97111

ҚАЛЫПТЫ ЖАҒДАЙДА АДАМ ҚИМЫЛ БЕЛСЕНДІЛІГІНІҢ НЕГІЗГІ ПАРАМЕТРЛЕРІНІҢ ТӘУЛІКТІК ДИНАМИКАСЫНЫҢ ХРОНОСТРУКТУРАСЫ

Дипломная

Биология и генетика

Қазіргі таңдағы тек егде жастағы адамдарда ғана емес, сонымен қатар студент жастардыңда, мұғалімдердің қимыл-қозғалыс белсенділігі өте төмен. Бұл өз кезегінде адамның денсаулығына тікелей әсер ететіні белгілі. Қазіргі таңда тәулік бойы ададардағы қимыл белсенділік толығымен хроноструктурасы бұрын зерттелмеген.

Казахский

2015-10-14

13.18 MB

1 чел.

Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министр

әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

Ашықова Л.С.

ҚАЛЫПТЫ ЖАҒДАЙДА АДАМ ҚИМЫЛ БЕЛСЕНДІЛІГІНІҢ НЕГІЗГІ ПАРАМЕТРЛЕРІНІҢ ТӘУЛІКТІК ДИНАМИКАСЫНЫҢ ХРОНОСТРУКТУРАСЫ

ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

5В060700-«Биология» мамандығы

Алматы 2015


Қазақстан Республикасының Білім және ғылым министрлігі

әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті

«Қорғауға жіберілді »

Кафедра меңгерушісі

б.ғ.д., профессор                                            Төлеуханов С.Т.

Дипломдық жұмыс

Тақырыбы: «ҚАЛЫПТЫ ЖАҒДАЙДА АДАМ ҚИМЫЛ БЕЛСЕНДІЛІГІНІҢ НЕГІЗГІ ПАРАМЕТРЛЕРІНІҢ ТӘУЛІКТІК ДИНАМИКАСЫНЫҢ ХРОНОСТРУКТУРАСЫ»

5В060700- «Биология» мамандығы

Орындаған

4 курс студенті                                                                     Ашықова Л.С.

Ғылыми жетекші

б.ғ.к., доцент                                                                         Гумарова Л.Ж.

Норма бақылаушы

б.ғ.к., аға оқытушы                                                             Кулбаева М.С.

Алматы, 2015

ТҰЖЫРЫМ

Дипломдық жұмыс 56 беттен, 3 кестеден, 10 суреттен тұрады, 97 пайдаланған әдебиеттер тізімі, соның ішінде 14 шетелдік болып табылады.

Кілтті сөздер: биологиялық ырғақ, хронофизиология, адам қимыл белсенділігі, жас екрекшелігі, тәуліктік динамикасы.

Жұмыстың мақсаты: жас ерекшеліктеріне байланысты қалыпты жағдайда адам қимыл белсенділігінің өзгеруінің негізгі параметрлердің тәуліктік динамикасының хроноструктурасын зерттеу.

Жұмыстың міндеттері:

1. 19-25 жастағы студент жастардың қимыл-қозғалыс белсенділігінің тәуліктік динамикасы және спектрльді ырғағын зерттеу;

2. 19-25 жастағы студент жастардың қимыл-қозғалыс белсенділігінің хроноструктуралық параметрлерін анықтау.

3. 40-50 жастағы адамдардың қимыл-қозғалыс белсенділігінің тәуліктік динамикасы және спектрльді ырғағын зерттеу;

4. 40-50 жастағы адамдардың қимыл-қозғалыс белсенділігінің хроноструктуралық параметрлерін анықтау.

Зерттеу обьектісі және әдістері: Зерттеу жұмысымының обьектісі – 19-21; 40-50 жастағы адамдар. Қолданылған әдіс – Micromotionlogger (AMI Co., АҚШ) қимыл белсенділігінің негізгі параметрлерін, ұйқыдағы қимылды, температураны көрсететін (және уақытты да көрсетіп тұрады) бұл сағат түріндегі құрал. Мен өзімнің зерттеуіме ZCM, HPIM зерттеу нәтижелерінің көреткіштерін алдым.Бұл арқылы бірнеше тәуліктегі адамдардың қимыл белсенділігінің негізгі параметрлерін көрдім.

Алынған нәтижелер: Мимен ғана жұмыс жасайтын адамдардың тәуліктік спектральді қимыл-қозғалыс белсенділігі жоғары сенімділікті көрсетті (р <0.001) 24 сағаттық период бойынша ультрадианды ырғақтар белгілі болды. Студенттердің (20-27 жастағыер балдар мен қыздар) басым көпшілігінде циркадинады сенімділік ырғақтары мынадай периодтағы ырғақтарды көрсетті: 24 сағаттан астам, яғни 24,3 сағатта болғандығы. Орта жастағы (40-50 жастағы) адамдарда нақты 24-сағаттық ырғақтың болатындығы көрсетілген. Бұл зерттеу жұмысында екі топта да қимыл белсенділігінде мезор мен амплитуданың орташа бірдей болды. Алайда орта жастағы (40-50 жастағы) ер адамдардың басым көпшілігі көрсеткіштерінің жоғары болуы олардың қоғамдағы беделінің жоғары және салауатты өмір салтын ұстанатындығын көрсетті. Зерттелген жұмыста орта жастағы адамдарда оның басым екендігі көрінді. Қимыл-қозғалыс белсенділігініңорта көрсеткіші орта жастағы адамдармен салыстырғанда студент жастарда төмен екендігі, олардың созылмалы гиподинамиялы кезеңінде екендігі белгілі болды.

Практикалық маңыздылығы: Жоғарғы оқу орнындағы студенттердің қимыл белсенілігінің төмен екендігі дәлелденді. Оқу стандартына дене шынықтыру сабағын көбірек енгізуді ұсынамын.

МАЗМҰНЫ

БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР ...................................

5

КІРІСПЕ ………………………………………….……..............

4

НЕГІЗГІ БӨЛІМ ..........................................................................

7

1  

ӘДЕБИЕТКЕ ШОЛУ ..................................................................

7

1.1   

Биологиялық ырғақтың негізгі түсініктері ...............................

7

1.2

Биологиялық ырғақтардың құрылымы мен қасиеттері ...........

15

1.3

Адамның қимыл-қозғалыс белсенділік деңгейін физиологиялық негіздеу..............................................................

20

1.4

Адамның дене белсенділігнің маңызы. Дене белсенділігінің биологиялық детерминанттары. Адамның дене белсенділігі әлеуметтік-биологиялық феномен ретінде................................

20

1.5

Ауа райының биологиялық ырғақ жағдайға әсері....................

24

1.6

Дені сау және науқас адамдардың физиологялық функцияларының тәуліктік ырғақтары. Геронтогенез және қимыл-қозғалыс белсенділігі......................................................

1.7

Сыртқы ортаның тәуліктік ырғақтары.......................................

2

ЗЕРТТЕУ МАТЕРИАЛДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ …..…............

31

2.1

Зерттеу обьектісі..........................................................................

2.2

Зерттеу әдiстерi............................................................................

3

ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ .....

36

3.1

Жас ерекшеліктеріне байланыстықимыл-қозғалыс белсенділігінің ZCM және HPIM көрсеткіштері бойынша талдау............................................................................................

36

3.2

Нәтижелерді талқылау.................................................................

41

ҚОРЫТЫНДЫ ………………………..……….…….................

53

ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ ................................

55

ҚОСЫМША ................................................................................

61


БЕЛГІЛЕУЛЕР МЕН ҚЫСҚАРТУЛАР

ҚҚБ - қимыл-қозғалыс белсенділігі

ZCM - (zero crossing mode) қимылдың жиілігін

HPIM – (proportional integral mode) жылдамдық қисығының асытындағы ауданының интеграциясын (қисықтың амплитудасы)

ЭКГ – электрокардиограмма

РQ – электрокардиограмма тісшелері

УК – ультракүлгін

ЭЭГ – электроэнцефалография


Кіріспе

Қазіргі таңда хронофизиологияның дамуында көптеген тура мағлұматтарда барлық тірі жүйеде биологиялық ырғақтың бар екендігі белгілі болып отыр, сонымен қатар олардың уақытша құрылымының мәселелері әзірленуде. Биологиялық ырғақ жүйесінде басты рөлді тәуліктік ырғақ алады, қалғандарының барлығы бір ағзада бір жүйеге біріктіріледі. Тәуліктік ырғақтың құрылымдық параметрлері ең маңызды факторлары болып табылады. Ағзадағы құрылымды ырғақтың басты маңыздылығы аз уақытты және көп уақытты бейімделуде және де стрестық жағдайдағы физиологиялық құрылымының өзгерістері болып табылады.

«Өмір – бұл қозғалыс» ол барлығымызға белгілі болғанымен де, дәл қазіргі таңда адамдарда қимыл-қозғалыс өте аз. Себебі, күнделікті өзіміз таңертеңгісін оқу орнымызға дейін бару үшін – аялдамаға дейін,одан соң аялдамадан оқу ғимаратына дейін ғана жаяу жүреміз. Ал, қимыл-қозғалыссыз денсаулықта, тән сұлулығы да,күш-қуаттың да болмайтыны белгілі. Қимыл-қозғалыс – өміріміздің басты негізі, ұзақ өмір сүру сонымен қатар жастық шағымызды сақтап қалу үшін ең басты мүмкіндік. Қимыл-қозғалыстың жеткіліксіз болуы адамдағы ең жаман әдет болып табылады. Аз қозғалсақ қүш-қуатымызда аз, ал күш-қуат аз болған жағдайда адам аз қозғалады.

Адамдардағы қимыл-қозғалыстың аз болуы салдарынан жүрек бұлшықеттері әлсірейді, тамырлар серпімділігін жоғалтады, қан айналым нашарлайды. Ғалымдардың дәлелдеуінше, қимыл-қозғалысы аз адамдар жиі ауыратын болып келеді, сонымен қатар ерте кәртейіп, ерте өлетіні белгілі болған. Белгілі болғандай аз қозғалатын адамдар көбінесе жүйке жүйесі зақымданып: ұйқсыздық пайда болады, тез күйзеліске түседі, стрестік жағдайлады тез қабылдайды. Көп жағдайда әйелдерде артық салмақ пен целлюлиттің пайда болуына алып келеді.

Салауатты өмір салтын ұстанудатәні мен дені сау болу үшін адамның дене белсенділігінің маңыздылығы бұрынғы  замандардан бері белгілі. Егерде қартайған уақытта өзіміздің күш-қуатымызды сақтап, өз қатарластарымыздан әлде қайда жас көрінгіміз келсе дәл қазіргі таңнан өз өміріміз жайлы ойлануымыз қажет. «Қозғалыс бұл - өмір», «Қозғалыс – денсаулық кепілі», «Дені саудың – жаны сау» деп ертеден ақ айтып кеткен.Себебі, қашанда таңдау өз еркімізде және де қимыл-қозғалыс – бұл өмір екенін ұмытпағанымыз абзал!

Жұмыстың мақсаты: жас ерекшеліктеріне байланысты қалыпты жағдайда адам қимыл белсенділігінің өзгеруінің негізгі параметрлердің тәуліктік динамикасының хроноструктурасын зерттеу.

Жұмыстың міндеттері: 

1. 19-25 жастағы студент жастардың қимыл-қозғалыс белсенділігінің тәуліктік динамикасы және спектрльді ырғағын зерттеу;

2. 19-25 жастағы студент жастардың қимыл-қозғалыс белсенділігінің хроноструктуралық параметрлерін анықтау.

3. 40-50 жастағы адамдардың қимыл-қозғалыс белсенділігінің тәуліктік динамикасы және спектрльді ырғағын зерттеу;

4. 40-50 жастағы адамдардың қимыл-қозғалыс белсенділігінің хроноструктуралық параметрлерін анықтау.

Зерттеу жұмысының өзектілігі: Қазіргі таңдағы тек егде жастағы адамдарда ғана емес, сонымен қатар студент жастардыңда, мұғалімдердің қимыл-қозғалыс белсенділігі өте төмен. Бұл өз кезегінде адамның денсаулығына тікелей әсер ететіні белгілі. Қазіргі таңда тәулік бойы ададардағы қимыл белсенділік толығымен хроноструктурасы бұрын зерттелмеген. Сол себепті де дипломдық жұмысымды осы тақырып бойынша зерттеп бастадым.

Ғылыми жаңалығы: Адамдардағы тәуліктік динамка көрсеткіштері қазіргі таңда әлі толығымен зерттелмеген. Заманауи объектілерді пайдалана отырып студент және орта жастағы адамдардың қимыл белсенділігінің негізгі параметрлерінің ZCM, HPIM тәліктік динамикасының хроноструктурасын анықталды.


НЕГІЗГІ БӨЛІМ

ӘДЕБИ ШОЛУ

1.1 Биологиялық ырғақтың негізгі түсініктері

Биологиялық ырғақ биологиялық көрсеткіштердің тербелу (ауытқу) механизмдері мен құрылымын зерттейді. Биологиялық тербелістердің сперктрі секундттың үлес кезеңінен құрылған гарминиктен бастап ондаған жылдарды құрайтын кезеңі бар өте төмен жиілікті үрдістерге дейін созылады. Зерттеушілердің көбісінің зейіні спектрдің басты компоненті болып саналатын тәуліктік («циркадиандық») ырғақтарға бағытталған, сондықтан биологиялық ырғақ деп тәуліктік ырғақты түсінеміз [1].

Әдетте келесі түрдегі ырғақтарды бөліп те қарастырады: ультрарадиальді – 20 сағаттан төмен аралығы бар; циркадты (тәулікке жуық) – 20-дан бастап 28 сағатқа дейінгі аралық; циркадианды немесе отандық терминология бойынша тәуліктік – 24 сағат аралығы бар кезең; циркатригинтантты (айға жуық) – 305 күн; цирканнуальді – 1 жылға жуық. Сонымен қатар көп күндік ырғақтар бар; физикалық – 23 күн  аралығымен, эмоциональді – 28 күн, интеллектуальді – 33 күн. Сонымен қатар, бірнеше жылдарға немесе бірнеше ондаған жылдарға созылған ырғақтар бар. Бұл ырғақтық және басқа аралықтағы құбылыстар әдетте Айда, Күнде, биосфера мен Галактикада жүріп жатқан өзгерістермен байланысты. Секундтың бірнеше үлесінен құралған және бірнеше жүздеген жылдарға созылған ырғақтардың 205-ге жуық түрлері сипатталған [2].

Ырғақты белгілеуші сыртқы бірнеше факторлармен ағза жүйелерінің өзара қырым-қытынас механизмі туралы бірнеше гипотезалар бар. Сондай теорияның бірінде ішкі тербеліс үрдістерімен орталықтан басқарылуы жүргізіледі екен (бірыңғай биологиялық сағаттардың болуы). Бұл теория бойынша жарық пен қараңғы адам көзіне әсер етіп, одан әрі қарай көздің көру нерві арқылы гипоталамустың супрахиазматтық ядросына беріледі, онда жыныс гормондары мен гипофиз функциясын, кортикостероидтарды реттеуге ықпал беретін мелатонин гормоны өндіріледі екен. Екінші теория ағза жүйесінде және оның жекелеген құрылымдарындағы осцилляторлардың болуымен мультиосцилляторлық моделі мойындайды. Жалпы екі теорияда үйлесе алады. Биологиялық ырғақ адам ағзасының ген бағдарламасына бекітіліп, ал сыртқы орта факторларының әсерлері ырғақтық қызметті іске қосатын триггерлер болып табылады [3].

Ю. Одумның [4] айтуынша: ...«басқа популяциялар сияқты адам популяциясы биоценоздардың және экожүйелердің бір бөлігі болып табылады. Сондықтан адамның ағзалық мүмкіндіктері тұрақты өзгеріп отыратын сыртқы ортаның факторларымен белгілі бір компромисті қатынас гармониясында болуы тиіс екен. Бүгінгі күні әлемдік әдебиеттерде функциялардың тәуліктік ырғақтар мен физиологиялық қалыпты жағдайлардың маусымдық түрлілігінің «портреті» туралы, сонымен қатар осы динамикалық гемостазды қамтамасыздандыратын механизмдердің экологиялық және аймақтық тұрғыда өзіндік ерекшелікке ие екендігі туралы мәліметтер жинақталған. Биоырғақтық заңдылықтардың ағзаның морфофункционалдық жүйелері деңгейлерінде байқалатындығын нақты айта аламыз. Мысалы, иммундық жүйе өзінің белгілі бір автономдылығына қарамастан бүтіннің бір бөлігі болып табылады және барлық тірі материяның ұйымдастырылуының іргелі заңдылықтарының негізгілерінің бірі болып саналатын биоүрдістердің ырғақты жүру принципіне бағынады [5].

Соңғы жылдары жүргізілген зерттеулер [6] иммунды функцияны хронобиологиялық заңдылықтары бір жағынан синтез биологиялық ырғақтардың және реттеуші факторлардың өнімдері арасындағы белгілі бір фазалық өзара қатынасқа, екінші жағынан рецепторлық аппараттың және иммункомпетентті клеткалардың зат алмасуы биоритмдеріне негізделеді. Тіршілік қарекеті ырғақтардың өзгерісіне әкелетін жағдайлар деп (ендіктерде орын ауыстыру, полярлық аймақтарға және кері миграциялану, тәуліктік кезекшіліктер) иммунологиялық бұзылыстардың дамуы үшін тәуекелділік факторы болып табылады.

Жер бетінде тіршілік жасау барысында мұндағы тұрақты өзгерістерге икемделе отырып тіршілік иелері өз бойларында бейімделу механизмдерін қалыптастырып, ондағы синтез бен ыдырау үрдістері тербелмелі сипатқа иеленген. Геофизикалық циклдардың тұрақтылығы ағзаларға белгілі бір шамада орын алатын өзгерістерді болжай алу қабілетіне иеленіп, оны тіршілік стратегиясына айналдырған. Осының негізінде табиғи сұрыпталу барысында тәуліктік және маусымдық ырғақтар бағдарланып, табиғатта орын алатын өзгерістерге икемделуін қамтамасыздандырады. Бұл бағдарламалардың бәрі – табиғаттың қалыптасқан циклдеріне эволюциямен жуықталып, бекіген периоды бар тәуліктік, судың тасуы және қайтуы, айлық, жылдық- биологиялық өшпейтін осцилляторларға негізделген. Биологиялық ырғақтар тірі материяның ұйымдасуының барлық деңгейіне тән болып отыр – молекулалықтан бастап жүйелік құрылымдарға дейін. Олар эндогенді табиғатқа ие деген пікір бар, сонымен қатар сыртқы ортаның уақыттағы өзгерістерімен тығыз байланысты болады. Биологиялық ырғақтардың периодты тербелісті сыртқы ортаның жағдайларымен өзара қарым-қатынасы тірі және тірі емес материяның бірлестігін қамтамасыздандырады [7].

Ф. Халберг [8] 1960 жылы тәулік бойында тәуліктік ритм бойы шамасында бір құбылыстың қайталануы оқиғасы негізінде физиологиялық функцияның уақыт ішінде ұйымдасуын тұжырымдады. Ол ағзаның «бөліктерінің» үйлесе жұмыс атқаратындығы бұрыннан белгілі екендігін атап, оның уақыт ішіндегі үйлесе жұмыс істейтіндігіне зейін аударады. Сонымен қатар, уақыттағы физиологияның координация функционалдық ұйымдасу мен бейімделудің мәселелерімен тығыз байланысты. Г.Н. Крыжановскийдің [9] пікірініше құрылым түсінігі уақыт түсінігінен ажырамайтын түсінік. Биологиялық ырғақтардың талдау негізінде ол функционалды – уақыттық дискреттіліктің биологиялық құрылым заңы ұсынылды. Қазіргі кезеңде бүтін ағзаны ырғақтың үрдістері өзара байланысқан және реттелген күйде болатын, ал тәуліктік ырғақ сыртқы өзгергіш жағдайларға биологиялық жүйелердің бейімделуіне қолқабыс ететін ортақ адекватты синхронизатор қызметін атқаратын мультиосцилляторлық жүйе ретінде қарастыру керек. Биологиялық ырғақтар барлық тірі ағзаларда бар, ал функциялардың ырғақтылығы ағзаның туылғанынан өлгеніне дейінгі тіршілігінде көрініс беріп отырады. Сондықтан эволюция үрдісінде қоршаған ортаның өзгеріп отыратын жағдайына ағза функцияларын бейімдей алған организмдер ғана тіршілігін сақтап қала алған. Биорганикалықтан органикалық заттардың пайда болуы кезеңіндегі «бірінішілік теңізде» Галактикадан келетін электромагниттік сәулелердің ықпалымен жүретін молекулалардың және түрлі ерітінділер иондарының тербелістік үрдістері протобиоттарға айналған толқынды құрылымдардың қалыптасуына әкеледі [10].

Биологиялық ырғақтар кез-келген ырғақтық үрдістер сияқты өз динамизмінде уақыт факторымен тығыз байланыста болады.

Биологиялық уақыт мәселесі және оның тірі жүйелердегі жүруі, есептеу өлшемі (межесі) және объектілеу хронобиологияның әрі қарай дамуы үшін маңызды, бірақ көптеген авторлар бұл мәселені (дискуссиялы) талқылауды талап етеді деп санайды. Ю.Б. Молчанованың [11] пікірінше уақыт мәселесінің ядросы екі іргелі мәселеден құралады: бірінішісі – уақыттың объективті сипаты, екіншісі – уақыттың релятивистік ағымының шынайылығы. Егер бірінші мәселеде белгілі бір жауап болатын болса уақыт адам санасына тыс дейтін болсақ, ал екіншісіне – қазіргі ғылым жауап бере алмай отыр. Соған қарамастан, жалпы алғанда уақыттың қандайда бір философиялық тұрғыда интерпритациясының күрделілігіне қарамастан, ал жекелеп алғанда биологиялық уақыттың талқылауға түсуі барысында хронобоилогия мен хрономедицина мәселелерінің көп сұрақтары дәрігер мен биологтың жеке іс тәжірибесі мен қызметінде өз сипатын табады.

1.2 Биологиялық ырғақтардың құрылымы мен қасиеттері

Ырғақ жүйедегі өзара салыстырыла өлшенетін элементтердің заңды кезектесуін сипаттайды. Ырғақ жүретін үрдістерге сандық тұрғыда белгілі бір қалыпты жағдайларының қайталануы тән. Бірақ олардың арасындағы интервалдар біртекті болмауы мүмкін. П.К. Анохин [12] кез-келген функционалды жүйе ол механикалық болсын немесе тірі жасалған немесе дамушы болсын ол міндетті түрде циклды сипатқа ие болады деп тұжырымдады. Кез-келген ырғақтың негізінде периодты толқынды үрдіс болады. Екі толқынның арасындағы интервалды период дeп атайды. Период екі фазадан құрылады – құлдырау және ылдилау. Ю. Ашоффтың [13] пікірінше, ритм түсінігі көмескі мазмұнды, оны ішкі құрылымдық механизмі бар түрлі құбылыстарға қолдануға болады. Ол ырғақты период немесе функциясында ырғақ бар биологиялық жүйе сияқты меншікті сипаттамалырымен бөлуді ұсынады. Ю. Ашофф ырғақты өлшенуі жеңіл екі параметрлермен сипаттауға болады деп санайды: кездейсоқ жиілігімен (уақыт бірлігіндегі тербелістер саны) және активтілік фазасының ұзақтығымен. Үшінші параметр – деңгейі, оның жанында жүйе өзінгің тербелістерін жасайды оны автор белсенділік деңгейі деп санады [14].

Шын мәніндегі периодтылық деп стационар режимдегі тербеліс саналады. Егер тербеліс қандайда бір уақыт мезетінде пайда болатын болса, онда ол бірдестен стационарлық жағдайға жетіп, оған асимптоматикалы жуықтайды. Бұл – реттелуге икемді үрдіс болып табылатын өтпелі период аралық тәртібі бар ырғақ деп санауға мүмкіндік береді. Жүйенің биологиялық тербелістері жеке үлестермен қолданатын еркін қуат қорлары бар механикалықтан ерекшеленеді. Осылай, тербелетін жүйелердің уақытта өздігінен реттелуге бейім және тұрақтылық қасиеттері бар [15].

Биологиялық ырғақтар экзогенді – осы жүйеге қатысты сыртқа болып саналатын периодты ықпалдарға реакция ретінде деп алынса, ал эндогенді жүйеде оның ішінен оятатын периодттық әсерлері бар. Физикалық түсініктерде – эндогенді ритмддер пассивтік жүйелерде күштеп іске қосылатын сияқты, яғни тербелістер периодты сыртқы құйындар әсерімен туындап, осы сыртқы әсерлер тұрақты болған кезде өшеді. Эндогенді ырғақтар белсенді жүйелерде өзін – өзі тербеп тұратын (автоколебательные) тербелістерге ұқсайды, яғни тұрақты түрде қуат беріліп отырып, өшпейтін жүйелер. Эндогенді тербелістердің терең түсінігі бойынша – биологиялық жүйелерде жиі кездесетіні, бірақ арнайы түсінігі берілмеген пассивті формадағы тербелістердің еркін өшуі орын алатын тербелістер деп түсіндіріледі [16].

Тіршілік үрдістерінің периодты тербелістері ауқымды диапазонда жүреді. Осылай жүйке жүйесінің электрлік активтілік ритмі 0,1 – 0,001 с қатарында жүреді. Тыныс алу қозғалыстары бірнесше секундпен өлшенетін периодқа ие. Түнгі уақыт ұйқысы бір-бірін 1-1½ шамасында. Көптеген физиологиялық үрдістер үшін бірқатар ритмдердің түрлі период ұзақтығымен бірдестен орын алуы тән екендігі байқалған. Жеке алғанда мидың спонтанды электрлік активтілігі – электроэнцефалограммада секундтың мыңдаған және жүздеген үлестерімен өлшенетін периодтардан көптеген ырғақтар және ондаған минуттарға созылатын периодтарға ие өте баяу тербелістер болатындығы анықталады. Осыған байланысты ағзадағы периодты тербелістерді қарастыру кезінде ағза үшін жалпы және жекелеген үрдістер үшін немесе ағзаның жекелеген органдарының қызметтері үшін ырғақтардың бүкіл спектрін ескеру керек. Маңызды мәселелердің бірі түрлі ұзақтықтағы периоды бар ырғақтар арасындағы байланыстардың болу немесе болмауын анықтау, ал бірдей период ұзақтығы кезінде – түрлі үрдістер ритмдерін анықтау. Осы мәселе бойынша нақты мәліметтер өте аз. Қолда бар мәліметтер синхрондылықтың болуына байланысты немесе оның еселігі бойынша, сонымен қатар түрлі үрдістердің периодтық өзгерістері арасындағы байланыстарды анықтау және олардың байланыс тығыздығын анықтаумен шектеледі [17].

Биологиялық ырғақ – деп периодтылығы уақыттың сыртқы есептеу көздерінен шеттету кезіндегі екі немесе оданда көп цикл қатарында сақталатын өзгерістерді есептейміз. Сонымен қатар биологиялық ырғақтар сыртан жүктелген жиіліктен бөлек меншікті жиілікке өтуі мүмкін. Жүйке жүйесінің периферияға ықпалы импульстік сипатқа иеленген – мерзімді, сонымен қатар берілетін импульстер жиілігі реттеуші әрекеттердің сипатын көп тұрғыда анықтаса керек [18].

Ағзаның қалыпты жағдайынан периодты өзгерістер маңызды биологиялық мәнге ие, өйткені тек әр периодтың белгілі фазаларында ғана барлық функцияларды максимумға жеткізу үнемді, ал мұндай максимумды тұрақты ұстап тұру тиімсіз деп саналады. Кез-келген белсенділік артынан оның қылыпқа келуі мен тыныс алуы үшін оның төмендеуі орны алады. Тіршілік үрдістерінің жүру мерзімділігінің периодтылығы көбінде сыртқы экзогенді факторларға тәуелді болуы мүмкін, ол ішкі – эндогенді табиғатқа ие болып және ол екі әсердіңде салдары болуы мүмкін. Ырғақтың эндогенді табиғаты кезінде ол ағзаның сыртқы қоздырушылардан ағзаны оқшаулау кезінде анықталуы мүмкін, «меншікті уақытында еркін жүретін» талаппен өзінің периодтылығын жүктеуі мүмкін. Мұндай зерттеулер объектіні жер асты камерасына немесе үңгіріне салып барып, жүргізу мүмкін болады. Экзогенді ритмдер мұндай жағдайларда уақыттың бір мезеттерінде ғана сақталуы мүмкін және осы объектіге ғана тән меншікті эндогенді ритмдермен алмаса алады [19].

Ескертуші әсер беру тәуліктің белгілі бір мезетінде функционалдық мүмікіндіктерін қамтамасыздандыратын қандайда бір ритмнің периоды мен фазасы есебінен іске асырылады және олар қаншалықты жақсы ұйымдасытрылса ағзаның бейімделу мүмкіндіктері соншалықты жоғары болады. Болжанған әсерлерге (ықпалдарға) дұрыс реакция беру амплитудалық тербелістердің есебінен қамтамасыздандырылады және оның қарқыны қаншалықты ауқымды үлкен болса, ағза соншалықты ауқымды диапазонды таңдау мүмкіндігіне ие болады және  сондықтанда ағзаның реакциясы да дұрыс бағытта болады. Биологиялық жүйенің  жауабын тудырған кез-келген әсердің эффектісі заттардың ыдырауының үдеуі түрінде көрініс беріп, содан кейін олардың синтезінің қарқынды жүруі орын алады. Бірақ, әрбір функционалдық құрылымның ритмді «аралық» қызмет атқаруы есебінен өзінің трофико-пластикалық әлеуетін жұмыс атқару барысында тікелей қалпына келтіре алады. Жалғыз клетка  деңгейінде молекулалардың барлық түрі әрдайым динамикалы қалыпта болып, ыдырайды және синтезделеді, бұл өз ретінде молекулалар концентарциясының ісіне тербелісін ілестіреді [20].

Функционалдық жүйелердің биоритмдері ақпараттардың кванттық ағымдары үрдістерімен қосылып, алмасу және трофикалық функциялармен ақпараттарды өңдеу қызметін үйлестіруге мүмкіндік береді. Сыртқы «уақыт датчиктерімен» меншікті ырғақтық белсенділіктің үйлесімділігі бұзылысы кезінде ядро мен цитоплазма арасындағы ақпараттық байланыстардың бұзылысы түріндегі ультрақұрылымдық өзгерістер орын алады. Биологиялық ырғақтарды зерттеу жүргізіле бастағаннан бастап бұл ырғақтар ағзамен генерациялануы мүмкін бе және сол арқылы автотербелісті жүйені білдіреді ме? немесе сыртқы ортадан келетін тұрақты импульстердің әсері салдары болып табылады ма? деген сұрақтар заңды туындайды. Шын мәнінде мәселе биологиялық ырғақтардың эндогендігі және эгзогенділігі турады көтеріліп отыр. Жоғары жиілікті ырғақтар эндогенді ырғаққа жатады деген пікір қалыптасқан. Циркадты ырғаққа эндогенді компоненттерін зерттеудің жиі қолданылатын тәсілдерінің бірі қоршаған ортаның синхрондаушы әсерін түсіріп алу, мұның соңынан ағзаның ырғаққа «еркін ағымға» түсуін тудыратын қайта құрулар орын алады [21].

1962 жылы алғаш рет жер астында екі ай болған М. Сифра, Ж. Лорес [22] 1964 және 1965 жылдары үш ай бойы үңгірде болған, француз спелеологтарының бақылаулары кеңінен танылды. Бастапқыда еркін жүретін ырғақтық кезеңі бірінші аптада 25 сағатты құрады. Осылай сыртқы уақыттық бағдарлау болмаған жағдайда циркадтық ритмдердің периоды басқа түрге енеді екен. Бұл ритмділік өзгеріссіз қалады, оның болуы уақыттық тәртіптің белгіленуінде экзогенді факторлардың рөлін нұсқайды. Мұндай сыртқа факторлар «синхрондаушылар» немесе «уақыт датчиктері» атауымен жүреді.

Биологиялық ырғақтардың пайда болуының эндогенділігі туралы гипотеза меншікті биологиялық осцилляторлардың болатындығын және бақыланатын ырғақтар периоды биологиялық сағаттың жұмысын көрсететіндігін білдіреді. Сонымен қатар, ағзада «сағаттар» көп болып, ырғақтардың немесе фазалардың, периодтардың диссоциациясы жағдайын және оқшауланған органдар мен ұлпалардағы ритмдік белсенділік сақталып қалатындығын түсіндіреді. Мұндай белсенділіктің көзі ретінде метаболизм энергиясын қарастыру ұсынылған. Бұл идеяны Е.Е. Сельков [23] толық зерделеп, энергетикалық метаболизмді (зат алмасуды) бүкіл жасушалық зат алмасудың негізі деп, жасушалық сағаттар рөлін атқаратындығын көрсетті. Бұл автордың пайымдауынша маңызды рөлді автономды емес реттеуші футильді циклдар – биохимиялық реакциялардың циклды тізбектері – атқарады екен. Сонымен қатар, ағзаның тәуліктік ырғақтар қызметінің механизмі ретіндегі «адреналды цикл» концепциясы қарастырылады. Молекулалық биология тұрғысындағы «хронона» концепциясы жасалған. Сонымен қатар, ағзадағы уақыттың есептелуі генетикалық тұрғыда қалыптасады деп пайымдалуда. Гендік жүйелердің бірінде құрылымдық реттеушілермен қатар гендерді реттеушілер, процессинггендер және уақыттық гендер табылған. Белгілі бір уақыттың интервалға сай тиімді реакцияларды дұрыс жасау үшін ағзаға «уақытты есеп алу» механизмін іске қосу жұмысын атқаруда гиппокампу және онымен байланысты құрылымдар көмек беруі мүмкін [24].

1.3 Адамның қимыл-қозғалыс белсенділік деңгейін физиологиялық негіздеу

Қазіргі қимыл-қозғалыс белсенділігі физиологиясында гипокинезияның ережесі ретінде ерекше «қимыл-қоғалыс қажеттілігінің» болуы кең танылып отыр, сонымен қатар жоғары дәрежелі дене белсенділігі тірлішік үрдістерін ынталандыруға қолайлы жағдайды тудырып, жүрек-қантамырлары және т.б. аурулардың дамуының, ерте қартаюдың алдын алады және өмір сүру уақытын ұзартады деген пікір қалыптасқан. Бұл ережелер дәрігерлердің ғалымдардың және түрлі мамандық иелерінің санасына терең сіңіп қалған. Бірақ, бұл қалыптасып қаған ережелердің әділеттілігін немесе әділетсіздігін дәлелдерінің жоқтығынан мамандардың ішінде осы постулаттарға күмән келтіретіндер кем де кем [25]. Мысалы, қимыл-қозғалыстың белсенділігінің «талап етілген» деңгейі туралы пікірлер бұлшықет белсенділігінің тәуліктік көрсеткіштерін анықтауға арналған, қимыл-қозғалыс белсенділігімен байланысты қуаттың жұмсалуын бағалауға арналған, жүйенің бұлшықет әрекеттеріне негізгі қызмет көрсету функцияларының қарқындылығын зерттеуге арналған және т.б. зерттеулер негізінде құрылған. Белгілі бір жас ерекшелігіне, кәсіби және этникалық топтарға тән зерттеліп жатқан параметрлердің бір немесе бірнеше орташаландырылған шамалары (ҚҚБ) қимыл-қозғалыс белсенділігінің нормасы ретінде алынып, сонымен қатар осы көрсеткіштердің әр тұлғаға тән көрсеткіштерін бағалауға арналған эталон қызметін де атқарады. Проблеманың қазіргі жағдайы зерттеулерде қолданылатын әдістермен сипатталады. Осы тақырыпқа арналған әдебиеттерді талдау ҚҚБ зерттеу әдістер жиынтығының ауқымдылығын көрсетіп, бірақ, сонымен қатар олардың біртектілігі мен шамадан тыс салмақ түсіретіндігін айқындап отыр. Бірақ бұл көрсеткіш ҚҚБ статистикалық компоненті туралы, жолдың профилі мен қадамдар жиілігіне тәуелді түсірілетін динамикалық жүктеменің қуаты туралы ақпаратқа ие емес. Адамға түсірілген жүктеменің ауырлығын бағалаумен жүргізілетін адамның түрлі қимыл-қозғалысын үздіксіз хронометрлеу кезінде едәуір көбірек ақпаратты алуға болады. Арнайы құрылғын кестелер бойынша орындалатын сыртқы жұмыстың жалпы көлемін бағалауға болады. Бірақ, бұл әдіс кемшіліктерден кем емес, мысалы, сыртқы жұмыс шамасын жанама сипатын өлшеумен бағалаудың шамадан тыс ауырлығы. ҚҚБ бағалаудың дұрыс әдістерінің бірі ҚҚБ көлемін анықтауға болатын үзілісті немесе тұрақты түрде жүрек соғуын тексеріп отыру. Жүрек жиырылуының тәуліктік сомасын және жүрек соғысының тәуліктік динамикасын бағалау ағзаның функционалдық кернелуі туралы маңызды ақпарат береді, бірақ мұнда бұлшықет қызметімен байланысы жоқ тахикардияға тәуелді едәуір айқын қателіктер орын алуы мүмкін. Зерттеулердің көбісі ұзақ мерзімді мөлшерленген жүктемелермен және кардиореспираторлық жүйе функциясын толық бағалаумен жүргізіген , бұл өз ретінде ҚҚБ бағалаудың идеалды әдісіне жақындай түседі. ҚҚБ зерттеудегі маңызды бағыты ретінде оны жүргізу туралы ғылым позициясынан талдау таңдалып отыр. Бұл жағдайда ҚҚБ қандайд бір мақсатқа қол жекізу кезінде дамитын мотивациялық – эмоцияналдық үрдістердің буындары ретінде қарастырылады. ҚҚБ проблемаларын зерттеу прогрессі психофизиологияның және бұлшықет қызметі физиологиясы әдістерінің рационалды үйлесуімен тығыз байланыста болады деп ойлаймыз. Біз жасаған осындай әректеттердің бірі бақыланатын мотивациямен еркін бұлшықет қызметінің тәжірибелік моделін жасаудан құралады. Симмуляциясы бар арнаулы тредбандағы жануардың қимыл – қозғалыс әрекетін талдау кезінде табыс ретіндегі қол жеткізілген ынтаны алу мен осыған байланысты қозғалыстың қажеттілігі арасындағы байланыстың түйісуі мүлдем мүмкін болмайтындығы анықталды. Бұл мәселе табиғи қалыпты жағдайда бұлшықет қызметі қажеттілік немесе өзіндік мақсат болмай, бір нәрсеге қолжеткізудің құралы қызметін ғана атқарып, белгілі бір тәжірибелік дәлел ретінде қолданылуы мүмкін. Сонда «Кинезофилия», «қимыл-қозғалысқа қажеттілік» түсініктерін қалай түсіндіреміз? Сондықтан бұл терминологияның мәнін нақтылап, ҚҚБ мен эмоционалдық саланың, ҚҚБ мен ағзаның сергектік деңгейінің және белсенділігінің арасындағы байланыстар заңдылықтарын тереңінен түсіндіру қажет [26].

Өмірдің ұзаруына ықпал беретін ҚҚБ белгілі бір деңгейі бар екендігін тәжірибелер дәлелдеген болатын. Өмір ұзақтығы ҚҚБ оптимумының бір ғана критериі болып саналмайды. Осы күнге дейін жинақталған мәліметтерге сүйене отырып, ҚҚБ оптимумы болып онтогенездің ерте кезеңдерінде физикалық сапаларын дамыту, тіршілік қарекеті ынталандыру, механизмдерін шоғырландыру, төзімділігін арттыру (бұл онтогенездің орта кезеңдерінде маңызды) бағытында ағзаның генетикалық бағдарламасын және оның ішкі резервін толық іске асыруды белгілейді және онтогенездің ақырғы кезеңіне тән органдар мен ұлпалардың микро – және макроқұрылымының қайтымсыз бұзылыстарына әкелмей, органдар мен жалпы ағзаға барынша үлкен әсерлі ынталадырушы ықпал береді.

ҚҚБ оптимумы мәнін талдау кезінде көптегени проблемалар туындайды, оларды шешу дене шынықтыру жаттығуларын барынша тиімді қолданудың негізін жасау үшін керек. Сондай проблемалардың бірі – дене белсенділігі жүктемесінің физиологиялық шекерасы. Эволюциялық тұрғыда ауқымы кең диапазонды қимыл – қозғалыс мүмкіндіктері белгіленген, бірақ оларды онтогенезде барынша максимальді іске асыру ҚҚБ оптимумының гипотетикалық шеңберіне сыймайды, яғни өмірінің соңына дейін тіршілік ету үрдістерінің дұрыс жүруіне жеткілікті және табиғи тұрғыда ынталандыру үшін қажет болатын ҚҚБ деңгейі мен ең жоғарғы сападағы қимыл – қозғалысқа қол жеткізу үшін қажет ҚҚБ деңгейлері сәйкес келмеуі мүмкін. Бұл мәселелерді жасау шаршау үрдістерінің мәні туралы терең білімдер негізінде жүргізілуі тиіс. Осы кезеңде шаршау мен жұмыс қабілетінің орталық және жанама механизмдерін бір-біріне қарасы қою тиімсіз екендігі айқын, керісінше олардың өзара баланыстары туралы түбегейлі мәліметтерді алу қажет. Бұлшықеттердің морфо-функционалдық түрлілігі туралы білімді тереңдету бұлшықеттегі шаршайтын құрылымдарды түрлі шекараларға мүмкіндек береді және соның салдарынан қимыл-қозғалыс қызметі режимінің екі оптимумы бар [27]. Мысалы, «тез» қимылдайтын қимыл – қозғалыс бірлігі сәл күш берілгеннің өзінде рекрутталады және бір минуттың ішінде гликогенді жұмсап қояды, ал сол кезде «баяу» талшықтар баяу түсірілетін жүктемелер кезенде әрекетке тартылып, жиырылу функциясын тұрақты қан айналымы жағдайында бірнеше ондаған сағаттар бойы шаршамай жұмыс жасай алады. Жоғарыда айтылған мәселелер тұрғысында жұмыс қабілеттілігін кезеңдерге бөлу мен жаттықтырылу эффектілерін бағалау жұмысында басқаша тәсілді қолданған жөн сияқты. Дене шынықтыру жүктемесінің шамасы мен ұзақтығына байланысты бұлшықеттердің түрлі типтерінің дене белсенділігіне қатысу дәрежесі бірдей болмайды және дене белсенділігінің мүмкіндіктерін өзгерту түріндегі бейімделу салдары осы арақатынасқа әсерін тигізеді. Спецификалық емес өзгерістер тұрғысынан бейімделу эффектісі жұмыстың қуаты мен мөлшеріне тәуелді, яғни дене белсенділігінің мөлшерлемесіне тәуелді. Жұмыс қабілеттілігінің және ҚҚБ жоғарғы шегінің қорғаушы және ынталандырушы ролді атқаратын шаршау үрдістерінің айқындылығымен және сипатымен анықталады. Қазіргі кезде қалыпқа келу мен жүдеу үрдістері балансын талдау кезінде бұлшықеттің жиырылу функциясының деструктивті компонентіне көңіл аударылып отыр. Жиырылу функциясын ультрақұрылымды физиологиялық қайтымды бұзылыс ретінде қарастыру электронды микроскопиялық мәліметтермен дәлелденіп отыр. ҚҚБ оптимумының морфологиялық критерилерін бұлшықет қызметі барысында құрылым бұзылыстарының қайтымдылық шекарасын анықтау әрекеттері едәуір үлкен қызығушылық тудырып отыр. Бұл мәселені шешу ҚҚБ рұқсат етілген деңгейін анықтау әдістерін жасауға қолқабыс етеді және сонымен қатар жұмыс атқарушы органның жүдеу механизмдерін және бұл органдардың ұзақ мерзімді гиперфункциясы кезінде орын алатын склероздалу механизмдерін ашуға мүмкіндік береді. Алдын ала мәліметтер қоянға түсірілген субмаксимальді дене белсенділік жүктемелері кезінде жүректің жиырылу жүйесінің ультрақұрылымын зерттеу кезінде алынған [28].

ҚҚБ оптимумы критерилерін жасау бұлшықет қызметіне ағзаның бейімделуінің физиологиялық механизмдері зерттеуде қолданылып жүрген заманауи табыстарын қолданусыз мүмкін емес. Соңғы жылдары жүргізілген зерттеулер бұл мәселені шешуге қолқабыс береді, ал Л.Х. Гавкин [29] мен оның әріптестерінің мәліметтері көбінде осы ҚҚБ оптимумы проблемалар бағыттарын таңдағандығын куәландырады. ҚҚБ оптимумы шекарасын анықтау үшін бұлшықет қызметіне бейімделу механизмін әрі қарай зерттеу екі негізгі мақсаттқа жауап беруі тиіс: 1) дене шынықтыру жаттығуларының бағытты әсер ету мүмкіндіктерін зерттеу, оған ішкі органдар құрылымы мен жүйесіне және функцияларына бағытты әсер беру жатқызылады, оны түсінудегі маңызды мәліметтер сомато-вегетативті өзара қарым-қатынас проблемаларын жасау ағымында алынуы мүмкін: 2) дене шынықтыру жаттығуларын емдік әсері, профилактикалық әсер механизмдерін тану қандайда бір аурудың түрлі патогенді буындарының бұлшықеттік қызметіне бейімделу үрдісінде өзгерісті талдау көмегімен .

Қазір дене шынықтыру жаттығуларының сауықтыру, алдын-алу, емдік әсерінің басты және жалпы салалық емес бағыттарының басты механизмі гуморальді және жүйкелік трофикалық ықпалдар механизмі екендігінде күмән жоқ. Бұл проблеманы қарқынды дамыту нәтижесінде реттеуші трофикалық әсердің мәнін түсінуде айқын прогресс байқалды, соған қарамастан клиникалық физиология ағзаның трофикалық реттеу жағдайын бағалаудың қатал және қолдануға қолайлы әдістеріне иеленбеген. Осы жерде талқыланып жатқан проблема үшін бұл мәселелерді шешу біріншілік маңыздылыққа ие. Аталған бағыттарды жоспарлы тұрғыда тереңнен өңдеп, жетілдіру оның жаңасын жасауға қажет қосымша маңызды мәліметтерді береді, сондықтан дене шынықтыру жаттығуларының сауықтыру әсерінің ұтымды теориясын, ҚҚБ оптимумы мазмұнын және шекараларын белгілеген теориясын қатал негіздеу қажет [30].

1.4 Адамның дене белсенділігнің маңызы. Дене белсенділігінің биологиялық детерминанттары. Адамның дене белсенділігі әлеуметтік-биологиялық феномен ретінде.

Адамның дене белсенділігін физикалық жетілуге бағытталған оның жүйелі және дәлелді іс-әрекеттері құрайды. Онық басты компаненті мақсатты қозғалыстардан тұратын, дене жаттығуларымен шұғылдану болып табылады. Қозғалыс – физикалық механизмдермен реттелетін және ағзаның көптеген морфологиялық және функционалды жүйелерімен қамтамасыз етілген бұлшық ет іс-әрекетінің белгілі бір түрде ұйымдасқан өнімі. Қозғалыстың мақсатты бағыты дене белсенділігінің жылдам, ағымды және ұзақ мерзімді мақсаттарымен анықталады. Нақты бір жаттығудың мақсаты қажетті бағытта және берілген көлемде күшті арттыру, дененің бір бөлігінің, бүкіл дененің, спорттық снарядтарды немесе жаттығу қондырғыларының элементтерін алмастыру болуы мүмкін. Жаттығулардың бір бөлімін немесе комплексін орындаудың мақсаты қандайда бір физикалық көрсеткішке, мүмкіндікке немесе біліктілікке қол жеткізу немесе жетілдіре түсу болуы мүмкін. Дене жаттығуларымен ұзақ мерзімді жаттығудың мақсаты – адамның физикалық жетілу деңгейін, оның қозғалыс мүмкіндіктерін жоғарылату, қимыл-қозғалыстарды дұрыс орындай алу біліктілігін арттыру, табандылықты, еңбекқорлықты, өзін-өзі ұстай білу мен өзге де қоғам мен тұлға үшін маңызды адамгершілік қасиеттерді тәрбиелеу[31].

Адамның қозғалысына негізделген физикалық белсенділіктің жалпы биологиялық анықтамасы адам ағзасының тірі жүйе ретіндегі іс-әрекетінің нәтижелері болып табылады. Атақты совет физиологы Н.А. Бернштейн [32] қозғалыс «өмір сүреді және дамиды» және олардың даму мен іске асырылуы процесіне біздің ағзамыздың – жасушадан бас миының қабығына дейінгі тіршілік әрекетінің барлық ресурстарын қатыстыру арқылы қозғалыстың «өмірі» мүмкін болады.

Сананың, үлкен ми қабаттарының жоғары бөліктерінің бұйрығы бойынша немесе шартсыз рефлекс механизмі бойынша басқарылуына байланыссыз кез-келген қозғалыс актысы қозғалыс энергиясын қамтамасыз ететін физикалық механизмдер мен биохимиялық процесстердің күшеюімен іске асырылады Қозғалыстың жеке даму процесінің өзі антинотальды да, постнатальды да табиғатта білінетін шартты рефлекторлық реакциялардың таза биологиялық негізде «қосылады» [33].

Адамның физикалық белсенділігі өз ағзасының күйінің өзгеруіне, жаңа деңгейде физикалық қасиеттер мен мүмкіндіктерге ие болуға бағытталған. Соңғы айтылған қасиеттерге тек үздіксіз жаттығулардың көмегімен ғана қол жеткізуге болады. Жаттығулардың тиімділігінің негізін, олардың механизмін барлық тірі ағзалардың фундаментальды қасиеттері – адаптацияға, сыртқы орта әсерлеріне бейімделу арқылы дамуға бейімділігі арқылы анықталады. Бұл қасиет тіршілікке бейімділігін қамтамасыз етуде, қоршаған ортаның үздіксіз әсерлерінің өзгеріп отыруында, сондай-ақ ағзаның өзінің де өзгеріп отыратын жағдайында тіршілігін сақтап қалу мен дамуын қамтамасыз етуде негізгі фактор болып табылады.

Жаттығу процесінде адаптацияның физиологиялық механизмінің іске асуының арқасында адам жаңа физиологиялық конидияларды, ағзаның ішкі ресурстарының жаңа мобилизациясы мен белең алуын жинақтайды. Адаптацияның дәл со механизмі, оның жүруінің спецификалық ерекшеліктері жаттығу нәтижесінің тұрақтылығын табиғи жолмен шектеуді және адамның жеке жас эволюциясы барысында физиологиялық белсенділіктің мөлшерін өзгерту қажеттілігінің себебі болады. Физикалық жүктемелерге адаптация процестерінің заңдылықтарын білу, сондықтан да адамның физикалық белсенділігін ұтымды ұйымдастырудыңең маңызды шарты болып отыр [34].

Көптеген зерттеу жұмыстарының нәтижелері адамның көптеген конституциялық белгілері мен дене бітімінің, бұлшық ет талшықтарының морфологиялық қасиеттері мен қозғалыс аппараттарының қан айналым жүйелерінің тұқым қуалайтындығы басымырақ екендігін көрсетті. Сонымен қатар, бір қатар функционалдық белгілердің, оның ішінде физикалық белсенділікке тікелей қатысы бар белгілердің де генетикалық тұрғыда ұрпаққа берілетіндігі де айтылады. Мысалға, В.Б. Шварцтың, В.М. Зациорский [35] мен өзге де авторлардың зерттеулері монозиготалы егіздерде жылдамдық, иілгіштік тәрізді физикалық қасиеттердің жоғары конкорданттығын (сәйкестігін) көрсетті. «Егіздік әдіспен» жүргізілген генетикалық детерминирленген жылдамдық пен күш қасиеттерінің жоғары деңгейде екендігін білдіретін зерттеулердің аргументирленген нәтижелері T. Hoshikava мен авторлардың жұмысында көрсетілген [36].

J. Murase [37] авторлармен бірге жүгіре білу қасиетінің биомеханикалық аспектісі физиологиялық және антропологиялық фактор тәрізді генетикалық детерминирленген дәрежеде болады. Сондай-ақ монозиготалы егіздердің жұптарында дене салмағы орталығының ауысу параметрлерінде, табанның жерге тиіп, жерден серіккеде, ондай-ақ басты ара-қашықтықты -40, -50 м жүгіріп өту барысында жанбас, тізе және тобық буындардағы қозғалыстың бұрыштық ерекшеліктерінде көп ұқсастық болады.

Сонымен қатар, әдебиеттерде спортсмендердің мамандығы бойынша бұлшықеттердің гистологиялық қасиеттерінің жоғары корреляциясының міндетті еместігі айтылады. F. Gerard [38] авторлармен бірге спортсмендерді – жүзу мен суға секіру бойынша АҚШ-тың ұлттық құрама комендасының мүшелерін биопсия әдісімен зерттеді және талдау материалдарының нәтижелерін көрсетті. Алынған мәліметтер атлеттің бұлшық ет жүйесінің гистологиялық деңгейінің оның мамандығына міндетті түрде сәйкес келуі тиіс деген кең тараған пікірді растамайды. «Баяу» талшықтардың пайыздық мөлшері ұзақ ара-қашықтықтарға маманданған ерлер мен әйелдерде тиісінше 60,6 және 62,0, орташа ара-қашықтықтағыларда – 47,3 және 58,0, қысқа ара-қашықтықтағыларда – 47,8 және 52,3, суға секірушілерде – 37,5 және 61,3 құрады.  

Бұлшық ет жүйесінің әртүрлі морфологиялық деңгейінің генетикалық детерминациясы спорттық жаттығулар нәтижелігінің міндетті түрде басты факторы болып табылмайды және генетикалық алғы шарттардың әске асуы көптеген сыртқы жағдайлармен анықталады. Жүзудің стайерлік ара-қашықтығының нәтижесі тек «таза» төзімділікпен ғана анықталмайтындығын өзі стайер – жүзушісінің жылдам және баяу типтегі бұлшықеттерінің талшықтарының қатынасында шекті мәндердің қажетсіздігін білдіреді, олар пайда болуы «баяу» бұлшық ет талшықтарының жоғары пайыздық мөлшерде пайда болуын және жүзушілердің қажетті жылдамдық қасиеттерінің потенциалын қамтамасыз етеді. Спиринтер бұлшық еттері үшін де дәл осындай пікір дұрыс болады және осы жағдайда бұлшық еттердің «жылдам» талшықтарының пайыздық мөлшерінің жоғары болуына жылдамдық жарыстарында жоғары нәтижеге қол жеткізу кепіл болмайды.

Спорттық салада жетістікке жетудің генетикаға және ортаға байланысты детерминация мәселесімен айналысатын мамандардың пікірінше, негізінен басты көңіл жеке биомеханикалық, морфологиялық және функционалдық қасиеттерін немесе олардың жиынтығының тұқым қуалауын дәлелдеуге немесе жоққа шығаруға аударылады. Сонымен қатар, көбісі қасиеттің детерминирлену деңгейі, яғни дәлірек айтқанда жеке эволюция процесінде адамның физикалық потенциалының даму ритмі тәрізді мәселенің маңызды аспектісін ескере бермейді [39].

Адам моторигінің, оның физикалық қасиеттерінің, морфологиялық және функционалды дамуының гетерехрониясын айтпағанда біркелкі дамымайтындығы бұрыннан белгілі факт. Қозғалыстарды басқара алу қасиетіндегі жас ерекшелігіне байланыстылығын В.Н. Попкова [40] зерттеулерінің нәтижелері көрсетті. Осы арқылы физикалық қасиеттер мен адамның қозғалыс потенциалының өзге де қасиеттерінің дамунының сенсетивті (критикалық) кезеңдері туралы көзқарастар расталуда.

Спортсмендердің және спортсмен емес адамдардың қозғалыс әрекеттерінің әртүрлі қасиеттерінің өзгеруінің параллельдігін көптеген зерттеулер нәтижелері көрсетті. Жас ерекшеліктеріне байланысты іс-әрекеттерінде айырмашылықтары бар балалардың, жас өспірімдер мен жастардың және жануарлардың топтарының қозғаушы күштерінің функциясының онтогенезіне жүргізілген біздің салыстырмалы түрдегі зерттеулерімізде жылдам жүгіруде қозғалыстың биомеханикалық элементтерінің жас ерекшеліктеріне байланыста даму ритмі әртүрлі жастағы жастарда да, тәжірибелік жануарларда да сиымды қозғаушы күштерінің басталуынан, толық жыныстың жетілу кезеңіне дейінгі тіршілік циклінің аралығында айтарлықтай ерекшеленбейтіндігі анықталды.

Басқа да зерттеулерде, әртүрлі спорттың түрлерімен қарқында айналысу жас спортсмендердің морфологиялық қасиеттері мен қозғалыстардың биомеханикалық жүйелерінің даму ритмінің уақытша бейнесін бұрмалайтындығы анықталда, бірақ әртүлі бағыттағы спорттың өкілдерінде және типтік топтардың өкілдерінде мотористика мен дене бітіміндегі зерттелген параметрлердің дамуында қарқындаудың және баяулаудың кезектесуі бірдей болып қала береді. Адам моторикасының қарқынды және баяу дамуының кезеңдері мен олардың морфологиялық жүйелерін қамтамасыз ететін кезең спортпен шұғылданбайтын адамдарға да, спортсмендерге де тән болуы даму ритмінің биологиялық детерминирленгендігін білдіруі мүмкін. Бұл детерминацияның қатаңдық деңгейін толық жыныстық жетілумен аяқталтын, тіршілік циклының ауқымында адамдар мен жануарлардағы локомацияның жас ерекшелігіне байланысты даму биодинамикасының параллельдік қасиеті білдіреді [41].

Маманданған бір бағыттың шеңберінде ритімдердің тұрақтылығымен қатар. Әртүрлі бағытта маманданған спортсмендерде кейбір биомеханикалық және морфологиялық жүйелердің дамуында уақытша ауытқулардың байқалуы адам моторикасы дамуының  генетикалық бағдарламасын, оның физикалық потенциалын жартылай экзогенді коррекциялау мүмкіндігі туралы пікірдің орынды екендігін көрсетеді. Сонымен бірге, қарқынды спорттық дайындықтардың нәтижесінде моториканың жеке параметрлерінің дамуында ырғақтықвсплесктердің баяулауы немесе озып кетуі осы всплесктерді редуцирлемейді, тек оларды уақыт бойынша біршама ауытқытады. Сондықтан бұл жағдайда адамның қозғалыс қызметінің даму ритмінің салыстырмалы генетикалық детерминациясы туралы айтуға болады [42].

Адамның физикалық потенциялының даму ритмінің салыстырмалы генетикалық негізінің биологиялық мәні қозғалыс қызметін қамтамасыз ететін морфофункционалды жүйелердің жас ерекшеліктеріне байланысты түрлену ритмдерінің әртүрлі деңгейлі қасиеттерінің қажеттілігімен, адам ағзасы дамуының жалпы гетерехрония заңдылығымен анықталады. Антогенетикалық түрленулердің мұндай кезектестігі ең алдымен ортаға толық іс-әрекет жасай алуы үшін ағзаның биологиялық дайындығымен және балалы болу қызметінің орындалуымен байланысты болуы мүмкін деп есептеуге болады. Олардың барлық көп гопланттылығы мен стохасттылығына қарамастан онтогенезде морфологиялық және функционалды қайта қалыптасуына байланысты бұл орын алып жатқан жағдайлар ең жоғары деңгейде дамудыңгармониясын көрсетеді. Бұл жағдайда дамудың сыртқы (әлеуметтік) және ішкі (биологиялық) стимулдер бірін-бірі толықтыра отырып, даму мақсатына қол жеткізудің ең рационалды, үнемді жолын: ортада қалыпты қызмет атқару үшін қажетті потенциалдың жинақталуын қамтамасыз етеді. Сондықтан соңғысы фатальды негізделген генотип болмайды, себебі физикалық потенциалдың абсолютті мәні жаттығудың интенсивтілігімен және қозғалыс қызметінің дамуының табиғи алғышарттарының оңтайлы жойылумен анықталады. Осы тұрғыда дамудың әртүрлі параметрлерінің салыстырмалы генетикалық детерминациясының өзі, сондай-ақ оның соматикалық және функционалдық нәтижелері генетикалық детерминирленген болуы мүмкін деген пікірі оғаштау емес болып көрінеді. Дәл осының негізінде адамның жетіле түсуінің өте тиімді процесін ұйымдастыру мүмкіндігіне негіз болатын ең терең потенциалды механизмдер, оның ішінде қозғалыс іс-әрекетімен іске асырылатын оның физикалық қасиеттері болуы мүмкін [43].

1.5 Ауа райының биоритмдік жағдайға әсері

Қоршаған ортаға бейімделудің үрдістерін қалыптастыруда бір жағынан белгілі бір құбылыстардың қайталануымен белгілі және екінші жағынан айқын аритмиялығымен көрініс беретін климаттық – табиғи жағдайлардың рөлі үлкен. Ауа райы мен климат күн радияциясының, атмосферадағы циркуляторлық үрдістердің, жер бедерінің жергілікті ерекшеліктерінің ықпалымен құрылады. Аталған факторлардың көбісі циклондардың үздіксіз туындауы мен орын ауыстырып отыруына байланысты жедел өзгеріп отырады. Атмосфераның басты физикалық белгілеріне температураның тәулік бойындағы айқын тұрақтылығымен өзгерісі жатқызылады. Ауаның ылғалдылығы ауа райы мен климаттың маңызды элементіне жатады. Тең жағдайларда тәулік бойындағы жоғары дәрежелі ылғалдылық таң ертеңінде орын алса, оның ең төменгі дәрежесі түс ауа орын алады. Адам үшін қолайлы деп +16; +18 ° ауа температурасы кезіндегі 50% салыстырмалы ылғалдылық саналады. Ағзаға ауа райының жалпы кешенді әсері туралы пікірлер бойынша ауа райының өзгергіштігі басты себеп ретінде алынады екен [44]. В.И. Русанованың және В.И. Матюхиннің [45] пікірінше адам ағзасына қауіпті деп олардың бейімделген ауа райының әдеттегі ауытқулары емес, климаттық жағдайға тән емес, яғни әдеттен тыс бірдестен орын алатын ауытқулары қауіпті деп саналады. Метеотропты реакциялардың туындауында атмосфералық фронттар маңызды рөл атқарады екен. Бірақ түрлі фронттар ағзаға түрлі әсер беретіндігі ертеден белгілі және олардың белсенділігі жыл бойында түрлі болып келеді. Бір авторлар суық фронттармен патологиялық реакциялардың арасындағы тығыз байланысты байқаса, екіншілері жылы фронттарды белсенді деп санайды. Мұндай айырмашылықтар барлық автордың сырқаттықтан әлсіздендірілген адам ағзасына кері әсерін беретін фронттың қысым мен температураның градиенті бойынша белсенділігі, жауын-шашынның қарқындылығы, фронттардың орын ауыстырып отыру жылдымадығы бойынша ескерілмейтіндігімен байланысты болса керек. Науқастарда патологиялық реакцияның пайда болуын кейбір авторлар бұлтты күннің шуақты күнге ауысуы және керісінше, яғни ағзаға ықпалды фактор ретінде күннің ашық болуын санайды. Күннің ашық болуының айқын тітіркендіруші әсері күннің шығуы кезінде анық байқалады. Күннің бұлтты болуы, әдетте, циклондардың пайда болуымен байланысты, атмосфералық қысымның төмендеуі қарама–қарсы әсерлерімен белгілі. Сұрғылт бұлтты күн тыныштандырушы әсер береді және жұмыстан алаңдатпайды, ал төмен орналасқан қалың бұлт жағымсыздық әсерін береді. Күн радиациясынан бөлек, кез-келген күні орын алатын қоршаған ортаның және қоршаған заттардың термиялық факторы қолайсыздық тудырады. Қолайлы термиялық диапазон 17 ден бастап 27°ауа температурасы аймағында туындап, оның жайлылығына жылудың реттелуімен қоса оң және теріс радияция, ылғалдылық пен жел күші әсер береді. Ауа райының оңтайлы қалпынан едәуір ауытқуы жағдайында, сонымен қатар ағзаның климаттық әсерлерге бейімделген немесе қорғаныс реакцияларының әлсіреуі мен бұзылуы аурудың туындау факторы ретінде орын алуы мүмкін. Ағзаға геофизикалық факторлармен қатар басқа да факторлардың күрделі кешені әсер беретіндіктен патологиялық ахуалды сипаттайтын профилактикалық мәселелерді, медицина саласында қолданысқа енгізілген метеолабильділік және метеотроптылық деген ортақ терминдерді түсінігімен біріктіреді. В.Г. Бокша және Б.В. Богуцкий [46] метеопаттық реакциялардың үш түрін бөліп қарайды: І дәрежелі – улану белгілері айқын емес басым субъективті симптомдарымен сипатталатын әлсіз көрініс беретін реакциялар (бас ауру, ұйқының бұзылуы, көкірек тұсының, буындардың, бұлшықеттердің ауырсынуы, мазасыздану, кардиалгия және т.б.). ІІ дәрежелі – айқын көрініс беретін реакциялар, шынайы анық симптомдарға улану белгілері жатады, оған негізгі сырқатты айқындамайтын 3-5 күнге созылған субфебрильді температура қосылады. ІІІ дәрежелі – негізгі сырқатты айқындаушы белгілердің анық көрініс береді (гипертониялық криздер, стенокардия ұстамалары, астмоидты жағдайлар).

Осылай, метеопаттық реакциялар патологиялық үрдіске ілестірілген функционалдық жүйелермен байланысты клиникалық симптоматикаға ие. Қазіргі кезеңде метеопаттық реакциялардың алдын алу үшін метеосиноптикалық элементтер мен үрдістердің сомалық мәнін есепке алуға негізделген медициналық ауа райының болжамы қолданылады. В.Ф. Овчарова [47] түрлі синоптикалық үрдістерде туындайтын «гипоксиялық» және «спастикалық» эффектілерді негізге ала отырып медико-метеорологиялық болжау тәсілін жасады. «Гипоксиялық» эффект гипобарии және гипертермия фонында атмосфералық ауадағы оттегінің мөлшері едәуір төмендеуі байқалаған төмен атмосфералық қысым кезінде айқын көрініс береді. Ауа райының бұл типіне вегетолистониялық синдромды, артерия гипертониясы және т.б. метеолабильді науқастар әсер береді. Спастикалық эффект гипертониялық сырқаты, бронх демікпесі, бүйрек және өт-тас сырқаты бар метеолабильді науқастарда жіиі байқалады. Ауа райының құбылыуына әсер беру алдын гипотензивті және тонустық реакциялар байқалады. Емдеу және сауықтыру шараларының тиімділігі көбінде патологиялық үрдістің диагностикасымен анықталады. Шамадан тыс метеосезімталдылықты ерте диагностикалау практикалық дәрігерге метеопатияның алдын алу мен емдеу жолдары мен әдістерін белгілеуге мүмкіндік береді. Ағзаның физиологиялық функциялары маусымдық ауытқуларға бейім, бұл метеосезімтал науқастардың жағдайына өз әсерін тигізеді. Жыл маусымдарында орын алатын физиологиялық көрсеткіштердің динамикасы бағыттарын сипаттайтын метеосезімтал және метеосезімтал емес адамдардың жағдайы туралы мәліметтер беретін нәтижелер алынған.

1976 жылдан бері Новосибирскіде медициналық гелиометеоболжаудың ведомствоаралық бюросы жұмыс жасап келеді. Оның негізгі міндеті – денсаулық сақтау саласы практикасына гелеометеопаттық реакциялардың алдын алу жүйесін ендіру. В.Ф. Овчарованың [48] ұсынған медициналық метеоболжау әдісі өзін 85–90% ақтады. Тәулік алдын гелиометеожағдайларды есепке алу жүрек–тамыр ақауы бар науқастардағы гелиометео реакцияларының жиілігін 10-25% кемітуге мүмкіндік береді. Күтілген ауа райы өзгерістерінен тәулік алдын науқастарға седативті, антигистаминді және спазмолиттік препараттрады белгілеу метеотропты реакциялардың 20-25% кемуіне мүмкіндік беретіндігін дәлеледеп отыр. Сауықтыру орындарында қолданылған емдеу шараларының нәтижесінде науқастардың 70% метеопаттық реакцияны жеңген. Бұл емедеудің тиімділігін арттыруға мүмкіндік береді. Тәжірибеге сүйене отырып, біздер метеопрофилактиканың ең алдымен негізгі сырқатты тұрақты емедеумен қатар адамның жалпы денсаулығын нығайту, ағзаның сыртқы ортаның түрлі әсерлеріне қарсы тұру қабілетін арттыру арқылы жүргізілуі тиіс екендігін жақсы түсінеміз. Алдын алу шаралырын жыл маусымының ерекшеліктерін, науқастардың жеке бас ерекшеліктерін және сырқаттың сипатын ескере отырып жүргізеді.  

І дәрежедегі метеотропты реакциялар кезінде емдік шараларын жүргізудің аса қажеті болмайды. Қолайсыз ауа райы жағдайында науқастарға белгіленетін емдік шаралары науқастың жалпы жағдайына байланысты жүргізіледі. Жекелеген жағдайларда серуендеуге, мөлшерлі жүруге шекетеу қойып, десенсибилизациялаушы және седативті құралдарды белгілейді.

ІІ–ІІІ дәрежелі метеотропты реакциялар кезінде дәрігер нұсқауын науқастардың қатал орындалуын бақылау жасау керек. Миокард инфарктісіне шалдыққан науқастарға 2–3 күндік төсек режимін белгілейді. Жүректің ишемиялық сырқаты бар науқастарға – тамырды кеңейтетін құралдарды, ал гипертониясы бар науқастарға – тамыр қозғалысын және тыныс орталықтарын қалыпқа келтіретін препараттарды белгілейді. Гипертониялық кризге бейім науқастарға седативті препараттарды белгілейді.

Дәрілік алдын алу принципін қолдана отырып, М.И. Метелице [49] авторлар бірлестігімен артериялық гипертониясы бар 286 еріктілердің 75% артериялық қысымның дұрысталуына, тұрақты гиперхолестеринді науқастарда холестеринді сарысудың 20% төмендеуіне қол жеткізілді. Физиологиялық функциялардың тәуліктік мерзіміне гелиометеорологиялық дауылдардың ықпалын бағалау қиын. Дені сау адамдарда гелиофизикалық факторлардың әсері вегетативті көрсеткіштерінің тәуліктік ритмнің өзгерісін тудырмайды, ал науқастарда бұл күндері оң бағыттағы геомагниттік өрістің өзгерісіне сезімталдық 72% жағдайда артып, ал теріс бағытта – 28% жағдай артады. Вегетативті реттелу бұзылысы бар науқастарда магниттік дауылдан кейін 24 сағат сағаттан соң қан қысымының тәуліктік ритмі динамикасының бұзылысы байқалса, 48 сағаттан соң вегетативтік тамыр пароксизм орын алуы мүмкін.

Гелиофизикалық факторлардың әсерінен тәуліктік ритмнің бұзылу уақыты мен сипаты туралы Г.В. Рыжкованың [50] авторлар бірлестігімен берген мәліметтері медициналық практика саласына қосылған үлкен үлес болып саналады. Өйткені, бұл факторлардың өзгерісі стенокардия, микард инфарктісі, инсульт және т.б. жүрек-қан тамырларының сырқаттарысанының көбеюімен корреляцияланады.

Н.И. Моисеев және Р.Е. Любицкий [51] түрлі гелиофизикалық және ауа райы жағдайындағы бірқатар физиологиялық көрсеткіштердің өзгерісін талдап, ауа райы факторларының, жердің магниттік өрісінің адам ағзасына әсері биожүйедегі ауытқу үрдістерін ұстап тұратын ритмді өзгерісі бар күннің жоғары дәрежелі белсенділігі фонында ғана көрініс беретіндігі туралы тұжырымға тоқталды. Бірақ бұл фактор, С.И. Рапопорттың [52] пікірінше, бейімделу жүйесіндегі бұзылыстар фонында биоритмдердің синхрондылығын бұзатын рөлді атқаруға қабілетті екен.

Сонымен қатар гелиофизикалық факторлар Л.С. Сусловтың және В.В. Немовтың [53] мәлімдеуінше мұндай көрсеткіштер Вольф саны ритмі, Күннің радиосәулені шашуы, ауаның ылғалдығы және желдің жылдамдығы, эритропоэздың бір ай шамасындағы ауытқу синфазасы сияқты эритропоэз қарқындылығын құратын бір айлық фазаның сыртқы синхрондаушысы болып табылады екен. Осы мәлімдемені Н.А. Тимурянцтің [54] авторлар бірлестігімен жүргізген зертемесі де дәлелдеп отыр, оның пікірінше белгілі бір дәрежеде Күн белсенділігінің өзгерісі биологиялық ритмдердің күшпен іске асуына ықпал етуші рөлді атқарып, ағзаның функционалдық жағдайына белгілі бір дәрежеде әсер береді екен. Мұны Э.Н. Чириковада [55] дәлелдеп отыр, ол гелиофизикалық факторларды адамның иммундық статусының бір айлық көрсеткіші фазасын синхрондаушы қуатты синхронизатор деп санайды.  

Эритроциттердің электрокинетикалық қасиетін зерттей отырып В.А. Боронаейко мен В.Г. Шамратова [56] оның маусымдық кезеңділікпен тығыз байланыстылығын анықтаған. Олардың мәлімдеуінше эритроциттердің электрокинетикалық қасиеттері қыс-көктемгі маусымда төмендеп. Жаз-күз маусымында көтеріледі екен. Бұл өзгерістерді авторлар түрлі табиғи құбылыстар жағдайына ағзаның молекулалық бейімделу механизмімен байланыстырады. Миокард инфарктісін тәжірибелік тұрғыда қайталау барысында оған әсер беретін жыл маусымдары бойынша ферментативтік белсенділіктің түрлілігіне Л.А. Валеева авторлар бірлестігімен зейін аударған. В.З. Газизованың [57] зерттеулерінде электролиттік алмасудағы маусымды ауытқулар көрсетілген. Осы зерттеулер барысында электролиттер құрамы қыста жоғары, ал жаз маусымында сарысудағы минералдық компоненттердің төмен болатындығы анықталды. И.Н Калмыкованың [58] авторлар бірлестігімен мектеп оқушыларындағы оксалатты фосфатты-калийлік алмасулардың маусымдық динамикасын анықтау бойынша жүргізген зерттеулері барысында дені сау баларда бүйректің және зәр шығару жолдарының алмасуларының бұзылыстарын дамытатын маусымдық және жас ерекшелік негіздің болатындығы байқалған.

Балалар денесінің жабық бөліктерінің және көру анализаторларының сезімталдығы маусымдық ритмдеріне қатысты қызықты факт анықталған. Адам ағзасы сыртқы ортаның көптеген фаткорларының әсеріне ұшырап отырады. Сондықтан кейде бір әсерді екіншісінен ажырату қиын, ал табиғи құбылыстар бір-бірімен тығыз байланысты. Күннің ауа райына тікелей әсер ететіндігі жалпыға мәлім, ауа райы өз ретінде – адам ағзасына. Бірақ, гелиомагниттік және табиғи факторлардың әсерін ажыратуға болады. Гелиомагниттік тербелістер жер шарының бүкіл беткейінде орын алады, ал ауа райы жердің белгілі бір аумағын ғана қамтиды. Циклондар мен антициклондар пайда болып, бірітіндеп жер бетімен жылжу барысында жолындағы метереологиялық жағдайды өзгертіп отырады [59].

Гелиомагниттік радиосәулелер сырқаттарды тудырмайды, бірақ реттеу жүйесінің тепе-теңдегін бұзғандықтан созылмалы сырқатқа өз әсерін тигізеді. Адамға ауа-райы мен климатттың әсері оның жылу алмасу мен физиологиялық реакциялар бағытына ықпал беріп, бұл ықпалдар аборигендер мен келімсектердің ағзасында түрлі әсер қалдырады.

Көбінде қолайсыз ауа-райы мен магниттік дауылдың сәйкес келуі физиологиялық жүйелер тарапынан болатын реакцияларды күшейтуі мүмкін, ал бірқатар жағдайларда күтепеген нәтижелерге әкеледі. Сондықтан аталған факторлардың ағзаға әсерінің алдын алу мақсатындағы жұмыс атқарушы медициналық метео – және геофизикалық болжау қызметін құру маңызды болып отыр [60].

Науқастардың тәулік бойындағы функционалдық жағдайының өзгерістеріне сыртқы факторлардың бұзушы агенттер ретінде жұмыс атқаратын жағдайлары әсер береді. Л.Я. Глыбинаның [61] мәлімдеуінше тәуіліктің белгілі бір кезеңінде сырқаттану мүмкіндігі едәуір арта түседі. Автордың пікірінше церебоваскулярлық патологияға қатысты сағаттарға 8-10, 14-16 және 20-22 сағат аралықтары жатқызылады екен. Дәл осы сағататар арасында Л.Я. Глыбин тамыр сырқаттарының асқындауының көп орын алғандығын байқаған. Осы интервалдарда аппендециттің туындау моменті жақын. Осындай үлкен материалға сүйене отырып, автор асқынған соқырішек сырқатына шалдыққан науқастардың жыныс пен жас ерекшеліктерінің айырмашылығы мен қатар бас миының тамырлары бұзылыстары кезінде орын алатын өлімнің орын алуы жағдайларындағы айқын ерекшеліктерді анықтаған.

Айтылғандардың негізінде мұндай мәліметтерді жедел жәрдем және хирургиялық бригадалардалырдың жұмысын ұйымдастыру кезінде жинақтап, есепке алу жұмыстарының өзін-өзі ақтап отыр деп санауға мүмкіндік береді. Медициналық гелиометеоболжаудың іргелі-қолданбалы аспектілерін жасаудағы прогресс күннің белсенділігін, климат пен ауа-райын, жаңа биотропты факторларды іздеумен және дені сау және науқас адамдардың гелиометереотропты реакцияларын бағалаумен байланысты болады [62].

Осы күнге дейін жинақталған тәжірибелік мәліметтер мен клиникалық бақылау материалдары биожүйелердегі физиологиялық және биохимиялық үрдістердің басым көпшілігі белгілі бір заңдылықпен тәуліктік және маусымдық ритмдер түрінде уақыт ішінде өзгеріске ұшырап отырады деген тұжырым жасауға негіз бола алады. Ағзаның негізгі функцяларының тарихи қалыптасқан тәуліктік периодтылығы бейімдік сипатқа иеленіп және қазіргі адамдардың тіршілік қарекетінде сол күйінде сақталып қалды. Тәуліктік ритм ішкі үрдістерді, әлеуметтік ритммен, еңбек және демалу ритімімен үйлесуін қамтамасыздандырды. Адамның әрекеттерінің ритмдік сипаты физиологиялық функцияларды ұйымдастаруға белгілі бір талаптарды қояды. Сыртқы ритмдік факторлармен ішкі биологиялық сағаттардың арасындағы өзара қатынастың сәйкестілігі ағзаның жер бетіндегі тіршілік талаптарына бейімделуін қатамасыздандырады. Ағзада жүретін ритмдік үрдістер түрлі жиілікке ие – период ұзақтығы. Олар синхрондалмаған, тек уақыт ішінде сәйкестендірілген. Бұл функционалдық жүйелердегі ритмдердің амплитудалы-фазалы өзгерістер гетерохрониясы адамдар мен жануарлардың циркадты ритмдерінің ұйымдастырылу принципін негіздейді. Физиологиялық үрдістердің уақыт ішінде ұйымдастырылу жүйесінің мультиосциллаторлық ұйымдастырлуы туралы гипотеза ұсынылады. Бұл гипотеза адамның биологиялық ритмдерін үйлестіруге қатысатын нейроэндокриндік түзілімдерде жүретін автотербелісті үрдістерді талдауға арналған зерттеулерден дәлел тауып отыр [63].

Тербелістік үрдістерді циркадты жүйеге бөлу мультиосциллаторлық принципке сай іске асырылады. Н.Р. Дерятаның [64] пікірінше тәуліктік ритмдердің автономды дербес генераторлары тізбектелген осцилляторлардың бірнеше топтарына бірігеді. Циркадтық ритмдердің мультиосциллаторлық жүйесі туралы гипотезаны дамытуда түрлі сыртқы периодтық үрдістердің синхронды әрекетін зерттеулер маңызды роль атқарады.

1.6 Дені сау және науқас адамдардың физиологялық функцияларының тәуліктік ырғақтары. Геронтогенез және қимыл-қозғалыс белсенділігі

Адам ағзасында жүретін жасқа сай және патологиялық үрдістердің дамуын анықтаушы факторлар мен талаптардың көптеген түрлерінің ішінде қимыл-қозғалыс белсенділігіне үлкен мән беріледі. Оңтайлы бұлшыеттік белсенділік адам өмірін ұзаттатындығы және керісінше гипокинезия адам өмірін 4-6 есе қысқартатындығы белгілі. Біздің түрлі жастағы (22-99 жас аралығындағы) адамдарға жүргізген тәжірибелік зерттеулеріміз, сонымен қатар бақылауларымыз нәтижесінде геронтогенез барысында белсенді қимыл-қозғалыстың әсеріне ұшырайтын негізгі нысандар қатарына – жасқа сай өзгерістердің, ерте қартаюдың гипокинетикалық алғышарттарының, зат алмасу, жүрек-қан тамыры және тыныс алу жүйесінің ауруларының, қимыл-қозғалыс тапшылығының нәтижесінде орын алған патогенетикалық ауруларының жатқызылатындығы дәлеледеп отыр.

Қазіргі кезде қалыптасқан пікірлерге қарамастан, қимыл-қозғалыс белсенділігі гетерогенез барысында ағзаның вегетативті және қимыл-қозғалыс, зат және қуат алмасу функцияларына біртекті әсерді қамтамасыздандырмайды. Бұл әсіресе қарттық шақта органдар мен түрлі функциялардың жасқа сай бірқалыпты емес өзгерістерімен сипатталатын қартаю кезіндегі қимыл-қозғалысты ұйымдастыру үшін өте маңызды. Сипаты бойынша түрлі жүктемелерді іске қосу кезінде қалыптасатын моторлы-висцеральді рефлекстер, сонымен қатар олардың ортаның физикалық факторларымен өзара әрекеттесуі қартаю үстіндегі ағзаның  тіршілік  қарекетін ынталандырудың арнаулы эффектілерін қамтамасыздандыруға мүмкіндік береді [65].

Жоғарыда айтып кеткендей тәуліктік ырғақтардың қалыптасуы Жердегі жарықтық режимімен тығыз байланысты. Бұл мәселе биологиялық тұрғыда кеңінен зерттелгенімен, метеотәуелді науқастарды емдеу саласында кең қолдану мақсатында теориялық медицинаның толық зертеуін талап етеп отыр. Кез-келген тербелісі бар үрдістегідей биологиялық ритмдер оларды сипаттайтын негізгі параметрлері бар: период – бұл жағдайда 24 сағатқа тең немесе оған жуықталған; амплитуда – шаманың нульдік мәнінен алынған қадам; акрофаза – функцияның максимумы; ортофаза – (немесе надир) функцияның минимумы; мезор – (ортатәуліктік деңгей) тәулік бойында  орындалған өлшемдердің орташасы. Сонымен қатар, F. Halberg [66] хронодесм-уақыттағы тербеліс нормасының сенімгерлік интервалы сияқты түсінік ендірілген еді. Қазіргі кезеңде тәулікке жауқталған периоды бар ритмді бағалай отырып, зерттеушілер циркадтық терминін (лат. “Сіrka” – шамамен, “dies” – күн) тәулікке жуық ырғақ деп қолданады. Тәуілікке жуық ритм – ағзадағы басты ритмдердің бірі, өйткені ол бүкіл тербеліс үрдістерінің бәрін ағзаны ұйымдастырудың бірыңғай уақыт иерархиясына байланыстырады. Көптеген авторлар бұл биоырғақың ағзаның биоырғақтық ансамбліндегі мүмкіндіктерін бағалай отырып, тәулікке жуықталған ритмдердің бәрін бірыңғай биорритмдік жүйеге топтастырады.

Тәуліктік режимдердің тербелісі кардиореспираторлық жүйенің барлық көрсеткіштеріне тән. Тәулік бойында жүректің соғуы, тыныстың жиілігі мен тереңдігі, артериялық қысымның деңгейі және дене қимыл-қозғалыс белсенділігі өзгеріп отырады. Жүректің ең жиі соғуы күндізгі уақытта сағат – 12-16 сағат аралығына сай келеді екен. Осы уақытта қаңқалық бұлшықеттердегі қан айналымының соққылы және минимумдық көлемі артады [67].

Тәулік бойында жүрек ішілік гемодинамиканың көрсеткіштері де өзгереді: фаза асинхронды түрде түнгі сағаттарда қысқарады, осы уақытта механикалық систола мен айдап шығару ұзақтығы да ұлғаяды. Оттегіні тұтыну түс ауа артады. Осы кезеңде жүректің жұмыс істеу қабілеті артып, екіленген  өнімділік көрсеткіші ұлғаяды. Тәулік бойында жүректің соғу ритмінің жиілігімен қатар оның тыныс алу түрлілігі де өзгеріске ұшрайды. Автокоррелограмма параметрлерінің өзгерісі тәуліктің жарық кезеңінде үрдістің стационарлығы ұлғайғандығын, ал түн мезгілінде оның төмендеуін байқатады. Бұл белгілердің бәрі күннің жарық уақытында реттеудің орталық буындарының күшеюін және түн мезгілінде басқару автореттелуші контурының басым болатындығын нұсқайды [68].

Дені сау адамда тәуліктік ырғағының жиілігі, тыныс алудың минуттық көлемінің тереңдігі күндізігі мезетте максимумға ие. Өкпенің тіршілік сыйымдылығының тәуліктік ритмдерінің акрофазасы, демді тарту мен шығару кезіндегі максималь көрсеткіші түс ауған кезге келеді. Оттегіні тұтыну туралы мәліметтер түрлі болып отыр. K. Klein [69] және т.б. оттегінің түн мезгілінде көп мөлшерде тұтынылатынын баяндады; қазір алынған мәлімттерге сүйенсек күннің екініші жартысында оттегінің көп тұтынылады екен. K. Kleinнің және оның әріптестерінің бұл қызықты нәтижелік көрсеткіші күндізгі және түнгі жұмыстың түн мен күндіз үлкен айырмашылықпен атқарылуына байланысты болса керек.

Түрлі психикалық және физикалық формадағы қызметтерді талдау нәтижесінде, олардың тиімділігі түс ауа жоғары дәрежеде болатындығын байқатып отыр. Бұл ақпараттарды дәл және жедел өңдеу жылдамдығының артуы, белсенді үйрену қабілетінің пайда болуы, тиімді операторлық еңбеке бейімділік тұрғысында көрініс береді.

Көптеген шет елдік зерттеушілер жұмыс қабілеттілік ритміне үлкен мән береді және оны алдын болжап білуге әреткеттер жасайды, өйткені жұмысқабілеттілік адамның жеке тұлғалық қабілеттерімен тікелей байланысты. Кеңестік дәуір зерттеушілері оны болжаумен қатар биоритмдік оптимум деп аталатын ережені ойлап тауып – жұмысқа қабілеттіліктің таңғы және кешкі типін бөліп берді. Арнайы жүргізілген зерттеулер мұндай биоритмдік типтерді адамзаттың даму эволюциясы барысында иеленгендігін және оның әмбебап бейімділік тән екендігін анықтап берді [70].

И.Е. Оранскийдің [71] дені сау адамдар арасында жүргізген зерттеулерінің нәтижесі жалпы осы бағыттағы әдебиетерде көрсетілген мәліметтермен сай екендігін дәлеледеді. Кардиореспираторлық жүйенің тәулік бойында тізбекті күйде, белгілі бір уақыттық ығысуымен жүретіндігін бейнелейді. Құрылымындағы өзгерістер артқан сайын олардың алгоритмі байқалмайды. Бірақ тербелістік үрдістің амплитудасы динамикалығымен ерекшеленеді: ол индивидтің өмірінің алғашқы үштен бір бөлігінде белсенді болып, содан кейін біртіндеп бәсеңдеп әлсірей береді екен. Биоритмнің жасқа сай бұл тәуелділігі математикалық тұрғыда бейнеленеді, ал географиялық тұрғыда ұршық немесе айналдырық түрінде бейнеленеді.

Экстремальді тіршілік ортасынад адамдардың жұмыс жасау жағдайы қиын, сондықтан бұл жержегі адамдардың тәуліктік ритмдері өзгергіш келеді (Қиыр Шығыс, Антарктида). Соған қарамастан сыртқы факторлардың ритмдерге әсері физиологиялық функциялардың бәріне тарала бермейді. Олардың көбісінің өзгеріп отыруы әлеуметтік өмір сүру әдетімен синхрондалады [72].

Н.Р. Деряпинның [73] және оның әріптестерінің пікірінше биоритмдердің аймақтық ерекшеліктері бір бағыттағы қозғалыстарымен емес, циркадтық ритмдердің кешеніндегі амплитудалық – фазалық ара-қатынастардың маусымдық өзгерістермен сипатталады.

Патологиялық үрдістер кезінде тәуліктік биоырғақтар үлкен өзгерістерге ұшырайды, ол кезде ритм амплитудасы және мезор шамасы өзгеріп, бірқатар жағдайларда сыртқы синхронизаторларға қатысты биоритмді инверттеп оларға акрофаза араласады. Белгілі дәрежеде биоритмнің бұзылу тереңдігі патологиялық үрдістің ауырлық дәрежесін көрсетеді. Жүрегінің ишемиялық сырқаты бар науқастарды зерттеу (І-ІІ стенокардияның  функционалдық класстары) тәуліктік ритмдегі кардиореспираторлық жүйенің барлық көрсеткіштерінде өзгерістердің бар екендігі анықтады. Жүректің соғуына қатысты мезор мен амплитуданың өзгеруімен дені сау адамдардағы сенімгерлік интервалының шегінен тыс акрофазаның ығысуымен олар сипатталды. Тәулік бойындағы жүрек жұмысының велоэргонометриялық сипаттамалары биоритмдік ығысулардың үш нұсқасын ашып көрсетті. Біріншісі күндізгі уақытта максималь жұмыс қабілеттерімен үлкен жүктемелерді орындауымен ерекшеленеді – 38,50849,0 Дж. Ритмнің акрофазасы сенімгерлік интервал шекарасы 10 сағ 00 мин – 17 сағ 00мин бар 15 сағ 25 мин келеді. Өзгергіштік үрдіс формасы бойынша бұл ритм дені сау адамдардың ырғағына жақын, бірақ мезор норма деңгейінің 50% ғана құрады. Биоритмнің екінші нұқасына таңғы уақыттың максималь жұмыс қабілеттілігі тән – 39,27086,2 Дж акрофазасы 10 сағ 00 мин және сенеімгерлік интервалы 6 сағ 50мин-тан бастап 15 сағ 30 мин дейін [74].

Биоритмнің мұндай нұсқасы адамның күндізгі кезеңде тәждік резервтің төмендеуін және десинхроноз көріністерін білдіреді. Жүректің жұмысқабілеттілігінің тәуліктік ритмінің үшінші нұсқасы төмен амплитудамен, кіші мезормен (1704664,8 Дж) және акрофазаның көмескілігімен ілескен десинхроноздың төмен дәрежесін білдіреді. Миокардытың оттегіні тұтынуын бейнелейтін жанама көрсеткіш ретінде екіленген көбейткішті анықтау науқастардың кеш уақтысынад дене белсенділігі нәтижесінде миокардтың оттегіні тұтыну ерекшелігін анықтады, ал дені сау адамдардан бұл көрсеткішті күндізігі түсірілетін жүктеме арқылы анықтайды [75].

Сырқаттың сипатына байланысты түсірілетін жүктемеге бейтараптылық нұсқаларын салыстыру кезінде стенокардияның жиі ұстамасы мен бірге десинхроноз құбылыстары арасындағы оң корреляциялық байланысты анықтау мүмкін болды (. Айтылғандардан сырқаттың ерте кезеңдерінде жүрек – тамыр жүйесінің және жұмысқа қабілетілігінің көрсеткіштері арасындағы тәуліктік ритм сыртқы ортаның датчиктерімен синхрондалған. Тәждік жетіспеушілік тің артуымен үлкен айырмашылықпен десинхроноз құбылысы орын алады, сырқаттың клиникалық ағысы қаншалықты терең жүрсе, десинхроноз құбылысы соншалықты айқын бола түседі: жиі орын алатын стенокардия ұстамасы, анық демігу, жеткіліксіз қан айналу. Стенокардия тұсында солжақ қарынша жетіспеушілігі бар науқастарда жүктемеге бейтараптылық тың орта тәуліктік көрсеткіші дені сау адамдармен салыстырғанда 3,5 есе төмен, ал тәуліктік ритмнің мплитудасы 2060 Дж аспады. Әсіресе жүрек ишемиясына шалдыққан науқастардың таңғы жүрек кемшілігі кезінде жүрегінің жұмыс қабілеттілігіндегі айырмашылық айқын көрініп тұр [76].

Жүрек ишемиясы сырқатына шалдыққан науқастарда жүректің жиырылуы ырғақтарын экстракардиальді реттеудің тәуліктік периодтылығы көрсеткіштерінде айқын өзгерістер байқалды. Олар ең алдымен таңғы, кешкі және түн мезгілінде айқын көрініс беретін жүрек ритмінің тұрақтануымен сипатталады. Күндізгі белсенділік кезеңінде жүрек жиырылуларының өзгергіштік жиілігі күрт жоғарылап, ал түнде, тыныштық жағдайында – кемиді. Ырғақтың өзгеруі инверттелген сипатат жүреді. Экстракардиальді реттеудің тәуіліктік ритмнің екінші ерекшелігі – жүйке жүйесінің симпатикалық және парасимпатикалық бөлімдері тонусының қатар артуы. Жоғарыда аталған ерекшеліктерден бөлек ден саулығы дұрыс адамдардағы сенімгерлік интервал шегінен биоритм акрофазаның ығысуы, оның мезорының және амплитудасының төмендеуі өзіне зейін аударатады. Мұның бәрі жүрек ишемиясы бар науқастардағы реттеу үрдістерінің бұзылуын және уақыттық бейімделу механизмдерінің функциорналдық мүмкіндіктерінің төмендеуін көрсетеді [77].

Денсаулығы дұрыс адамдардағы жүректің биоэлектрлік белсенділігінің тәуліктік ритм интервалдары кеңінен зерттелгенімен, ЭКГ-нің РQ интервалы сияқты көрсеткіші қызығушылық тудырып отыр. Оның биоритмдер акрофазасы түнгі уақытқа – 2 сағат 15 минутқа келеді, орта тәуліктік деңгей 17,3 мс. Жүректің жиырылу жиілігімен жүйке жүйесінің парасимпатикалық белсенділігімен РQ интервалының ұзақтығынан корреляциялық тәуелделігі байқалды. Коэффициент корреляция таңбасы қарама-қарсы таңбаға ауысқан кездегі 16 сағат қана өзіндік ерекшелікке ие. Күндізгі уақытта атриовентрикулярлық өткізгіштіктің уақыттық параметрлерін басқарудағы үйлесімсізікке әкелетін қуаттық ықпалдар күшее түсуі мүмкін.Жүрек ишемиясы бар науқастарда РQ интервалының тәуліктік кезеңділігін талдай отырып, жүйенің жұмыс атқару шекарасының тарылуын, реттеудің автономды режиміне өтуді білдіретін уақыттық және амплитудалық сипатамаларының толық сәйкессізідігі болатындығын айтып кету керек.

Мұндай өзгерістерді патологиялық бейімделу деп аталатын жағдайға жатқызу керек, бұл кезде реттеудің орталық және автономды механизмдері бүтін жүйенің жұмыс атқаруының талап етілген деңгейі қамтамасыздандыра алмайды [78].

1.7 Сыртқы ортаның тәуліктік ырғақтары

Жердің ырғақтық феномені ретінді түнмен күннің кезектесіп шығып отыруы таңдандырады. Жер бетінің тәулік бойында жарықтануының өзгеріп отыруы Жердің өз осі бойымен айналып отыруымен байланысты. Жарықтың және қараңғылықтың ауысуымен қатар жер бетіндегі температураның да синхронды өзгеріп отыруы орын алады. Сонымен қатар гелиомагниттік және т.б. сәулелердің түсуі де өзгеріске ұшырайды.

Жердің өз осі бойымен айналып отыруы оның беткейіндегі тірішіліктің сол өзгеріске ілесе отырып тұрақты өзгеруіне әкеледі. Жердің беткейінен биіктеген сайын жекелеген факторлардың тәуліктік амплитудасының ауытқуы кеми түседі.Осылай жарықтың өзгеру амплитудасы бұрынғыдай болса да температура мен ылғалдылық кемиді. Жарықтың спектральдік құрылымы тәулік бойында біркелкі болмайды. Күндіз күн сәулесі жасыл-сары түсте бейнеленіп, қуаттың ең жоғары дәрежесіне иеленеді, ал аспан жарығы – көгілдір-көк түске енеді. Кешқұрым жарықтану кемиді, ал сонымен қатармспектрдің жалпы энергиясында ультракүлгін сәулелердің үлесі де кемиді. Тәуліктік жарықтану белігілі бір заңдылықпен бірге маусымнан маусымға өзгеріп отырады [79].

Тәуліктік ауысым барысында аса қаталдылықа бағынбасада ылғалдылық пен температура айқын өзгергіштігімен көрініс береді. Атмосфералық қысым – белгілі бір ритмділікте жүрмейтін фактор, бірақ шөлдерде – тұрақты антициклондар аймағында – оның тұрақты тәуліктік ауытқуын байқауға болады. Жердің геомагниттік өрісінің тәуліктік өзгергіштігі үлкен айқындылықпен ерекшеленеді, бірақ өрістің өзінде орын алған бір эрстед шамасындағы кернеулілік кезінде оның тәуліктік өзгергіштігі эрстедтің мыңдық үлесінен аспайды. Амосферада орын алған электормагниттік тербелістер ауқымды диапазонға ие – инфрадыбыстық жиіліктерден – 0,01 Гц-тан мегагерцке дейін. Атмосфериктердің тәуліктік ырғағы кейбір жиіліктік диапазондарад анықталады, ал негізінде ол өте тұрақта келеді. Электрлік потенциалдың және ауаның иондалуының өзгерісі тәулік бойында белгілі бір дәрежеде өзгеріп отырады. Атмосфералық электр потенциал градиентінің тәуліктік барысы, В.Ф. Овчарованың және И.В. Бутьеваның [80] мәлімдеуінше, екі максимумға және екі минимумға ие екен. Бірінші максимум таңғы сағаттарға тура келеді – жергілікті уақыттың 8.00-10.00, екіншісі – 19.00-23.00. Минимум жоғарыдағыларға сәйкес келесі уақыт кезеңдеріне тура келеді: біріншісі – 2.00-5.00, екіншісі – 16.00-18.00. Аэроиондар концентрациясының тәуліктік барысы екі фазалы қисыққа ие, оның максимумы түн мезгіліне келетін болса, минимумы 7.00-12.00 және 18.00-19.00. В.Ф. Овчарованың мәлімдеуінше оттегінің парциальді тығыздығы түн мезгілінде максималь көрсеткішке жетеді екен: -2.00; -4.00, минималі күндіз орын алады- 12.00; -14.00. Бірақ атмосфералық фронттардың өтуі бұл факторлардың динамикасына едәуір өзгерістер недіреді, өйткені олардың амплитудасы тәуліктік сиапттамалардың негізгі градиенттерінің тәуліктік ауытқулар амплитудасынан едәуір асып түсуі мүмкін.

Осылай, тәулік бойында факторлардың бүкіл кешені және олардың құрамдас бөліктері динамикаға ие. Олардың тәулік барысындағы өзгерісі нақты жағдайларға байланысты ауытқып отырады. Оған ауа-райының әсері, күннің белсенділігі ықпал беруі мүмкін. Тек күн жарығының тұрақтылығына аталған факторлар әсер бере алмайды. Тәуліктік өзгерістер ортасымен онымен ілесіп тіршілік ететін биосфера өзгеріп отырады. Сыртқы қоршаған ортаның әрбір факторының өзгерісі ағзадағы белгілі бір өзгерістерімен ілеседі және ағзаның ол өзгерістерге өзіндік жауаптары физиологиялық функцияның әрекеттерімен беріледі. Жер бетіндегі тіршіліктің бәрі тәуліктік ритмге бағындырылған. Адам ағзасының физиологиялық жүйесіне қатысты тәуліктік сипаттамалардың әрбір элементіне тоқталып өтеміз. Д. Ассманның [81] мәлімдеуінше, атмосфералық қысымның төмендеуі симпатикалық жүйке жүйесіне тітіркендіруші әсер береді екен, инфекциялық аурулаға шалдығу ықтималдылығы артып, адамның көңіл-күйі және еңбек қабілеттілігі төмендейді. Атмосфералық қысымның артуы, керісінше, парасимпатикалық жүйке жүйесінің тітіркендіреді екен. Ауа температурасы, авторлардың пікірінше, аламның жылу алмасуына әсер бере отырып, басқа заталмасу факторларымен байланысты белгілі бір ролді атқарады. Осылай, ауа ылғалдылығы температурамен үйлесе отырып, терінің бөлініулеріне, физиологиялық үрдістерге едәуірі ықпал береді. Жоғары дәрежелі ылғалдылық кезінде адамда жағымсыз сезім пайда болады.

Ғарышытық сәулелерге келетін болсақ, олар физикалық-химиялық реакцияларды тудыратын иондалу үрдістеріне әсерін тигізеді. Бұл кезде қуатты беру үрдісі маңызды деп саналады, ол екіншілік электрондардың бөлінуі арқылы, сонымен қатар диффузия нәтижесінде су ерітінділеріндегі «белсенді» молекулалардың  түзілуі нәтижесінде де іске асады[82].

Келтірілген мәліметтер адам ағзасына көптеген табиғи факторлар өз ықпалын тигізетіндігін және биологиялық ритмнің қалыптасу үрдісінәтижесінде ағзаға күрделі сипат беретіндігін баяндап отыр.

Қазіргі кезеде адамдарда физиологиялық функцияларының 24 сағат бойында кезеңділікпен өзгеріп отыратын 300-ге жуық ритмдер байқалған. Бұл тірі ағзаның периодтық өзгерістері өз бүтіндігін барынша толықтай сақтай отырып, сыртқы ортаның әсерлеріне шығынсыз төтеп беруіне бағытталған. Биохимиялық үрдістер немесе табиғаттың геофизикалық факторларын қабылдауы сияқты биологиялық уақыттың негізіне мән бермей, биологиялық ритмнің эндогендік және экзогендік деп аталатын екі компонентін ұмыт қылуға болмайды [83].

Экзогендік компоненті – ағзаға кез-келегегн фактордың әсері, ал эндогендік ырғақтық үрдістермен тікелей байланысты. В.Б. Чернышеваның [84] пікірінше, эндогендік ырғақ – тәуліктік морфологиялық белгілер сияқыты ұрпақтан ұрпаққа беріліп отырады, бірақ биологиялық тұрғыдан ритм фазасын ысыратын бірқатар «уақыттық датчиктердің» болуы нәтижесінде ритмдік құбылыстардың қатал бағдарламалы күйдегі үрдісін бейнелеп беру мүмкін емес. Мұндай датчиктер ретінде жарық пен температураны алып қарауға болады. Жарық – барлық тіршілік иелеріне негізгі уақыт датчигі есебенде жүреді, температура – ұсақ жануарлар мен жәндіктер үшін. Атмосфериктер, геомагниттік өріс, атмосфералық қысым уақыт датчиктері ретінде екіншілік роль атқарады.

Ф. Халбергтің [85, 8] пікірінше, кез-келген тіршілік иесінің ритмі тәуліктік емес екен, сондықтан ол бұл ритмдерді циркадтық деп санауды ұсынады. Бұл мәселе даулы және осы мәселеге қатысты бірқітір пікірлер ғылыми айналымда жүр. Мысалы, В.Б. Чернышевтің [86, 84] пікірінше тәуліктік ритм – ағзаның меншікті периодтылығы екен, ал циркадтық ритмдер табиғи жағдайларда мүлдем орын алмайды екен. Уақыт өлшемі ретінде дәл тәуліктік ритмнің жатқандығын дәлелдейтін жанама фактілер ретінде C. Pittendrigh, S. Daan бақылауларын негізге алуға болады. Олар 24 сағаттық периодқа ритмнің жақындағаны сайын сыртқы ортаның әсеріне ритмнің төзімділігінің артатындығын алға тартады. Б.С. Алякринскидің, С.И. Степанованың, Г. Стругхольдтің зерттеулері ырғақтың 24 сағаттық тәуліктен ауытқуы адамда қолайсыздықты тудырады екен. Көпжасушалы ағзаларда әдетте барлық тіршілік функциялары ритмі уақытта синхрондалған, ағзаның барлық жасушалар ритмін синхрондаушы сигналды сырттан алып отырады немесе олардың барлық жасушасының ырғағын синхрондаушы орталық механизмі болады. Соңғысы толық зерттелмеген, бірақ сигналдарды беруде гипоталамутық-гипофиздік жүйенің рөлі үлкен. Эндокриндік және вегетативтік жүйке жүйесіндегі өзгерістер негізінде тәулік бойында ритмді өзгіріп отыратын ежелгі гуморальдік реттеулер жатыр. Ағзаның ішкі ортасындағы электролиттік және гормональдік құрамының көрсеткіштерінде айқын мерзімділік көрініс береді, онда ағзадағы барлық физиологиялық жүретін үрдістер бейнеленеді [87].

F. Halberg [88, 8, 85] биоырғақтарды реттеудің үш деңгейін және үш талабын бөліп қарайды: нейрогенді, эндокринді және жасушаішілік. Тәуліктік ырғақтарды іске асыру кезінде нейрогуморальдік механизмдер рөлін бағламауға болмайды, өйткені ол үздіксіз өзгеріс үстінде болатын қоршаған ортаның әсеріне ағзаның бейімделу үрдістерін және оның барлық физиологиялық жүйелерін үйлестірілуін және интеграциялануын іске асырады. Интегартивтік функцияны шексіз түрлі сапалы және түрлі болатын ритмді үрдістерді біріктіретін және синхрондайтын жүйке жүйесі өз мойнына алатын болса керек. R. Ludgerдің [89] пікірінше эндокриндік бездердің өзі тәуліктік ритмге ие екен және белгілі бір межеде ағзаның қандайда бір функциясының ритмдерін анықтайды.

Зерттеушілердің басым бөлігі физиологиялық үрдістерді уақыттық межеде ұйымдастыру механизмі жасуша деңгейінде жүріп, ядроның ұрпақтан ұрпаққа берілетін құрылымымен және протоплазмамен бақыланады деп санайды. Бұған жүйке жүйесі жоқ өсімдіктердегі биологиялық «сағатардыі» ашылуы дәлел бола алады. Кейбір тәуліктік ырғақтар дақылдардың және омыртқасыздардың ұлпасында, кейбір сүтқоректі жануарлардың жасушаларында сақталатындығы анықталған. Организмдердің түрлі деңгейлеріндегі тәуліктік ритмдерді реттеу механизмінің шоғырлануы туралы фактілер күрделі оталар мен органдарды алмастырудан кейін де биоритмдердің сақталуы куәландырады. F. Halberg [90, 8, 85, 88] мәлімдеуінше спленэктомия да, адреналэктомия да, гиперфизэктомия да және миды алып тастау да ырғақты жоймайды екен. Олар оның амплитудасын ғана өзгертуі немесе акрофазасын ығыстыруы мүмкін.

Осылай, жасушада биологиялық сағаттың жинақталуы туралы мәліметтер көптеп жиналуда, бірақ бұл реттеушілік функцияны атқаратын материалдық субстрат туралы мәселелер даулы болып қалып отыр. Биологиялық сағаттардың табиғаты туралы пікірлерді талдау нәтижесінде олардың әрекет ету механизмі жекелеген жоғары молдекулалық органикалық заттармен немесе ядроның немесе протоплазманың ритмдік өзгеруімен немесе тәулік бойында қуаттық әлеует деңгейінің өзгеруімен байланысады деген тұжырым жасалды. К. Птендрайдың [91] пікірінше биожүйенің уақыттық ұйымдасуы қандайда бір жасушалық органойдтардағы «сағаттарда» емес, сағатты білдіретін жасушаның өзінде шоғырланады екен. Жасуша өзін-өзі ұстап тұратын жүйе ретінде кері байланыс принципімен жұмыс жасайтын гомеостатикалық реттеу механизміне ие.

Е.Е. Селькованың [92] пікірінше биологиялық ырғақтардың күш беруші генераторы қызметін биохимиядық реакциялардың автотербелістік жүйесі болуы мүмкін. Биологиялық «сағатардың» кибернетикалық концепциясы да бар, осы концепцияға сай өздігіннен реттелетін жүйелер қызметінің жалғыз принципі ретінде жүйенің қуаттық зарядталуы мен разрядталуы , оң және теріс энтропия фазаларынан құрылатын ритмдік үрдіс болуы мүмкін деген болжам шындыққа жанасады. Тітіркену мен тежелу фазаларының кезектесуі ритмикасы жасуша ішіндегі иондар қозғалысы бағытының өзгерісімен және жасушалық қабықшаның потенциалдарының өзгерісімен байланысты болса керек. Көптеген ғалымдар ырғақтарды «басқарушы генераторлар» жасуша ішінде орналасқан деген тұжырымға келіп, ендігі зерттеулерді жасуша ішіндегі биологиялық үрдістерді зерттеу деңгейінде жүргізуге бағыттайды деген болжам жасалып, соның салдарынан көптеген медико-биологиялық проблемалардың шешілуіне жол ашылады деген үміт бар.

Аталғандарды түйіндей келе, тәуліктік ырғақ екі компоненттен тұратындығын қайта еске саламыз: эндогенді (тәуліктік ұйымдасу) және экзогенді (сыртқы ортадан келетін кез-келеген әсерлер). Табиғи жағдайда бұл компоненттердің арасында айқын қарама-қарсылық туындамайды. Эндогендік ырғақ тірі жүйелерге жағдайдың өзгеретіндігін алдын-ала «болжап» және оған алдымен даярлануға мүмкіндік береді. Бірақ ритмнің экзогенді компонеттін жасанды тұрғыда бұзу бүкіл жүйесінің уақыттық ұйымдасуының бұзылуына әкеліп, функцияның патологиялық өзгерісін тудыруы мүмкін [93].

Гелиофизикалық үрдістердің ритмдері – күннің ритмдері. Жер бетіндегі барлық тіршілік – жыл мезгілдерінің ауысуы, ауа райының өзгеруі – оған Күннің жақындығымен қоса одан сәулелі энергияның түсіп тұруына байланысты. Жер мен Күннің арақашықтығы 149,6 млн/км және 108 есе Күннің диаметрінен асып түседі. Күннің айналысында милиондаған километрге созылған кеңістікте разрядталған тәжі таралып, оның сыртқы облысы жер орбитасына да жетеді. Күн ауқымды диапазондағы электромагниттік спектрде – өте ұзын радиотолқындарынан бастап гамма сәулелеріне дейінгі радиацияны шашады. Сонымен қатар корпускулалық де бар. Күннің ең жоғарғы бөлігі – күн атмосферасы кеңейіп және оның кеңею жылдамдығы Күннен алшақтаған сайын арта түседі. Бірнеше ондаған күн радиустарындағы қашықтықта ол стационар мәнге жетеді, ол 400 км/с құрады. Бұл Күннің «сабырлы» желі. Күннің магниттік өрісін өзімен ілестіріп отырып күн желі оның қуаттық сызықтарын тарта алады. Бұл жел ауқымды кеңістікті қамтып (гелиосфераны), күн жүйесінің барлық планеталары Күннің атмосферасында қозғалады. Магниттік өрістің қуаттық сызықтары белгілі бір өрістілікте секторларды құрады. Бұл секторлық құрылым тұрақты және өзгеріссіз күйде әр 27 күнде қайталанып тұрады. Күн желі өз бөлетін қуаттың өте аз үлесіне ие, бірақ Жерге Күн активтілітері құбылыстарымен байланысты құйындарды беруде үлкен рөл атқарады. Жердің магниттік өрісі күн желіне кедергі болып табылады. Бұл кезде разрядталған иондалған газбен толтырылған магнитосфера – қуыс құрылады. Жерді күн желінен қорғап тұратын тағы бір кедергі – ол жер атмосферасы. Геомагниттік өріс және атмосфералар биосфераны космостық ортадан тиімді қорғайды. Мұндай оқшаулау биосфераның тіршілік жағдайына қолайлы [94].

Күн белсенділігмен тығыз байланысты сыртқы ортаның маңызды факторларының бірі Жердің табиғи магниттік өрісі. Құйындар кезеңінде (магниттік дауылдар) магниттік өрістің ауытқуының жаһанды ұйытқуы байқалады. Бұл тербелістер плазмосферада, магнитосферада генерацияланып, Жердің бетіне күн желінен жартылай енеді. Электромагниттік өрістердің зиянды әсері туралы ағзаның бейімделу мүмкіндіктері шектелі болған кезде ғана айтуға болады. Көптеген зерттеушілер электромагниттік өрістерге сезімталдылықты жеке бастың ерекшеліктерімен байланыстырады. Бірақ ең сезімтал жүйеге адамның жүйке жүйесі жатқызылады. Космоста аталған физикалық ерекшеліктермен қатар, Күнде «дақтар», гранулалар және факелдар сияқты өзгерістер орын алып отырады. 1,3 с дейінгі көрініп тұратын бұрыштық өлшемі бар түзілімдер 1000 км қатарындағы диаметрге сәйкес, ол Күннің бетіннен жиі байқалып, «гранулалар» деп аталады. Олар 8 минут қана көрініс беріп, 300 К температуралық түрлілікке ие. Күндегі факелдар – жалындар орта есеппен 15 тәулік бойы сақталады, көлемі 1200 км ие болып, температурасы 900 К дейін жетеді. Олар әлсіз өзгеріп отыратын рентгендік, ультракүлгін және радиосәулелерді таратады. Ірі дақтарды күн дақтары деп атайды. Олардың диаметрі бірнеше бірнеше мыңдағаннан бірнеше мыңдаған километрдге дейін ауытқып отырады. Күн «дақталуы» Вольф сандарымен сипатталады. Бұл уақытта ионосфераның иондау қабілеті ұлғаяды. Күн меридианы арқылы бірнеше дақ өткен кезде күннің белсенділігі шамамен 0,01% кемиді. Қатаң УФ – радиацясының, рентгендік және корпускулалық сулелердің атмосфера шегінен тыс жерде күрт өзгерісі орны алып оытрады Күннің активтілігі кезінде жүргізілген асторфизикалық бақылауларды талдай отырып, рентгендік сәуленің шамадан тыс тарлуынан кейінгі күні бұлттылық ұлғаятындығы анықталды. Гелиофизикалық факторлардан күннен тарлатын магниттік өрістердің әсер етуінің индукциялық схемасы туралы айтып кету қажет. Индукциялық гипотезаларды тексеру магниттік өріс таңбасының «плюстің» «минусқа» ауысуынан соң зоналық флоккуляциярың әлсіреуі орын алады, ал «минустың» «плюске» ауысуы кезінде ол артады [95].

Күннің белсенділігнің артуы биологиялық құбылыстарға экологияда ескеріле бермейтін, бірақ күннің белсенділігімен тығыз корреляцияланатын белгілі бір физикалық факторлар арқылы едәуір ықпал береді. Төменжиілікті немесе электромагниттік өрістің биологиялық әсерімен байланысты мәселелерді талқылау барысында бұл жиіліктердің физикалық агенттерінің ағзаның ритмдік құбылыстарының кейбіреулеріне жақындығы анықталды. Осылай, қысқа периодты ритм жиіліктері магниттік дауылдар кезінде пайда болатын геомагнитті өрістің, акустикалық тербелістердің микропульсті тұрақты жиіліктермен корреляцияланатындығы белгілі. Осы тербелістердің басты құрамдық бөлігі шамамен 8 Гц жиілігімен жүреді. Осылай Тремор ритмі, ЭЭГ альфа толқындары, ЭКГ ритмі электормагниттік пульстің жиілігімен корреляцияланады. Митахондрияның, ақуызсинтезінің және гликолизидінің ритмі акустикалық (инфрадыбыс) құбылыстармен корреляцияланады. Кейбір әдебиеттерде Күннің пульстелу (2 сағат 40 минут) жиілік диапазоны туралы айтылған. Адамның аптаға жуық немесе еселі тұрғыда өзгеріп отыратын физиологиялық көрсеткіштері бар. Осылай Н.Пэрн [96] 18-жылдық өзін-өзі бақылау нәтижесінде апталық циклдылықты анықтаған. Содан кейін көп уақыт өткенне соң ғана барып ритмиканың Жердің планета аралық магниттік ауданы секторлары шекарасынан өтуімен байланысты екендігі белгілі болды.

Геофизикалық факторлардың рөлі терең зерттеулер нәтижесінде ғана анықталады. Қазір күннің белсенділік факторлары тек мезо және микроклимат диапазондарындағы биологиялық жүйелер ритмикасының синхрондалуы кезіндегі маңызды элементі ретніде қаралып отыр. Ағымдар мен қауымның (күн мен айдың гравитациялық күші) бір жағынан, ал екінші жағынан эндокриндік және қантамырлар жүйелері арасындағы айлық циклы басым болатын депрессия уақытындағы ерекшеліктер көк вертикальді таяқшамен белгіленген. Ескерту: бір немесе бірнеше өзгергіштіктерге екі түрі басымдылық типі берілген.бірінші болық зерттелген эпизод , басқа зерттелген эпизодтарға қарағанда 24,8 сағаттық спектірдегі период циклы бойынша басымдылық көрсетеді [97].


2 ЗЕРТТЕУ МАТЕРИАЛДАРЫ МЕН ӘДІСТЕРІ

2.1 Зерттеу обьектісі

Зерттеу жұмысымының обьектісі – 19-21; 40-50 жастағы адамдар (сурет 1). Зерттеу жұмысымда бұл адамдарды өз кезегінде екі тапқа бөліп, Micromotionlogger (AMI Co., АҚШ) аспап көмегімен өз зерттеу жұмысымды жұргіздім. Бұл топтағы адамдар, яғни 19-21 жастағы студенттер, ал 40-50 жастағы қалыпты күнделікті жұмысы, жанұясы бар (мұғалімдер мен әкімшілік қызметкерлер) адамдар болып табылады. Сонымен қатар бұл топтарды тек жасы ғана емес жынысы бойынша да бөліп зерттеу жұмысын жүргіздім.

2.2 Зерттеу әдiстерi

 

Қолданылған әдіс – қимыл белсенділігінің негізгі параметрлері, температура тәулік бойы Micromotionlogger (AMI Co., АҚШ) аспап көмегімен тіркеледі, бұл сағат түрінде (және уақытты да көрсетіп тұрады) жасалынған, зерттелетін адамдың қолына тағылады. Ешқандай қолайсыздық тудырмайды, басқа да аспаптармен бірге пайдалануыға болады. Бұл құралдың – ZCM, HPIM, PIM, дене температурасы, ортадаға жарықтың көлемін, сынақшының қай жерде екендігі, ұйқының көрсеткіші, болып жатқан жағдайды тіркеу арқылы іске асады. Алайда, мен өзімнің зерттеуіме ZCM, HPIM зерттеу нәтижелерінің көреткіштерін алдым.Бұл арқылы бірнеше тәуліктегі адамдардың қимыл белсенділігінің негізгі параметрлерін көрдім.

 

Сурет 1 – Micromotionlogger (AMI Co., АҚШ) аспапбынмен зерттеу жүргізілген студент қыздар

ZCM – қимылдың жиілігін көрсетеді (бір адамның қаншалықты қимыл-қозғалысжасағандығын көрсетеді) және іс-әрекеттің қарқындылығына тәуелсіз ( жылдамдықтың қисық амплитудасы).

HPIM – түзелген жылдамдық қисығының асытындағы ауданның интеграциясын (қисықтың амплитудасы) көрсетеді және көбіне іс-қимылдың қарқындылығына тәуелді.

Көптәуліктік аталмыш актиграфияда жеке және популяциялы косинор және спектарльды анализдері жүргізілді. Алынған мәліметтерге сәйкес статистикалық анализ жасалды.

Адамның қай уақытта жұмысқа белсенділігін анықтайтын Эстберг анкетасы арқылы да зерттеу жұмысын жүргіздім. Ол жерде 23 және 19 сұрақтан тұратын екі бөлімнен тұрады (қосымша А).


3 ЗЕРТТЕУ НӘТИЖЕЛЕРІ ЖӘНЕ ОЛАРДЫ ТАЛҚЫЛАУ

3.1 Жас ерекшеліктеріне байланыстықимыл-қозғалыс белсенділігінің ZCM және HPIM көрсеткіштері бойынша талдау

Жас ерекшеліктеріне байланыстықимыл-қозғалыс белсенділігінің ZCM және HPIM көрсеткіштері бойынша талдаудың 21 жастағы студент қызға жасалған зерттеу нәтижесі.

2 – суретте адамның бірнеше тәулікте қаншалықты қимыл-қозғалыс жасағандығының орташа ZCM (білектің қозғалыс жиілігі) тәуліктік динамикасы көрсетілген.Бұл студенттерге жүргізілген зерттеу жұмысы болғандықтан оқуға таңғы сағат 7:00-де тұрып күнделікті бірқалыпты қозғалысын көрдік (сурет 2). 11-ден өте қимыл-қозғалыстың бірден өзгеруін байқап тұрмыз, бұл студенттердің үлкен қоңырау уақытындағы қимылдың өзгеруі. 11:30-дан бастап 15:00-ге дейін студенттердің қалыпты, яғни студенттердің университеттегі қимыл-қозғалысы көрсетілген. 18:00-ге дейін қимыл-қозғалыстың түрлі өзгерістері көрсетілген. Бұл уақытта студенттердің оқу орнынан үйлеріне дейінгі аралықтағы ZCM (білектің қозғалыс жиілігі) қимыл жиілігі. 20:00-ге дейін студенттердің сәл демалысы, 20:30-дан 23:00-ге дейін білектің қозғалыс жиілігінің (ZCM) жоғарлағандығы, ол уақытта студенттердің тамақтанғандығы, оқуын оқығандығы т.с.с. өзінің қажеттілігі үшін түрлі қимыл-қозғалыстың болғандығы көрінді.

Сурет 2 - Студент қыздың бірнеше тәуліктегі ZCM көрсеткіші

23:00-ден бастап студенттердің ұйқыға жатқандығы, яғни қимыл-қозғалыстың ZCM (білектің қозғалыс жиілігі) бәсеңдегені (кесте 1), бірақтан да ұйқыға 01:00-де ұйықтағандығы көрсетілген. Яғни, студенттердің басым бөлігі ұйқыға кеш жататындығын (сурет 2) байқап отырмыз. Бұл суретте күндізгі уақыт бойынша 13:30-дан келесі тәуліктің күндізгі 13:30 уақыт аралығындағы қимыл-қозғалыс белсенділігі көрсетілген. Мұнда, акрофаза, яғни зерттеу нәтижесінің максимальді нүктесі 15:00 уақытына сәйкес келіп тұр. Мезор, тәжірибенің орта нүктесі ордината бойымен 150 көрсеткішіне тең және де ол түнгі 00:00 мен күндізгі 13:30 уақытына сәкес келеді . Ортофаза – ең төменгі көрсеткіш, 03:30 түнгі, яғни адамның қимыл-қозғалысы болмаған уақытқа сәйкес келіп тұр.

3 – суретте студент қыздардың бір тәулікте HPIM – түзелген жылдамдық қисығының асытындағы ауданның интеграциясын (қисық амплитуда) 30 минуттық орташа жиілік бойынша көрсетілген.Мұнда (кесте 2), оқуға таңғы сағат 7:00-де тұрып күнделікті бірқалыпты қозғалысын көрдік. 11-ден өте қимыл-қозғалыстың бірден өзгеруін байқап тұрмыз, бұл студенттердің үлкен қоңырау уақытындағы қимылдың өзгеруі. 11:30-дан бастап 15:00-ге дейін студенттердің қалыпты, яғни студенттердің университеттегі қимыл-қозғалысы көрсетілген. 18:00-ге дейін қимыл-қозғалыстың түрлі өзгерістері көрсетілген. Бұл уақытта студенттердің оқу орнынан үйлеріне дейінгі аралықтағы тәулікте HPIM – түзелген жылдамдық қисығының асытындағы ауданның интеграциясынқимыл жиілігі көрсетілген. 20:00-ге дейін студенттердің сәл демалысы, 20:30-дан 23:00-ге дейін білектің қозғалыс жиілігінің тәулікте HPIM – түзелген жылдамдық қисығының асытындағы ауданның интеграциясынжоғарлағандығы, ол уақытта студенттердің тамақтанғандығы, оқуын оқығандығы (сурет 3) т.с.с. өзінің қажеттілігі үшін түрлі қимыл-қозғалыстың болғандығы көрінді. 23:00-ден бастап студенттердің ұйқыға жатқандығы, яғни қимыл-қозғалыстың бәсеңдегені, бірақтан да ұйқыға 01:00-де ұйықтағандығы көрсетілген. Яғни, студенттердің басым бөлігі ұйқыға кеш жататындығын байқап отырмыз. Бұл суретте күндізгі уақыт бойынша 13:30-дан келесі тәуліктің күндізгі 13:30 уақыт аралығындағы қимыл-қозғалыс белсенділігі көрсетілген.

Сурет 3 - Студент қыздың бірнеше тәуліктегі HPIM көрсеткіші

Бұл суретте күндізгі уақыт бойынша 13:30-дан келесі тәуліктің күндізгі 13:30 уақыт аралығындағы HPIM көрсетілген. Мұнда, акрофаза, яғни зерттеу нәтижесінің максимальді нүктесі 15:30 уақытына сәйкес келіп тұр. Мезор, тәжірибенің орта нүктесі ордината бойымен 21:00 уақытына келіп тұр. Ортофаза – ең төменгі көрсеткіш, 04:30 түнгі, яғни адамның қимыл-қозғалысы болмаған уақытқа сәйкес.

19 жастағы студент ер балаға жүргізілген зерттеудің нәтижесі.

4 – суретте адамның бірнеше тәулікте қаншалықты қимыл-қозғалыс жасағандығының орташа ZCM (білектің қозғалыс жиілігі) тәуліктік динамикасы көрсетілген. Бұл студент ер балаға жүргізілген зерттеу жұмысы. Зерттеу жұмысы студент ер балаға жүргізілгендіктен, оның күнделікті оқуға 7:30-де тұрып күнделікті бірқалыпты қозғалысын көрдік. Қимылдың белсенділігі 10:30 уақытына дейін белсенділі көрдік,11-ден өте қимыл-қозғалыстың бірден өзгеруін байқап тұрмыз, бұл студенттердің үлкен қоңырау уақытындағы қимылдың өзгеруі. 15:30-ға дейін бірқалыпты қимыл байқаған болсақ, одан кейін  қимылдың өзгергендігі, яғни студенттің 21:30-ға дейін түрлі қимыл-қозғалыста болған. 00:30-ден бастап студенттердің ұйқыға жатқандығы, яғни қимыл-қозғалыстың ZCM (білектің қозғалыс жиілігі) бәсеңдегені (сурет 4), бірақтан да ұйқыға 02:30-де ұйықтағандығы көрсетілген. Яғни, студенттердің басым бөлігі ұйқыға кеш жататындығын байқап отырмыз.  

Сурет 4 - 20-22-жастағы жігіттердің ZCM тәуліктік динамикасының спектрі

Бұл суретте (сурет 5) күндізгі уақыт бойынша 14:30-дан келесі тәуліктің күндізгі 14:30 уақыт аралығындағы қимыл-қозғалыс белсенділігі көрсетілген. Мұнда, акрофаза, яғни зерттеу нәтижесінің максимальді нүктесі 18:30 уақытына сәйкес келіп тұр. Мезор, тәжірибенің орта нүктесі 21:00 мен күндізгі 14:30 уақытына сәкес келеді . Ортофаза – ең төменгі көрсеткіш, 02:30-07:30аралығы, яғни адамның қимыл-қозғалысы болмаған уақытқа сәйкес келіп тұр.

Сурет 5 - Студент ер балдардың бірнеше тәуліктегі ZCM  көрсеткіші

6 – суретте студент ер баланың бір тәулікте HPIM -түзелген жылдамдық қисығының асытындағы ауданның интеграциясын(қисық амплитуда)30 минуттық орташа жиілік бойынша көрсетілген. Мұнда  оқуға таңғы сағат 9:00-де тұрып, қимыл-қозғалысының белсенділігін көоіп тұрмыз. Яғни, студенттің оқуға жапшаң жылдамдықпен барғандығы. 09:30-дан кейін оқуда болғандығы, 11:30-дан бастап қимыл-қозғалыстың бірден өзгеруін байқап тұрмыз, бұл студенттердің үлкен қоңырау уақытындағы қимылдың өзгеруі. 13:30-ға дейін оқудағы бірқалыпты қозғалысы,одан кейін тағы да қимыл-қозғалыстың өзерген.Яғни, 15:30-дан 20:30-ға дейін белсенді қимылдың болғандығы (сурет 6) көрігіп тұр.

Сурет 6 - Студент ер балдардың бірнеше тәуліктегі HPIM көрсеткіші

Бұл суретте (сурет 6) күндізгі уақыт бойынша 14:30-дан келесі тәуліктің күндізгі 14:30 уақыт аралығындағы қимыл-қозғалыс белсенділігі көрсетілген. 22:00-ге дейін демалып, қайта 23:30-ға дейін белсенді қимылда болғаны, 23:30-дан ұйқыға жатып, бірақта ұйқыға 02:30-дан бастап 08:00-ге дейін студенттердің ұйқыда болған. Яғни, студенттердің басым бөлігі ұйқыға кеш жататындығын байқап отырмыз.  Бұл суретте күндізгі уақыт бойынша 13:30-дан келесі тәуліктің күндізгі 13:30 уақыт аралығындағы HPIM көрсетілген. Мұнда, акрофаза, яғни зерттеу нәтижесінің максимальді нүктесі 19:30 уақытына сәйкес келіп тұр. Мезор, тәжірибенің орта нүктесі 17:30 бен таңғы 10:00-ге сәйкес келіп тұр. Ортофаза – ең төменгі көрсеткіш, түңгі 02:30 мен таңғы 07:30 аралығында, яғни адамның қимыл-қозғалысы болмаған уақытқа сәйкес.

Орта жастағы (50) ер адамға жасалған зерттеу нәтижесі.

7 – суретте орта жастағы ер адамының адамның бірнеше тәулікте қаншалықты қимыл-қозғалыс жасағандығының орташа ZCM (білектің қозғалыс жиілігі) тәуліктік динамикасы көрсетілген. Бұл 50 жастағы ер кісіге жүргізілген зерттеу жұмысы. Байқағанымыздай, бұл кісінің қалыпты ұйқыдан 6:30-да тұрып, 8:30-ға дейін бір қалыпта жуыну,тамақтану секілді қимыл-қозғалыстарда болғандығы көрініп тұр. 8:30-дан 9:00-ге дейін күнделікті жұмыс орнына барып, бірқалыптағы қозғаласы 15:00-ге дейін жалғасады. 15:30-дан бастап бұл кісінің шапшаңдау қозғалыстары, яғни жұмысан шығып үйіне қарай беттеген қимылдары, 19:30-ға дейін түрлі қимылдар, тамақтану т.с.с. түрлі бірқимылдардың болғаны көрінген. 22:30-дан бастап қимылының бәсеңдегені (6 – сурет), яғни демалғаны, ал тек 01:30-да ғана ұйқтағаны көрініп тұр. Бірақтанда, бұл кісі 03:30-ға дейінгі аралыққа дейін ұйқысының тыныш болмағандығы, түрлі қозғалыстар жасағандығы, тыныш үйқыға тек 03-да ғана жатқан.  Яғни байқағанымыздай адмның жасы неғұрлым үлкен болған сайын ұйқының да тыныш болматынын көріп тұрмыз.

Сурет 7 - Орта жастағы ер адамының бірнеше тәуліктегі ZCM көрсеткіші

Бұл суретте (сурет 7) күндізгі уақыт бойынша 15:30-дан келесі тәуліктің күндізгі 15:30 уақыт аралығындағы қимыл-қозғалыс белсенділігі көрсетілген.

Сурет 8 - 40-50 жастағы ер адамының ZCM тәуліктік динамикасының спектрі

Мұнда, акрофаза, яғни зерттеу нәтижесінің максимальді нүктесі 09:00 уақытына сәйкес келіп тұр,яғни бұл кісі жұмысқа немесе басқада өзінің баратын жеріне асығыс барғандығын көрсетеді. Мезор, тәжірибенің орта нүктесі ордината бойымен 150 көрсеткішіне тең және де ол таңғы 08:00 мен күндізгі 15:30 уақытына сәкес келеді . Ортофаза – ең төменгі көрсеткіш, 03:30 түнгі, яғни адамның қимыл-қозғалысы болмаған уақытқа сәйкес келіп тұр.

9 – суретте ер кісінің бір тәулікте HPIM – түзелген жылдамдық қисығының асытындағы ауданның интеграциясын (қисық амплитуда) 30 минуттық орташа жиілік бойынша көрсетілген.

Сурет 9 - Орта жастағы ер адамының бірнеше тәуліктегі HPIM көрсеткіші

Бұл (сурет 9) 50 жастағы ер кісіге жүргізілген зерттеу жұмысы. Байқағанымыздай, бұл кісінің қалыпты ұйқыдан 6:30-да тұрып, 8:30-ға дейін бір қалыпта жуыну,тамақтану секілді қимыл-қозғалыстарда болғандығы көрініп тұр. 8:30-дан 9:00-ге дейін күнделікті жұмыс орнына барып 9:00-де жұмыс орнына барғаннан соң қимылсыз демалып ортыратындығын көреміз.Бірқалыптағы қозғаласы 15:00-ге дейін жалғасады. 15:30-дан бастап бұл кісінің шапшаңдау қозғалыстары, яғни жұмысан шығып үйіне қарай беттеген қимылдары, 19:30-ға дейін түрлі қимылдар, тамақтану т.с.с. түрлі бірқимылдардың болғаны (сурет 7) көрінген. 22:30-дан бастап қимылының бәсеңдегені, яғни демалғаны, ал тек 01:30-да ғана ұйқтағаны көрініп тұр. Бірақтанда, бұл кісі 03:30-ға дейінгі аралыққа дейін ұйқысының тыныш болмағандығы, түрлі қозғалыстар жасағандығы, тыныш ұйқыға тек 03:00-да ғана жатқан. Яғни байқағанымыздай адамның жасы неғұрлым үлкен болған сайын ұйқының да тыныш болматынын көріп тұрмыз. Бұл суретте (сурет 10) күндізгі уақыт бойынша 15:30-дан келесі тәуліктің күндізгі 15:30 уақыт аралығындағы қимыл-қозғалыс белсенділігі көрсетілген. Мұнда, акрофаза, яғни зерттеу нәтижесінің максимальді нүктесі 17:00 уақытына сәйкес келіп тұр,яғни бұл кісі жұмысқа немесе басқада өзінің баратын жеріне асығыс барғандығын көрсетеді. Мезор, тәжірибенің орта нүктесі ордината бойымен 150 көрсеткішіне тең және де ол таңғы 08:00 мен күндізгі 15:30 уақытына сәкес келеді. Ортофаза – ең төменгі көрсеткіш, 03:30 түнгі, яғни адамның қимыл-қозғалысы болмаған уақытқа сәйкес келіп тұр.

Сурет 10 – 42-45-жастағы әйелдерің ZCM тәуліктік динамикасының спектрі

Кесте 1 - 24 – сағаттағы ZCM көрсеткіштері

Қыздар

Ұлдар

Әйелдер

Ер азаматтар

Мезор

113,87±86,33

120,4±86,87

110,38±0,2

117,99±88,

Акрофаза

-233 (-226; -241)

-233 (-225 ÷-241)

-237 (-237 ÷-238)

-228 (-222; -235)

Амплитуда

393,67±328,189

50,09±42,3

83.83±0.29

53,003±40,7

Кесте 2 - 24 – сағаттағы HPIM көрсеткіштері

Қыздар

Ұлдар

Әйелдер

Ер азаматтар

Мезор

117,6±22,276

120,65±40,14

110,512±0,23

117,99±48,44

Акрофаза

-81 (-40; -121)

-311 (-290;-332)

-303 (-301; -304)

-274 (-258; -289)

амплитуда

408,115±179,97

50,2±18,87

34,44±0,335

53,002±28,62

3 – кестеде түрлі жастағы адамдардың жұмысқа кешкілік немесе таңғы уақыттығы белсенділігін анықтау үшін жүргізілген Эстберг анкетасының зерттеу нәтижесі көрсетілген. Яғни, мұнда 92-ден жоғары болса: нақты таңғы уақыттағы адам; 58 – 76: әлсіз таңғы уақттағы адам; 42 – 57: әлсіз кешкілік уақыттағы адам; 41-ден төмен: нақты кешкі уақыттағы жұмысқа деген белсенділігі басы адам болып табылады (кесте 3).

Кесте 3 - Эстберг анкетасы бойынша адамдардың жұмысқа белсенділігі.

Студент қыздар

Студент ер балдар 

Орта жастағы әйел адамдар

Орта жастағы ер адамдар

71; 53; 72; 68; 51; 48

48; 33; 47; 38; 54; 72

81; 83, 77, 95, 89, 98,

79, 96, 93, 85, 71, 89

Мұнда жынысына және жас ерекшеліктеріне байланысты студент 6 қызға жүргізілген зерттеу жұмысынан байқағанымыздай, қыздардың басым көпшілігі индифирентті, яғни кешкілік және таңғы уақытта да жұмысқа белсенділігінің болатындығын сонымен қатар кешкілік уақыттада сәл қарқыныдылықтың бар екендігін көрсетті (кесте 3). Ал, студент ер балдардың кешкілік уақытта жұмысқа белсенділігі болатындығы, орта жастағы әйел және ер адамдарының таңғы уақытта жұмысқа деген белсенділігінің басым болатындығын көрсетті.

3.2 Нәтижелерді талқылау

Сонымен, зерттеу жүргізіп мынадай тұжырымға келдім студент қыздардың басым көпшілігі Эстберг анкетасы бойынша индифферентті түрге жататындығы, яғни студент қыздардың кешкі уақытта да таңғы уақытта да жұмысқа белсенділігі белгілі болғаныменен деқимыл белсенділігінің негізгі параметрлерін анықтайтын, температураны тәулік бойы Micromotionlogger (AMI Co., АҚШ) аспап көмегімен тіркелген зерттеу нәтижесінде студент қыздарда кешкілік уақытта оқуға отыратындығы, сонымен қатар түск 14:00-15:30 және де кешкілік 20:00-21:00 аралығында қимыл-қозғалысы белсендірек болғанын көрдім. Студент қыздардың кеш ұйықыға жатып, азанда ерте тұратындығын көріп, олардың қалыпты ұйқыдағы уақытының қалыпты жағдайға сәкес болмайтынын көріп тұрмыз. Ал, студент ер балдарға келер болсақ , ер балдардың басым көпшілігі Эстберг анкетасы бойынша индифферентті түрге жататындығы, яғни студент баолардың кешкі уақытта да таңғы уақытта да жұмысқа белсенділігі белгілі болғаныменен деқимыл белсенділігінің негізгі параметрлерін анықтайтын, температураны тәулік бойы Micromotionlogger (AMI Co., АҚШ) аспап көмегімен тіркелген зерттеу нәтижесінде студент балдардың кешкілік уақытта оқуға отыратындығы, сонымен қатар ұйқыға тым кеш жататындығы, яғни түнгі 3:00-07:30 аралығында ғана болатындығын көрдім. Балдардың да студент қыздар секілді ұйқыға қалыпты уақыттан аз уақыт бөлетінгігін көрдім. Бұл да олардың күні бойы сергек жүріп, қимылының белсенді болуына кедергі болады. Яғни байқағанымыздай студент ұлдар мен қыздардың тәуліктік қимыл белсенділігінің шамалас екенін байқадық.

Егде жастағы ер азаматтардың тәуліктікқимыл белсенділігінің негізгі параметрлерін анықтайтын, температураны тәулік бойы Micromotionlogger (AMI Co., АҚШ) аспап көмегімен тіркелген зерттеу нәтижесінде қимыл белсенділігін байқағанымыздай тәуліктік қимыл белсенділігі қарқынды болған. Бұл кісілерде ертерек жатып, бірақтанда кеш ұйықтап, таңғы уақытта ерте тұратындығы белгілі болып отыр.Студент кыздармен де, ұлдармен де салыстыратын болсақ егде жастағы ер азаматтардың ұйға қалыпты уақытта жатып, таңертең ерте тұратындықьарын байқадық. Ал бұл кісілердің тәуліктік қимыл белсенділіктері таңғы уақытқа тура келетіндігін, яғни таңғы 9:00-ге келетіндігін көрдік.Яғни, дәл қазіргі таңда егде жастағы адамдардың студен жастармен салыстыра қарағанда күндізгі уақытта сергек әр қимыл-қозғалыстары белсендірек болып тұрғанын байқауымызға болады. Себебі, қазіргі таңда көптеген студент жастар жатақханада не болмаса жалдамалы үйлерде тұрып, күн тәртібіне аса көңіл бөлмейтіндігі, сонымен қатар ұйқыға қалыпты уақытта жатпайтындығы белгілі болып отыр.


ҚОРЫТЫНДЫ

1. Мимен ғана жұмыс жасайтын (студенттер, мұғалімдер, әкімшіліктер) адамдардың тәуліктік спектральді қимыл-қозғалыс белсенділігі жоғары сенімділікті көрсетті (р <0.001) 24 сағаттық период бойынша, сонымен қатар 12 сағаттық немесе 8 сағаттық ультрадианды ырғақтар белгілі болды.

2. Студенттердің (20-27 жастағы ер балдар мен қыздар) басым көпшілігінде циркадинады сенімділік ырғақтары мынадай периодтағы ырғақтарды көрсетті: 24 сағаттан астам, яғни 24,3 сағатта болғандығы. Бұл дегеніміз студент жастардың басым көпшілігі кешкілік уақыттағы қимыл белсенділігінің жоғарылайтынын, ырғақтың сол себепті де кідірісі болатындығын көрсетті.

3. Орта жастағы (40-50 жастағы) адамдарда нақты 24-сағаттық ырғақтың болатындығы көрсетілген. Сонымен қатар, бұл жастағы адамдарға толық спектральді сенімді ультрадинады ырғақтардың (12 с., 8 с., 6 с., 3,4 с) болғандығы көрсетілген. Бұл дегеніміз жиі және ұзақ уақыттық баяу (демалыс) қимыл белсенділігінің болатындығын көрсетті.

4. Бұл зерттеу жұмысында екі топта да қимыл белсенділігінде мезор мен амплитуданың орташа бірдей болды. Алайда орта жастағы (40-50 жастағы) ер адамдардың басым көпшілігі көрсеткіштерінің жоғары болуы олардың қоғамдағы беделінің жоғары және салауатты өмір салтын ұстанатындығын көрсетті.

5.Барлық алынған зерттеу нәтижесі, тек бір студент қыздан басқа, тәуліктік ырғақтың ыдырауы бар екендігін көрсетті (десинхроноз). Зерттелген жұмыста орта жастағы адамдарда оның басым екендігі көрінді. Қимыл-қозғалыс белсенділігініңорта көрсеткіші орта жастағы адамдармен салыстырғанда студент жастарда төмен екендігі, олардың созылмалы гиподинамиялы кезеңінде екендігі белгілі болды.


ПАЙДАЛАНҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Кривощеков С.Г., Леутин В.П., Чухрова М.Г. Психофизиологические аспекты незавершенных адаптаций. – С.-П.: Наука, 1998. – 100с.

2 Лемберг Л. Ритмы тела. Здоровье человека и его биологические часы. Пер. с англ. – М.:Bere, АСТ, 1998 – 416с.Ваше здоровье»).

3 Бородин Ю.И., Труфакин В.А., Шурлыгина А.В., Новоселова Т.И. Основные принципы хронотерапии. – Новосибирск, 2002. – 42 с.

4 Одум Ю. Основы экологии. Л.: Мир, 1975. – 740 с.

5 Матюхин В.А., Разумов А.Н., Экологическая физиология человека и восстановительная медицина. – М.: ГЕОТАР Медицина, 1999. – 336с.

6 Бородин Ю.И., Труфакин В.А., Летягин А.Ю., Шурлыгина А.В. Циркадные биоритмы иммунной системы. – Новосибирск: РИПЭЛ, 1992. – 208с.

7 Новиков В.С., Деряпа Н.Р. Биоритмы, космос, труд. – С.-П.: Наука, 1992. – 256 с.

8 Halberg F, Cornélissen G, Schwartzkopff O, Hardeland R, Ulmer W. Messung und chronobiologischeAuswertung der Variabilitäten von Blutdruck und HerzfrequenzzurProphylaxeschwerwiegenderKrankheiten. ProcLeibnizSoz 2003; 54: 127-156.

9 Крыжановский Г. Н. Основы общей патофизиологии. — М.: Медицинское информационное агентство, 2011. — 253 с. 

10 Головановa E.Д., Фeдоров Г.H., Григoрьeвa В.H., Бaженoв C.M., Cилaeвa H.H., Oсипова Т.В. «Биолoгические ритмы и возраст» - Гoд: 2011. Страницы: 16-20

11 Фролов В.А. Биологические ритмы, экология и стресс // Материалы международного конгресса: Здоровье и образование в XXI веке. Концепции болезней цивилизации. - М.: Изд-во РУДН, 2007. - С. 46-56.

12 Хронобиология и хрономедицина / под ред. Ф.И. Комарова, С.И. Рапопорта. - М.: Триада -X, 2000. - 488 с.

13 Aschoff J.Der Tages gang der Korper temperatur beim Menschen. Klin/ Wochen schr. 1955,33,23/24, 545-551.

14 Aschoff J. Speech after dinner. 1974 Capri Symposium on timing and toxicity. In: Aschoff J, Ceresa F, Halberg F, editors. Chronobiological Aspects of Endocrinology. Stuttgart: F.K. Schattauer Verlag, 1974/Chronobiologia 1974; 1 (Suppl. 1): 483-495.

15 Буркова Н.Г. «Ритм как фактор реконструкции ритуального хронотопа» Тип: статья в журнале - научная статья. Год: 2008 Страницы: 7-12

16 Катинас Г.С., Яковлев В.А. Организация биоритмологических  исследований /Руководство хронобиологии и хрономедицины ., М. 1989. С. 45-51.

17 Физиология человека. Под. ред. К. В. Смирнова М., «Медицина»,2001 год. 243 стр.

18 Прохорова Э. М. «Биологические ритмы и здоровье» Тип: статья в журнале - научная статья. Год: 2010 Страницы: 20-26

19 G. Cornelissen, F.Halberg, A.Carandente. Introduction to chronobiology. Variability: from foe to friend, of mice and men. // Medtronic, 1994 - Biological response modifiers. 53 pages.

20 Парахонский А.П. «Хронобиология и ритмостаз иммунной системы»  Тип: статья в журнале - научная статья. Год: 2007 Страницы: 98-99

21 Гласс Л., Мэки М. От часов к хаосу: ритмы жизни. Пер. с англ. — М.: Мир, 1991. — 248 с.

22 Бальсевич, В.К. Физическая культура: молодежь и современность / В.К. Бальсевич, Л.И. Лубышева // Теория и практика физической культуры. -1995.-№4.-С. 2-8.

23 Иваницкий Г. Р., Кринский В. И., Сельков Е. Е. Математическая биофизика клетки 310 С.,. М., 1978.

24 Губин Г.Д., Кoмaрoв П.И. «Биocферa, биopитмы, здopовьe» Tип: cтатья в журнале - мaтериалы конференции. Гoд: 2004 Cтраницы: 32-33

25 Безруких М.М.,Сонькин В.Д., Фарбер Д.А. Возрастная физиология. – М.: Академия, 2002

26. Cornélissen G., Halberg F. Chronomedicine. In: Armitage P, Colton T (Eds.) Encyclopedia of Biostatistics, 2nd ed. Chichester, UK: John Wiley & Sons Ltd; 2005. pp. 796-812.

27 Квятковский О.В. Биоритмы. Или как стать счастливым М.: Главное, 2010. — 215 с.

28 Кузнецов Ю.Ф. Биоритмы человека. Физический, эмоциональный, интеллектуальный. – М.:Амрита-Русь, 2006 г.

29 Заславская Р.М., Халберг Ф., Ахметов К.Ж. – Хронотерапия артериальной гипертонии. – М., Научно-издательское объединение «Квартет» - 1996 – 256 с.

30.Аршавский И.Успехи физиологических наук. – 1998. – 4

31 Заславская Р.М. – Суточные ритмы свертывающей системы крови в норме и потологии и проблемы терапии. М., Научно-издатльское объединение «Квартет» - 1994 – 454 с.

32 Губерман И. М. Что наша жизнь? : Трое в одном веке : Часть пятая // Книга странствий. — М.: Эксмо, 2009. — С. 317—332. — 432 с

33 Кривощеков С.Г., Матюхин В.А., Разумов А.Н., Труфакин  В.А.: Профилактика и прогназирование десинхронозов: Учеб.пособие. - Москва-Новосибирск, 2003. -56с.

34 2. Бернштейн Н. А. Избранные труды по биомеханике и кибернетике / Н.А. Бернштейн. – М.: СпортАкадемПресс, 2001. – 295 с.

35 Шварц В. Б. Медико-биологические аспекты спортивной ориентации и отбора / В. Б. Шварц, С. В. Хрущов. – М. : Физкультура и спорт, 1984. – 151 с.

36 Hoshikava, T. The relationship between step-length, step-frequency and the speed of running: Review of Researches: Texts doc. Conference / T. Hoshikava, M. Miyashita. - Nagoya: Dept. Phys. Educ. University, 1988. - P. 68-69.

37 Takahashi, Oida К.. Ookuho M., Suziiki J., Kohno M., Murase Г., Yamamoto Т., Nakai T. // FEBS Letts. 1996. V. 386. P. 197

38 Бальсевич, В.К. Онтокинезиология человека / В.К. Бальсевич. - М: Теория и практика физической культуры, 2000. — 275 с.

39 Борисова, О.В. Влияние индивидуальных особенностей студентов на достижение наилучших результатов в скоростно-силовых упражнениях / О.В. Борисова // Материалы II международной научно-практической конференции. -Волгоград, ВолГУ, 2002. - 189-191.

40 Жолнин А.В., Под ред. В.А. Попкова. Общая химия. Гэотар-Медиа.2012. – 400 с.

41 19. Бальсевич, В.К. Концепция альтернативных форм организации физического воспитания детей и молодежи / В.К. Бальсевич // Физическая культура: воспитание, образование, тренировка. — 1996. - № 1. - 23-25.

42 Борисова, О.В. Научно-методические основы определения уровня физической подготовленности студентов: учебно-методическое пособие / О.В. Борисова, А.А. Кудинов. — Волгоград: ВГАФК, 2004. — 49 с.

43 Чубанов, Е.В. Коррекция тренировочных нагрузок юных спортсменов на основе текущего контроля функционального состояния: Автореф. дис ... канд. пед. наук. — Малаховка, 2002. - 24 с.

44 Сергиенко, Л.П. Генетика и спорт / Л.П. Сергиенко. - М.: Физкультура и спорт, 1990. - 170с.

45 Русанов В.И. Термоадаптация человека при межрегиональных перемещениях / Биометеорология человека. С.П., 2000. - С. 102-104.

46 Богуцкий Б. В., Бокша В. Г., Ахмеджанов М. Ю. и др. Талассотерапия больных с заболеваниями сердечно-сосудистой системы // Вопр. курортологии, физиотерапии и лечеб. физ. культуры.- 1977.- № 1.- С. 36-39.

47 Овчарова Ф.В. Медицинская интерпретация синоптических, мете­орологических прогнозов// Влияние геофизических и метеорологических факторов на жизнедеятельность организма. Новоси­бирск, СФ АМН СССР, 1978, с. 33-44.

48 Овчарова В.Ф. Основные принципы специализированного прогно­за погоды для медицинских целей и профилактики метеопатических реакций у больных заболевания! сердечно-сосудистой системы //Физические факторы в лечении больных с сердечно­сосудистой патологией в условиях Сибири. Томск, 1975, с. 53-61.

49 Метелица В.И. Справочник по клинической фармакологии сердечно-сосудистых лекарственных средств 3-е изд. МИА. 2005. – 1528 с

50 Рыжков В. Л., Структура жизни. — М., 1972.

51 Н.И. Моисеев, Р.Е. Любицкий Воздействие гелио-геофизических факторов на организм человека. – Л. Наука. 1986. – 52 с

52 Рапопорт С.И., Ракитин Б.В. Периферическая электрогастроэнтерография / В кн.: Руководство по гастроэнтерологии / Под ред. Ф.И. Комарова, С.И. Рапопорта. — М.: МИА, 2010.

53 Комаров Ф.И., Бреус Т.К., Рапопорт С.И. и др. Медико-биологические эффекты солнечной активности  //  Вестник Российской  Академии  Медицинских Наук. М. 1994. No.11.С.37 - 49.

54 Троян П. Экологическая биоклиматология. М.: Высшая школа, 1988. - 205 с.

55 Хаснулин В.И. Календарь неблагоприятных дней. С.П.: Издат.дом "Невский проспект", 1998. 215 с.

56 Арушанян Э.Б., Бейер Э.В. Супрахиазматические ядра гипоталамуса и организация суточного периодизма // Хронобиология и хрономедицина / под ред. Ф.И. Комарова. - М.: Триада- X, 2000. - С.50-64.

57 Газизов, В.З. Физиология, биохимия и иммунология млекопитающих (пушных зверей) / В.З. Газизов, C.JI. Жданов, JI.E. Бояринцев. Киров. -2002.-280 с.

58 Агаджанян Н.А., Баевский P.M., Береснева А.П.Проблемы адаптации иучение о здоровье: Учеб. пособие. Изд-во РУДН, 2006. - 284 с.

59 Хронобиология и хрономедицина / Под. ред. Комарова Ф.И., Рапопорта С.И. М., 2000.-С. 482-488.

60 Ашофф Ю. Обзор биологических ритмов // Биологические ритмы. М.,1984.- Т. 1.- С. 12-21.

61 Глыбин Л.Я. Когда ложиться спать. – Владивосток: Дальневост. кн. изд-во, 1987.

62 Millar A.J., Carre I.A., Stryer C.A., Chua Nam-Hai, Kay S.A. Circadian clock mutants in Arabidopsis identified by luciferase imaging. // Science. 1995. V. 267.

63 Бернштейн Н. А. Избранные труды по биомеханике и кибернетике / Н.А. Бернштейн. – М.: СпортАкадемПресс, 2001. – 295 с.

64 Губа В. П. Измерения и вычисления в спортивно-педагогической практике: учебное пособие для ИФК / В. П. Губа, М. П. Шестаков, Н. Е. Бубнов, М. П. Борисенков. – М.: СпортАкадемПресс, 2002. – 211 с.

65 Моделирование управления движением человека / под ред. М. П. Шестакова, А. Н. Аверкина. – М.: СпортАкадемПресс, 2003. – 360 с.

66 9. Refinetti R., Cornélissen G., Halberg F. Procedures for numerical analysis of circadian rhythms. Biological Rhythm Research 2007; 38: 275-325.

67 Маркеева С. С, Аскарова 3. А., Сраилова Г. Т. Влияние гиповентиляционной тренировки на переносимость тепловой нагрузки // VI Сибирский физиологический съезд. Тезисы докладов. Барнаул: Принтэкспресс, 2008. - Т. II. - С. 177.

68 Матюхин В.А., Кривощеков С.Г. Хронофизиологическая адаптация. Основы профилактики и прогнозирования десинхроноза // IV съезд физиологов Сибири. Тез.докл. Новосибирск, 2002. С. 175.

69 Klein I., Sarkadi, В., and Varadi, A. (1999) Biochim. Biophys. Acta, 1461, 237-262.

70 Медведев В.И. Адаптация.: СПб: из-во Ин-та мозга человека РАН. -2003.-549 с.

71 Алексеев Б.Е.Диагностика стертых аффективных состояний с сезонным ритмом. //Сб. Научн. Трудов Психоневрологического института им. Бехтерева. - М.: Психоневрологический институт им. Бехтерева, 1993. -С.47-55.

72 Борисова И.Ю., И.Е.Ганслина, Н.Я.Притыкипа Психологические и поведенческие особенности личности с утренним биоритмологическим типом работоспособности. //Психол. журнал , 1996, т. 17, ч 5. - С. 96-101.

73 Деряпа Н.Р., Барбашова Н.П., Неверова Н.П. Экологическая физиология человека: Адаптация человека к различным климатогеографическим условиям. Л.: Наука, - 1980. - 549 с.

74 Загускин С.Л. Энергетические механизмы клетки:гомеостаз и биоритмы // Гомеостаз на различных уровнях организации биосистем. -Новосибирск: Наука,1991. С.51-57.

75 Каплан Е.Я., Цыренжапова О.Д., Шантанова J1.H. Оптимизация адаптивных процессов организма. М.: Наука, 1990. - 91 с.

76 Franz Halberg, Germaine Cornélissen, George S. Katinas, Dewayne Hillman,

Kuniaki Otsuka, Yoshihiko Watanabe, Jinyi Wu, Francine Halberg, Julia Halberg, Mary Sampson, Othild Schwartzkopff. Many rhythms are control information for whatever we do: an autobiography. // Folia Anthropologica 12; 7−136. (2012)

77 Загускин С.Л. Биоритмологическое биоуправление// Хронобиология и хрономедицина. М., Триада -X, 2000. - С. 317-328.

78 Лизунова И.И.Время суток,физическая нагрузка и аксиллярная температура // Матер.7-го Всеросс.симп. "эколого-физиологические проблемы адаптации. М. - 1994. - С. 156.

79 Савилов Е.Д., Жданова С.Н., Савилова Е.Е. Использование адаптационных реакций в качестве критерия оценки состояния здоровья // Гигиена и санитария. 2002. - № 4. - С. 72-73.

80 Кривощеков С.Г., Диверт Г.М. Влияние акклиматизации к холоду на гипоксическую чувствительность дыхательного центра. Физиология Человека. Т.23, №1, с. 51-56.1997

81 Assmann А. Herder zwischen Nationalkulturen und Menschheitsgedachtnis // Saeculum. 2001. № 52. S. 41—54.

82 Павлов С.Е. Адаптация . М.: Паруса, 2000. 282 с.

83 Романов Ю.А. Хронотопобиология как одно из важнейших направлений современной теоретической биологии // Хронобиология и хрономедицина. М., Триада -X, 2000. - С. 9-24.

84 Де Курси П. Сдвиг фазы ритма активности у грызунов под влиянием внешних синхронизирующих факторов // Биологические часы. М.: Мир, 1964. С. 91-102.

85 Halberg F, Cornélissen G, Schwartzkopff O, Hardeland R, Ulmer W. Messung und chronobiologischeAuswertung der Variabilitäten von Blutdruck und HerzfrequenzzurProphylaxeschwerwiegenderKrankheiten. ProcLeibnizSoz 2003; 54: 127-156.

86 Де Курси П. Сдвиг фазы ритма активности у грызунов под влиянием внешних синхронизирующих факторов // Биологические часы. М.: Мир, 1964.

87 Алексеев Б.Е.Диагностика стертых аффективных состояний с сезонным ритмом. //Сб. Научн. Трудов Психоневрологического института им. Бехтерева. - М.: Психоневрологический институт им. Бехтерева, 1993. -С.47-55.

88 Halberg F, Cornélissen G, Schwartzkopff O, Hardeland R, Ulmer W. Messung und chronobiologischeAuswertung der Variabilitäten von Blutdruck und HerzfrequenzzurProphylaxeschwerwiegenderKrankheiten. ProcLeibnizSoz 2003; 54: 127-156.

89 Refinetti R., Cornélissen G., Halberg F. Procedures for numerical analysis of circadian rhythms. Biological Rhythm Research 2007; 38: 275-325.

90 Halberg F, Cornélissen G, Schwartzkopff O, Hardeland R, Ulmer W. Messung und chronobiologischeAuswertung der Variabilitäten von Blutdruck und HerzfrequenzzurProphylaxeschwerwiegenderKrankheiten. ProcLeibnizSoz 2003; 54: 127-156.

91 Борисова И.Ю., И.Е.Ганслина, Н.Я.Притыкипа Психологические и поведенческие особенности личности с утренним биоритмологическим типом работоспособности. //Психол. журнал , 1996, т. 17, ч 5. - С. 96-101.

92 Е.Е. Сельков. Биофизка. Том 42 Вып 3. М – 1997

93 Комаров Ф.И., Бреус Т.К., Рапопрт С.И. и др. Медико-биологические эффекты солнечной активности  //  ВестникРоссийской  Академии  Медицинских  Наук. М.  1994.  No.11.С.37 - 49.

94 Оранский И.Е. Природные лечебные факторы и биологические ритмы. М., 1988, 285 с.

95 Чернышев В.Б. Суточные ритмы. В кн.: Проблемы космич. биологии. Т. 41. Биологические ритмы. М., 1980, с. 186 - 222.

96 Романов Ю. А. Хронобиология как одно из важнейших направлений современной теоретической биологии // Хронобиология и хрономедицина / Комаров Ф. И. Рапопорт С. И. Москва: Триада-Х, 2000. - С. 9-24.

97 Комаров Ф. И. Рапопорт С. И. Хронобиология и хрономедицина. -Москва: Триада-Х, 2000. 328 с.


Қосымша

34.03.39 БИОРИТМЫ. ХРОНОБИОЛОГИЯ

Недельные ритмы двигательной активности человека

Ашыкова Л., Гумарова Л.Ж., Алимова С.

Казахский национальный университет имени аль-Фараби, Алматы, Казахстан

e-mail: Lyazzat.Gumarova@kaznu.kz

В данной работе были проанализированы циркасептанные (околонедельные) ритмы двигательной активности практически здоровых людей, занимающихся умственным трудом. В актиграмме всех участников эксперимента обнаружены статистически достоверные циркасептанные ритмы, период колеблется от  6,4 до 7,0  суток, период с длительностью чуть короче недели оказался присущим большей части обследованных.

Ключевые слова: циркасептанные ритмы, неделя, социальный фактор, двигательная активность, человек, период.

В широком диапазоне биологических ритмов недельные ритмы, занимая важное место в нашей повседневной жизни, представляются на первый взгляд типично экзогенными, ритмами, пассивно следующими за внешними, в данном случае за социальными циклами. Тем не менее, в научной литературе представлены данные, свидетельствующие об эндогенности данных циклов.

Так, например, один из основоположников хронобиологии, Юрген Ашофф, при рассмотрении ученых древности, исследующих биологические недельные ритмы [1], упоминает  Гиппократа, Аристотеля и  Галена. Однако еще до древних греков, до Гиппократа и Гален, знаменитый ученый Востока, Абу Али Хусейн ибн Абдаллах ибн Сина, или Авиценна (980-1032), обнаружил  что неделя была важной единицей биологического времени, что, как правило, именно неделя проходит между началом и разрешением заболеваний (например, при пневмонии до эры доступности  сульфаниламидов и антибиотиков, когда требовалось 7 дней до того, чтобы узнать, выживет ли пациент или умрет). В исследованиях Хобарта Реймана [2], Курта П. Рихтера [3], и Эрика Аск-Упмарка [4] собраны неопровержимые доказательства о важности недели в патологии человека, имеются данные о циркасептанных ритмах физиологических функций здорового человека [5, 6].

В данном исследовании мы проанализировали циркасептанные ритмы двигательной активности практически здоровых людей со средним уровнем двигательной активности, занимающихся умственным трудом, разного возраста и пола. Сравнивались данные людей, имеющих обычный недельный режим работы (5 рабочих дней в неделю) и человека, работающего без выходных 7 дней в неделю в одинаковом темпе, с целью определения влияния социального фактора. В качестве метода исследования была выбрана автоматизированная многосуточная актиграфия, в качестве параметра был использован ZCM  (zero crossing mode), который представляет собой подсчет количества раз, когда сигнал акселерометра пересекает 0 для каждого периода времени. Данные регистрировались ежеминутно на продолжении длительного интервала времени (6-7 месяцев). Для анализа использованы  методы спектрального анализа [7, 8, 9].

Результаты исследования. Анализ двухлетней непрерывной записи мужчины 51 лет, работающего стандартные пять дней в неделю, показал высокодостоверный недельный ритм (p<0,001) со следующими характеристиками: период 7,001 день [6,995; 7,008], амплитуда 8,4592, акрофаза -0,52233 (таблица).  

Таблица 1. Хроноструктура циркасептанных ритмов ZCM

Шифр участника эксперимента, пол, возраст

Период, дни

Частота

Амплитуда

Акрофаза

1

FH, муж., 93 года

6,878 [6,858; 6,898]

0,006058

4,796

-0,75291

2

TK, муж., 51 год

7,001 [6,995; 7,008]

0,142834

8,4592

-0,52233

3

ZT, жен., 42 г

7,886 [7,854; 7,918]

0,005283

4,2042

-0,2973

6,934 [6,844; 7,02]

0,006009

1,6821

-0,53751

6,451 [6,43; 6,472]

0,006459

4,259

-0,01379

4

RK, муж., 16 лет

7,097 [7,043; 7,156]

0,005871

23,596

-0,39953

6,635 [6,601; 6,669]

0,006279

27,803

-0,72364

У других участников эксперимента двигательная активность показала наиболее выраженные (с максимальной амплитудой) ритмы с периодом, несколько короче 7 дней, при этом также обнаруживается статистически достоверный компонент, почти равный астрономической неделе.

У испытуемой 3 (ZT) выявлено три статистически достоверных ритма с околонедельным периодичностью, из них наиболее высокая и наиболее значимая амплитуда - для цикла с периодом 6,45 [6,43; 6,47] дня, т.е., короче недели, хотя период, близкий к неделе, в 6,93 день [6,84; 7,02] также является статистически значимым и отражает вклад социального фактора в анализируемый биологический ритм. Наиболее юный участник эксперимента имел самые высокие показатели двигательной активности и самую высокую амплитуду, т.е. для него различия в днях недели наиболее выражены (таблица, рисунок).

Рисунок. Хронограмма двигательной активности в течение недели одного из участников эксперимента (RK)

Испытуемый 1 (FH) является единственным из проанализированной группы, который работал без выходных, и не только на протяжении эксперимента, но и в течение многих десятков лет, несмотря на свой преклонный возраст. Его биологическая неделя ожидаемо отличается от календарной недели (несколько короче), но при этом двое других, имеющих учебный (RK) и рабочий (ZT) график, имеют биологическую неделю, также короче астрономической. Амплитуда цикла низкая, так же, как и у женщины, двигательная активность которой в выходные дни, по-видимому, связана с домашними хозяйственными работами.

Ранее другими авторами [5, 6] был показан дрейф акрофазы недели, а также длительности цикла циркасептанных ритмов содержания 17-кетостероида в моче клинически здорового человека. Данные содержания экскреции гормонов с мочой собирались ежедневно в течение 10 лет, периодически длительность цикла синхронизировалась точно с неделей, с пиком по средам или четвергам. Периодически циркасептанная акрофаза тестостерона начинала сдвигаться, а период становился дольше недели в течение нескольких лет, затем ритм характеризовался укорочением периода, статистически наиболее значимый ритм имел период более короткий, чем точно 1 неделя. Авторы объясняют периодические изменения длины циклов влиянием гелиофизических факторов. О значительном вкладе гелиомагнитных факторов в недельные ритмы динамики ЧСС на некоторых людей также было доложено ранеее в научной литературе [10]. Наблюдаемое в нашем эксперименте укорочение цикла мы связываем с эндогенным циркадианным компонентом, а также влиянием внешних физических факторов. Абсолютное доминирование внешних гелиофизических факторов исключает отсутствие в спектре участника 1 (ТК) других циркадианных периодичностей, кроме цикла, составляющего точно 7 дней. Влияние возраста и пола проявилось в амплитуде цикла, но не в его периоде.

Таким образом, в динамике двигательной активности обнаруживается статистически значимый 7-дневный ритм, при этом внутренний, эндогенный ритм оказывается в большинстве случаев более значимым по отношению к внешним , что следует учитывать, например, при составлении оптимальных индивидуальных режимов работы.

Список литературы:

  1.  Aschoff J. Speech after dinner. 1974 Capri Symposium on timing and toxicity. In: Aschoff J, Ceresa F, Halberg F, editors. Chronobiological Aspects of Endocrinology. Stuttgart: F.K. Schattauer Verlag, 1974/Chronobiologia 1974; 1 (Suppl. 1): 483-495.
  2.  Reimann H. Periodic diseases. Philadelphia: F.A. Davis; 1963. 189 p.
  3.  Richter CP. Biological Clocks in Medicine and Psychiatry. Springfield, Illinois: Charles C. Thomas; 1965. 109 p.
  4.  Ask-Upmark E. On periodic fever. Svenska Låk-Sållsk Handl 1938; 64: 5-93.
  5.  Levi F., Halberg F. Circaseptan (about-7-day) bioperiodicity - spontaneous and reactive - and the search for pacemakers. // Research in clinic and laboratory. - 1982, Apr-Jun; 12(2): 323-370 pp.
  6.  G. Cornelissen, F.Halberg, A.Carandente. Introduction to chronobiology. Variability: from foe to friend, of mice and men. // Medtronic, 1994 - Biological response modifiers. 53 pages.
  7.  Halberg F. Chronobiology: methodological problems. Acta med rom 1980; 18: 399-440.
  8.  Cornélissen G., Halberg F. Chronomedicine. In: Armitage P, Colton T (Eds.) Encyclopedia of Biostatistics, 2nd ed. Chichester, UK: John Wiley & Sons Ltd; 2005. pp. 796-812.
  9.  Refinetti R., Cornélissen G., Halberg F. Procedures for numerical analysis of circadian rhythms. Biological Rhythm Research 2007; 38: 275-325.
  10.  G. Cornelissen, F.Halberg, H.Wendt, C.Blingham, R.Sothern, E.Haus, E.Kleitman, N.Kleitman, M.A.Revilla, M.R.Revilla. Resonance of about-weekly human heart rate rhythm with solar activity change. // Biologia (Bratislava). 1996; 51(6): pp. 749-756.

Адам қимыл белсенділігінің апталық ырғақтары

Ашыкова Л., Гумарова Л.Ж., Алимова С.

Әл-Фараби атындағы Қазақ Ұлттық ниверситеті, Алматы, Қазақстан

e-mail: Lyazzat.Gumarova@kaznu.kz

Осы жұмыста ми жұмысымен айналысатын дені сау адамдардың қимыл белсенділігінің циркасептанды (ортаапталық) ырғақтарға талдау жасалынған. Тәжіриьеге қатысқан адамадрдың барлығында статистикалық сенімді циркасептанды ырғақтар анықталаған, олардың кезеңдері 6,4 тәуліктен 7,0 тәулікке дейін аралығында, бір аптадан сәл қысқа болған кезеңдер зерттелген адамдарына көбісінде болып шықты.

Кілттік сөздер: циркасептанды ырғақтар, апта, социалды фактор, қимыл белсенділік, адам, кезең.

Weekly rhythms of locomotor activity of human

L.Ashykova, L. Gumarova, S. Alimova

Al-Farabi University, Almaty, Kazakhstan

e-mail: Lyazzat.Gumarova@kaznu.kz

In this paper were analyzed circaseptan (about-weekly) rhythms of motion activity in clinically healthy people engaged in intellectual work. We found statistically significant circaseptan rhythms with period between 6.4 and 7.0 days, in most of cases the period of duration is slightly shorter than a week.

Keywords: circaseptan rhythms, week, social factors, motion activity, people, period.

Сведения об авторах:

Ашыкова Ляззат Серікбайқызы - студентка 4 курса, кафедра биофизики и биомедицины КазНУ имени аль-Фараби,

Гумарова Ляззат Жанбулатовна - к.б.н., доцент, доцент кафедры биофизики и биомедицины КазНУ имени аль-Фараби,

Алимова Софиахан Тілешқызы - магистрант 2 года обучения, кафедра биофизики и биомедицины КазНУ имени аль-Фараби

 

 

Эстбергтің таңғылық және кешкілік уақыттағы жұмысқа қабілеттілігін анықтайтын анкетасы

(модифицирленген нұсқасы)

  1.  Сұраққа жауап берместен бұрын, сұрақтарды мұқият оқып шығыңыз.
  2.  Барлық сұраққа жауап беріңіз.
  3.  Сұақтарға кезегімен жауап беріңіз.
  4.  Әрбір сұраққа тәуелсіз жауап беріңіз. Салыстыру мақсатында жауабын жазып қойған сұрақтарға қайта айналып келмеңіз.
  5.  Әрбір сұраққа бірнеше жауап нұсқалары берілген. Солардың арасынан тек біреуін ғана белгілеңіз. Ал, кейбір сұрақтардың астында жауап нұсқаларының орнына шкалалар берілген. Сол  жауап шкаласында өзіңізге дұрыс келетін аймақты белгілеңіз.
  6.  Әрбір сұраққа барынша дұрыс жауап беруге  тырысыңыз.
  7.  Әрібір сұраққа өздеріңіз қосымша ескертпе жазуыңызға болады. Ол үшін анкетада арнайы орын бар.

Сұрақтар және бағалау балдары

  1.  Егерде сізде барлық еркіңіз өзіңізде, уақытыңыз бар, күнтәртібін жасау өз еркіңізде болса, сіз қай уақытта ұйқыдан тұрар едіңіз?

Сіздің ескертпеңіз және қосарыңыз:

  1.  Егерде сізде барлық еркіңіз өзіңізде, уақытыңыз бар, күнтәртібін жасау өз еркіңізде болса, сіз қай уақытта ұйқыға жатар едіңіз?

Сіздің ескертпеңіз және қосарыңыз:

  1.  Сізге таңда дәл уақытта уйқыдан тұру үшін оятқыштың қажет пе?

Мүлдем қажеті жоқ – 4

Кейбір жағдайларда қажеті бар – 3

Өте қажетті – 2

Оятқышсыз мүлдем болмайды – 1

Сіздің ескертпеңіз және қосарыңыз:

  1.  Егерде сізде күндіз уақыттың тығыздығына байланысты емтиханға дайындық түнгі уақытта(23-2сағ) басталар болса, осы уақыттағы дайындығыңыз қаншалықты маңызды болар еді?

Бәрі нәтижесіз , мен бәрі-бір жұмыс жасай алмайтын едім – 4

Кішкене пайдасыы тиетін еді – 3

Жақсы дайындалуға мүмкіндік болатын еді – 2

Өте жақсы дайындалуға мүмкіндік – 1

5. Сізге күнделікті жағдайда таңертен тұруға онай соғады ма?

Өте қиын – 1

Қиындыққа соғады – 2

Қиын емес – 3

Өте онай – 4

6. Сіз таңғы ұйқыдан тұрғасын жарты сағаттан кейін толығымен оянғаныңызды сезесіз ба?

Өте үлкен ұйқы ояулы боламын – 1

Кішкене ұйқылы ояулы боламын – 2

Жоқ ұйқылы ояулықты сезінбеймін – 3

Мүлдем сезінбеймін – 4

7. Таңертен тұрғанда жарты сағаттан  кейін тәбетініз  қандай?

Мүлдем тәбетім болмайды – 1

Тәбетім кішкене болмайды – 2

Тәбетім жақсы – 3

Өте жақсы – 4

8. Егер сіз экзаменге таңғы 4 – тен 7 –ге дейінгі аралықта дайындалу керексіз, қаншалықты жақсы дайындалатын едініз?

Мүлдем пайдасыз .

Мен мүлдем жұмыс жасай алмайтын едім – 1

Кішкене пайдасы тиетін еді – 2

Жақсы дайындалатын едім – 3

Өте жақсы дайындалатын едім – 4

9. Таңертен ұйқыдан тұрғанда бірінші жарты сағатта әлсіздікті сезінесіз ба?

Өте үлкен әлсіздік

Вплоть до полной разбитости – 1

Кішкене әлсіздік – 2

Әлсіздік болмайды – 3

Мүлдем жақсы сезінемін – 4

10. Егер сіз жұмыстан босатылып, ешқандай жұмысыныз болмай өз еркінізде болса қаншада жату керек болсада , сіз қай уақытта жататын едініз?

Күнделікті жататын уақыттан кеш емес – 4

1 сағаттан кейін – 3

1-2 сағаттан кейін – 2

2 сағаттан аса уақыттан кейін – 1

11. Кәдімгі жағдайда ұйықтап қалу сізге онай ма?

Өте қиын – 1

Біршама қиын – 2

Біршама онай – 3

Өте онай – 4

12. Сіз деңсаулығынызды біршама жақсарту үшін физикалық жүктеме арқылы жақсартқыныз келді. Сіздің досыныз сізге аптасына 1 сағаттан 2 рет айналысуға ұсыныс жасады. Ол ең жақсы уақыт таңғы сағат 7 мен 8 аралығы деп шешті. Ал сізге ол уақыт ыңғайлы ма?

Бұл уақытта мен жақсы формада болатын едім– 4

Бұл уақытта мен өте жақсы формада болатын едім – 3

Бұл маған  қиындыққа соғатын еді – 2

Бұл маған өте қатты қиындыққа соғатын еді – 1

13. Сіз кешкі сағат қаншаларда өзінізді шаршаңқы сезініп , ұйықтауға жатасыз?

14. Сіз екі сағаттық жұмысты мимен ғана жасау керексіз. Сіз өз іскерлігініздің ең жоғарғы сатысында болғыныз келеді ме? Ал жұмыс жасау сіздің өз еркінізде сағат қаншада отырып жқмыс жасаймын десенізде , сіз қай уақыт аралығын таңдайтын едіңіз?

8.00-10.00-6

11.00-13.00-4

15.00-17.00-2

19.00-21.00-0

15. Сағат 23.00 – де қаншалықты шаршайсыз?

Мен бұл уақытта өте қатты шаршаймын – 5

Айтарлықтай шаршаймын – 3

Кішкене шаршаймын – 2

Мен мүлдем шаршамаймын бұл уақытта – 0

16. Сіз күнделікті ұйқтайтың уақыттан екі сағатқа кеш жаттыңыз.  Бірақ таңертен қаншада тұрғыңыз келседе өз еркіңіз. Сіз қай уақытта тұратын едіңіз?

Мен күнделікті ұйқтайтын уақытта тұрып қайтып ұйқтауға жатпаймын-4

Күнделікті  тұратын уақытта оянып, ары қарайжай жатамын– 3

Күнделікті уақытта оянып, ары қарай ұйқтай беремін – 2

Күнделікті тұратын уақыттан кеш тұрамын – 1

17. Сіз түнгі 4- тен 6 –ға  дейін  дежурства да болу керексіз. Келесі күн сіз боссыз. Айтылған нұсқаулардың қайсысы сізге ыңғайлы боладыя?

Дежурствадан кейін ұйқтаймын – 1

Дежурстванын алдында көз іліп аламын, сосын дежурствадан кейін ұйқтаймын – 2

Дежурстваның алдында жақсылап ұйықтап аламын, сосын дежурствадан кейінде кішкене көз іліп аламын – 3

Дежурстваның алдында толықтай ұйықтап аламын – 4

18. Екі сағаттың ішінде өте ауыр физикалық жүктеме жасау керексіз. Бірақ қай уақытта жұмыс жасаймын десенізде өз еркініз, сіз қай уақыт аралығын тандайтын едіңіз?

8.00-10.00-4

11.00-13.00-3

15.00-17.00-2

19.00-21.00-1

19. Сіз өте ауыр физикалық жүктеме жасамақсыз. Сіздің досыңыз аптасына 2 рет 1 сағаттан жасайық деді. Сіздің досыңызға ыңғайлы уақыт сағат 22 -23 аралығы еді. Сізге бұл уақыт қаншалықты ыңғайлы болатын еді?

Ия, мен жақсы формада болатын едім – 1

Онша жақсы формада болмайтын едім – 2

Кішкене кешірек, жақсы формада болмайтын едім – 3

Жоқ мен бұл уақытта мүлдем шыңыға алмайтын едім – 4

20. Жазғы демалыста  ұйқыдан тұру өз еркіңізде болса сіз қай уақытта тұратын едіңіз?

21. Сіз жұмыс жасайсыз өзіңіздің жұмысыныз өзіңізге ұнайды , сіз күнде 5 сағат жұмыс жасау керексіз (арасында үзіліспен) , бірақ қай уақытта жұмыс жасаймын десенізде өз еркіңіз, сіз қай уақыттарда жұмысқа икемді боласыз?

22. Сіз қай уақыт аралығында өте белсенді жұмыс жасауға икемді боласыз?

23. Таңғы және кешкі деген жұмыстар болады. Сіз қай кездегі жұмыс ыңғайлы болатын еді?

Тек қана таңғы – 6

Таңғы жұмыс, кешкіге қарағанда – 4

Кешкі жұмыс, таңғы жұмысқа қарағанда – 2

Тек қана кешкі жұмыс – 0

Алынған сандардың балл бойынша қорытындылау:

92-ден жоғары: Нақты таңғы уақыттағы адам

58-76: Әлсіз таңғы уақттағы адам

42-57: Әлсіз кешкілік уақыттағы адам

41-ден төмен: Нақты кешкі уақыттағы адам


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

83374. Решение задачи линейного программирования 701.5 KB
  Наиболее эффективными и известными методами исследования операций являются методы: а линейного программирования когда целевая функция и все ограничения являются линейными функциями б методы целочисленного программирования если все переменные должны принимать только целочисленные значения в методы...
83375. Созданию информационного сайта для студенческого клуба ИАТЭ «Грот» 1.09 MB
  База данных включает в себя три таблицы. Таблица «активисты» хранит имена фамилии и должности участников студенческого направления. Таблица «направление» хранит названия студенческих направлений. Структура сайта Верхний блок сайта – шапка сайта. Блок меню содержит пункты меню и вход...
83377. Оптимизация электронных средств 450.5 KB
  При проектировании РЭУ большое внимание уделяется определению статистических характеристик аппаратуры. Так как номиналы всех компонентов устройства подвержены случайному разбросу, любые характеристики ИС и устройства в целом имеют вероятностный характер.
83379. Сущность и правовые основы социального обеспечения военнослужащих 63.12 KB
  Статус военнослужащего есть совокупность его прав свобод обязанностей и ответственности военнослужащих установленных законодательством и гарантированных государством. Государство берет на себя обязанности по социальной защите военнослужащих.
83380. Разработка рекомендаций и совершенствование современных миграционных процессов в Краснодарском крае 1.2 MB
  Для описания столь сложной многофакторной миграционной реальности необходим методологический подход исследователя, который бы определил свой предмет и метод исследования, основанный на синтезе знаний, достигнутых многими научными дисциплинами и, прежде всего социологией.
83381. Разработка СППР для ООО «УК ДомМонтажСервис Плюс» 2.21 MB
  Система поддержки принятия решений СППР компьютерная автоматизированная система целью которой является помощь людям принимающим решение в сложных условиях для полного и объективного анализа предметной деятельности. СППР возникли в результате слияния управленческих информационных систем и систем...
83382. ТЕХНОЛОГИЯ РАЗРАБОТКИ И ЗАЩИТЫ БАЗ ДАННЫХ: УЧЕБНО – МЕТОДИЧЕСКОЕ ПОСОБИЕ 1.26 MB
  Учебно-методическое пособие содержит методические рекомендации и основные теорические положения, необходимые для выполнения курсовой работы по дисциплине «Технология разработки и защиты баз данных», а также образец выполнения и оформления двух разделов курсовой работы.