балалардың ойлау қабілеті дұрыс нәтиже көрсетті.

Пайдаланылған әдебиеттер

1.Н.Ә.Назарбаев «Мүмкіндігі шектеулі балалардың құқықтары және оларды қамтамасыз ету заңы» Астана 11 шілде 2002 жыл

2. «Қазақстан Республикасының Білім Туралы Заңы №319» 27 шілде 2007 жыл

3.Ұ.Нұрманбетова, Қ.С.Тебенова, Н.Н.Омарова «Мамандыққа кіріспе (Дефектологи)», Қарағанды, ҚарМУ 2006, 264б

4.М.С. Искакова «Дефектология» негіздері 31б

5. Қ.С.Тебенова, А.Р.Рымханова «Арнайы психология», Алматы «Дәуір»  264б

6.М.С.Певзнер. «Об отборе детей с времменной задержкой темпа психического развития  и стойкими церебро-астеническими состояними в специальные классы.» Дефектология 2003 №5 18б

7.Кушербаев  А.  Психикалық  дамуы  тежелген  балалармен  жүргізілетін  түзете  дамыту жұмыстарының ерекшеліктері //Дефектология. 2011. No3. 17 б.

8.Воронкова В.В. Воспитание и обучение детей во вспомогательной школе. М., 1999

9.Гаврилушкина О.Н. Об организации воспитания детей с ЗПР.Дошкольное воспитание. 2004. No8. 24б

10.Дети с задержкой психического развития. Под ред Т.А Власовой,В.И.Лубовский, Н.А. Цыпиной, Москва 1984

11.Ульенкова У.В, Дети с задержкой психического развития. Н.Новгород 1994


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

11614. Решение задач в MatLab 324.86 KB
  Лабораторная работа №2. Решение задач в MatLab Цель лабораторной работы – закрепление практических навыков решения задач в среде математического пакета MatLab необходимых для выполнения лабораторных работ по дисциплине ТИПиС. Этап I. Решение уравнений в пакете MatLa...
11615. Создание собственных функций на MatLa 147.39 KB
  Создание собственных функций Необходимо создать программу на MatLab. При этом все операции с матрицами должны производиться без использования стандартных функций. Создание функции сложения матриц: function C=addmAB d1=sizeA; d2=sizeB; if d11==d21||d12==d22 n=d11; m=d12; ...
11616. ПЕРЕХОДНЫЕ ПРОЦЕССЫ В ЛИНЕЙНЫХ ЭЛЕКТРИЧЕСКИХ ЦЕПЯХ С СОСРЕДОТОЧЕННЫМИ ПАРАМЕТРАМИ 2.14 MB
  Лабораторная работа №7 ПЕРЕХОДНЫЕ ПРОЦЕССЫ В ЛИНЕЙНЫХ ЭЛЕКТРИЧЕСКИХ ЦЕПЯХ С СОСРЕДОТОЧЕННЫМИ ПАРАМЕТРАМИ Целью работы является исследование переходных процессов в линейных электрических цепях содержащих сопротивления индуктивность и емкость при действии и...
11617. Изучение рентгеновских трубок и аппаратов 629.5 KB
  ЛАБОРАТОРНАЯ РАБОТА №1. Изучение рентгеновских трубок и аппаратов. РЕНТГЕНОВЧСКИЕ ТРУБКИ. Рентгеновская трубка является источником рентгеновских лучей возникающих в ней в результате взаимодействия быстро летящих электронов с атомами анода установленного...
11618. Мерология. Лабораторный практикум 1.36 MB
  Мерология. Лабораторный практикум Учебнометодическое пособие для студентов приборостроительного факультета Лабораторный практикум предназначен для использования в высших учебных заведениях при подготовке инженеров по специальности Метрология стандартизация и...
11619. Исследование напряженно-деформированного состояния стержня при кручении 405.5 KB
  ЛАБОРАТОРНАЯ РАБОТА ПО МЕХАНИКЕ СПЛОШНЫХ СРЕД № 2 Тема: Исследование напряженно-деформированного состояния стержня при кручении Задание Для заданной упругой системы рис. 1 исследовать напряженнодеформированное состояние при растяжениисж
11620. Исследование напряженно-деформированного состояния стержня переменного сечения при растяжении-сжатии 632.5 KB
  ЛАБОРАТОРНАЯ РАБОТА ПО МЕХАНИКЕ СПЛОШНЫХ СРЕД № 1 Часть 1 Механика деформируемого твердого тела Тема Исследование напряженно-деформированного состояния стержня переменного сечения при растяжении-сжатии Задание Для заданной упругой системы рис. 1...
11621. Исследование напряженно-деформированного состояния стержня при поперечном изгибе 570.5 KB
  ЛАБОРАТОРНАЯ РАБОТА ПО МЕХАНИКЕ СПЛОШНЫХ СРЕД № 3 Тема:Исследование напряженно-деформированного состояния стержня при поперечном изгибе Задание Для заданной упругой системы рис. 1 исследовать напряженно-деформированное состояние при поперечном изг...
11622. Особенности разработки диаграмм вариантов использования в среде IBM Rational Rose 2003 249 KB
  Лабораторная работа №1 Особенности разработки диаграмм вариантов использования в среде IBM Rational Rose 2003 Работа над моделью в среде IBM Rational Rose начинается с общего анализа проблемы и построения диаграммы вариантов использования которая отражает функциональное назначение...