97721

Алматы облысында туристік кластерді дамыту

Дипломная

Туризм и рекреация

Туристік кластердің өзегі Алматы облысына шетелдік туристер тарту бойынша қызметтер ұсынатын туристік агенттіктер мен туроператорлар болып табылады. Қонақ-үйлер, демалыс үйлері, көлік компаниялары да сондай-ақ туристік бизнестің маңызды жоғары буындары болып табылады және туристік агенттіктер ұсынатын қызметтер пакетіне жиі кіреді.

Казахский

2015-10-24

641.07 KB

7 чел.

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

ТОРҒАЙБАЙ М.

                        ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

Алматы облысында туристік кластерді дамыту

5В011600-  «География»

Алматы,  2015

ҚАЗАҚСТАН РЕСПУБЛИКАСЫ БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

«Қорғауға жіберілді»

«___ »   сәуір         2015ж.

«География » кафедрасының меңгерушісі

п.ғ.к., профессор м.а.__________ К.Н.Мамирова

                                         ДИПЛОМДЫҚ ЖҰМЫС

Тақырыбы:  Алматы облысында туристік кластерді дамыту

5В011600-  «География»

Орындаған                                                               Торғайбай М.

Ғылыми жетекшісі

п.ғ.к. , профессор м.а.                                            К.Н. Мамирова

                                                  Алматы, 2015                                             

Реферат                                       

Дипломдық жұмыстың құрылымы мен көлемі: кіріспеден, 3 тарау, 9 бөлімнен, қорытындыдан құралған, соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі ұсынылған. Иллюстрация ретінде 5 кесте, 4 диаграмма және 7 сурет келтірілген. Жұмыс 80 баспалық бетте орындалған.

Түйін сөздер: туризм, туристік кластер,нарықтық экономика, туристік –рекреациялық ресурстар, кластер моделі .

Дипломдық жұмыстың мақсаты: Алматы облысында туристік кластерді дамытудың теориялық және практикалық негіздерін зерттеу мен кластерлік моделін құру бойынша нақты ұсыныстарды жасау.

Дипломдық жұмыстың міндеттері:

- кластерлеудің әлемдік тәжірбиесі мен теориялық негіздерін талдап қорыту;

- туристік кластерді мемлекеттік реттеу қажеттілігін негіздеу;

- туристік салада кластерлік саясатты жүзеге асырудың негізгі бағыттарын көрсету;

- Алматы облысында қазіргі заманға сай кластерді құру мүмкіндіктерін негіздеу;

- туристік кластердің бәсекеге қабілеттілігін анықтау

Негізгі әдістері: Зерттеу материалдарын өңдеуде логикалық,жүйелік, статистикалық және салыстырмалы талдау әдістері пайдаланылады.

                                                     Алынған нәтижелер

Туристік кластердің өзегі  Алматы облысына шетелдік туристер тарту бойынша қызметтер ұсынатын туристік агенттіктер мен туроператорлар болып табылады. Қонақ-үйлер, демалыс үйлері, көлік компаниялары да сондай-ақ туристік бизнестің маңызды жоғары буындары болып табылады және туристік агенттіктер ұсынатын қызметтер пакетіне жиі кіреді .

Бізбен ұсынылған туристік кластер моделінде капиталды қамтамасыз етуші құрылымдар екіге бөлінген:

  1.  қаржыландыру мемлекет қорынан (мысалы: тұрақты даму қоры «Самұрық-Қазына») және жеке бизнес қаражатымен жүзеге асырылады;
  2.  қаржыландыру шетел инвестицияларын тарту арқылы жүргізіледі.

Қазіргі уақытта ақпараттық құрылымдар бизнесті жүргізу келістері мен формаларын өзгертуге өз тарапынан әсері күшті, яғни бәсекеге қабілеттілік физикалық ресурстардан материалды емес компоненттерге ауысуда: білімді алу және тарату жүйесі, озық технологияларды қолдану жүйесі, ғылыми өңдеулер мен инновацияларды енгізу, алға жылжыту және брэнд қалыптастыру, маркетингтік және консалтингтік қызмет көрсету жүйелері.

Сыртқы орта факторларын талқылай келе, қатысушы кәсіпорындардың кластердегі өзара байланысты қызметі бизнес үшін келесі қолайлы жағдайларды жасайды: кадрлық инфрақұрылым жақсарады, шығындар азаяды, тауардың жеке сапасынан ғана емес, тауарды алға жылжытудың дамыған жүйесінен қосымша бәсекелік артықшылықтар алу мүмкіндігінің қалыптасуы, халықаралық нарыққа шығу мүмкіндіктері, зерттеу және өңдеу инфрақұрылымдарының пайда болуы, сыртқы орта өзгерістерін зерттеу негізінде басқару шешімдерін қабылдау.

Моделде экономикалық құрылымды құру логикасы бойынша кластерлер ірі кәсіпорынды діңгек ретінде пайдалану арқылы немесе дербес шағын кәсіпорындардың интеграциясы жолымен құрылады. Біздің ойымызша, туристік кластерге қатысу шағын және орта бизнес кәсіпорындары ішінен нақты экономикалық көрсеткіштер бойынша басымдықтарға ие болған кәсіпорындар негізінде кластерлік өнімнің өндірілуі тиімді және бәсекелік қатынастар сақталады. Моделдің басым буыны туристік фирмалардың жеткілікті көлемімен қалыптасады. Ал, дербес шаруашылық субъектісі ретінде туристік фирмалардың қазіргі заманғы қызметі күрделі екені белгілі, олардың қызметінің айрықша ерекшеліктеріне жоғары тәуелділік, яғни елде саяси, экономикалық, қаржылық, экологиялық өзгерістер туристер ағымын басқа аймақтарға бұруы мүмкін, сондықтан кәсіпкерлер стандарттық емес шешімдер тауып, нарыққа мүлдем жаңа өнімдер ұсыну арқылы туристерді тарту мүмкіндіктерін іздестіріп табуға бейімді болулары тиіс. Алматы облысында ішкі және кіру туризм түрлерінің дамуын белсендетуге туристік кластермен бәсекеге қабілетті өнімнің өндірілуі бірден бір қозғаушы фактор.

Нарықтың функциялануының қазіргі ерекшеліктерімен байланысты, мәселелерді шешудің маңызды жолдары бағдарламалық шараларды басқару мен қаржыландыру. Осыған байланысты мемлекеттік және жеке менеджменттің сай деңгейін қалыптастыру қажеттілігі туындайды және жүргізілетін шаралар келесі жағдайларды қамтамасыз етуі тиіс:

  1.  орталық және аймақтық деңгейдегі билік қызметін нақты түзетулермен қамтамасыз ету,
  2.  жеке инициативалардың дамуына ықпал жасау,
  3.  саланың ақпараттық кеңістігін қалыптастыру,
  4.  сыртқы және ішкі рыноктарда қазақстандық туристік өнімді алға жылжытудың тиімді жүйесін өңдеу;
  5.  инвестициялау және салық салу мәселелерінде қажетті нормативті- құқықтық актілерді қабылдау.

Облыс экономикасына туризмнің қолайлы ықпал жасауы оның жан-жақты дамыған жағдайда ғана орын алады. Басқаша айтқанда, туризмнің экономикалық тиімділігі оның елде әлеуметтік – экономикалық кешендегі басқа салалармен өзара байланыста болуымен және олармен қатарлас дамуына тәуелді.

Туризмнің дамуы елдің экономикасына және бәсекеге қабілеттілігіне әсер етуімен байланысты. Мұндай әсер ету тікелей және жанама әсер ету әдістерімен анықталады. Елдің экономикалық көрсеткіштеріне тікелей әсер ету белгілі шекте ұлттық есептеу жүйесінде де (ҰЕЖ) бейнеленеді. Жанама әдіс туризмнің экономикаға және әлеуметтік аяға туризмнің жанама әсер ету коэффициенті болып саналатын, туристік мультипликаторды есептеуді меңзейді.

                                                ҚОРЫТЫНДЫ

Республиканың әлеуеті мен мүмкіндіктерін талдау негізінде бәсекеге қабілетті болу үшін Қазақстанда туристік кластерді дамытудың алғышарттары анықталды. Туризмді кластеризациялау қажеттілігін талдай келе, осы бағытта мемлекет тарапынан қолдау міндеттілігі дәлелденіп, қорытындылар жасалды. Туристік кластерлік саясатты қолдануда мемлекетаралық сараптамалар тәжірибесіне сәйкес, оның негізгі принциптері анықталды. Олар кейін туристік кластерлік саясатты құруда ескеріліп отыруы қажет: туристік кластерлерді қалыптастыру шаралары мемлекет тарапынан жүзеге асырылмай, ол рыноктық құрылымдардың көмегімен қалыптасуы керек; туристік компанияларды қаржыландырумен және рыноктық бәсекелестікті арттыруға ғана бағытталмауы қажет; мемлекет өз кезегінде кластерлерді жүзеге асыруда және лидер болуда алдыға ұмтылмауы тиіс: ол өз қызметін катализатор немесе делдал ретінде: инновациялық жүйенің болуын, инфрақұрылымның ең тиімдісін қолдану, соның негізінде кластерлік үрдістерді күшейту; кластерлік саясаттың бағыты тек қалыптасқан кластерлерге ғана бағытталмауы қажет, не енді ғана қалыптасып жатқан кластерлерге өзінің кері әсерін тигізбеу керек. Қазақстан Республикасының табиғи-климаттық және экономикалық жағдайларындағы ерекшеліктерді ескере, жобаны жасаушылардың ұсыныстарын талдаумен туристік кластерді құру мүмкіндігі негізделді. Қазақстанда туристік қызметті кластерлік келіспен дамыту және қолдау қажеттілігі дәлелденіп, осы саладағы мемлекеттік реттеу механизмдері талданды. Саланы мемлекеттік реттеу механизмдері келесідей болмақ:

- несие қаржылық;

- инвестициялық;

- салық-бюджеттік;

- ұйымдық құқықтық реттеу.  Туристік кластердің дамуын тежеп отырған негізгі факторларды талдауда, туристік кластердің бәсекеге қабілеттілігін қалыптастыруда туындайтын проблемалар төрт топқа жіктелді: бірінші топ туристік рыноктың маңызды ресурстарымен байланысты, екінші топ туризм саласындағы кәсіпкерлердің туристік рыноктағы институттармен өзара қатынасымен сипатталады, үшінші топ саяси-әлеуметтік, мәдени-танымдық және құқық қатынастарымен байланысты, төртінші топ туристік фирманың ішкі мәселелеріне (проблемаларына) қатысты.   

Алматы облысы келешекте Қазақстандық туризмнің ең алдынғы қатарлы аймақтарының біріне айнала алады, бір теңінен танымал болу үшін туристтерге қызмет көрсетудің дамыған жүйесін құру қажет болады. Алматы облысының рекреациялық ресурстары проблемасының яғни мәселесін шешу үшін және мұнда туризм индустриясын құру үшін табиғи тарихи, экономикалық, техникалық сипаттағы арнайы зерттеулерді жүзеге асыру қажет. Олайда бұл мәселе бел шешіп кірісу үшін сол аймақтың рекреациялық дәрежесімен басты бағыттарын анықтайтын алдын ала жасалған географиялық бағалау аса қажет болып табылады. Туризм саласы жақсы дамыған елдер тәжіриебесі мемлекет тарапына туризмге жасалатын демеушілікке байланысты екенін көрсетеді. Мұндай елдерде жасалған бағдарламаларда туризмді жақсарту үшін шекаралық кедендік режимді нығайту, инвестиция жағымды жағдайлар туғызу. Ұлттық кәсіп орындары арналған несие жеңілдігін жеткізу, кадрлар айындауды, жарнама жасауды, инфрақұрылымды дамытуда қаржыландыруды ұлғайту секілді толып жатқан іс шараларды атқару жағы жақсы қарастылылған. Дәл осындай кешенді тәсілді қолдану үшін әлемдік туристік кластер нарығына шығуға ұмтылыс жасау мүмкіндігін, біздің елге шетелдік туристтерді тарту мүмкіндігін туғызады.

КАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ МИНИСТРЛІГІ

     ҚАЗАҚ  МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

                                              

                                                   

                                                     Торғайбай Меруерт  

                                       ДИПЛОМДЫҚ  ЖҰМЫС

            Тақырыбы : Алматы облысында туристік кластерді дамыту

5В011600 -География

                              

                                 

 

                                           

                                                           АЛМАТЫ, 2015   

КАЗАҚСТАН  РЕСПУБЛИКАСЫ  БІЛІМ ЖӘНЕ ҒЫЛЫМ  МИНИСТРЛІГІ

ҚАЗАҚ МЕМЛЕКЕТТІК ҚЫЗДАР ПЕДАГОГИКАЛЫҚ УНИВЕРСИТЕТІ

 «Қорғауға жіберілді»

          «______»   2015 ж

         География кафедра

         меңгерушісі ________ п.ғ.к.,

         профессор м.а. К.Н. Мамирова

    

                                        ДИПЛОМДЫҚ  ЖҰМЫС

Тақырыбы: Алматы облысында туристік кластерді дамыту

5В011600 -  «География»

                          

                           Орындаған:                                                   М.Қ. Торғайбай         

 

                           Ғылыми жетекшісі  :                                          К.Н. Мамирова

                           п.ғ.к, профессор м.а.

 

         АЛМАТЫ,2015

Қазақ мемлекеттік қыздар педагогикалық университеті

Жаратылыстану-география факультеті

География  кафедрасы

          _____________   ________________________________________ мамандығының

          (шифр)                                    (мамандықтың атауы)  

           

    студенті___________________________________________________________    

                                                                ( аты-жөні)                       

                             диплом жұмысын орындау үшін берілген

                                                     Т А П С Ы Р М А                                                                                     Диплом  жұмысының тақырыбы:________________________________________________________

__________________________________________________________________ факультеттің  Ғылыми  Кеңесінің шешімімен бекітілді

« ____ » ____________ 20 __ жылғы   № ____ хаттама

Аяқталған жұмысты тапсыру мерзімі: «_____» ________________ 20 __ жыл

Мақсатты ұстанымы________________________________________________________________________________________________________________________________

____________________________________________________________________

Диплом жұмысында қарастырылуға тиісті сұрақтардың тізімі:

1)_________________________________________________________________

2)_________________________________________________________________

3)_________________________________________________________________

Ұсынылатын  негізгі әдебиеттер_______________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________________

Диплом жұмысының көлемі – 60 беттен кем емес (бір интервал арқылы).

Тапсырманың берілу күні: «___» ___________ 20 __ г.

Ғылыми жетекшісі:   _______     __________________________________________

                   (қолы)             (аты-жөні,  ғылыми дәрежесі, атағы)

Тапсырманы орындау үшін қабылдадым: ______      _________________________                                                                                                 (қолы)             (аты-жөні)                                                                                                                                                                                                                                                                                                              

                                                                                

МАЗМҰНЫ

КІРІСПЕ......................................................................................................................12

1 КЛАСТЕРЛІК ДАМУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ.........15

1.1 Кластер экономиканың даму үлгісі ретінде......................................................15

1.2 Әлемдік кластерлердің құрылу тарихы мен тәжірибесін талдау....................24

1.3 Қазақстанда кластерлерлік жүйенің қолданылуы............................................30

2 ҚАЗАҚСТАН АУМАҒЫНДА ЖӘНЕ АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНДА ТУРИСТІК – РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ РЕСУРСТЫҢ КЛАСТЕРЛІК ДАМУ ЖАҒДАЙЫ................37

2.1 Қазақстан Республикасында туристік саланың жағдайы және туристік кластерді қалыптастырудың алғышарттары...........................................................37

2.2 Алматы облысы туризмінің дамуындағы табиғи алғышарттар......................53

2.3 Алматы облысындағы туристік кластер дамуының ағымдық жағдайын талдау..........................................................................................................................55

3 АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ТУРИСТІК КЛАСТЕРІН ҚҰРУ МЕН МОДЕЛІН ҰСЫНУ.............................................................................66

3.1 Ұлттық туризмді дамытуда кластерлеудің маңызы ........................................66

3.2 Алматы облысының туристік кластерлік моделі.............................................71

3.3 Туристік кластердің бәсекеге қабілеттілігін арттыруда Алматы облысы бойынша анықталған проблемаларды шешу жолдары..........................................78

ҚОРЫТЫНДЫ...........................................................................................................83

ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ.........................................................86

     КІРІСПЕ

Зерттеу жұмысының өзектілігі. Туристік кластерлерді құру маңыздылығының басты себебі бәсекеге қабілеттілігі, туристер үшін тартымды нысандардың болуымен қатар, туристер санының ұлғаюы, көлік, мәдениет, сауда, қонақ үй бизнесі мен экономиканың басқа салаларының дамуына ықпал жасау мүмкіндігімен айқындалады. Алматы облысында туристік бизнесті кластерлеу негізінде дамытуға барлық алғышарттар қалыптасқан, яғни бұл тарихи және архитектуралық ескерткіштердің, емдеу сауықтыру орындарының, қорықтар мен қаржы, білім беру, мәдени орталықтар ретінде дамыған қалалардың туристерге тартымды болуымен ерекшеленеді. Мұндай келіс ірі инвестициялық жобалар жүзеге асырылатын экономиканың перспективті саласы ретінде есептелінетін, туризм және спорттың дамуына қатысты. Кластерлік даму республикаға инвестиция ретінде капитал көлемін ұлғайтып құрылыс, көлік, көңіл көтеру индустриясын дамуына ықпал жасайды. Сонымен бірге, кластер қазіргі уақытта аса назарға алынбаған әлуетті туристік ресуртарға ие Алматы облысының бір қалыпты дамуына мүмкіндік жасайды. Туристік кластердің дамуын қолдау мемлекеттік және жеке сектордың кешенді іс-әрекеттеріне, атап айтсақ, өңірді дамытудың қалыпты және серпінді әлеуметтік-экономикалық деңгейіне жету мақсатында бәсекеге қабілетті туристік индустрия құрудың басымдылығын түсінуге негізделеді.

Дегенмен, қазіргі уақытта туристік қызметтердің бәсекеге қабілеттілігін көтеру және Алматы облысының туризм саласында кластерлерді құру проблемаларының маңызды қырлары шешілмеген. Туристік әдебиеттерде туристік кластерді дамытудың жалпыға бірдей теориялық және практикалық білімдерін талқылауға арналған туристік кластердің дамуының бірегей келісін жарақтау, осыған байланысты туындайтын проблемаларды (туристік қызмет көрсетулердің бәсекеге қабілеттілігі мен сапасына қойылатын негізгі шарттарды қалыптастыру, мемлекеттік реттеу саясаты) шешуге бағытталған іргелі еңбектер жоқтың қасы.  Нарықтық экономика жағдайында мемлекеттің бәсекеге қабілетті ел қатарына қосылуы экономиканың кешенді дамуына негізделеді. Бүгінгі күннің маңызды бағыттардың бірі-негізгі өндірісті қосалқы кәсіпорындармен үйлестіре дамытуға көзделген кластерлерді жасау. Республика аймақтарында қазіргі заманғы талаптарға сай кластерлерді құру маңыздылығы Қазақстан Республикасының Президенті Н.Ә. Назарбаевтың еңбектері мен халыққа Жолдауларында бірнеше рет аталып өтілді.

«Бәсекеге қабілетті Қазақстанға, бәсекеге қабілетті экономикаға, бәсекеге қабілетті ұлтқа» Жолдауын жүзеге асыру шеңберінде Қазақстан Республикасы Үкіметінің бастамасымен Қазақстан Республикасы Экономика және бюджеттік жоспарлау министрлігінің маркетингтік-талдамалық зерттеулер орталығы мен америкалық консалтингтік «J.E. Austin Associates Inc.» компаниясы «Қазақстандық экономиканың қолданыстағы және қарымды перспективалық секторларының бәсекеге қабілеттілігіне баға беру және оларды дамыту жөніндегі ұсынымдарын әзірлеу» жобасын жүзеге асырған болатын. Талдау нәтижелері бойынша Қазақстанда жеті кластер әлуеті анықталды: туризм, құрылыс материалдары өндірісі, тамақ өнеркәсібі, жүк тасымалдау, тоқыма саласы, таукен өндірісі үшін құралдар өндірісі, металлургия саласы.

Аталған жеті кластерді таңдауда қазақстандық кәсіпорындардың өндірістік шығындарын шетелдік бәсекелестермен салыстыру арқылы бәсекеге қабілеттілік бағаланды. Аймақтық нарықта өнімдерді экспортқа шығару мүмкіндігі назарға алынды. Әр кластердің құрылымы мен оның қатысушылары арасындағы өзара байланыс белсенділігін сипаттайтын картасы жасалды.

Сарапшылардың пікірі бойынша Қазақстанның туризм саласының бәсекелік басымдылығы оның бірегей мәдениетінде (мәдени-танымдық), бай табиғи әлуетінде (экологиялық туризм), арта түскен іскерлік белсенділігінде (іскерлік туризм), сондай-ақ демалудың спорт және таңғажайып туризм сияқты түрімен айналысу мүмкіндігінде.

Диплом жұмысының мақсаты. Алматы облысында туристік кластерді дамытудың теориялық және практикалық негіздерін зерттеу мен кластерлік моделін құру бойынша нақты ұсыныстарды жасау.

Диплом жұмысының негізгі міндеттері:

  1.  туристік кластерлеудің әлемдік тәжірбиесі мен теориялық негіздерін талдап қорыту;
  2.  туристік кластерді мемлекеттік реттеу қажеттілігін негіздеу;
  3.  туристік салада кластерлік саясатты жүзеге асырудың негізгі бағыттарын көрсету;
  4.  Алматы облысында қазіргі заманға сай кластерді құру мүмкіндіктерін негіздеу;
  5.  туристік кластердің бәсекеге қабілеттілігін анықтау.

Зерттеу жұмысының теориялық және әдістемелік негіздері. Зерттеу барысындағы қарастырылып отырған мәселелер төңірегіндегі шетелдік және отандық ғалымдардың еңбектері жұмыстың теориялық және әдістемелік негіздері болып табылады. Зерттеу материалдарын өңдеуде логикалық, жүйелік, статистикалық және салыстырмалы талдау әдістері пайдаланылды.

Ғылыми жаңалығы. Дипломдық жұмыстың ғылыми жаңалығын көрсететін және қорғау пәні болып келетін мынадай нәтижелер алынды:

  1.  экономикада кластерді қалыптастыру мен дамытудың әлемдік тәжірбиесі талдап қорытылды;
  2.  Алматы облысының туристік саласында кластерді қалыптастырудың алғы шарттары анықталды;
  3.  туристік саланың экономикалық дамуына кластерлеудің ықпалы бағаланды;
  4.  туристік кластер моделі жарақталып, оның туристік саланың бәсекеге қабілеттілігіне ықпалы қарастырылды;
  5.  Алматы облысының туристік саласында кластердің даму бағыты мен негізгі проблемалары айқындалды.

Диплом жұмысының практикалық маңызы. Ғылыми зерттеудің негізгі жағдайларын жүзеге асыру – туристік қызметтің ұйымдастырушылық- экономикалық тетігін қалыптастырудың стратегиялық бағыттарын анықтауға, және осы қызметті құқықтық және әкімшілік реттеудің әдістері мен құралдарын жетілдіруге мүмкіндік береді.

Дипломдық зерттеу барысында алынған нәтижелері туристік фирмалардың экономикалық қызметтерінде, мемлекеттік органдарда, сонымен бірге, оқу процесінде қолдану мүмкіндігімен анықталады.

Практикалық қорытындылар мен ұсыныстар туристік саланың кластерлік стратегиясын жарақтауда мемлекеттік басқару органдарымен пайдаланылуы мүмкін.

Ғылыми басылымдар. Негізгі ғылыми жағдайлар, қорытындылар мен ұсыныстар автордың: «Қазақстанда туризм кластерін дамытудың маңызы мен болашағы», «Алматы облысының табиғат ресурстары мен ондағы туризм дамуының табиғи алғышарттары» атты мақалаларында орын тапты.

Дипломдық жұмыстың құрылымы кіріспеден, 3 тарау, 9 бөлімнен, қорытындыдан құралған, соңында пайдаланылған әдебиеттер тізімі ұсынылған. Иллюстрация ретінде 5 кесте, 4 диаграмма және 7 сурет келтірілген. Жұмыс 80 баспалық бетте орындалған.


  1.  КЛАСТЕРЛІК ДАМУДЫҢ ТЕОРИЯЛЫҚ-ӘДІСТЕМЕЛІК НЕГІЗДЕРІ

  1.  Кластер экономиканың даму үлгісі ретінде

Бәсекеге қабілеттілік тек жеке субъект немесе объект позициясынан ғана зерттелмейді, сонымен бірге бәсекелік қатынастарға түсетін өнім, кәсіпорын, сала, ұлттық экономика және елдің бәсекеге қабілеттілігі позициясынан талданады. Осы тұрғыдан бәсекеге қабілеттілік категориясының күрделілігін, жан-жақтылығын көруге болады.

Қазіргі уақытта өнім, кәсіпорын, сала, ұлттық экономика және елдің бәсекеге қабілеттілігі проблемаларының түрлі қолданбалы аспектілері зерттелген. Барлық әдебиеттерде бәсекеге қабілеттіліктің динамикалық факторлары мен арнайы белгілері басқару иерахиясының деңгейі, яғни тауар -кәсіпорын–сала–аймақ ұлттық экономика бойынша қарастырылатындығын атап өтуге болады. Осы тізбек бойынша «бәсекеге қабілеттілік» түсінігінің кейбір анықтамаларына тоқталып өтейік.

Бәсекеге қабілетті өнімді Ресей экономисті Р. Фатхудинов «нақты аймақта басқа ұқсас объектілермен салыстырғанда тұтынушының нақты қажеттілігін қанағаттандыру деңгейін сипаттайтын объектілер жиынтығы» ретінде анықтайды [1].

Бәсекеге қабілетті тауарды өндіру кәсіпорын деңгейінде жүзеге асырылатындықтан, бәсекеге қабілеттілік ашық рынок жағдайында өз қызметін жүзеге асыратын кәсіпорын деңгейінде біршама толық зерттелген деп тұжырым жасауға болады. Яғни, бәсекеге қабілетті кәсіпорын - өндірістік қызмет тиімділігі және тұтынушылардың қажеттіліктерін қанағаттандыру деңгейі бойынша бәсекелес фирмалардан айрықша көрсететін салыстырмалы сипаттама болып табылады. Сонымен қатар, кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілігін оның рыноктық экономика жағдайларына бейімделу динамикасы мен мүмкіндіктерімен сипатталады. Тауардың бәсекеге қабілеттілігі өзгермелі мерзімде болса, онымен салыстырғанда кәсіпорынның бәсекеге қабілеттілікке тұрақты болуы ұзақ уақыт бойы қалыптасуы мүмкін. Бұл басқа кәсіпорындардан артықшылық жағдайларға ие болуы үшін кемінде өнімді жаңартудың бір циклін өту талабымен байланысты.

Әлемдік нарықта бірде-бір ел өз экономикасының барлық салаларында бір уақытта бәсекеге қабілетті болу мүмкін еместігі дәлелденгеннен кейінгі уақыттарда экономикасы озық елдерде кластерлерді қалыптастыруға үлкен көңіл бөліне бастады. Осыған орай, нысаналы салалар төңірегінде кластерлерді жүйелі қалыптастыру қажеттігі туындаған. Оларды қалыптастырудың мотивтері: әлемдік шаруашылықтың ғаламдануы мен трансұлттануы, ішкі және сыртқы нарықтарда бәсекенің шиеленісуінен туындап отыр.

Кластер теориясының алғашқы іргесін қалаушы А. Маршалл. 19 ғасырда А. Маршал «Экономика принциптері» (1980) еңбегінде «жеке аймақтарда арнайы салалардың шоғырлануы» тарауын жазған, оның идеясына басқа да ғалымдар көңіл аударған.

Осы бағытта зерттеулерді жалғастырған М.Энрайт локалды, аймақтық шоғырланған артықшылықтарды өзара байланысты және өзара қызмет жасаушы кәсіпорындар желісімен, тығыз өзара қатынаста болатын және кооперациялану мен бір-бірімен бәсекеге түсу процесінен өздерінің бәсекеге қабілеттілігін жоғарылатады деп қалыптасқан түсінікті ары қарай тереңдету жұмыстарымен шұғылданды. Ол аймақтардың экономикасының дамуының тарихи алғы шарттарына тоқтала келе, бизнесті жүргізудің түрлі мәдениетін талдап «аймақтық кластер» түсінігін енгізді. Басқаша айтқанда, «өнеркәсіптік кластер», шаруашылықтың бір-біріне жақын салалардағы фирмалардың географиялық агломерациясын білдіреді [2].

Қазіргі заманғы кластердің анықтамасы американдық экономист М.Портермен ұсынылған. Оның пікірінше кластер - нақты бір салада қызмет ететін және өзара бір-бірін толықтыратын географиялық көршілес орналасқан өзара байланысты компаниялар (жабдықтаушылар, өндірушілер және басқалары) және олармен байланысты ұйымдар (білім беру орындары, мемлекеттік басқару органдары, инфрақұрылымдық компаниялар) тобы [3]. Ол елдің бәсекеге қабілеттілігін жеке фирмалардың бәсекеге қабілеттілігімен емес, ішкі ресурстарды тиімді қолдануға бейімделетін әр түрлі салалардағы фирмаларды біріктіретін кластер арқылы қарастыру керек деген ойды тұжырымдайды. Әр түрлі фирмалардың бәсекеге қабілетін зерттей отырып, ол, жоғары бәсекелі фирмалар территорияда шашыраңқы орналаспай, нақты бір территорияда шоғырлану қасиетіне ие болатынына назар аударды. Яғни бір немесе бірнеше фирма әлемдік рынокта бәсекеге қабілеттілікке қол жеткізгенде, жабдықтаушыларға, тұтынушыларға және бәсекелестерге өз ықпалын тигізеді және кластер негізін ғылыми-өндірістік кешен және аймақтық-өндірістік саясат қалыптастырады [3, 9-14б.].

Зерттеулер бойынша шетел авторларының еңбектерінде кластердің жиырмаға жуық анықтамасы берілген. 

Кластер - әлемдік бәсекенің қатаң талаптарына төтеп беріп, өмір сүруін сақтап қалуға бейімделген қоғамды өзіндік ұйымдастыру әдістерінің бір түрі анықтамасын әлеуметтік тұрғыдан қарастыруға болады. Бұл сөз ғылымның медицина, психология, информатика, математика, физика және т.б. салаларында кездескенмен, оның мағынасы барлығына ортақ, ағылшын тілінен аударғанда «кластер» - жинақталу, топталу деген түсінікті береді [4]. Экономика саласында «кластер» - халықаралық еңбек бөлінісінде лидерлік позицияны алушы және экономикалық мамандануды көрсетуші, аймақ бойынша жақын орналасуынан қолайлы жағдайларға ие болатын өзара байланысты әр түрлі саладағы бәсекеге қабілетті компаниялар мен кәсіпорын топтары салалық, ұлттық, әлемдік рынокта бәсекелік позицияны қамтамасыз етеді. Осы анықтамадан кластердің мағынасы бір немесе өзара жақын аймақта орналасқан компаниялардың жиынтығын көрсетеді [5]. Біздің ойымызша, технологиялық тізбекпен байланған және салыстырмалы секторалды келісте көрінетін негізгі өндірушілер мен тұтынушылар, арнайы жабдықтаушылар жүйелерінің территориялық шоғырлану базасында қалыптасқан өндірістік кешен кластерді құрайды. Оның негізінде өндіріс шығындары азаяды, өндірісті «көшіріп, айнытпай жасау» жол берілмейді, кластерлік бірігудің мотивтері: жаңа технологияларды тарту мүмкіндігінің артуы, аймақтарды, аудандарды, облыстарды белсендету, импорт пен экспортты қолдау, мамандарды дайындау және олардың біліктілігін арттыру, ал мақсаты бәсекеге қабілетті тауарлар мен қызметтер өндіру саналады.

Келесі анықтама АҚШ губернаторларының ұлттық ассоциациясының келтіруінше (National Governors Association, NGA), кластер «бір-бірімен нақтыланған қарымқатынаста компаниялардың географиялық шоғырлануынан (ресурстарды, қызметтерді және жабдықтаушыларды тартуға жеткілікті), бұл кәсіпорындардың өндірісті толықтыру немесе дайындау технологиясында және ресурстарды тұтынуда, өндірілетін өнімдерде ұқсастықтар болуын меңзейді. Сонымен бірге, Ұлыбританияда кластерді жоспарлауға арналған зерттеулер нәтижесіндегі көзқарас салалардағы арнайы жабдықтаушылардың, қызметтерді ұсынушылардың (оның ішінде зерттеу институттары) мүдделерінің жан-жақты өзара қиылысуымен компаниялардың географиялық топтасуына көңіл бөледі. Олардың зерттеуінде географиялық топтасқан компаниялар бір жағынан өзара бәсекелік, екінші жағынан ынтымақтастық қарым-қатынаста болатыны мазмұнды анықталған [6].

Кластердің өнеркәсіптегі мәнін сараптай келе, осы бағыттағы оның анықтамасы келесідей анықталған, яғни өнеркәсіптік кластер – бұл инновациялық құраушыларды жинауға қабілетті және нақты деңгейде бәсекеге қабілетті тұтынушылардың немесе ресурстардың жалпы нарығына бағытталған немесе технологиялық тізбекпен өзара байланысты ғылыми- өндірістік және қаржы компаниялары, бір шеңбердегі кәсіпорындар тобы [7].

Географиялық шоғырлану, кәсіпорындардың өзара байланысы аталған анықтамаларда жан-жақты қарастырылуы кластер теориясының қазіргі заманғы негізгі постулат ретінде қабылданатынын атап кеткеніміз жөн болар.

Кластердің құрылуы географиялық шоғырлану есебінен бәсекелік жағдайларға қол жеткізу мақсатында жүзеге асырылатына көз жеткенмен, қазақстандық ғалым А.А. Дюсембаевтың берген анықтамасында оның мәні шағын территориялық аумағына қарамастан, әлем бойынша лидерлік позицияны алатын жеке салалар шеңберіндегі кәсіпорындар тобының ең алдымен бәсекеге қабілетті болуымен қарастырылған [8].

Кластердің алғаш пайда болу аспектілері маршалдық теорияға негізделсе, қазіргі уақыттағы бұл түсінік Портер еңбектерінде терең зерттеліп, оның діңгегі ретінде «географиялық жақын орналасу» қалыптасқан.

Кейбір авторлардың пікірінше, кластер өзара тәуелді компаниялардың бір жерде шоғырлануынан пайда болады. Яғни бұл түсінік «бір тізбекте орналасу» фактор мәнін құрайды деп ойлаймыз.

Ал, шетел авторларының анықтамаларына қарайтын болсақ, кейбір авторлардың ойынша «географиялық жақын орналасу» мәні толық көрсетілмей, негізгі бағыт компаниялардың инновацияларға ұмтылуын, компаниялар арасында технологиялық байланыста болу, арнайы ұйымдардың локалды жинақталу мақсаттарын ұстанған.

Кластердің жалпы құрылымы күрделі болып келеді (сурет 1). Кластер кеңесі аймақтық басқаруды қамтиды және бизнес бойынша үкімет кеңесімен байланысқан. Кластер құрылымындағы бастысы – құн құруда инновацияның бүкіл тармаққа таралуы және сыртқы ортамен әрекеттесуде ортақ логистикалық терезе. Бұндай құрылым трансакциялық шығындарды минимизациялауға мүмкіндік береді.

Маркетинг

Сыртқы ортаның ақпараттық ресурстары

Сыртқы ресурстар мен контрагенттер

Үкімет

Жалпы жүйелік ішкі ақпаратық орта

Кластер кеңесі

Ақпараттық кеңестер

Технологиялар

Жабдықтар

Арнайы қызметтер мен  ресурстар.

Білім беру

Ғылым

Инновациялар

Байланысқан салалар

Ішкі жабдықтаушылар

Соңғы тауарлар өндірісі

                     Тұтынушы

  ішкі                                         сыртқы

Ортақ логистикалық терезе

Географиялық шекара

Кластердің жалпы құрылымы

Сурет 1. Кластердің жалпы құрылымы

Қазақстанда қалыптасқан аймақтық кластер немесе әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялардың мәні Үкіметтің анықтауы бойынша тауарлар мен қызметтерді өндіру және өткізуден пайда алу мақсатында өз қызметін жүзеге асыратын тұрақты бизнес-құрылымдар. Әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорацияларды құру мемлекеттік даму институттарымен қатар, жоғары технологиялар мен қаржы ресурстарына кіру мүмкіндігін қамтамасыз ету жолымен ел аймағының шағын және орта бизнесін қолдау (аймақтық бизнес қауымдастығы) мақсатын көздеп отыр. Олардың коммерциялық корпорациялардан айырмашылығы, алынған пайданы сол аймақтың әлеуметтік жобаларын жүзеге асыру үшін реинвестициялау болып табылмақ. Қазақстан Республикасында перспективті кластерлерде әрекет ететін шағын және орта бизнестің бірқатар компаниялары үшін даму институттары ұсынған құралдарға қол жеткізілмеді. Бұл, ең алдымен мұндай кәсіпорындардың төмен даму деңгейіне байланыстылығымен, орта және шағын бизнес күткендегідей дәрежеде дамымауынан болып отыр. Кластерді дереу жүзеге асыруда өңірдің даму ерекшеліктерін ескеру қажеттілігі туындайды. Осыған қатысты Президенттің әлеуметтік-кәсіпкерлік корпорациялар желісін құру туралы тапсырмасы тап сол өңірлік бизнес қауымдастықтарын және шағын, орта бизнесті жедел дамытуға бағытталған [9].

Шетелдік және отандық ғылыми әдебиеттерде кластер анықтамасының көп жақты түсінігі мен мәнін ескере отырып, берілген анықтамаларды талдай келе, компаниялардың географиялық бірлікте шоғырлануына қарай бірігуінің мақсаты бәсекеге қабілетті өнім шығару үшін оларға жаңашыл идеялар қажет. Осыған қарай инновациялық бағдарламалар жасау қажеттілігі пайда болады. Қорытылған тұжырымға сүйене отырып, біздің ойымызша, кластер анықтамасын келесідей дәлірек анықтауға болады: кластерге қатысушылардың және аймақтың бәсекеге қабілеттілігін көтеру мақсатында дамудың инновациялық бағдарламасымен біріккен бәсекелесуші компаниялар мен ұйымдардың экономикалық қатынастары. Бұл жерде аймақ ретінде қала, облыс, ел және ел одақтары қарастырылады. Осыдан келесі тұжырым туындайды: кеңістіктік түсінігіне кластерлік теориясында жеткілікті көңіл бөлінбеген [10]. Бұл жағдайды соңғы жылдары интеграциялық процестерімен қатар жүрген әлемдік экономиканың трансұлттануы мен ғаламдану процестерімен байланыстыра аламыз. Интеграция тек елдер одағы шегінде ғана емес, сонымен бірге түрлі материктерде орын тепкен түрлі елдердің кәсіпорындары арасында, сонымен бірге түрлі континентте орналасқан елдер арасындағы қатынастарымен жүзеге асырылады. Қандай да бір өндіріс орындарын орналастыруға территориялық мүмкіндігі жоқ көптеген фирмалардың, аралдардың оффшорлық зоналарында тіркелуі интеграцияға бірден-бір дәлел.

Кластерлердің пайда болу себептері ұлттық артықшылықтардың себепшілерімен тікелей байланысты және олардың жүйелік сипатының көрінісі болып табылады. Бір бәсекеге қабілетті сала өзара нығайтушы қатынастар процесінде екінші салалық бәсекеге қабілетілігін жасауға көмектеседі. Мұндай сала көбінесе өзі тауарлар мен қызметтің аса талапшыл сатып алушысы болып келеді. Ондай саланың елде бар болуы жабдықтаушы саланың бәсекеге қабілеттігінің өсуін анықтаушы маңызды факторлар болып табылады. Бәсекеге қабілетті жабдықтаушылар да елде бәсекеге қабілетті тұтынушы салалардың дамуына мүмкіндік туғызады. Олар екіншілерін технологиялармен қамтамасыз етеді, ортақ өндрістік факторлардың дамуын ынталандырады, жаңа өндірушілерді туындатады. Кластер қалыптасқан кезде оның құрамындағы барлық өндірістер бір-біріне өзара қолдау көрсете бастайды. Тиімділік, пайда баланстарының барлық бағыттары бойынша тарайды. Бір саладағы белсенді бәсекелестік кластердің басқа салаларына тарайды, соның арқасында қосылған кұн тізбесін өсіре түседі.

Сонымен, кластер мәнін бірнеше анықтамалар негізінде сараласақ, компаниялардың ішінара бір –бірімен қызмет жасауы бірнеше ерекшелік сипаттарға қатысты екеніне көз жеткіземіз. Оның сипаттық белгілерімен анықтамаларды төмендегі кестемен топтастыру негізінде, кластердің нышанды белгісі кәсіпорындар арасындағы экономикалық қатынастар екенін байқау қиын емес (кесте 1).

Кесте-1. Кластердің түрлі анықтамаларының сипаттық белгілері бойынша жіктелуі

Авторлар

Анықтамасы

1

2

1. Қамту деңгейі бойынша 

Bergman and Feser

Аймақтық кластер – әдетте аймақ ішінде географиялық шоғырланған өнеркәсіптік кластерлер. Олар негізгі аудан, еңбек рыногын және басқа функционалды шаруашылық бірліктерін құрайды.

Porter

Кластержалпылық және өзаратолықтырумен байланысты арнайы облыста географиялық жақын орналасқан өзара қызмет жасаушы институттар мен компаниялардың іскерлік қатынасы.

Маршал

Кластер- жеке аймақтарда арнайы салалардың шоғырлануы

АҚШ губернатор

ларының ұлттық ассоциациясы

Кластер -бір - бірімен нақтыланған қарым  қатынаста компаниялардың географиялық шоғырлануынан (ресурстарды, қызметтерді және жабдықтаушыларды тартуға жеткілікті), бұл кәсіпорындардың өндірісті толықтыру немесе дайындау технологиясында және ресурстарды тұтынуда, өндірілетін өнімде  ұқсастықтардың болуы.

Swann and Prevezer

Кластер – бір географиялық аймақта орналасқан бір сала шеңберіндегі фирмалар тобы.

Rosenfeld

Кластер – қызмет ету масштабы анық немесе айқын болмаса да, географиялық жақындық және өзара тәуелділік есебінен синергиялық тиімділікті өндіруге қабілетті фирмалардың концентрациясы.

OECD

Аймақтық кластерлерге географиялық шекте өзарабайланысты фирмалардың шоғырлануы жатады және жергілікті өндіріс жүйесі, маманданған өнеркәсіптік агломерация, индустриалды аудандар тәрізді көнерген концепцияларға нысаналы сөз ретінде қолданылуы мүмкін.

2. Идентификациялық белгі бойынша

M.Porter

Кластер - әлемдік бәсекенің қатаң талаптарына төтеп беріп, өмір сүруін сақтап қалуға  бейімделген қоғамды өзіндік ұйымдастыру әдістерінің бір түрі

Bergman and Feser

Өнеркәсіптік кластер жалпы түрде топ ішінде мүшелікке ие болған әр фирманың жеке бәсекеге қабілеттілігі маңызды болатын, коммерциялық кәсіпорындар мен коммерциялық емес ұйымдар тобымен анықталуы мүмкін. Кластер сату – сатып алу келісімдерін немесе жалпы технологияларды, жалпы тұтынушылар немесе тарату арналарын, немесе еңбек бірліктерін байланыстырады.  

1- кестенің жалғасы

1

2

Ферова И.С.

Өнеркәсіптік кластер – бұл инновациялық құраушыларды жинауға қабілетті және нақты деңгейде бәсекеге қабілетті тұтынушылардың немесе ресурстардың жалпы рыногына бағытталған не технологиялық тізбекпен өзара байланысты ғылыми- өндірістік және қаржы компаниялары, бір шеңбердегі кәсіпорындар тобы

3. Еңбек ресурстарына қарай

Bergman and Feser

Аймақтық кластер – әдетте аймақ ішінде географиялық шоғырланған өнеркәсіптік кластерлер. Олар негізгі аудан, еңбек рыногын және басқа функционалды шаруашылық бірліктерін құрайды.

Steiner and Hartmann

Кластереңбек рыногы, өндіріс шығындары, немесе технологиялық қатынастармен байланысты қоғамдық, жеке және жартылай қоғамдық зерттеу институттары мен даму институттарын өзара толықтырушы фирмалар (өндіріс немесе қызмет көрсету секторларында).

Egan

Кластертүпкі өнімдері орталық аймақтан (metropolitan) тысқары рыноктарға шығатын өзара байланысты жеке сектор фирмалары мен қоғамдық сектор мекемелері, жоғары маманданған торапқа тәуелді өнеркәсіптік ұйымдар формасы.

4. Ұжымдану немесе ынтымақтасу сипатына қарай

Schmitz

Кластер – бір сектордағы өзара тығыз байланыста болатын кәсіпорындар жиынтығы.

Feser

Экономикалық кластер бұл тек байланысты және қолдаушы салалар мен институттар емес, өзара қатынас негізінде бәсекеге қабілеттілік деңгейі жоғарылайтын байланысты және қолдаушы институттардан тұрады.

Crouch and Farrell

Кластердің жалпы концепциясы фирмалардың бір-біріне жақын орналасу үрдісіне қатысты болғанмен облыста орналасуы аса маңызды болып есептелмейтін бизнес түрін көрсететін кең мағыналы түсінік.

БабаевБ.Д.

Аймақтық кластер аймақтағы кәсіпорындар, өндірушілер, қызмет көрсетуші және көмекші салалардың жұмыс сапасымен өлшеніп дамуға бет алатын ірі салалардың шоғырлануы

Дюсембав А.А.

Кластер - шағын территориялық аумағына қарамастан әлем бойынша лидерлік позицияны алатын жеке салалар шеңберіндегі кәсіпорындардың тобының ең алдымен бәсекеге қабілетті болуы.

Ескерту жетекшімен құрылды.

Сала және кәсіпорындар кешені негізінде бәсекеге қабілетті өндірісті жасау әдісі ретінде кластер сипаттамасы өз кезегінде, үлкен экономикалық әлеуетті икемдейді, жеке және мемлекеттік кәсіпорындарға бірлесіп жұмыс істеудің жаңа, мазмұнды өнімді әдісін көрсетеді [11].

Көптеген іргелі еңбектер негізінде кластер теориясы жайлы оның артықшылықтары, қасиеттері мен негізгі бағыттарына тоқталсақ: кластер анықтамасында қатысушы кәсіпорындардың негізгі үш қасиеті маңызды орынды иеленеді:

  1.  Географиялық бір шеңберлілік. Кластер масштабы бір қала немесе аймақтан ел немес елдер қатарына дейін созыла береді.
  2.  Кәсіпорындар арасындағы өзара байланыс. Яғни кластер өзара байланысты кәсіпорындар жүйесінің ерекше формасы болып саналады және бұл қатынастардың тереңдеуі кластердің даму деңгейін сипаттайды.
  3.  Салалардың технологиялық өзара байланысы. Кластерге түрлі салалардың кәсіпорындары қатысады, алайда олар бір-бірімен технологиялық байланыста болады. Әдетте, бұл дайын өнім компаниялары, өндірістің маманданған факторларын жабдықтаушылар, компоненттер, машиналар, сонымен қатар, сервистік қызмет көрсетулер, қаржы институттары, қосалқы өнімдерді өндірушілер және т.б.

Бұл тұжырым бойынша кәсіпорындардың бір аймақта орналасуы, салалардың технологиялық өзара байланысының болуы кластерге қатысушы кәсіпорындардың салааралық қатынасқа негізделетіні анық. Яғни бұл жағдайда, ол вертикалды, горизонталды сипатта болуы мүмкін. Кластерлік дамудың негізгі қатысушылары компаниялар болғандықтан, олардың белсене қатысуымен кластер дамиды және нығаяды. Осы негізде бизнестегі лидерлер бәсекеге қабілетті бола түседі, бірақ олар процестің жалғыз қатысушылары болып саналмайды, сонымен бірге, білім беру орындары да кластерлік дамуда маңызды катализатор болып есептеледі.

Университеттер, мысалы білім беру орындары болғандықтан, кластерге қатысушыларды инновациямен қамтамасыз ете отырып, ҒЗТКӨ дамытуға үлес қосады. Кластердің басқа маңызды қатысушылары ішінен қаржы орталықтары, соның ішінде венчурлық компаниялар, түрлі бизнес қызметтерін көрсететін ұйымдарды атап өтуге болады. Барлық бұл ұйымдар кластердің дамуына маңызды ықпал жасап, оның даму процесін күшейтеді. Кластердің дамуына аса үлкен ықпалды жергілікті билік органдары және басқа институттар мен ұйымдар жасайды.

Кластерді құрудың негізгі мақсаты бәсекеге қабілетті тауарлар мен қызмет көрсетулерді өндіру [12]. Кластер ядросы – басымдыққа ие болған бір немесе бірнеше компаниялардың бәсекеге қабілеттілікке қол жеткізгеннен кейін, өз жабдықтаушыларынан тауарлар мен қызмет сапасын жоғарылатуды талап ету арқылы, жабдықтаушылардың бәсекеге қабілеттілігін көтеруге ықпал жасайды. Өз кезегінде жабдықтаушылар өздерін қоршаған инфрақұрылым сапасына талаптар қоя бастайды, нәтижесінде бәсекеге қабілеттілікті көтеруге бағытталған талаптар негізінде өзара қатынастар тізбегі пайда болады.

Жалпы кластерлер бәсекеге қабілеттілікке үш бағытта ықпал жасай алатыны зерттелген [13]:

1. Кластерлер фирмалар және салалар өндірісін ұлғайтады: бәсеке кластер ішінде тиімді мамандануды жүзеге асырады, талғамы жоғары тұтынушылардың пайда болуы өндіріс процесінде маманданудың жоғары деңгейі масштабтылық үнемділікті қолдану мүмкіндігін береді, яғни бірлесіп шикізат сатып алу немесе маркетингтік зерттеулер жүргізу, технологияларды, жабдықтаушыларды, маманданған жұмыс күшін, ақпаратты, бизнестік қызмет көрсетулерді және т.б. қолдануға мүмкіндіктің еркін болуы, сараптаманың жоғары деңгейі логистикалық тізбекті жетілдіруі, сонымен бірге, бірлесіп жұмыс істеу және кластерде оқыту (жетілдіру) процесіне ықпал жасауы, кластерлік даму кәсіби, қаржылық және басқа қызмет көрсетулер инфрақұрылымын жетілдіруі.

2. Кластерлер инновациялық және өндірістік ұлғаю үшін мүмкіндіктерге жол ашады: инновация үшін әлуетті жаңа ресурстар табу мақсатында тиімді бірлескен арналарды жасауы, технологиялық үрдістерді алдын-ала анықтауы және болжауы, бұрын болмаған маманданудың (қабілеттің) комбинациясының пайда болуына әкелетін қолайлы жағдайлар жасайтын ортаның болуы, тәуекелділіктерді бөлудің қолайлы алғы шарттарының қалыптасуы.

3. Кластерлер инновацияларды қолдайтын және кластерді кеңейтетін, жаңа бизнесті қалыптастыруды жеңілдетеді және ынталандырады: тез өсуші компаниялардың дамуы мен венчурлық капиталмен айналысудағы озықтылығы, кластер ішіндегі байланыстар мен арналар өзара толықтырушы технологиялардың, субсидиялардың пайда болуына ықпал жасауы, компанияда өзара толықтырушы дағдылардың болуы жеке кәсіпорындар бәсекеге қабілетті бола алмайтын ірі келісім шарттарға қатысуға мүмкіндік туғызуы, жаңа қатысушылардың пайда болуын қолдауы, жаңа идея мен бизнестің пайда болуына ықпал жасаушы әлеуметтік және басқа формалды байланыстардың нығаюы; кластер ішінде қазіргі заманғы ақпараттық ағымдарға жол ашылуы.

Кластердің артықшылықтары, қасиеттері мен негізгі бағыттарына көңіл бөле отырып, оның қалыптасуының екі жолы анықталды:

1. кенеттен пайда болған (немесе өздігінен). Бұл жол өте тиімді болғанмен, өте сирек кездеседі, көп уақытты қажет етеді және экономиканың даму деңгейіне тікелей тәуелді болады.

2. нақты өнеркәсіптік саясат көмегімен саналы түрде қалыптасу. Бұл жағдайда экономикалық жағдайды терең талдау, салааралық байланыстардың мүмкіндіктерін анықтау, соның негізінде кластерлік жобаны жүзеге асыру шаралары жасалады.

Кластердің даму эволюциясын зерттеуде фундаменталды концепция бойынша айырмашылығы бар және кластеризация мәнін зерттеуші төрт қазіргі заманғы экономикалық мектептермен ойлардың қалыптасуы «орналасу теориясының» қалануына ықпал жасады [14]:

1. Салалық аудандар. Салалық аудандар үшін кластердің келесі белгілері тән: қоршаған орта тиімділігі, инновацияның дамуына жол ашушы өзара сенімділік пен «өндірістік атмосфераның» болуы тән деген ойлар жиынтығын қалыптастырады.

2. М.Портер мектебі. Кластердің негізгі белгілеріне қоршаған орта тиімділігі, территориалдық жақындықты нығайту (ресурстарды алу мүмкіндігі, жергілікті тұтынушылармен наразылық білдіру) тұжырымын анықтайды.

3. Солтүстік мектеп. Білімге негізделген, кластердің негізгі белгілеріне білім беру инновациясын және формалды қалыптаспаған білім құндылығына қарай бір шеңберлі процесс ретінде оқып үйрету қажеттілігін негіздеуші көзқарастан туындаған.

4. Калифорниялық мектеп. Негізгі белгілеріне вертикалды интеграция, трансакциялық шығындарды азайту және маманданған жергілікті еңбек рыногын, сонымен бірге, территориалдық шарттар, формалды емес ережелер мен дағдыларды қарастырудан салынға [15].

Осы таңдалып алынған кластерлік әдістердің маңыздылығы, оны дамытуға экономикада алғы шарттардың бар екендігі отандық ғалымдардың еңбектерінде де қарастырылған. Олар қазіргі заманғы экономикада салалардың алатын орнын біртіндеп кластерлер басуы тиіс, олай болмаған жағдайда ұзақ мерзімді перспективада, ғаламдық нарықта елдің және оның аймақтарының бәсекеге қабілеттілігін қамтамасыз ету мүмкін емес, ал интеграцияланған аймақтар уақыт өте келе біртіндеп тізбекті кәсіпорындармен орын алмасулары мүмкін [16].

Сонымен, біздің ойымызша, экономиканы дамытудың қазіргі заманғы шарттары кластерді жүзеге асырудың қажеттігі мен мүмкіндіктеріне жол ашады. Кедергі болатын факторларды жою үшін кластерлік саясатты қалыптастыруда елдің өнеркәсіптік және бәсекелік саясаттарын ескеру міндетті болып саналады.

  1.  Әлемдік кластерлердің құрылу тарихы мен тәжірибесін талдау

Әлемдік кластерді қалыптастыру тәжірибесін талдау, негізгі тәсілі мен әдісін ерекшелеу, оның бәсекеге қабілеттілікті арттыруға ықпалын ерекшелеу үшін жүргізілді. Бұл жерде кластерлік саясат негізі экономикалық өсімнің және оның бәсекеге қабілеттілігінің тұрақтылығын қалыптастыруға бағытталған механизмдер мен әдістер жиынтығы ретінде анықталған.

Елдердің экономикасының ғаламдық өзгерістерге ұшырауы кезеңінде кластерлер кеңінен тарай бастады. Олар нарықтық қатынастары дамыған елдердің өнеркәсібінің түрлі салаларында Италия, Германия, АҚШ, Жапония, Ұлыбритания, сонымен қатар, дамушы елдерде Латын Америка, Азия, Африка мемлекеттерінде пайда болғанын атап кетуге болады [17].

Шағын кәсіпкерлік желісі мен кластерді дамыту бойынша бағдарламаларды өңдеу және енгізуде жеке сектор мен аймақтық үкіметтің өзара қызметін күшейту үшін ұсыныстар жиынтығы жасалды. Осы уақыт ағымында ұйыммен түрлі дамушы елдердегі: Үндістан, Индонезия, Малайзия, Мексика, Никарагуа, Гондурас, Ямайка, Боливия, Мадагасакар, Мароккода кәсіпорын кластерлерінің қызметінің тиімділігі, техникалық ынтымақтастығы, оларды қалыптастыру әдістері зерттелінді.

Экономикалық теорияда кластерлерді зерттеу 70-80 жылдардағы экономикалық әдебиетте «Үшінші Италия» деген атаумен мәлім, Италияның солтүстік–шығысында тиімді аймақтық экономикалық дамуының феноменіне негізделеді. 70 жылдардың соңында Италияның бай солтүстік-батысы (бірінші Италия) мен оңтүстігі (екінші Италия) экономикалық дағдарысты бастан кешірсе, елдің солтүстік–шығыс және орталық бөліктерінде жоғары экономикалық өсу байқалып, бұл жағдай экономистердің назарын аударды.

Нақты территорияда шоғырланған шағын кәсіпорындар жергілікті және экспортты нарықты дамытуға, үдемелі өсуге, сонымен қатар, халықты жұмыспен қамтуға қабілетті екенін көрсетті. Секторларда еңбекпен қамту ауыл шарушылығымен байланысты болмаса да, үшінші Италия ерекше өсуге ие болып және елдің басқа бөліктерімен салыстырғанда, қосымша құн тез жоғарылады. 1960 жылы басқа аймақтарға қарағанда миграциялық айырбаста халық санын маңызды көлемде кемітіп алған бұл аймақ, 1970 жылы халық үшін тартымды ауданға айналды.

Үшінші Италияның тез дамуы, әсіресе шағын және орта кәсіпорындарға негізделген салалардың тез өсуі, нақты секторлар мен жергілікті орындарда фирмалардың шоғырлануымен байланысты. Фирма «бұтақтары» (clusters) дәстүрлі тауарлар бойынша аяқ киім, былғары сөмкелер, тоқылған бұйымдар, жиһаз, қыш тақтайшалары, музыкалық аспаптар, тамақ өнімдері, сонымен бірге, осы тауарлар өндірісі үшін құрал-жабдықтармен жабдықтаушы салаларда әлемдік нарықта мықты позицияларды жаулап алуға қабілетті екенін көрсетті. Бұл кезде Германия және Ұлыбританияның ірі кәсіпорындары құлдырау кезеңінде болса, “үшінші Италияның” шағын және орта кәсіпкерлік кластерлері өндіріс пен экспортты ұлғайта алған [18].

Италияда кластерлердің дамуы мемлекет рөліне басым негізделеді: яғни көмек ретінде басқаруды жүзеге асыруы, экспортқа жеңілдіктер мен кепілдемелер беруі, инвесторларды тарту мен қолдау, консалтингтік қызметтер көрсету шаралары дәлел.

Ұзақ жылдар бойы Бүкіләлемдік экономикалық форум (World Economic Forum – WEF) сарапшыларының шешімі бойынша бәсекеге қабілетті көшбасшы ел болып, АҚШ, Жапония, Ұлыбритания сияқты мемлекеттерді және басқа әлемнің 102 мемлекетін басып озған Финляндия саналды. Фин экономикасының негізгі динамикалық дамуы кластерлермен тікелей байланысты екені көптеген ғалымдардың еңбектерімен дәлелденген.

Кластерлік талдау шеңберінде Финляндия экономикалық саясатты қайта құрумен кешігіп, ол тек 1995 жылы жасалды, дегенмен, фин экономикасы институты жүзеге асыратын «Финляндия артықшылықтары» жоба шегінде ұлттық өнеркәсіптің және басқару шешімдерін ақпараттық қамсыздандырудың келешек мүмкіндіктері анықталды. Сауда және өнеркәсіп Министрлігі директивалар дайындап, оның негізінде Ұлттық өнеркәсіптік стратегия өңделіп, бекітілді, оның көмегімен кластерлік дамуға бағытталған өнеркәсіптік және технологиялық бәсекелік саясатты макроэкономикалық реттеуге өту мүмкіндігін алды.

Қуатты кластер 120 өндірісті біріктіретін, Nokia компаниясының маңында топтастырылатын, телекоммуникациялық құрал-жабдық өндірушісі. Қазір бұл компания Финляндияның алдағы ғылыми – техникалық жетістіктердің алпауыттар қатарына шыққан. Елде ғылыми-зерттеу жұмысына мемлекеттік қаржыландыру көлемі онсызда ең жоғарғысы – 3,6 пайыз ЖІӨ-нен, ал Nokia үлесіне барлық бизнес-инвестицияның бұл сферада 35 пайызы келеді және кәсіпорындар үшін тартымды шеңбер пайда болды: білімнің жоғарғы деңгейі сұранысты және ақпараттық технология өніміне ұсыныс, сонымен бірге сауаттылық деңгейін одан да жоғарылатуға жәрдемдеседі [19].

Өте мықты фин кластерінің тууы табиғи ресурстардың бар болуымен байланысты, мысалы: ағаш, балық және т.б. Финляндияда қоршаған ортаны қорғау туралы кластер, жергілікті өндіріс саласын өңдеушілердің ластауының нәтижесінде құрылды.

Финляндияда қолданылатын кластерлер, фин экономикасын зерттеу институтының мамандарының пікірі бойынша (ЭТЛА) тоғыз (орман, ақпараттық және телекоммуникациялық, металлургиялық, энергетикалық, бизнес-қызмет, денсаулық сақтау, машина жасау, тамақ, құрылыс) фин экономикасының тоғыз саласы үшін маңызды болып табылады, экспорт көлемінің негізін құрайды және елдің ЖІӨ-нің маңызды бөлігін құрайды.

Ал, ЕО шеңберінде кластерлік саясат 1968 жылдан бастап жетілдірілді. Бұл моделдің негізі болып, шикізатты алудан бастап, оны өңдеу және жүзеге асыруда көп жағдайда сәтті өндірістік аймақтарды дамыту болып табылады. Дания үкіметінің ұсынысы бойынша 1988 жылдан 1993 жыл аралығы кезеңінде Даттық желілік бағдарлама іске асырылды. Бұл бағдарламаның өңделуіне себеп ғаламдық масштабта шағын және орта бизнес секторларының бәсекеге қабілетсіздігінен туындады. Желіні құру мақсаты, бәсекеге қабілеттілікті жоғарылатуға бағытталған, бизнестің жаңа бағыттарын анықтау, агенттер мен дистрибьюторларды жаңа нарықтарға енгізу, жеке фирмалардың қуатты тұстарын пайдалана отырып, жаңа өнімдерді нарыққа шығару мен өңдеуде көрінеді. Данияда кластеризациялау жолындағы негізгі проблемалардың бірі фирма аралық кооперацияның даттық іскерлік мәдениетке сай болмауы. Дегенмен, бағдарлама тиімді жүзеге асырылды: бес жыл ішінде бағдарлама кең көлемді масштабты иеленіп, 10-12 мың кәсіпорындық мақсатты топтан бес мыңы желіні қалыптастыру құрамына енді, бағдарламаның жоғары деңгейі даттық іскерлік мәдениетінің бөлігі ретінде кәсіпорындар желісін құруға ықпал етті. Желінің құрылуы бизнес проблемасын шешудің бірден-бір жолы екендігі дәлелденді, маркетингтік зерттеулер нәтижесінде сауалнама жүргізілген кәсіпорындардың 75 % -ы желіге қатысуы, олардың бәсекеге түсу қабілетін жоғарылатқанын, респонденттердің 90 %-ы бағдарламаны субсидиялау мерзімі аяқталғаннан кейінде желіде өз қызметін жалғастыруды көздеп отырғандығын білдірді, бағдарлама басқа еуропалық елдерде өзіне ұқсас бағадарламаларды жасауда үлгі болып, желіні дамыту Испания, Португалия, Франция, Ұлыбритания, Норвегия, АҚШ, Канада, Австралия, және жаңа Зеландия аймақтарына экспортталды.

Даттық бағдарлама үкіметпен қаржыландырылса, Ұлыбританияда шығындар негізінен қатысушы кәсіпорындарымен төленеді. Даттық келістің артықшылығы, қамтудың кеңдігі мен дамытудың жоғары жылдамдығында байқалса, ал Британдық келіс – қатысушы кәсіпорындардың жолын ұстауға басымшыл және бағдарламаның өміршеңдігі мен тұрақтылығына қол жеткізуге қабілетті.

Келесі, Германияда территорияның дамуына өз қаражаты есебінен дамудың меншік бағдарламаларын жүзеге асыратын және оған сай жер дербестелетін федералдық бөлім ықпал жасайды. Мемлекет бұл бағытта жоғары технологияға негізделген даму жолын ұстанған және өнеркәсіп пен ғылыми орталықтардың нығайған консолидациясы жүргізіледі. Үш түрлі кластерді бөліп алуға болады: ғылыми, өз технологияларын өндіріске беруші, инновациялық фирмалар базасында пайда болатын, бәсекелік ортада жұмыс істеуші, зерттеулер мен өндірісті біріктіруші. Өнеркәсіптік кластерлер қаржы ресурстарын федералды және жергілікті көздерден алады. Германияда жоғары технологиялы жеті кластер ішінен үш озат әлемдік кластер құрметті атауға ие болды: «21 ғасырдың Силиконды алқабы» бұл Мюнхен, Гамбург, Дрезден. Кластерлік келісті қолданудың негізгі принциптері келесі нарықтық механизмдерге сүйенеді: шағын және орта кәсіпкерлердің мемлекеттік қолдаусыз, дербес жұмыс істей алуға қабілеттілігі, тиімсіз кәсіпорындардың нарықта жұмыс істеуін тоқтатуы, шағын және орта кәсіпкерлікке мемлекет қаржылық көмек көрсету үшін негізгі шарт – несиеге қабілетті болуымен сипатталады [20].

Франция басқа елдермен салыстырғанда, шаруашылықтың жаңа формасына өтуі күрделі формада жүзеге асырылды, себебі бұл елде 25% жұмыс күші еңбектенуші және өнімнің 30%-ы мен экспорттың бір бөлігі өндірілетін мемлекеттік сектор қуатты орталықтандырылған. 1995 жылы территорияны дамыту және құру бағдарламасы қабылданып, аймақты дамытуды басқару бойынша және оны көріктендіру қорының ұйымдары құрылды. 1997-1998 жж бағдарлама жобасы өңделді, өндірістік кластер жүйесімен біріккен аймақты дамытудың 99 жобасы бекітілді.

Бұл қызметті жүргізу нәтижесінде жүйеге 4,3 мың кәсіпорын енді. 30 ірі компания айналасында біріккен кәсіпорындар шоғырланды. Жобаларды бөлу пропорционалды түрде болғанымен, кейбір территориялар белсенді дамуға бет алды: Пириней оңтүстігі, Рона- Альпы, Фран-Конте, Овернь, Шампань, Арденна, Париж, Тулуза, Марсель, Сен - Этьен қалалары.

Дәстүрлі өнеркәсіптік секторлар (машина құру, тоқыма, ағаш өңдеу, жиһаз) техникалық жаңалықтарды енгізеді: автоматизация, орау, кадрларды дайындау, жинастыру, ал жаңа өндірістер мультимедиа, микроэлектроника, биотехнология салаларында дамыған.

Францияның экономикалық даму бағдарламасында технополистер жүйесі арқылы жүзеге асырылатын инновациялық бағдарламалар маңызды және Жерорта теңізінің оңтүстік жағалауында қарқынды дамуда, бүгінгі таңда Антиполис, Монпелье, Тулон, Марсель, Моннольс баршаға мәлім кластерлер. Оларды құруда жоғары технология мен іскерлік белсенділіктің негізгі звеносы болатын арнайы мемлекеттік инжинирингтік және ғылыми институттардың ашылуы маңызды фактор болып есептелді. Осы шаралар елдің бәсекеге қабілеттілігін нығайту мақсатына бағытталды және үкіметтің нысаналы қадамдары белгіленген экономикалық стратегиясы пайда болды: экономиканың инновациялық секторын қалыптастыру және дамыту, еңбек нарығын икемділікке келтіру, шетел компанияларымен «жұтылып кету» қаупінен ұлттық капиталды қорғау, жаңа салық саясатын өңдеу және өткізу.

Франция үкіметі елдің халықаралық бәсекеге қабілеттілігін жоғарылатуға бейімді ірі ұлттық жобаларды жүзеге асыруда ұйымдастырушы, түзетуші және негізгі инвестор болу рөлін атқарды [21].

Жаңа инновациялық жобаларды ойластыратын бизнес-инкубаторлар, венчурлық қорлар дамыған. Кластерлердің пайда болуына қосымша мысалдарды келесі кестемен бейнелейміз :

Кесте-2.  Әлемде кластерлердің құрылуы

Аймақ

Кластер

Құрылғ-ан жылы

Инициатор

Тартымды-лығы

Дамуы

Ольборг, Дания

Моблильді телекоммуни кациялар

1948

SP радио

Теңіз саласы

Өңдеулер, технологиялар, университетпен байланыс

Далтон, Джорджия (АҚШ)

Кілемдер

1918

Craft tufters

Өңдеулер

Автоматтандыру, өңдеудегі бәсекелестер

Кастел

Гофредо,

Италия

Тоқыма

1923

Ноэмидегі фабрика

Рыноктар

Жабық фабрикалар,

Иби,

Испания

Ойыншықтар

1915

Paya SCVI Hermanos

Үй

Түрлі өнімдерді өңдеу

Калифорния (АҚШ)

Технология,фармацевтика

1950

Hybritech

Теңіз базасы, климат

өнімдер, венчурлық капитал

Сосоло,

Италия

Жұқа қыш

1960

Rubbiani

Балшықты

жер

Инновация, бәсекелестер,

Сондай-ақ, шығыс Еуропа елдері өнеркәсіпті кластерлеуді қолдап отырғанын айта аламыз, оның үстіне Венгрия, Словакия, Чехия және Словенияда оны арнайы мемлекеттік бағдарламалармен қорғалуы, оның жан-жақты тартымдылығын, қарқынды даму, интеграцияны, ашық және айқындылығын қамтамасыз етеді. Бұл жағынан ерекше жетістікке жеткен Венгрия мемлекетінде 75 кластер бар, олардың негізгі құраушысы болып саябақ өнеркәсібі табылды. Кластерлік бағдарлама РАNАС автокөлік кластерін дамытуға бағытталған, бұнымен қоса ағаш өңдеу, туризм саласы дамуда.

Кластерлік даму аймақтарында, мысалы: Голландиядағы гүл бизнесі, Франциядағы косметика, Швейцариядағы – сағат, Сингапурдағы – мұнай-химияны атап өтуге болады. Осыдан бір жақты және жоғары стандартты кластердің жоқ екендігі туралы қорытындыға келеміз, өйткені кластер әр түрлі мемлекет дамудың әр түрлі деңгейінде және әр текті ресурстар және мүмкіндіктердің болуынан туындайды. Кластерлік үлгілер бір-бірінен ерекшеленеді, алайда бүкіл жерде олар орта және шағын бизнеске, аймақтың дамуына қуатты серпіліс береді.

Сонымен қатар туризм кластерін дамытудың жақсы мысалы Хорватиядағы туризм болып табылады. Ондағы кластер қатысушылары: Хорватияның Туризм министрлігі, қонақ-үй кешендері, туроператорлар, мейрамханалар, концессия қатысушылары (концессия – қатысушы кәсіпорындардың алдын-ала анықтаған, келісілген шарттары негізінде ұлттық экономиканы дамыту не қалпына келтіру және табиғи байлықтарды игеру мақсатында шетел елге, заңды не жеке тұлғаға жер учаскілерін, жер асты байлығын немесе басқа да объектілер мен құндылықтарды уақытша пайдалануға беру туралы келісім-шарт), көлікпен қызмет көрсету ұйымдары, дүкендер иелері, мұражайлар, білім беру мекемелері, қатысты салалар. Жұмыс топтары маркетинг пен брендинг, туристік өнімді әзірлеу, кадрлар мәселелері, инфрақұрылым, заңдық және реттеуші орта сұрақтары бойынша құрылды.

Хорватиядағы туризм кластерін дамытудың стратегиясы − әртараптандыру стратегиясы. Әртараптандыру жолы көмегімен бұл индустрия өнімнің жоғары сапасы, сонымен бірге индустрия өнімдерінің бәсекелестік артықшылықтары арқылы Хорватия халқы мен қонақтарына бірегей әрі жоғары сапалы құндылық ретінде көрінеді.

     Тұрақты стратегия жолымен қол жеткізуге болатын жоғары қосымша құн мен сапасы жоғары өнім жаппай туризмді алмастырды. Кластерді дамытудың көрінісі мен стратегиясы кластердің барлық қатысушыларының күшімен әзірленді. Стратегия шеңберінде туристік кластерді дамытудың негізгі принциптері анықталды: бірегейлік, әртараптандыру, мәдени құндылықтар; тұрақты экономикалық даму; туризмді дамыту ойын қоғамдастықпен (мемлекет, экономика, жергілікті қоғамдастықтар) интеграциясы, сервис сапасы, кластер қатысушыларының өз еркімен қатысуы.

Стратегияны жүзеге асыруда келесідей мақсаттар анықталды:

  1.  Ресурстардың интеграцияланған менеджментін жүзеге асыру;
  2.  Барлық мүдделі жақтардың, әсіресе жергілікті бірлестіктер, қатысу кепілдігі мен оның туризмге қатысу мүмкіндігін қамтамасыз ету;
  3.  Тұтынушы, бизнес-бірлестіктер мен қоғам арасындағы өзара қатынастарды күшейте отырып, туризм мен қызмет көрсетуге шығармашылық көзқараспен қарауды дамыту;
  4.  Жеке және мемлекеттік секторлар арасындағы іс-әрекеттерді келісе отырып жүргізу;
  5.  Өңірлер арасыдағы кооперация мен бәсекелестіктің баланста болуына қол жеткізу.

Стратегия мақсаттары негізгі үш Ұлттық бастамаға ауыстырылды:

а) тұтынушылар сұранысына негізделген өзгертулер арқылы Хорватияның бірегейлігі принципіне жүгіне отырып, туризмдегі жаңашылдықты дамыту;

ә) мүмкіндіктерді кеңейтуді бақылау мен туристік өнім сапасын жақсарту үшін жүйе;

б) туризмді дамыту үшін ақпараттық технологиялар қызметі.

Осылайша, кластерді құру және дамыту жеткілікті қиын процесс, нарық және инновация жағдайларының өзгеруіне бейімделу жұмыстарымен үнемі айналысуды талап ететіне көз жеткіздік. Кластерлік тәсіл қолданылған елдерде ақпаратты алу және кластерге қатысушылармен тіл табысу нәтижесіне құндылықтар тізбегі шеңберіндегі компаниялар қарым-қатынасы, инновациялық байланыстар, кластердің институционалды детерминанттары, кластердің инновациялық жүйесінде орын болу нәтижелерімен байланысты.

Сонымен, кластерді дамытудың әлемдік тәжірбиесін зерттей келе, дамыған және дамушы елдерде оларды құру мақсаты мемлекет тарапынан қолдаумен немесе кәсіпорындардың географиялық жақын орналасуынан пайда болғанын, осы себептен Финляндия, АҚШ, Италия, Германия, Дания тағы басқа мемлекеттерде «өсу нүктесі» немесе экономика «локомотивтеріне» айналғанын көруге болады.

  1.   Қазақстанда кластерлерлік жүйенің қолданылуы

Қазақ жерінде кластерлердің қолданылуы КСРО кезінде бастау алған болатын, кластерлік келіс агроөнеркәсіптік кешенді қалыптастыруда қолданылды. Бұл кешенде ауылшаруашылық өнімдерін өсіруден бастап өнеркәсіптік қайта өңдеу және дайын өнімді сауда желілері арқылы өткізу нәтижесінде өндірісті бір тізбекте ұйымдастыру жүзеге асырылды. Сонымен қатар, өнеркәсіптік өндіріс бас немесе жетекші өндіріске қызмет жасаушы көмекші кәсіпорындардың тікелей интеграциясы мен орталықтандырылған жүйесі бойынша бірқатар кәсіпорындардың бірлестігін құруды қарастырды. Негізінен өнеркәсіптік бірлесудің мұндай үлгісінің кемшілігі, Одақтың барлық аймағы бойынша кәсіпорындардың шашыраңқы орналасуы нәтижесінде КСРО құлдыраған уақытта республикалық кәсіпорындардың басқа өндірістермен шаруашылық байланыстарын жоғалтып алуына себеп болды. Жетекші өнеркәсіптік кәсіпорындар Ресейдің орталық бөлігінде шоғырланып, ал басқа республикалар осы орталықты шикізатпен жабдықтаушылар рөлін атқарды. 1941-1945 жж. Ұлы Отан Соғысы уақытында көптеген кәсіпорындар және білікті персонал шығысқа қарай орналастырылып, соның нәтижесінде кейбір өндірістер және соғыстан кейінгі жылдары Қазақстанда, Өзбекстанда, Сібірде жұмыс істеді. Бұл процесс осы аймақтардың индустриализациялануына ықпал жасап және осы өңірлерде қайта өңдеуші кәсіпорындардың болуын қамтамасыз етті.

1980 жылдың соңында КСРОда кластерге ұқсастық белгілері бар құрылымдар электронды өнеркәсіпте дамыды, олар Батыс елдеріндегідей ғылым мекемелерінің бір-біріне географиялық жақын орналасуымен сипатталды: Мәскеуде, Зеленоград, Калуга, Воронеж, Новосибирск, Саратов қалалары. Алайда өтпелі кезеңде мемлекеттік қолдаудың болмауы салдарынан жоғары білікті кадрлар мен әлеуметік капиталдың жоғалуына әкелді [22].

Кластерді қалыптастырудың жаңа кезеңі мен Қазақстан аймақтарында бизнестің бәсекеге қабілеттілігін дамыту 2003 жылдан бастап Қазақстан Республикасының 2015 жылға дейін индустриалды-инновациялық даму Стратегиясын жүзеге асырумен байланысты. Бұл бағдарламада мұнай-химия өнеркәсібі, агросектор, көлік және телекоммуникация, қара және түсті металл салаларының даму бағыттары айқындалған. Бұл өндірістердің бәсекеге қабілеттілігін көтерудің нысаны қосымша құн тізбегін өсіру әдісімен ұсынылған. Экономиканы кластеризациялаудың міндеттеріне сай келетін жоғары технология мен ғылыми сыйымды өндірістерді дамытудың ірі шаралары жоспарланды. Бұл бағытта даму институттарының арнайы желісі құрылды [23].

Қазіргі уақытта нарықтық экономика шарттарында кластерді қалыптастыруда мемлекет пен кәсіпорындардың әлеуметтік міндеттерін орындау, жұмыс орындарымен қамтамасыз ету негізгі приоритет болып есептелетін жергілікті тұрғындардың, аймақтың және елдің экономикасының мүдделері ескерілуі тиіс. Экономиканы кластеризациялау өндірістің нақты салаларының дамуына және аймақтардағы мақсатты бағытталған инвестицияларды рационалды қолдануға мүмкіндік береді.

Қазақстанда кластердің дамуына үкімет және кәсіпкерліктен берілген жобаларды қолдауға үлкен назар аударуда. Осы тақырыптарға байланысты мемлекет органдарымен оның ішінде туризм, машина құрылысы, жеңіл өнеркәсіпте, ауыл шаруашылық өнімдерін қайта өңдеуде, мұнай-химия, металлургия, ақпараттық және биотехнологиялық салаларда зерттеулер жүргізіліп, қазіргі уақытта біраз нәтижелерге қол жеткізілді. Кластердің тиімді дамуы, ең алдымен кәсіпорындардың одан тиімді жағдайларға қол жеткізе алатына сеніп, өз еріктерімен бірігуі қажеттілігіне тікелей байланысты. Бұл бағытта үкімет жоғарыдан қысым жасамай, тек бұл процестердің дамуына мүмкіндіктер жасауы тиіс.

Көптеген елдердің және аймақтардың тәжірбиесіне сүйенсек, жоғарыда аталып кеткендей, кластерлер экономиканың жоғары тиімділігіне ықпал жасайды, ұлттың әл-ауқаттылығын көтереді. Кластерлік дамытуда мемлекеттің рөлі неғұрлым жоғары тиімділікті қамтамасыз ететін және жобаның негізгі қатысушылары жеке кәсіпкерлер үшін қолайлы іскерлік жағдайларды қамтамасыз етуде маңызды [24].

Республикада кластерді дамытуда экономикада келешегі бар салалардың ішінде жеті топтық кластер анықталды: Туризм; Мұнай-газ; Машина жасау өнеркәсібі; Тамақ және жеңіл өнеркәсібі; Көлік-логистикалық қызметтер; Металлургия; Құрылыс материалдары салалары.

Қазақстанда кластеризация келешегінің аймақтық жоспарлауында: батыс аймақтарда – мұнай және газды өңдеуді тереңдету; оңтүстікте – жеміс - жидек және көкөніс өңдеу мен мақта және күріш кластері; солтүстікте – бидай өндіру және өңдеу бойынша кластер; шығыста – боксит кендерін және көмірді тереңірек өңдеу және өндіру; Орталық Қазақстанда – металлургия кластері; Алматы қаласында білім беру және қаржы кластері, Астанада – ситуациялық- талдау жұмыстары кластері құрылды.

Қазақстан Республикасының үкіметі Американдық J.E.Austin Associates консалтингтік компаниясымен Қазақстанда Бірінші кластерлік иниацитиваны жүзеге асыру бойынша келісім-шартқа отырды. Бұл жобаның қатысушылары «маркетингтік – аналитикалық зерттеу орталығы» акционерлік қоғамы, J. E. Austin Associates, Inс. компаниясы, The Economic Competitiveness Group (ECG) компаниясы және жобаның ғылыми кеңесшісі – профессор Майкл Портер тағайындалды [25].

Жобаның міндеті Қазақстан экономикасында өндірістік емес, негізгі секторлардың бәсекеге қабілеттілігін жоғарылату үшін нақты шаралар жоспарын өңдеу болып табылады. Қазақстан экономикасының өндірістік емес салаларының бәсекеге қабілеттілігн көтеру елдің экономикалық өсуін және өндіріс әлуетін ұлғайтуға мүмкіндік береді. Бұл салаларды құрайтын шағын және орта кәсіпорындардың әлемнің көптеген елдерінде инновацияға негізделген, экономикалық өсудің қуаты болғаны дәлелденген.

Берілген бағдарлама Қазақстанда жалғасын табуға қабілетті кластерлік келісті анықтау, экономиканы диверсификациялау және бәсекеге қабілеттілікті жоғарылату үшін индустриалды негіз жасау мақсатында 5-7 перспективалы пилоттық кластерді теңестіруге бағытталған.

Жоба үшін пилоттық кластерлер санының шектелуі оның мерзім ұзақтығы (12 ай) және адам ресурстары мүмкіндігімен байланысты. Бизнес тарапынан қызығушылықты ескере отырып, бұл жобалар сәйкес салаларда жүзеге асырылуы тиіс.

Жобаны жүзеге асыру үш негізгі кезеңнен тұрады.

I кезең – өндіріс түрлерін алдын – ала іріктеп таңдау;

II кезең - перспективалы кластерлерді теңестіру; Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігін жоғарылатуға индустриалды негіз жасау.

III кезең – кластердің теңестіру жұмыстарын жүзеге асыру;

Бірінші кезеңде Қазақстан үшін бәсекелік артықшылықтары бар салалық кластерлер мен сегменттерін таңдап алу мақсатымен өндірістік емес сектор және экономиканың қосалқы салаларына талдау жүргізілді.

Бағдарламаның табысты орындалуы Қазақстанның ең алдымен әлемнің бәсекеге қабілетті елдер қатарына кіру маңызды мәселесін шешуге ықпал жасауы тиіс. Бағдарламаның жүзеге асырылуынан күтілетін нәтижелер:

  1.  экономиканың тұрақты өсуі, қалыпты өсуден табыстарды біркелкі бөлу;
  2.  жобаға қатыстырылған кәсіпорындардың өнімділігінің ұлғаюы, экспорттың өсуі және өндірілген өнім құрамында қосылған құнның жоғарылауы, сонымен бірге экспорт бірлігінің құнының өсуі;
  3.  ішкі инвестициялардың өсуі, тұрақты бәсекеге қабілеттілікке бағдарланған өндірістік емес секторларда іскерлік қарым-қатынастардың күшеюі, іскерлік климат сапасының жоғарылауы;
  4.  тікелей шетел инвестицияларының өсуін қолдайтын, Қазақстанның бәсекеге қабілетті ел ретінде танылуы;
  5.  көршілес елдермен сауда байланыстарын оңтайландыру.

Қазақстанның бәсекеге қабілеттілігі келесі негізгі параметрлермен сипатталды: нақты саланың дамуына экономикалық базаның болуы, яғни компаниялардың, технологиялардың, инфрақұрылымның болуы, экономикада саланың рөлі-жалпы жұмыспен қамтуда, ЖҰӨ, шикізаттық емес саланың үлесі, динамикада саланың өсуі, іскерлік ортаның болуы.

Егер тек елеулі мүмкіндіктерді қарастырсақ, онда біржақты бағалау сипаты орын алады. Сондықтан бизнес үшін кластердің жергілікті қызметінің сапасы мен арнайы жағдайлары бәсекелесуші нарықтың жағдайларымен салыстырылуы тиіс. Кластер басымдықтарын қалыптастыру әртүрлі нарықтардың тартымдылығын бағалаумен көптеген ұқсастықтары бар, ал соның ішінде компаниялар келесі бағыттарға жұмыс жасаулары тиіс: өзінің меншікті әлді тұстарын түсіну, бәсекелестерінің (қазіргі кездегі және келешектегі) әлді жақтарын және нарықтық сұранысты жетілдіре білу. Барлық осы факторлар кластер жұмыс істейтін нарықта қанша табыс тартуға болатынын анықтайды.

Кластердің экономикалық дамуында маңызды орын алатын факторларды бақылау институттардың дамуына байланысты болғандықтан, кластерді құру тиімді күштерге тәуелді. Бұл институттарға үкімет ұйымдары, жергілікті және халықаралық компаниялар, кластердің бәсекеге қабілеттілігін арттыруға көп септігін тигізетін университеттер жатады. Шетел тәжірибесі бойынша кластерге арнайы қорғаныс болатын бәсекені шектеу кластерді құру процесінде жағымсыз нәтижелерге ие болуы мүмкін.

Кластер құру кезінде көліктік және қаржылық инфрақұрылымды жақсартуға, менеджмент деңгейін көтеру үшін инвестицияны ұлғайтуға, кластерді дамытуда белгілі бір сервис және тәжірибені қамтамасыз ететін шетелдік компаниялардың көңілін аудару үшін көп күш жұмсалады. Қазақстанда кластерді құру саясатының мақсаты – ұлттық әл-ауқаттағы кластер үлесін ұлғайту, кластер ішіндегі өнімділікті және бәсекелестікті күшейтумен айқындалады.

Бүгінгі Қазақстан үшін кластер мен экономика бір-бірімен тығыз сала ретінде бейнеленеді. Экономиканың мұнайлық емес секторындағы кластер үстірт түрде сипатталуда, ол кәсіпорындарда бұрынғы Кеңестік экономикалық емес әдістердің пайдаланумен, яғни бірнеше салаға бөлініп қызмет атқаруға негізделген. Бірнеше жағымды мысалдарға қарамастан, еліміз жеке кәсіпкерлік саласында тәжірбиесі өте аз, басқарудағы әлсіз әдістерді пайдалану мен әлемдік деңгейде бәсекеге қабілеттіліктің шектеулі мүмкіндіктеріне ие. Қазақстандағы бизнесті жүргізудегі жоғары қабілеттілікті дамытудағы мақсатты бағдарламалардың іске асырылып және табысты қызмет етуі еліміздегі қалыптасқан кластерлер үшін қолайлы жағдай туғызады және жаңа түрлерінің пайда болуына өз әсерін тигізеді.

Экономикалық жүйеде кластерлік келісті жүзеге асыруда мемлекеттік реттеу принциптері тек кейбір экономикалық зерттеулерде қарастырылған. Мемлекетаралық сараптамалар тәжірибесіне сәйкес, мынадай негізгі принциптер мемлекеттік кластерлік саясатты құруда ескеріледі:

  1.  кластерлерді қалыптастыру шаралары мемлекет тарапынан жүзеге асырылмай, нарықтық құрылымдардың көмегімен қалыптасуы;
  2.  мемлекеттік саясат жеке салаларды, компанияларды қаржыландырумен және нарықтық бәсекелестікті арттыруға ғана бағытталмауы;
  3.  мемлекет өз кезегінде кластерлерді жүзеге асыруда лидер болуға ұмтылмауы қажет, ол өз қызметін қолдаушы немесе делдал ретінде атқару тиіс: инновациялық жүйенің болуын, инфрақұрылымның ең тиімдісін қолдану, соның негізінде кластерлік үрдістерді күшейту.
  4.  кластерлік саясаттың бағыты тек қалыптасқан кластерлерге ғана бағытталмауы қажет және шағын, не енді ғана қалыптасып жатқан кластерлерге өзінің кері әсерін тигізбеуі.

Кластерлік саясат жургізудің мән жайын талқылай келе елімізде бірқатар кластерлік, үлгілі, жұмыстар жүргізіліп жатқан туризм саласына тоқтала кетейік.

Туристік саланың дамуы, оның бәсекеге қабілеттілігінің жоғарылауы туризм саласында жүзеге асырылатын тиімді мемлекеттік саясатқа тәуелді болуына қарай Қазақстанда бірқатар нормативті-құқықтық заңдылықтардың қабылданған. Яғни 2001 жылы «Қазақстан Республикасында туристік қызмет туралы» Заң қабылданды, 2002-2006 жылдары оған өзгерістер мен толықтырулар енгізілген, бұл Заңмен туризм саласында мемлекеттік ұйымдар мен шаруашылық субъектілердің қызметтері реттеледі [26]. «2001-2005 жылдарға Қазақстан Республикасында туризмді дамыту туралы Мемлекеттік бағдарламада» туристік саланы дамыту бойынша нақты шаралар қарастырылған. Туризмді дамытудың Мемлекеттік бағдарламасы 2001 жылы 13 маусымда қабылданған «Қазақстан Республикасында туристік қызмет туралы» (2002-2006 жылдардағы өзгерістер мен толықтырулармен) Заңға сәйкес жасалған және экономиканың басымды секторы ретінде саланың тұрақты дамуын қамтамасыз ететін негізгі проблемаларды қамтығанымен, нарықтық экономика жағдайында туристік индустрияның дамуына кедергі жасаушы кейбір факторлардың назардан тыс қалуы шағын және орта бизнес субъектілерін ойландырмай қоймайды. Осы жерде қолайсыз жағдайлардың шешімін табу мақсатында үкімет пен бизнес арасындағы байланысты екінші тарауда сипатталған нарықтың динамикалық түрде қызмет көрсетуін және нарықтық тиімсіздігін төмендету шараларын қамтамасыз етуге бағдар ұстанатын төмен–жоғары принципімен орнатудың тиімділігін алға тартамыз. Яғни, бизнес субъектілерімен көкей тесті мәселелердің мемлекеттік органдармен бірлесіп шешілуі туристік саланың дамуына өз септігін тигізеді.

2001 жылы қабылданған «Қазақстан Республикасында туризмді дамыту Концепциясы» [27]: республикада туризмді дамыту проблемалары мен жағдайы, оның әлеуеті, туризмді дамытудың негізгі бағыттары мен саясаты көрсетілген. Концепцияда бірінші қатарлы игерілетін негізгі аудандар мен орталықтар анықталған:

  1.  Іле жағалауы (Алматы қ, с.Түрген, Есік қ,Талғар қ, Қаскелең қ, с. Ұзынағаш, Қапшағай қ);
  2.  Солтүстік -Тяньшань (с.Кеген, с.Нарынқол, с.Жалаңаш, с.Шұнжа, с. Құлжа);
  3.  Жаркент-Талдықорған (Жаркент қ, с.Көктал, с.Басшы, Текелі қ, Талдықорған қ, курорт Жаркент-Арасан );
  4.  Балхаш (Балхаш көлі, Балхаш с.);
  5.  Солтүстік-Жоңғар (Алакөл көлі, с. Лепсі, курорт Арасан-Қапал, Сарканд қ, Көктүм с);
  6.  Жамбыл (Тараз қ, с. Мерке, Мойынқұм ауданы);
  7.  Түркістанүркістан қ, с. Тұрбат, с. Отырар, Кентау қ, с. Баба-Ата және басқалары);
  8.  Сайрам-Шымкент (Шымкент қ, Арыс қ, Шардара қ, Сары-Ағаш қ және басқалары);
  9.  Жоғарыұхтарма (с. Қатон-Қарағай, курорт Рахман кілттері, Марқакөл көлі, с. Берел).

Дегенмен, игерілетін аймақтар саны Концепция бойынша шектелмеуіне туризм саласында бәсекеге қабілетті өнім өндіру мақсатында қабылданған кластерлік жобалардың жүзеге асырылуы өз ықпалын тигізіп, дәл қазіргі уақытта Маңқыстау, Қарағанды облыстарындағы өңірлерді игеру жұмыстары қолға алынғанын атап кетуге болады.

Бұған қоса, Қазақстанның индустрия және жаңа технологиялар министрлігі үкіметке 5 ірі туристік кластер құру арқылы 2020 жылға дейін республиканың туризм саласын дамыту тұжырымдамасын ұсынды. Онда туристік индустрияны қалыптастыру процесін тежейтін кедергілерді жою шараларын және проблемаларын зерттеп, туристік саланың даму жағдайына талдаулар жүргізілді тапсырды.

"Бұл ұлттық жобалардың жүзеге асырылуы елдің экономикасына үлес қосуға, мемлекеттің, сондай-ақ бизнес пен қызметкерлердің табысының артуына ықпал етеді. Өйткені жүздеген мың жұмыс орны ашылады", деп күтілуде. Әр туристік кластер шеңберінде ұлттық жобалар болмақ, олардың ішінде аймақтық жобаларды дамыту көзделген.

Сонымен қорыта келе елімізде кластерлік даму кеңес одағы кезінен бастау алып жанама түрде сала аралық қатнастарда көрініс тапқан, қазіргі таңда отандық туристік кластерлер аймақтық ерекшеліктерді ескере отырып құрылған кластерлік жобалар негізінде инфрақұрылымды дамытып отыр.


  1.  ҚАЗАҚСТАН АУМАҒЫНДА ЖӘНЕ АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНДА ТУРИСТІК – РЕКРЕАЦИЯЛЫҚ РЕСУРСТЫҢ КЛАСТЕРЛІК ДАМУ ЖАҒДАЙЫ

2.1 Қазақстан Республикасында туристік саланың жағдайы және туристік кластерді қалыптастырудың алғышарттары

Еліміз бәсекеге қабілетті экономика үлгісін таңдай отырып, алғы қатарлы дамыған елдердің қатарына ену мақсатын көздейтіндігін Елбасының халыққа Жолдауынан байқаймыз. Соның шегінде туризм кластерінің шикізатты емес салалар арасында бірінші орынға қойылуы, бәсекелік артықшылыққа ие болуда тартымдылық мүмкіндігінің жоғарылығын көрсеткендей.

Туристік кластерді дамыту бойынша шараларды жүзеге асыру мен жобалаудың негізгі міндеті-туристік қызметтің аймақтың кірісін қалыптастырудың маңызды механизмі және аймақтың туристік әлуетінің басты құрылымдық элементі болып есептелетін жоғары дамыған аймақтық туризм индустриясын жасау.

Туристік индустрия-бұл орналастыру мен көлік құралдарының, тамақтану, көңіл көтеру, танымдық, іскерлік, сауықтыру, спорттық және басқа мақсаттағы объектілер, туристік қызметті жүзеге асырушы ұйымдар, сонымен бірге, экскурсиялық және аудармашы - гидтік қызмет көрсететін ұйымдар жиынтығығын білдіретіні мәлім [28]. Сонымен бірге, туризм саласы қоғамның экономикалық және әлеуметтік ұйымдастырылуында маңызды орын алады. Аталмыш саланың функциялануы өндіріс пен тұтынуға, халықтың еңбек ету жағдайы мен тұрмыс деңгейіне әсер етеді. Қоғамдық ұдайы өндіріс процесінің ажырамас құрама элементі бола тұра, туристік қызметтер, қоғамның басты өндіргіш күші, ұдайы өндіріс процесінің объектісі мен субъектісі-адамның қалыпқа келуінде, еңбек, оқу және тұрмыстық белсенділік барысында жұмсалған нақты және рухани күштерін қалпына келтіруде аса үлкен рөл атқарады [28, 12 – 13].

«Туризмді» адамдардың тұрақты мекен-жайларынан тыс жерлерде уақытша тоқталуы немесе саяхат жасауы нәтижесінде пайда болатын қатынастар жүйесі ретінде анықтағанмен, бұл аталмыш құбылыстың әлеуметтік және экономикалық аспектілерін қозғамай, бейнелеумен ғана шектеледі. Қазіргі заман ғалымдарының ішінен алғашқылардың бірі болып, туризмге экономикалық құбылыс ретінде назар аударған П.Ротоу, елдер дамуындағы экономикалық кезеңдердегі туризмнің даму ерекшеліктері арасындағы корреляцияны анықтау арқылы ұсынған үлгісі бүгінгі күнге дейін экономистермен мойындалуда. Халықаралық нарыққа туристік қызметпен шығу, экономикалық әлуеті жоғары, дамыған елдер үлесіне тисе, онда туризм «орта кластың» өркендеу белгісіне және жаппай тұтыну өніміне айналған. П.Ротоудың болжамына сәйкес, нарық жолына түскен дамушы елдерде, ал бұған біз өз кезегімізбен Қазақстанды енгіземіз, қызметтер аясындағы мультипликативті табыс құралы, тұрғылықты халықты жұмыспен қамту және инфрақұрылымның даму құралы болатын, ішкі туризмнің дамуына жағымды әлеуметтік-экономикалық жағдайлар туындап отыр. Теориялық тұжырымдар мен жорамалдарға сүйенбей, статистикалық мәліметтерге жүгінетін, бүгінгі күнгі туризм саласының ел экономикасына ықпалын бейнелейтін үлгілер, экономикалық тұрғыдан ғана ұсынылып, әлеуметтік жағы назардан тыс қалған.

Дегенмен де, сол экономикалық әсерін талдап көрелік. 

Кесте -3. Туристік қызметтер көлемі.

Бағыты

Барлығы (мың,теңге)

соның ішінде

визалық қызметтер

экскурсия-қ қызметтер

орынды сақтап қою бойынша

өзге де қызметтер

2010 жыл

Барлығы

13448927,3

483608,2

418313,8

12421701,0

125304,3

келу туризмі

1454114,8

218089,4

11003,3

1211549,2

13472,9

шығу туризмі

10981041,1

265508,8

-

10644413,6

71118,7

ішкі туризм

1013771,4

10,0

407310,5

565738,2

40712,7

2011 жыл

Барлығы

15486551,6

585768,0

534438,4

14038964,3

327380,9

келу туризмі

963010,9

280705,8

53803,6

570558,5

57943,0

шығу туризмі

13607635,6

305062,2

178911,4

12919908,7

203753,3

ішкі туризм

915905,1

-

301723,4

548497,1

65684,6

2012 жыл

Барлығы

17512325,4

564011,8

614329,5

16188627,8

145356,3

келу туризмі

805041,6

259130,0

45695,9

431999,5

68216,2

шығу туризмі

15468879,9

304881,8

139114,2

14954,034,8

70849,1

ішкі туризм

1238403,9

-

429519,4

802593,5

6291,0

2013 жыл

Барлығы

14832562,6

625072,7

401839,9

13483682,7

321967,3

келу туризмі

1016447,2

322700,3

29855,7

601900,7

61990,5

шығу туризмі

12863843,3

302372,4

98725,2

12230553,6

232192,1

ішкі туризм

952272,1

-

273259,0

651228,4

27784,7

2014 жыл

Барлығы

15347599,6

708246,8

480682,0

13734134,0

424536,4

келу туризмі

1037114,7

308221,3

40839,5

561798,5

126255,1

шығу туризмі

13314123,3

400025,5

83997,5

12605784,2

224316,1

ішкі туризм

996361,6

-

355845,0

566551,3

73965,3

Туристік саланың даму серпіні туризм индустриясы көрсеткіштерінің орнықсыз өсуімен сипатталады. Айталық, 2014 жылдың қорытындылары бойынша келушілер саны 2013 жылмен салыстырғанда 3,4% - ға өсті, сыртқа шығушылар туризмі 3,5% -ға өсті, алайда ішкі туризм көлемі 4,6 %-ға артты. Салыстыра қарасақ, 2013 жылғы тиісті көрсеткіштің төмендеуі 2012 жылға қарағанда 18 %-ды құраған [29].

Негізгі көрсеткіштердің төмендеп - көтерілуі әлемдік экономикадағы жағдаймен түсіндіріледі.

Экономикалық және қаржылық дағдарыс сырттан келушілер туризміне де әсер етті, оның көлемі соңғы екі жылда 4,7 млн. туристен 5,6 млн. туристке дейін немесе 20,6 %-ға көтерілді. Статистика агенттігінің мәліметтері бойынша 2014 жылы жүргізілген статистикалық зерттеулер қорытындысымен, жалпы республикада туристік индустрияның дамуының позитивті үрдісін келесі мәліметтерден көруге болады .

Сурет 1. Туристік индустрияның дамуының позитивті үрдісі   (мың адам).

        Бұдан байқауымызша, 2014 жылы шығу туризмі – 391,4 адамды құрап, 2010 жылғымен салыстырғанда шығушы туристтер саны айтарлықтай көбейген. Отандық ішкі туризмнің де дамып келе жатқанын статистикадан көреміз. Дегенмен де бұл туризмнің басым бөлігін Қазақстандықтар үшін Туркия, Қытай, Германия, Біріккен Арап Әмірліктеріне сұраныс жоғары болған. Қазақстандық туристтердің шығуының негізгі мақсаттары: бос уақытты өткізу немесе демалыс, іскерлік, коммерциялық (шоп-турлар), таныстармен туысқандарға бару, емдік, діни қажылық және өзге де мақсаттар төңірегінде.

Сырттан келушілер туризмі статистикасының деректері де сапар мақсаттары бойынша келушілерді бөлу сияқты көрсеткіштердің төмендегенін көрсетіп отыр, соның ішінде бос уақыт пен демалыс үшін сапарлар 2013 жылмен салыстырғанда 9,2 %-ға төмендеген. Ал, сатылған жолдамалардың саны жағынан 87156 бірлікке немесе 42,3 %-ға артқан.

Экономиканың тиімді дамуының маңызды индикаторы кіру туризміне тоқталсақ, есептік жылда Қазақстанның туристік фирмалар қызметін әлемнің 90 елінен 36096 туристтер тұтынып, келушілердің басым бөлігін алыс шетелдердің азаматтары Қытай - 128312 адам, Германия – 67725 адам, Түркия – 60728 адам, АҚШ – 21463 адам, Ұлыбритания – 26330 адамды құраған және мақсаттары бойынша талдау туристердің Қазақстан Республикасында жиі өткізілетін түрлі конгрестер мен конференцияларға қатысуға, демалыс мақсатымен, оның ішінде: аңшылық және балық аулау үшін, таныстары мен туысқандарының шақыруымен, коммерциялық мақсатпен келетінін көрсетті [29, 16 – 17 бет].

Туризм индустриясы кәсіпорындарының шаруашылық қызметтеріндегі оңды өзгерістерге қарамастан, кіру туризмі көрсеткішінің төмендігі, шетелдіктерді қызықтыра алатындай табиғаты мен тарихи-мәдени орталықтарына бай Қазақстанда заманға сай туристік қызмет инфрақұрылымын құру және істі жоғары дәрежеде ұйымдастыруды қолға алу қажеттілігін көрсетеді

Сонымен қатар, туристерге қызмет көрсететін туристік фирмалар санының жылдан жылға артып келе жатқанын көруге болады .

Сурет 2. Туристік фирмалар саны

2014 жылы қызмет көрсеткен туристік фирмалар саны 2013 жылғымен салыстырғанда 25,6% - ға өстіп 1567 құрады, қонақ үйлер және басқа да орналастыру орындарының саны 3,2% - ға өсті, 677-ден 692-ге дейін өсті.

Бұл мәліметтер осы салаға инвестиция жасауға, технологияны жетілдіруге және қызмет ету сапасын жақсартуға деген мотивациялық механизмдерді қалыптастыруға септігін тигізетін бәсеке ортасы ретінде байқалатын, шағын және орта кәсіпкерліктің дамуын көрсетеді.

Бүгінде Қазақстандық туристік нарықтағы ұйымдардың 67%-ынан астамын шағын кәсіпорындар құрап отырса, жұмыскерлер саны 250 адамға жететін орта кәсіпорынның үлесі 23%-ды және ірі кәсіпорындар 10%-ды көрсетеді. Туристік нарықта шетелдің қатысуымен қызмет көрсететін ұйымдардың саны 70-ке жетіп отыр және мәліметтерден туристік фирмалардың көпшілігі Алматы және Астана қалаларында, Алматы және Шығыс Қазақстан облыстарында орналасқаны айқын көрінеді.

Облыстарымыз бойынша мәліметтерге сүйенсек, туристерге қызмет көрсету бойынша көрсеткіштер Алматы облысы, Астана, Алматы, Ақмола, Шығыс Қазақстан қалаларында басым (сурет 2).

Сурет 2. Облыстар бойынша қызмет көрсетілген туристер

Отандық экономикадағы қолайлы жағдайлар, мемлекет тарапынан салаға көрсетіліп жатқан қолдау шаралары жыл сайын туристер санының өсу үрдісін сақтауға кепілдеме бере алатыны 2010-жылға дейін ғана өз нәтижесін берген.

Соңғы екі жылда көрсеткіш керісінше болғанын байқау қыйын емес, оны келесі диаграммамен көрсетемиз .

    Сурет 3. Жылдар бойынша қызмет көрсетілген туристер саны

Суреттен көріп отырғанымыздай, жыл сайын туристер саны көбейіп келе жатыр, туристердің көпшілігінің келу сапары демалыс және іскерлік туризммен анықталып отыр.

Туризм индустриясының негізгі буыны болып табылатын қонақ үй шаруашылығына келсек, қонақүйлердің негізгі саны Алматы, Астана қалаларында және Шығыс Қазақстан облысында орналасқанын көре аламыз. Қазақстан аймағында мұндай объектілер саны 2010 жылы – 385, 2011 жылы – 465, 2012 жылы – 469, 2013 жылы - 528, 2014 жылы - 562 құрады [29, 64 - бет].

Туризм мен туристік нарықтың дамуы көптеген мәселелерді шешуге бейімділігін сипаттай келе, кез келген елдің экономикасының қатысуына қарай туристік нарық екі циклдік сипатқа ие болады (сурет 3).

Туристік нарық

Жоғары дамыған нарық

Әлсіз дамыған нарық

Туристік қызмет көрсетудің жоғары деңгейін қамтамасыз ететін қаржының жеткілікті көлемі

Туристік қызметтер мен тауарларды өндірудің жоғары деңгейі

Туристік индустрияның қалыпты дамуына және көтеруге қажет капитал көлемінің жеткіліксіздігі

Туристік қызметтер мен тауарларды өндірудің төмен деңгейі

Туристік индустрияға қажет инвестиция

Жоғары кіріс

Туристік индустрияға инвестицияның аз көлемі

Кірістің аз деңгейі

Үлкен көлемде ақша жинағы

Ерекше сапалы туристік өнімдерге жоғары сұраным

Аз көлемде ақша жинағы

Туристік өнімдерге төмен сұраным

Экономиканың басқа салаларына инвестиция

А

Б

А- бай мемлекет циклі

Б- кедей мемлекет циклі

Сурет 3. – Туристік нарықтың екі циклі.

Суретте көрсетілген А- бай мемлекет циклі бойынша талдау жүргізсек, туристік индустрияға қажет инвестицияның болуы, сұранымның жоғары деңгейі, жоғары сапалы туристік өнімдерге сұраным осы нарықта бәсекеге қабілетті өнімді өндіру қажеттігін туындатады.

Туризм индустриясы, бүгінде, кеңестік және қазақстандық реформалау үлгілерінің барлық кемшіліктерінің ықпалын сезінген нарықтық алаң болып отыр. Мұнда бастыға қол жеткізілді – туризм аясында белгілі негіз – жеке, мемлекеттік және аралас меншік формаларын білдіретін элементтері бар нарық құрылымы қалыптасты. Қазіргі зерттеулер, туризм аясындағы мемлекеттік емес сектордың нарықтық ортаны қалыптастыру белгілеріне ие екендігін көрсетеді. Мемлекеттік емес меншік формаларының кәсіпорындары айналым қаржыларының жылдамдығы, пайдалылық, өтімділік көрсеткіші, еңбекақыны төлеу, еңбек етуге деген тұрақты мотивацияны құру бойынша өзінің артықшылықтарын алға тартады. Бірақ, жеке компаниялар мен ұйымдардың бірқатарының қызмет көрсету сапасының деңгейі жоғары деп айтуға болмайды. Бұл шетел инвестициясын тарту жолында тұрған бірден-бір мәселе. Мұнда Үкімет тарапынан еліміздің туризм саласына инвестиция салғысы келген шетелдік компанияларға кепілдік беріліп отырғандығын айта кету керек. Мысалы, көптеген шетелдік фирмалар Іле Алатауының баурайына тау шаңғысына арналған курорт салуға қызығушылық білдірген, біршама жұмыстар басталып та кетті. Қазақстанның басқа түкпірлеріндегі туризм тұрғысынан қызығушылық танытатын жерлерге де инвестиция салу ұсынысы болса ұтатынымыз анық [30].

Дәл қазіргі уақытта мемлекеттік деңгейде туризмді дамыту маңыздылығы мойындалып, Қазақстанда осы бағытта бірнеше шаралар реті қабылданған: туризмнің заңдылық базасы қалыптаса бастады, Қазақстан Республикасы азаматтарының шетелге және Қазақстанға шетел туристерінің сапарға келуі жеңілдетілді, туризм аясында жеке кәсіпкерлікті дамыту және инвестицияларды тарту үшін нақты жағдайлар жасалды, туристік саланы басқару үшін мемлекеттік және жергілікті органдар ұйымдастырылды.

1990 жылдардың соңы 2000 жылдың басында экономикалық және саяси тұрақтану нәтижесінде, Қазақстанның әлемдік туристік бірлестікке интеграциялануының нақты мүмкіндіктері барын көрсете отырып, қызмет көрсетудің халықаралық нарықтарда лайықты болу қабілетінің негізінде, осы салада табиғи ортаның көріктілігі, табиғи ландшафтың экзотикалығы, ауа-райының жағымдылығы, аң мен балық аулау мүмкіндігінің болуы және т.б. секілді аумақтың табиғи құндылығы спортты туризм үшін негіз құраса, онда Қазақстанда туризмнің бұл түрінің дамуына барлық алғышарттар жасалынған демекпіз.

Ал, сарапшылардың пікірі бойынша Қазақстанның бәсекелік басымдылығы оның бірегей мәдениетінде (мәдени-танымдық), бай табиғи әлеуетінде (экологиялық туризм), арта түскен іскерлік белсенділігінде (іскерлік туризмі), сондай-ақ демалудың спорт және таңғажайып (оқыс) туризм сияқты түрімен айналысу мүмкіндігінде екені анықталды [31].

Туристік қызметтің орталығы болып табылатын аумақтың әлеуметтік-инфрақұрылымдық және экономикалық өлшемдері іскерлік туризм үшін маңызды. Дамыған нарықтық процестер, интенсивті өңіраралық байланыс, дамыған инфрақұрылым, қазіргі заманға сай банктік қызмет және тағы басқалармен сипатталатын аумақтың белсенді тіршілігі, туризмнің осы түрінің дамуының алғышарты болып, іскер адамдардың нарықтық коммуникацияға ұмтылысын қанағаттандыратын қызметтер аясының әлуеті ретінде бағаланады.

Туристік қызмет кәсіпорындары мен олардың көмекші құрылымын ауылды жерлерде орналастырып, экономиканың басқа салаларының қызмет айналымына жатқызуға болмайтын, табиғат элементерін (ландшафтың эстетикалық ерекшеліктері, таулы рельеф пен жазық дала көркін және т.с.с) пайдаланатын ауылды туризмді дамыту болашағы үлкен. Туристік қызмет нарығындағы игерілмеген демалыстың бұл түрін, жазғы уақытта мектеп жасындағы балалар мен жеткіншектер арасында ұйымдастыру тиімді, алайда ұрпақты тәрбиелеу, Жер-Анамен жақындатудағы оның әсері таза экономикалықтың шегінен шығады [32].

Қоғамдық өмірдің түрлі деңгейлерінде бір-бірімен жанасатын туризм мен мәдениет арасында тығыз байланыс бар. Мәдениет адам қызметінің жетістіктерінің жиынтығы, және туризм түрлерінің дамуы мен таратуда маңызды рөл алады. Мәдениетке архитектура, өнер, халықтың қолөнері, тұрмысы және басқалары жатады. Туризм адам қолымен жасалған назар аударарлық орындарға, табиғат ресурстарынан басқа, мәдени ресурстар мен мәдени мұраларға сүйенеді. 

Түрлі елдер мен аймақтарға мәдениетті түсінудің өзіндік ерекшеліктері сипат алған. Жалпы алғанда, мәдениет ретінде қоғамда басымдыққа ие болған, барлығына ортақ көзқарастағы құндылықтар, сенімдер, дәстүрлер мен танымдар жүйесі түсіндіріледі [33]. АҚШ мәдениетін индивидуалды, материалистік, және «уақыт-ақша» принципі бойынша уақытты өзіндік бағалаумен сипатталады. Жапония мен Қытайда мәдениет рухани деңгейде, ғасырлық дәстүрлерге сүйенеді, бұны олардың киім кию, мінез-құлықтан, тарихи ескерткіштерге қатынастарынан көруге болады. Яғни ел мәдениеті жергілікті халықтың менталитетіне және аймақта туризмнің даму шарттарына әсер етеді.

Мәдениет пен туризмнің өзара ықпалы екі жақты аспектіде қарастырылады: мәдениеттің туризмге әсері; туризмнің мәдениетке әсері:

Мәдениеттің туризмге әсері келесі жағдайларға тәуелді: нақты территорияда материалдық игіліктердің болуы; әлеуметтік инфрақұрылымның даму деңгейі, тарихи-мәдениеттік, архитектуралық  этнологиялық, археологиялық және басқа ескерткіштердің орналасқан жерлері, ғылым және білім беру әлуетінің болуымен ерекшеленеді.

Қазақстанның тарихи-мәдени әлуетінің негізін құрайтын, есепке алынған 9 мыңнан аса ескерткіштердің барлығы дерлік туристік қызметке пайдалану үшін жарамды болып саналады. Республика аумағындағы көптеген елді мекендер, молалар, көне кенттер, шайқас болған жерлер, медреселер мен діни сипаттағы өзге де құрылыстар мен ғимараттар ашылып және зерттелген. Орталық Қазақстандағы – Алаша хан, Жошы хан кесенелері; 1989 жылы табылған Қозыбай кен орыны мен Шығыс Қазақстандағы Шулба тұрағы; Оңтүстік Қазақстан мен Жетісудағы бірегей ескерткіштер – Тегіскен кесенесі, Жосалы ауданында табылған Жеті асар (б.д.д. 1 ғасыр) қалашығы және т.б архитектуралық ескерткіштер (XVI – XIX ғ.ғ), Солтүстік Қазақстан облысындағы Арқайым елді мекені мен көптеген ескерткіштер туристер үшін аса қызықты болып саналады [34]. Батыс Қазақстан көптеген археологиялық ескерткіштермен белгілі, олардың негізгілері Үстіртте шоғырланған. Бұл жерлерде 60-қа жуық неолиттік тұрақтар зеттелген. Ұлы кесене-мазарлар салынған ежелгі молаларды бұл жердің бүкіл аумағынан кездестіруге болады.

Реставрация, консервация, терең ғылыми ізденістер, лабораториялық жұмыстар, регенерация ескерткіштер мен тарихи-мәдени орталықтарды туристерге көрсете алу, олардың қызығушылықтарын туғызудың бірден-бір жолы болып саналады. Бұл жерлердегі тарихи-мәдени орталықтар, мәдени мұраны, эстетикалық-рухани құндылықтарды және бұл өңірдің негізгі танымдық әлуетін құрайды. Соған қарамастан, бұл жерлердегі мұражай ісінің әдістемелік және ғылыми базаларының төменгі деңгейін, материалды ресурстардың жоқтығын атап өту қажет. Ескерткіштердің бұл тобы үшін діни қауымдастықтардың қатысуымен, мемлекеттік және жергілікті бюджеттік қолдау көрсетуден өзге, консервация мен реставрацияға күрделі бір жолғы салымдар тартудың, іс жүзінде, ешқандай мүмкіндік жоқ. Осында шетел инвестициясын тарту, ішкі және сыртқы нарықтарда отандық туристік өнімдерді жылжытуда ғылыми және жарнамалық–ақпараттық қамтамасыздық жүйесін құрудағы мемлекеттің рөлі үлкен. Әлемдік туристік рынокта жетекші позицияға ие елдерде ұлттық туристік әкімшіліктер қаржыларының жартысынан астамы дәл осы мақсаттарға бағатталады. Елімізде туристік өнімнің жылжытылуы, нақты туристік кәсіпорын мүдделері үшін емес, өз елі мен жалпы өңір мүдделері үшін жарнамалық-ақпараттық және басқа қызметімен айналасу құқығын пайдаланады. Нақты территорияда материалдық игіліктердің болу позициясынан мәдениеттің туризмге әсері материалдық инфрақұрылымның дамуынан көрінеді (инженерлік, агротехникалық, ғимараттардың салынуы). Берілген объектілерде мәдени қызметтің негізі салынады.

Ақпарат құралдарынан байқауымызша, Туризм және спорт министрлігі тарапынан елімізге ең көп туристер келетін Батыс елдеріне насихаттау мақсатында жұмыстар атқарылып жатқан көрінеді. Мәселен, қазір Қазақстан жөнінде BBC, CNN, Euro News телеарналарында бейнероликтер көрсетілуде. Үкіметтің қолдауы және Бүкіләлемдік туристік ұйымның мұрындық болуымен елімізде баспасөз турлары өткізіліп келеді. Онда Ұлыбритания, Германия, Испания, Италия, Португалия, Нидерланды, Грекия және т.б. елдердің журналистері бас қосқан [35].

Сонымен қатар, Біріккен Ұлттар Ұйымының туризмді дамыту мақсатында арнайы құрған ұйымы және еліміз оған мүше болып отырған Бүкіләлемдік туристік ұйыммен қарым-қатынасымыз жақсарып келеді. 2006 жылдың сәуір айында Бүкіләлемдік туристік ұйымның Еуропалық комиссиясының 45-мәжілісі Алматы қаласында өткендігі және бұған 42 елдің ұлттық туристік әкімшіліктері жиналып, өзекті мәселелерді алға тартқандықтары бұған дәлел болды. Қазақстан аталмыш ұйымға 1993 жылдан бері мүше болып келеді, 2000 жылдан бері оның ұйытқы болуымен өткізілген барлық халықаралық шараларға Берлин, Мәскеу, Лондон, Мадрид қалаларында ұйымдастырылған халықаралық көрмелерге қатысып, еліміздің туристік мүмкіншіліктерімен таныстырды.

Дегенмен, бос жатқан кеңістік және далалық өлке ретінде біздің республика туралы түсініктің тұрақтануы, Қазақстанның дәстүрлі туристік орталықтармен бәсекелесуіне кедергі жасауда. Сондықтан да, кең ауқымды шаралар кешенін жүргізуді білдіретін, Қазақстанның тартымды туристік имиджін жасауда әлі де жұмыстар атқарылуы қажет. Қазақстан жері көне кездерден Қытай мен Еуропа арасындағы байланысты қамтамасыз еткеніне, жүз жыл бойы Ұлы Жібек жолы бойындағы көптеген тарихи оқиғаладың куәгері болғандығына қарамастан, еліміздің туристік бағытта өзін нығайта алмауы ойландырмай қоймайды [36]. Елдің туристік имиджін қалыптастыруда республика аймақтарында, сол сияқты шет елдерде туристік ақпараттық орталықтарды ұйымдастырудың маңызы үлкен. Қазақстанның туристік өнімдері мен туристік рекреациялық ресурстарының жарнамасы атаулы болуы тиіс және тұтынушылардың менталитетін ескеруі қажет.

Қазақстанда туризм индустриясының әлеуметтік-экономикалық және мәдени тұрғысынан қайта өркендету мәселелерін шешу, Қазақстанның субъектілері, қалалары, жекелеген ірі кәсіпорындары арасындағы келісімдерді реттейтін өңіраралық байланыстарды дамыту жағдайында, жоспарлау мен басқарудың дербес мақсатты-бағдарламалық әдістерін пайдалану арқылы жеке тұрғыдан келуді талап етеді. Әлеуметтік инфрақұрылым позициясынан, оның ішінде әлеуметтік ая өте маңызды және оған: мәдени-тұрмыстық нысандағы, денсаулық сақтау, білім беру, демалыс объектілері жатады. Аталып кеткен объектілерден демалыс әлеуметтік инфрақұрылымның  зерттеу пәні ретінде маңызды бөлігі болып есептеледі [37]. Демалыс «тынығу», «жайлану» түсініктерімен ұштасатын рекреациямен түйіседі, сол себепті әлеуметтік инфрақұрылымның маңызды функциясы ретінде көптеген мәдени аспектілерді қарастыра алады. Демалыс сол сияқты адамдарды сауықтыру, адамның жұмысқа қабілеттілігін, еңбек өнімділігі және жұмыстағы психологиялық климатына әсер ететін, әсіресе қазіргі заманғы адамдардың психологиялық жай-күйін емдеумен байланысты.

Туризмді дамытудың әлеуметтің мәні жұмыссыздықпен, елдегі тұрғындардың кірісі мен перспективасының болмау проблемаларымен тығыз байланысты. Ғылым және білім беру әлуетінің болуы туризмге мәдениеттің әсер етуінің басым нүктесі. Туризм танымдық қызметті орындай отырып, туристерді қабылдайтын мемлекеттің жергілікті халықтың біліміне және ғылымына сүйенуі тиіс. Бұл туризм, мәдениет, лингвистикалық таным салаларында мамандардың біліктілігін жоғарлату қажеттілігімен шетел туристері үшін тартымды бола алады [38].

Туризмнің әлеуметтік маңызы кіру туризмімен байланысты, яғни шетел туристерінің келуімен елдегі тұрғын халықтың кірісінің ұлғаюы, еңбекпен қамтумен өсуі. Бұл уақытта келушілердің жоғары сұранысына ие болатын жергілікті қолөнершілік өндірісі дами бастайды. Мұнан басқа, қонақүй бизнесі, қызмет көрсету аясы, оның ішінде сервис, делдалдық қызметтер, анықтамалықақпараттық қызмет көрсетулер, қаржы аясы және туристерге сапалы қызмет беретін түрлері де дамиды. Туристік қызметтердің ерекшелігі валюталық ресурстарды және қосымша қаржы құралдарын пайдалана отырып, шығындардың аз жұмсалуы болғандықтан, табиғи рекреациялық және экономикалық әлуетіне сүйене отырып, кіру туризміне  аударылуы тиіс [20, 56 – 57].

Кіру туризмі табиғат ресурстарына бағытталған, экономиканың ерекше саласының болуы келесі себептерге байланысты: өнім тұтынушыға көлікпен жеткізілетін экономиканың басқа салаларымен салыстырғанда, туризм туристік - рекреациялық ресурстар шоғырланған орындарға адамдар миграциясының процесін білдіреді; туризм шаруашылық айналымына пайдаланылмаған табиғат кешендері мен оның элементтерін (таулар, суаттар, жағажайлар, ландшафт) тартып, табиғат ресурстарын белсенді және жиі пайдаланатын сала; туризм табиғат ресурстарын жою, немесе оларды қайта өңдеумен айналыспайды, тек табиғат ресурстары шоғырланған орындарды кешенді пайдаланумен сипатталады; табиғат ресурстарына туризм талаптары полярлық сипатта болуы мүмкін: кейбір туристер топтары табиғаттың бірегейлігі немесе жабайлылығына сұранысы болса, басқалары үшін оның жайлылығы, бір типтілігі, кіру мүмкіндігі маңызды.

Қазіргі уақытта ішкі туризмге сұраныс өсуі нәтижесінде, туризмнің бұл түрі дамуға бет алып отыр, осы жерде республикада ішкі туризм проблемалары анық байқалды: демалыс орындарының тартымсыздығы, сервис, қызмет көрсету сапасының төмен болуы, тамақтану және санитарлы – гигиеналық орындарды ұйымдастырудағы жетіспеушіліктер, трассаларда анықтамалық және жарнамалық нұсқаулардың, көлік бойынша ақпараттық бөлімдердің, жолда уақытша орналасу немесе демалу мүмкіндіктерінің болмауы, туристердің демалуы мен жайлы орналасуына орындардың жетіспеушілігі, экологиялық проблемалар, мысалы, Алматы қаласындағы Шымбұлақ тау шаңғы курортындағы қарлы құлау, ішетін суды тазартатын құрылғылардың болмауы, жолдардың сапасыздығы және басқалары [39].

Біздің елімізде туристік саланың табиғи кешендерге әсер ету нәтижесінде пайда болған экологиялық мәселелерді шешу және бағалау механизмі өңделмеген. Туристік аясында табиғатты қорғау қызметін дамытуға тосқауыл болатын негізгі себептердің бірі – экономикалық және экологиялық мәселелерді шешудегі өз бетінше, бір–бірінен оқшауланған субъектілердің тұтынушы-турист және туристік кәсіпорын сыйымдылығының болмауы. Туристік индустриясы дамыған елдердің тәжірибесіне жүгінетін болсақ, оңтайлы әлеуметтік–экономикалық әсерді жүзеге асыруды әлеуметтік, экономикалық және экологиялық аспектілердің өзара байланысын қарастырытын жобалар береді. Сонымен қатар, туристердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселелері осы күні толық түрде өз шешімін таппай отыр. Бұл проблеманы шешу ең алдымен мемлекет тарапынан қабылданатын заңдарға тікелей байланыста болатынын ескерсек, Қазақстанда туристік кластерді дамыту шараларын қабылдауда бұл жағдайлар міндетті түрде қарастырылуы тиіс деп ойлаймыз.

Ал туристік қызметтердің сапасын жоғарылатуға тоқталсақ, оның келесі негізгі шарттарын бөліп көрсетуге болады: тұтынушылар талғамына және тұтыну сипатына көрсетілетін қызметтердің максималды түрде сай болуы; сапалы маркетинг, нарық талғамы бойынша сервис икемділігі; қызмет көрсетуші персоналдың жұмысын сапалы ұйымдастыру; қызметкерлер мен клиенттерді ынталандыру; туристік фирмаларды басқарудың ұйымдық құрылымын оптимизациялау; сервис сапасын бақылау, бақылау қызметін жасау және тағы басқалары [40]. Осы жерде қоса кететін бір жай, еліміздегі тарихи-мәдениеттік, археологиялық және басқа ескерткіштердің орналасу позициясының алуан түрлілігіне қарай, бұл объектілерді әлемге танымал ететін брэнд қалыптастыру жұмыстары атқарылуы тиіс. Қазақстанда әйгілі брэнд бола алатын объектілер қатарына Түркістан, «Ұлы Жібек жолы» және басқа да тарихи орындарды алға тартуға болады.

Дегенмен, туризмді дамытуда өзіндік зардаптарын тоқталмай болмайды, оның ішінде экономикалық, әлеуметтік салдарын атап көрсетуге болады. Туризмнің экономикалық әсері шығу туризмімен байланысты, яғни шоп туристермен елге шетел тауарлары келіп, отандық кәсіпорындарға бәсекелік жағдай туғызады.

Талқыланған мәліметтер негізінде мынадай қорытындылар жасауға болады: туризмді дамытудың алғы шарттары жергілікті халықтың кірісінің ұлғаюымен, аймақтағы тұрақты жағдаймен, жергілікті халықтың ақпараттануымен, экономиканың трансұлттануының күшеюімен, көліктік коммуникация жылдамдығы мен сервистің жақсаруы және басқа факторлармен байланысты.

Алайда, сервис инфрақұрылымының барлық түрлерін біріктіретін туризм индустриясы Қазақстан экономикасының салалық құрылымында әлі де өз орнын таппағаны белгілі. Осы себептен де туризмді дамытудың алғы шарттарына тоқтала отырып, Қазақстан Республикасы аймақтарының әлуетін кластерлік талдау әдісі арқылы анықтауға болады [41]. Кластерлік талдау бәсекенің заңдылықтары мен процестерін зерттеуде кең қолданысқа ие әдістердің бірі. Оның әдістемелік базасын: талдау объектісі, талдау пәні, талдау әдісі, талдау әдістемесі құрайды. Талдау объектісін таңдау күрделі: оны экономиканың түрлі салаларының кәсіпорындары, пәнін кластер ішіндегі кәсіпорындар арасындағы өзара қатынастар анықтайды. Талдау әдістері келесілерді қамтиды: «мақсаттар ағашы» немесе жүйелік келіс, кластердің бәсекеге қабілеттілігін бағалау, мамандану деңгейін бағалау. Әдістемесі кластер қызметінің нәтижесін толық бейнелейтін кешендік немесе жеке әдістерді қолдануды қарастырады.

Кластерлік талдауды туризмде қолдану үшін бізбен келесі мәліметтер пайдаланылды: аймақтар бойынша туристік фирмалар саны, алынған кіріс көлемі, қызмет көрсетілген туристер саны, сатылған жолдама құны, көрсетілген қызмет пен жұмыс көлемдерінің үлес салмақтарын есептеу арқылы Қазақстан аймақтары туризмінің даму деңгейіне қарай үш кластер анықталды (сурет 4).

Сурет 4. Қазақстан Республикасының туристік кластерлік аймақтары

Бірінші кластерге Алматы қаласы, яғни жақсы дамыған туристік аймақ болып есептелді. Аймақта инфрақұрылым жағдайы, туристік ресурстар, туристік әлует, туристік өнімдерге жоғары сұраным, географиялық бірлікте өзара байланысты кәсіпорындар саны жеткілікті.

Екінші кластерді Астана қаласы, Алматы облысы, Шығыс Қазақстан облысы, Оңтүстік Қазақстан облыстары құрады. Бұл аймақтарда туризмнен түскен кіріс деңгейі басқалармен салыстырғанда жоғары болғанмен, көрсетілетін қызмет пен жұмыс көлемі жағына кейбір аймақтар көрсеткіштерінен төмен. Аймақтар туристерге тартымдылығымен, тиімді географиялық орналасуымен, маңызды туристік әлуетттің болуымен сипатталады.

Үшінші кластерді, біздің талдауымыз нәтижесінде Маңқыстау облысы, Ақмола облыстары құрады. Аталған аймақтар есептеу нәтижесінде сандық көрсеткіштер арқылы төмен деңгеймен бағаланғанмен, маңызды туристік ресурстары бар болып есептеледі. Дегенмен, бұл аймақтарда туризмді дамытудың үлкен келешегі бар және бұл мәселенің негізгі шешу жолы қаржыландырудың, инфрақұрылымды дамытудың көп көлемін қажетсінеді. Қазақстан Республикасының басқа аймақтары туристік әлуетке ие болғанмен, оларды дамыту қазіргі жағдайда дұрыс жолға қойылмай отыр деген тұжырым жасауға болады. Қазіргі уақытта Ақмола, Оңтүстік Қазақстан, Алматы қаласы, Алматы облысы, Солтүстік Қазақстан облыстарында туристік кластерді дамыту бағытында мемлекеттік бағдарламалар кабылданып жұмыстар жүріп жатыр.

Инфрақұрылымды жасау және дамыту жолымен туризм индустриасын орнықты дамытуға, Қазақстанның туристік бағыт ретіндегі тартымдылығын арттыру үшін оның имиджін қалыптастыруға бағытталған Қазақстан Республикасы туристік индустриасының перспективалы бағыттарын дамыту жөніндегі 2010-2014 жылдарға арналған бағдарлама Президенттің 2010 жылғы 19 наурыздағы 958 Жарлығымен бекітілді. Бағдарлама міндеттерінің қатарына: Алматы қаласындағы Шымбұлақ тау шаңғы курорты, Шығыс Қазақстан облысында Алакөл көлінің жағалауындағы қонақ үй кешені және Оңтүстік Қазақстан облысында "Қасқасу" туристік-рекреациялық кешенінің құрылыстарының есебінен келушілер саны 2011 жылы- 210000, 2012 жылы- 225000, 2013 жылы- 370000, 2014 жылы- 390000 құрауын қойды.

Кластерлік талдауда «мақсаттар ағашы» әдісін туристік кластерде қолдану арқылы саланың мақсаттарын дәлірек айқындап, жүйелендіру мүмкіндігі туындайды (кесте 4).

Мақсаттарды анықтау оларға жетудің шешімдерін оңтайландыруға мүмкіндік береді. Сурет бойынша мақсаттарды айқындау және оларға жету жолдарын табу тарқатылуда өзекті мәселелерін шешу мен бәсекеге қабілетті өнімді жасау мүмкіндіктерін байланыстыра алатын маркетингтік стратегияларға бағытталуы макродеңгейлік әлеуметтік және экономикалық аспектілерді қозғауы тиіс.

Кесте -4. Туристік кластердің «қысқартылған мақсаттар ағашы»

Бәсекеге қабілетті туристік өнім өндіру

қолда бар туристік өнім сапасын жақсарту

жаңа туристік өнім ойластыру

маркетингтік зерттеулер жүргізу

Тауар саясатын өңдеу

Баға саясатын өңдеу

Өткізу саясатын өңдеу

Коммуникация саясатын өңдеу

Қазақстан Республикасының туризм саласының халықаралық бәсекеде орынын табуы, экономикалық жүйедегі қызметті қамтамасыз етуге мүмкіндік беретіндей жағдайларды жасауды қолдаудағы мемлекеттің мүддесі туристік саясатты дамытуда басты орын алатынын ескере отырып, 2005 жылғы 25 маусымдағы «Экономиканың басымды секторларындағы пилоттық жобалар жоспарын бекіту туралы» № 633 қаулысымен Алматы қаласы мен Алматы облысында пилоттық «Туризм» кластерін құру мен дамыту жоспары бекітілген. [42]. Ал, 2006 жылы Туризмді дамытудың 2007-2011 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы жасалды. Елбасы бекіткен бұл бағдарламаның негізгі мақсаты – түрлі туристік қызметтерде қазақстандық және шетелдік азаматтардың сұраныстарын қанағаттандыру үшін кең мүмкіндікті қамтамасыз ететін заманауи, тиімділігі жоғары және бәсекеге қабілетті туристік кешен құру. Бағдарлама, сондай-ақ, тартымды туристік нысан ретінде Қазақстанның беделін қалыптастыруға, ұлттық туристік жоба әзірлеуге және оның сапасын әлемдік стандарттарға сәйкес қамтамасыз етуге бағытталған. Айтулы мемлекеттік бағдарлама 2 кезең бойынша іске асырылады. Бірінші кезең 2007-2009 жылдарды, екінші кезең 2010-2011 жылдарды қамтиды. Оның алға қойған мақсаты - Қазақстанды Орталық Азия аумағының туризм орталығына айналдыру.

Бағдарлама аясында 2011 жылы ішкі туристер ағыны 4,5 миллионға, ал, сырттан келетін туристер қатары 9,5 миллионға жетеді деп күтілді. 2007 жылдан 2011 жылды қоса алғандағы кезеңде сырттан келушілер туризімінен бюджетке түсетін түсім 603250 млн теңгені құрды. Статистика агенттігінің көрсеткіші Қазақстанды тамашалуға келетін туристер санының 5,3 миллионға жеткенін көрсетіп отыр.

Бекітілген бағдарламада туристік кластердің төмендегі сегменттері белгіленген: экологиялық туризм, қолда бар тарихи-танымдық әлеуетті және мәдени мұраны ашуға бағытталған мәдени-танымдық туризм, іскерлік туризм, спорттық және туризмнің басқа да саласында қызмет көрсету.

Нәтижесінде Алматы облысында туризмді дамытудың басымды бағыттары болып туризмнің экологиялық және мәдени-танымдық түрлері қабылданды.

Жергілікті жерде туризмнің дамуын тежеп отырған негізгі проблемалар мен себептерді анықтау мақсатында 2008 жылғы маусымнан бастап 2009 жылғы шілдеге дейінгі кезеңде Корея Халықаралық ынтымақтастық жөніндегі агенттігі зерттеулер жүргізді және 2009 жылғы желтоқсанда «Батыс Еуропа - Батыс Қытай» халықаралық жедел автомагистралі бойында ұлттық туристік кластерді құру» мастер-жоспары әзірленді [43].

Мастер-жоспардың ұсынымдары Қазақстан Республикасын үдемелі индустриялық-инновациялық дамыту жөніндегі 2010 - 2014 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарлама шеңберінде туризмді дамытудың одан әрі пайымдауын қалыптастыру үшін негіз болды.

Жүргізіліп жатқан шаралар нәтижесінде туризм саласындағы кластерлік келістің артықшылықтарын көре аламыз, туризмнің өзіне тікелей және жанама әсер ететін экономиканың 32 саласының дамуына байланысты болуын кластерлеудің оңтайлы жағынан сипаттаймыз (сурет 5 ):

Кәде-сыйлар

Туристік фирмалар

Мемлекеттік басқару

Көлік

Емдік сауықтыру орындары

Туристік нысандар

Демалыс орындары

Қонақ үйлер

Кадр дайындау ЖОО

Тамақтандыру орындары

Мұражайлар

Сауда орындары

Жарнама агенттіктері

Банктер

Көңіл көтеру орындары

Қызмет көрсетулер, тауарлар

Тұтынушы турист (басқа аймақтан немесе шет елден)

Сурет 5. – Туристік кластер кескіні

Суреттен көріп отырғанымыздай мемлекеттік басқару әлеуметтік–экономикалық әсерді жүзеге асыруда туристік объектілерге қатысты экологиялық тазалық пен қауіпсіздік, туристердің қауіпсіз жағдайын қамтамасыз ету, тарихи мұраларды өз қалпынша сақтау бойынша жүргізетін шаралары әлеуметтік және экономикалық бағдарламаларында міндетті түрде өз шешімдерін табуы тиіс.

Себебі бұл жағдайларға осы уақытта дейін дұрыс көңіл бөлінбей келеді. Туристердің қауіпсіздігін қамтамасыз етпеудің жағымсыз мысалына Қырғызстан, Кавказ, Ауғанстан, Африка мен Азияның кейбір елдерін, оның ішінде Таиланд, Индонезия, сонымен бірге АҚШ, Латын Америкасы және басқа да елдер мен аймақтарды жатқызуға болады. Таиланд пен Индонезия табиғат катаклизмі мен туристердің кетуі нәтижесінде үлкен шығындарға ұшырады. Бұл жағдайда мемлекет рөлі тайфунның болу қаупін болжау мен тек туристер ғана емес, тұрғын халықтың қауіпсіздігін қамтамасыз ету болатын [44].

Елімізде туристік саланы кластерлік келіспен дамыту үшін мемлекет тарапынан қабылданған нақты бағдарламаларды жүзеге асыру біршама жағдайларға байланысты. Туризм саласындағы жағдайларды талдай келе, оларды кластердің пайда болуын ынталандырушы мен кедергі келтіруші алғышарттар деп екі топқа бөліп қарастырылды (кесте 5):

Кесте -5.  Туризм саласында кластерді қалыптастыруды ынталандырушы және кедергі келтіретін алғы шарттары.

Кластердің пайда болуын ынталандырушы алғы шарттар

Кедергі келтіруші шарттар

- республикада туристік әлуеттің жоғары болуы;

- туристік өнімдерге жоғары сұранымның қалыптасуы;

- туристік саланы дамыту келешегінің анықталуы;

- мемлекет тарапынан саланы қолдау шаралары;

- саланың бәсекеге қабілеттілікке тұрақтылық таныта алуы;

- табиғи ресурстар байлығы

- өзара байланысты кәсіпорындардың жеткілікті саны.

- әкімшілік (виза алу процедурасының ұзақтығы, шетел туристерін тіркеу мерзімінің ұзақтығы);

- қаржыландыру;

- туризм инфрақұрылымын дамыту мәселелері бойынша салааралық қызметтер үйлесімінің болмауы;

- кадрлық ресурстардың аздығы немесе біліктіліктің төмендігі;

- туристік ресурстарға кіру мүмкіндігі

Сонымен, туризм саласының елдің экономикалық жүйесінде тиімділігінің артуы осы аядағы алғы шарттардың болуы мен олардың қалыптасу мүмкіндігіне негізделетіне және мемлекеттің мүддесі туристік саясатты дамытуда басты орын алатынына көз жеткізе аламыз.

2.2 Алматы облысы туризмінің дамуындағы табиғи алғышарттар

Туризм өзіндік ресурстық бағыт- бағдары бар салалардың қатарына жатады. Туризм белгілі бір территориялық аймақты тұтынушы ретінде ауылшаруашылығы мен балық шаруашылығына ғана жол береді. Яғни, әлі қаймағы бұзылмаған тұма табиғатқа сұранысын артыра отырып, өзінің дамуына орасан зор мүмкіндік алады.

Рекреациялық мамандану деңгейіне байланысты жерді рекреациялық  пайдаланудың негізгі үш түрін бөліп қарастыруға болады:

  1.  Рекреациялық белсенділіктің жоғары деңгейі сақталған  территориялар. Бұл жерде басқа жер тұтынушылар екінші орынға ығысады және мәнін жояды.Олардың қатарына мыналар жатады:

( саяжайлар, жағажайлар және басқа да көпшілік демалатын орындар).

2. Экологиялық және өндірістік қызметтерді біруақытта атқаратын рекреациялық белсенділіктің ортаңғы деңгейіндегі  территориялар. Олардың қатарына жататындар: (қала сыртында отырғызылған жасыл көшеттер, эрозияға қарсы отырғызылған ормандар т.б.).

3. Рекреациялық мөлшері аз деңгейдегі территориялар.

Алматы облысы республикамыздың оңтүстік-шығыс бөлігін алып жатқан Жетісу деп аталатын аймақта орналасқан.  Солтүстігінде ол Шығыс және Орталық Қазақстан облыстарымен шектесіп жатыр әрі  бұл шекаралық аймақты ащы-тұщы сулы Балхаш көлі, суы ащы Алакөл, Жалаңаш көл және суы тұщы Сасықкөл мен Ұялы көлдері бөліп жатыр. Шығысында Жоңғар Алатауы арқылы  Қытай мемлекетімен    көршілес жатыр. Ал, оңтүстігінде Іле Алатауы, Күнгей және Теріскей Алатау жоталары созылып жатыр. Бұл Солтүстік Және Орталық Тянь-Шань таулары. Батысында Жамбыл облысымен шектеседі. Облысты Жетісудағы ең ірі су көзі Іле өзені кесіп өтеді. Оның қайнар   көзі Алматы облысынан бастау алып, сосын Қытайға бет алады, ол    жақтан қайтадан Қазақстанға ағып келіп жасанды Қапшағай  су қоймасын түзген соң шөл арқылы өтеді де Балқаш өзеніне келіп құяды. Оның ұзындығы 1001 шақырым. Қапшағайдан Іле Алатауының аңғарына дейін 1000 шақырымға жуық, бірақ  мұндай ара қашықтықта бір сағаттың ішінде қаңсыған шөл даладан бастап  арктикалық  мұзға дейінгі 4 климаттық белдеуді жүріп өтуге болады [45].

Облыста альпинизм мен тау туризмі кеңінен танымал. Биік шыңдар мен асуларды бағындыру сонау 30-шы жылдарда-ақ қолға алына бастаған және мұнымен айналысушылар әлемнің әр түрлі елдерінен келіп жататын туристер болды. Қазақстанның ең биік нүктесі болып саналатын және жаз мезгілінде 2000-ға жуық адам өрмелейтін Хантәңірі шыңының етегінде  халықаралық алпинистер лагері орналасқан.

Ауа-райының тұрақтылығы, асулар мен жазықтардың көп болуы, рельфтің әр алуандылығы Жетісу мен оның орталығы Алматының туризмнің археологиялық, спорттық, танымдық т.б. түрлеріне ыңғайлы демалыс орнына айналуына ықпал етті [46].

  1.  Алматы облысының табиғи ресурстары және олардың туризм саласында қолданылуы. Демалыс  орнын немесе рекреацияны таңдаған кезде турист сол аймақтың тартымдылығын басты назарда ұстайды.  Бұл кезде мәдени, тарихи нысандар мен өнер ескерткіштерінің мәні аса маңызды бола қоймайды. Туристер сол елдің болмаса сол аймақтың саяси жағдайы ерекше ескереді.  Бірақ, оларды сол ауданның табиғи жағдайынан  басқа ешнәрсе алаңдатпайды. Туристердің саяхаттауға немесе демалуға жайлы деп бағалауы бойынша келесідегідей критериилерді бөліп қарастыруға болады:
  2.  демалыс белгіленген елдің немесе аймақтың геграфиялық жағдайы;
  3.  аймақтың рельфі;
  4.  климаттық жағдайлары;
  5.  сол табиғи ортаның ландштафтық факторлары;
  6.  су көздерінің, өзендер мен көлдердің, болуы;
  7.  сол аймақтың жануарлар әлемі мен өсімдіктер әлемінің болуы; [47].

Алматы облысында бұл табиғи ресурстардың жиынтығы басым.

Сонымен бірге туризмді дамытуға ыңғайлы әрі жайлылыға жағынан Қазақстан аймақтарын бөлгенде барынша тартымдылық танытқан Алматы облысының аймағы болды. Туризмді дамытуға жайлы аймақ ретінде танылу үшін оған төмендегідей сипаттамаларға ие болу қажет болады: жаз мезгіліндегі  жылылықтың ұзақ сақталуы, жер беті суларының болуы, орманға оранып, көз тартатын көрікті таулардың көп болуы, экскурсиялық нысандардың болуы. Сөз жоқ мұндай сұлулықты дархан табиғат ана Алматының маңайына асқан жомарттықпен тарту еткен [48].

Осылайша, халықтың демалысқа деген қажеттілігін қанағаттандыру, олардың мінез-құлық, физикалық денсаулығын қалпына келтіру, табиғи рекреакциялық аймақтарды сақтау, тарихи-мәдени ескерткіштерді жан-жақты зерттеу арқылы Алматы аймағы туризмін бәсекеге қабілетті етіп, ары қарай дамыту.

Туризм - белгілі-бір мемлекет аумағындағы және оның аймақтарындағы рекреакциялық басымдықтарды әлеуметтік және саяси жағдайда пайдалану.

Қазақстанда рекреакциялық ресурстар зерттеліп, туризмді дамыту мүмкіндіктері туындады. Елімізде рекреакциялық жағынан негізінен зерттелген аймақ Алматы облысы. Басқа аймақтарда осы тақырыпқа байланысты ғылыми жұмыстардың жеткіліксіз мөлшерде жазылуы белең алып отыр. Алматы облысында рекреакциялық ресурстарды дамытуға жаңа және ескі туристік орталықтарды қайта құру халықтың өз қажеттілігінен туындап отыр. Себебі: «Жетісу Жер Жаннаты» демекші облыс аумағындағы тарихи-мәдени ескерткіштерді және табиғаттың өзі жасап, қалдырған қайталанбас  табиғи орындарды өз көзімен көру қажеттілігі туындады.

Қазіргі кезде, біздің қоғамымызда ақысыз демалу және емделу мүмкіндігіміз жоқ. Осыған байланысты денсаулық сақтау жүйесіне өзгерістер енгізілсе, ол өз кезегінде туризмді дамытып қана қоймай, халықтың денсаулығының жақсаруына алып келеді. Ұлттық парктер, орман парктері, спорттық-сауықтыру орталықтары, демалыс аймақтары және басқа да туристік-рекреакциялық жүйе халықтың денсаулығын жақсартып, олардың қажеттілігін жан-жақты қанағатыра алады. Бірақ та республикамызда және оның басқа да аймақтарында қазіргі кезең туизмінің даму деңгейі әлі де төмен.

Көптеген мемлекеттердің қазіргі кезеңдегі туризміне талдау жасай отырып, біз мынаны түсінеміз: туризмді жан-жақты дамыту үшін ең алдымен ішкі туризм жайлы бағдарлама керек. Әр мемлекет шеңберіндегі ішкі туризм экономиканың тұрақтануына жол ашады.

2.3 Алматы облысындағы туристік кластер дамуының ағымдық жағдайын талдау

Қазіргі уақытта Алматы облысындағы туристік қызметтер нарығы қарқынды дамып келе жатыр. Алматы облысы үшін соңғы жылдары туризмнің барлық түрлері бойынша тұрақты өсу байқалады. Оны Қазақстандағы экономикалық өсумен, республика халқының әл-ауқатының жақсаруымен және Алматы облысының өзінде экономикалық қызметтің барлық сфераларының біршама дамуымен, сонымен бірге қаладағы туризмді дамыту бағдарламасы бойынша жоспарлы іс-шаралардың жүзеге асырылуымен түсіндіруге болады. Бұл аймақ тұрғындары әл-ауқатының жақсаруы демалыс пен туризмнің барлық түрлеріне деген сұраныстың артуына, ал артып келе жатқан сұраныс өз кезегінде туристік фирмалардың дамуы мен олардың табыстылығын ынталандырады [49].

Алматы облысы демалыс пен туризм түрлерінің нарығында ұсыныстың өсу тенденциясы байқалуда. 2014 -жылдың соңына турфирмалардың саны 900-ге жетті. Бұл кәсіпорындарда жыл бойы 2500-ден астам штаттық қызметкер және жазғы кезеңде 5000-ға жуық қызметкер жұмыс істейді 29, 9.

Туризмнің барлық түрлері бойынша қаланың турагенттіктері қызмет көрсеткен туристер саны да біршама артып келеді. 2012-жылы 347,4 мың адамға қызмет көрсетілген болса, 2013-жылы 450,3 мың адам, ал 2014-жылы 601,5 мың адам, бұл көрсеткіш 2013-жылмен салыстырғанда 33%-ға артық. Сәйкесінше туристік қызметтің табыстары да өсуде.

Облыстың туристік қызметтің негізгі субъектілерінің көп бөлігін, 2014 жылғы мәліметтер бойынша, туристік фирмалар иеленеді. Туристік ағымдарды қалыптастыру мен оларға қызмет көрсетуде басым жұмысты қаланың туристік кәсіпорындары – заңға сәйкес функционалды түрде турагенттер мен туроператорларға бөлінетін турфирмалар, атқарады.

Туристік қызметтер нарығының тағы бір маңызды құраушысы орналастыру орындары болып табылады, олардың арасында ірі қонақ-үйлер басым болып келеді, сонымен жекелері де әрекет етді. Бұл деректер туристерді орналастыру нарығының белсенді қалыптасып жатқандығын куәландырады. Ал жеке орналастыру орындарының пайда болуымен шағын және орташа қонақ- үйлердің үлесі артады, қызметтер мен бағалар бойынша ұсыныс нарығы кеңейеді, қызметтер сапасын бәсекелестік жағдайында реттеу жағдайлары қалыптасады.

Туристік ағымдардың дамуында орналастыру орындары маңызды рөл атқарады, атап айтар болсақ, қонақ- үйлердің жалпы саны, олардың қызмет көрсету сапасы мен деңгейі, және ең бастысы – бағалар.

Туристік өнімдердің негізгі түрлері туристік ағымдардың үш түрі бойыша қарастырылады – ішкі, келу, шығу туризмдері (диаграмма 4) 31, 3-6. Алматы облысында шығу туризмі бойынша туристер саны басым болып келеді. Бір жағынан бұл халықтың әл-ауқатының артқанын білдірсе, екінші жағынан – бұл басқа елдердегі демалыс пен саяхат үшін қала мен елден шығатын ақша. Сондықтан туристердің бұл ағымын азайту үшін қала мен облыста қазіргі күні тартымды демалыс пен туризмнің бағыттарын дамыту, сұранысы бар балама қызметтерді құру қажет.

Сурет 6. Туристік ағындар құрылымы

Шығу туризмінің технологиялық тізбегі қарапайым: клиент  турагент  әуекомпаниясы – шетелдегі туроператор – мейманхана. Клиенттердің негізгі шығындары көлікке, орналастыру орындары мен тамаққа кетеді. Осы қызметтердің барлығы шетелдегі туроператорлармен көрсетілетін болғандықтан облыстық туристеріден түсетін басты табысты шетел елдері иеленеді.  Қаланың өз туроператорларының табысы билеттерді сату мен визаларды тіркеуден пайыз есебінен құралады. Негізгі ағым бұрыннан белгілі Түркия мен Тайланд елдеріне, сонымен қатар Қытай, ОАЭ,Германия, Египет елдеріне бағытталған [50].

Облыс экономикалық түрде турфирмалардың ғана емес, сонымен қатар жалпы қонақ-үй, көлік, мейрамхана, сауда, ойын-сауық кешендері қызметінен бюджетке табыс әкелетін келу және ішкі туризмнің дамуына мүдделі.

Келу туризміндегі технологиялық тізбек мынандай құрамдастардан тұрады, шетелде: клиент – туроператор – авиакомпания, алоблыста: турфирма  қонақ-үй, көлік пен тамақтану – экскурсиялық қызмет көрсету – туристік сұраныс тауарлары. Осындай технологиялық тізбек тек қана нақты туристік бағдарларға келетін келушілер үшін ғана шынайы. Статистикалық мәліметтер Алматы облысында іскер туристердің басымдылығын көрсетеді, ал олардың техноглогиялық тізбегінде турфирмалардың қатысуы мен экскурсияларды ұйымдастыру міндетті емес. Шетел туристінің шығындары бұл – көлік пен Алматы облысына ұшып келу, қонақ-үйде жайғасу, тамақтану, естеліктерді сатып алу мен басқа да сатып алулар. Сонда экскурсиялар мен туристік бағдарларға тек қана 3% жұмсалады.

Даму қарқыны жағынан ішкі туризм неғұрлым тұрақты, себебі ол республикадан тыс әлеуметтік-экономикалық және саяси жағдайлардың ауытқуларына тәуелді емес. Оның технологиялық тізбегі келесідей құрамдастардан тұрады: клиент – туроператор – көлік, орналастыру, тамақтану, экскурсиялық қызмет көрсетулерді қамтитын бағдар (тур). Ішкі туризм үшін шығындардың жұмсалуы мүлдем басқа. Бұл жерде туристік бағдарға деген шығындар басым, сол себептен турфирмалар шығу және келу туризмдерімен салыстырғанда табыстың біршама бөлігін иеленеді және басқа қызмет көрсету сфераларына одан да көп пайда әкеледі.

Алматы облысындағы ішкі және келу туризмдері туристердің келу мақсаттары бойынша ортақ ұқсастықтарға ие, екеуінде де іскерлік мақсатта келу басым. Бұл тенденция, бір жағынан, іскерлік туризмнің перспективасын, екінші жағынан қаладағы қызмет көрсету секторының қымбаттығын білдіреді. Себебі іскерлік мақсаттарда келген шетелдік және өз еліміздің туристерінің шығындарын көбіне кәсіпорындар жауып тұрады. Ал басқа мақсатта келетін туристер үшін жергілікті бағалар деңгейі жоғары болғандықтан олардың келуге ынтасы төмендейді.

Алматы облысындағығы туристік кластердің қазіргі уақыттағы құрылымы қонақжайлық пен қызмет көрсету сфералары құрамдастарының көптеген жылдар бойы дамуы арқасында қалыптасты (сурет 6).

Мемлекеттік бақылау-облыс әкімшілігі

Қауіпсіздікті қамтамасыз ету

Қонақ- үйлер

Мәдени- сауықтыру объектілері

Кадрлар

Табиғи- тарихи ресурстар

Экскурсилық объектілер

Тамақтандыру кәсіпорындары

Көлік

Кластер ядросы:

Туроператорлар мен турагенттер

Сурет 7. Алматы облысындағы туризм кластерінің құрылымы

Ал енді осы кластер қатысушыларының қазіргі жағдайына талдау жүргізейік. Алматы облысындағы туризм дамуына мемлекеттік бақылауды әкімшіліктің Кәсіпкерлік пен өнеркәсіп департаменті жүзеге асырады.

Сонымен, Алматы облысындағы туристік кластердің әрбір секторы үшін даму бағыттары келесідей болуы мүмкін.

Мемлекеттік реттеу секторы бойынша – қалада бар экономика, коммуналдық қызмет көрсетулер мен кәсіпкерлік секторлардан туризм кластерін қалыптастыру. Туризм кластерінің Үйлестіруші Кеңесінің қызметін қамтамасыз ету. Туризм мен қонақжайлықтың басқа да сфераларының нормативті-құқықтық базасы мен заңнама негізінде әкімшілік ресурстармен кластер дамуының сатыларын бақылау мен реттеу.

Қонақ – үй қызметі секторы бойынша – арзан, үшжұлдызды және одан төмен қонақ-үйлер басымдығымен  қонақ-үй қызметтері аясын қарқынды кеңейту. Жеке меншіктегі шағын және орташа қонақ-үйлер секторын төмен бағалы қызметтердің кең спектрін ұсыну, қызметтердің бағыттары бойынша мамандану (іскерлік, спорт және танымдық туризм) арқылы дамыту. Сонымен қатар Алматы облысында тұратын халықтардың мәдени мұрасының көптүрлілігін интерьер жасауда қолдана отырып шағын және орта қонақ-үйлердің құрлысын ұлттық стильдерде жасау немесе қайта жөндеу. Облыстық маңызы бар қалалар маңында қарапайым туристік кемпингілер мен қаладағы парк зоналарында жазғы палаталық лагерлерьдің құрылысын жүзеге асыру, оларды автотуристер үшін минималды жайлылықтармен жабдықтау және қызметтерге төмен бағалар деңгейін қамтамасыз ету [51].

Қоғамдық тамақтану секторы бойынша – Қазақстан халықтарының ұлттық ас-үйлері бар мекемелерді кеңейту мен санын көбейту. Облыстық ұлттық колоритін көрсететін интерьерлік безендіру, музыкалық қолдау мен ұлттық киімдер, мәдени бағдарламаларға үлкен көңіл бөлу керек.

Көлік секторы бойынша кластерлік бастамалар дамуын көлік түрлерін, оның ішінде маңыздылығы жөнінде бірінші орындағы әуе көлігін қарастыру қажет. Туристер ағымы үлкен еуропалық және азиялық мемлекеттерінің астаналары мен Қазақстан арасындағы тікелей рейстерді біршама арттыру  маңызды. Жаңа ұшу жолақтарының құрылысы қосымша рейстер үшін жаңа техникалық мүмкіндіктерді ашады және ірі сомолеттерді қабылдаудағы мүмкіндіктерді кеңейтеді. 2007 жылдың сәуірінде басталған халықаралық әуежайдың құрылысы мен «Эйр Қазақстан» компаниясының осы жылдың мамыр айында лизингке алған екі боингі осы мәселелерді  шешуге ықпалдасуы тиіс.

Алматы мен Талдықорғандағы әуежайда туристерге көрсетілетін қызмет сапасын жақсарту, шекаралық кедергілерді өту, жүкті алу уақытын қысқарту, ағылшын тілінен басқа да шетел тілдеріндегі ақпараттық стендтерді жасау тиіс. Қалаға ұшатын шетелдік авиакомпанияларды жолаушылар ақпаратты ұшу барысында алуы үшін қала мен қала маңының туристік-рекреациялық мүмкіндіктері бойынша осы елдердің тілінде ақпарттық материалдарды қамтамасыз ету.

Туризмнің дамуы үшін маңыздылығы бойынша екінші болып автокөлік табылады. Қазіргі күні оған туристік қалааралық және қалалық автобустар паркінің сандық және сапалық кеңейту керек болып тұр. Сонымен қатар қажетті техникалық жабдықталу (микрофон, телевизор, желдеткіш) мен қауіпсіздікті қамтамасыз ету, қала мен оның маңы бойынша автобуспен экскурсиялық бағдарларды жүргізуге жағдай жасауға көңіл бөлген жөн. Қауіпсіздікті қамтамасыз ету мен сапалы қызмет көрсетудің маңызды факторы болып жүргізушілер құрамы мен гид-жолсеріктерді арнайы даярлау табылады. Туризм сферасындағы көлік қызметімен айналысатын жеке тұлғалар үшін де мамандар даярлау деңгейіне қойылатын талаптарды жоғарлату қажет.

Темір жол көлігінде Орта Азия аймағындағы елдер бойынша Ұлы Жібек

жолы бағдарын жүзеге асыру үшін арнайы туристік поезды іске қосу бойынша кластер дамуының мемлекеттік бағдарламасын қолдану керек [52]. 

Қауіпсіздік секторы бойынша тегін облыстық телефон байланысы мен шет тілдерді білетін жұмысшылары бар туристік полицияның бөлімшесін не бөлімін ашу қажеттілігі туды. Көлік түйіндері болып табылатын әуежай, темір жол мен автокөлік вокзалдарын туризм полициясының байланыс телефондары бар ақпараттық тақталармен қамтамасыз ету керек.

Туризм мен демалыстың барлық түрлерін кадрлық қамтамасыз ету секторы бойынша көлік қызметін көрсететін компаниялар, қонақ-үйлер мен турфирмалардан бастап олардың қызметкерлерінің мамандық деңгейін  біршама көтеру керек. Квалификацияны арттырудың ең жедел әдісі маманданған қысқа мерзімді семинар-курстарды өткізу болып табылады. Туризм мен демалыс сферасында персоналды жыл сайынғы міндетті аттестациялауды енгізу қызмет көрсетудің сапасын біршама жоғарлатуға мүмкіндік береді. Жоғарғы және орташа маманданған оқу орындарындағы туризм мен сервис факультеттерінде туризм мамандықтарының тізімін кеңейту қажет.

Мәдени-сауықтыру объектілерінің секторы бойынша алдыңғы жылдарға неғұрлым перспективті болып спорт объектілері табылады, бұл 2011 жылы Алматыда қысқы Азия ойындарын өткізуге дайындықпен байланысты. Спорт объектілері құрылысын не өңдеу жұмыстары жүргізіліп, барлық спорт және мәдени-сауықтыру объектілеріне шетел тілдерінде ақпараттық жазбалары бар аншлагтарды орнату қажет. Қызмет көрсететін қызметкерлер қатарында, қорғаныс қызметінен даяшыларрға дейін шет тілдерді білетін адамдар міндетті түрде болу керек.

Экскурсиялық объектілер секторы бойынша маңызды бағдар жаңа объектілер мен қазірде бар объектілерді жаңарту арқылы қала мен қала маңының экскурсиялық әлеуетін кеңейту болып табылады. Бұл бағытта 2007 және 2008 жылдары негізгі іс-шаралар қатарында «Боралдайдағы сақ қорғандары» археологиялық паркі мен «Вернен бекінісі» архитектуралық-туристік кешен құрылысы болады. Екі парк – «Әл Фараби паркі» мен «Есентай паркі» құрлыстары мейрамханалар, кинотеатрлар, қонақ-үйлер мен сауықтыру кәсіпорындарын жабдықтау есебінен Алматы облысы қонақтарының демалу мүмкіндіктерін кеңейтеді [53].

Табиғи және тарихи ресурстар секторы бойынша бағдарлар мен автокөлік тұрақтарын, демалыс алаңдарын, туристердің жаппай ағындары байқалатын жерлерде көру алаңдарын жайғастыруды өткізу. Ақпараттық қамтамасыз етуде тақталар, бекітілген бағдарлар сызбалар, бағдарларды ұйымдастырушылар мен қаланың анықтама қызметтерінің байланыс мәліметтері болу керек. Бұл мәселелерді шешу үшін облыс әкімшілігі мен ұлттық парктер әкімшіліктерімен келісілген іс-әрекеттер қажет. Осы сектор объектілерді қорғауды қажет етеді, сонымен бірге демалушылардың максималды мүмкін тәуліктік көлемін анықтап бақылау керек.

Алматы облысының туристік кластері мәселелері ең алдымен мемлекет пен бизнес тарапынан шешілуі керек. Туризмді экономиканың бір сферасы ретінде дамытуда осы екі сектор арасындағы міндеттерді бөліп көрсетуге болады.

Жергілікті және қалалық деңгейде туризм дамуының келесі мәселелері бойынша мемлекеттің белсенді араласуы қажет:

  1.  туристік қызметтердің альтернативті нарықтарын үнемі бақылау мен қаланың келу және ішкі туризм дамуының перспективті бағыттарын анықтау;
  2.  Алматы облысындағы туристік кластердің Үйлестіруші Кеңесінің тиімді қызмет етуін қамтамасыз ету;
  3.  жаңа объектілер құрылысы мен ескілерді реконструкциялау, қызмет көрсету сапасын жақсарту мен бағаларды төмендету есебінен кең туристік-рекреациондық ортаны қалыптастыру;
  4.  шетелдердегі мемлекеттік органдар құрылымын пайдалана отырып, қаланың туристік әлеуетін барлық мүмкін бағыттар мен деңгейлерде жарнамалау, жәрмеңкелер мен көрмелерді, саммиттер мен спорттық шараларды ұйымдастыру;
  5.  шетел тілдерінде қала мен оның маңы бойынша жол сілтеуіштерді, карталарды әзірлеу мен басып шығару;
  6.  шетелдік туроператорлар мен БАҚ үшін Алматы облысы бойымен ақпараттық турларды ұйымдастыру;
  7.  туризмді салауатты өмір салтының ең жақсы түрі ретінде насихаттау;
  8.  облыс шеңберінде туризм инфрақұрылымы сферасындағы жобалар үшін жеңілдіктер мен артықшылықтарды бекіту.

Бизнес үшін Алматы облысындағы туристік кластерді дамытуға қатысуы қызметтің осы бағытына деген сенімінен білінеді және келесілерден байқалады:

  1.  туристік қызметтердің ішкі және сыртқы туризм нарығындағы туризм мен демалыс қызметтеріне сұраныстың өсуі салдарынан қалада туристік кәсіпорындар санын одан әрі арттыру;
  2.  шетел туристерін тарту мен Алматы облысында жаңа бағдарлар мен туризм түрлерін меңгеру бойынша туроператорлар қызметінің географиясын кеңейту;
  3.  шағын және орта деңгейлі жеке қонақ-үйлердің құрылысын инвестициялау;
  4.  Алматы облысының әкімшілігімен бірге туристік өнімді ілгерлету бойынша бірегей маркетингтік саясатты қолдау.

Осы туризм кластері дамуының шебер-жоспарында қаладағы туризмнің барлық түрлерінің тұрақты дамуына сүйене отырып алдыңғы жылдарға деген көрсеткіштер болжанған.

Алматы қаласы мен Алматы облысындағы туристік кластерді дамыту жоспарының перспективтілері болып мыналар табылады [54]:

  1.  маңызды жалпыжүйелік мәселелерді шешу (әкімшілік кедергілер, қаржыландыру, кадрлық ресурстар, маркетинг, қауіпсіздікті қамтамасыз ету);
  2.   инфрақұрылымды туризм сегменттері бойынша дамыту:
  3.  Алматы қаласындағы 1000 орынға конгресс-орталығы құрылысы (іскерлік туризм);
  4.  Облыстық және республикалық маңызы бар, туристік объектілерге апаратын жол торабына жөндеу жұмыстарын жүргізу, шағын және ірі авиацияны дамыту (экологиялық және мәдени-танымдық туризм).
  5.  Алматы қаласы мен облысында туризм дамуына әсер ететін туристер үшін тартымды маршруттарды жетілдіру, оның ішінде медеу мұз айдыны мен Шымбұлақ тау шаңғысы курортына көңіл бөлу, «Жібек Жолының меруерті» атты халықаралық поезды ұйымдастыру жобасын жүзеге асыру. Сонымен қатар Балқаш пен Алакөл теңіздеріне, Қапшағай су қоймасында демалыс зоналарын құру, Хоргоста еркін экономикалық аймақты дамыту;
  6.  қорғалатын аймақтар жүйесін одан әрі дамыту (Жоңғар және Көлсай ұлттық парктерін құру).

Алматы облысын республиканың және Орта-Азиялық өңірдің мәдени орталығы ретінде қалыптастырудың мемлекеттік бағдарламасына байланысты мәдени-сауықтыру кәсіпорынадарының барлық түрлерін қолдап, дамыту қажет.

Туризм мен демалыстың табиғи ресурстары қолайлы климаттық жағдайды және қала маңайы мен одан тыс орналасқан тартымды табиғи объектілерді қосады. Тарихи объектілер ескерткіштердің, құнды архитектуралық ғимараттар мен тарихи оқиғалармен байланысты орындарының – қорғандар, Кіші топтағы бекініс қабырғаларының қалдықтары, үлкен тізімін қамтиды.

Түрлі әдебиеттер бойынша жүргізілген маркетингтік зерттеулер нәтижесінде Алматы облысында туризмді дамытудың күшті және осал жақтары анықталды, олардың ішінде шетелдік туроператорларға неғұрлым маңыздыларын атап өтейік [55].

Күшті жақтары:

  1.  Орталық Азия аймағының елдері үшін «қақпа» қызметін атқаратын ірі әуежайдың болуы. Оған қоса осы жылдың сәуір айында Қазақстан Республикасы Президентінің нұсқауымен  халықаралық стандарттарға сәйкес әуежай салына бастады.
  2.  Таулы ландшафт, ол альпинизм, тау-шаңғылық, сноубординг, шаңғы тебу сияқты спорт түрлерін, сонымен қатар тау туризмі, су туризмі, велотуризммен дельтапланеризмдердің дамуын қамтамасыз етеді.
  3.  Шағын аймақта ландшафттардың кең спектрінің орналасуы, экологиялық туризм негізінің болуы – Еуразияның орталық бөлігінің жануарлар мен өсімдіктер әлемі.
  4.  Жібек жолы бағдарындағы тарихи, археологиялық, қажылық және танымдық объектілер мен ЮНЕСКО бағдарламасын жүзеге асыру барысында олардың маңызының артуы.
  5.  Алматы қаласы мен облысында тұратын халықтардың мәдениетте, тұрмыста, ұлттық тағамдарда қоса алғандағы салт-дәстүрлердегі ұлттық ерекшеліктердің болуы.
  6.  Көшпенді өмірдің дәстүрлі стилі – номадтар мәдениеті (киіз үйлер, салттар, спорттық жарыстар, киім мен ас үй).
  7.  Саяси тұрақтылық.
  8.  Бүркіт пен сұңқар сияқты құстармен бірегей аңшылықты ұйымдастырып, оған қатысу және көру мүмкіндігі.
  9.  Демалыс пен туризмді іскер туристердің негізгі кәсіби қызметімен бірге өткізу мүмкіндігі.
  10.  Халықаралық спорттық-көріністік туризмнің ірі өңірлік орталығы болуының перспективасы.
  11.  Қазақстанның басқа аймақтары мен қалаларымен салыстырғанда туризм түрлерінің, демалыс пен сауықтырудың кадрлық қамтамасыз етілуі мен қазіргі инфрақұрылымның болуы.

Алматы облысының туристік сферасының қазіргі жағдайының осал жақтары әлемнің неғұрлым жақсы дамыған елдер және танылған туристік орталықтардың туристік қызмет деңгейімен салыстырыла отырып бағаланады. Ұлыбритания, Германия, Франция, Жапония, Оңтүстік Корея туроператорларының пікірлерінше Алматыдағы туризмнің осал жақтары болып мыналар табылады:

  1.  Туристік қызметтердің әлемдік нарығында қаланың белгісіз болуы және кең, әрі жақсы жарнаманың болмауы;
  2.  Қызмет көрсетудің төмен деңгейі бола тұра бағалардың жоғары болуы және бағалар мен сервис бойынша орналастыру орындарының аз ассортименті;
  3.  Қаланың өзінде туризм үшін елеулі және танымал қызықты объектілердің жетіспеуі;
  4.  Қызмет көрсетуші персоналдың кәсіби осал дайындығы мен барлық деңгейлерде тілдерді нашар білу.

Осы кемшіліктер шетелдегі туроператорларды толықтай Қазақстан және Алматы облысының өзінде туристік қызметтер нарығын игеруде тоқтатады. Мысалы, француздық, яғни париждік туроператорлардың Қазақстан мен Алматы облысы бойынша сұранысы әлемдік нарықтағы әрекет етуші ұсыныстардың тек 1%-ын ғана құрайды. Қазақстанмен жұмыс істеудің тәжірибесі бар француз туроператорлары бағалардың жоғарылығын, қызмет көрсету сапасының төмендігін және ұшу уақытының ұзақтығын атап өтеді. Нәтижесінде Алматы облысының туристік атағы өте төмен [56].

Алматы облысының туроператорлары мен турагенттеріне ішінара сұрау жүргізу барысында қаладағы қаладағы туризм мен қызметтер сферасының қазіргі жағдайындағы мынадай осал жақтары анықталды:

  1.  Визаларды алуға көп уақыттың қажеттілігі мен қиындығы – Алматыға келудің аздығының негізгі бір себебі.
  2.  Қарапайымдалған визалық тәртіп бойынша тіркелген мемлекеттердің шағын тізімі (қазіргі уақытта оған тек қана 28 ел кіреді).
  3.  Жоғары сапалы және технологиялық стандартты жарнамалық материалдардың аздығы (карталар, жол сілтеуіштер, буклеттер), олардың бәрі Алматы облысы бойынша еуропалық тілдерде, сонымен қатар жапон, корей, араб, қытай тідерінде берілген.  
  4.  Қазақстан мен Алматы облысы бойынша жарнамалық өнімдердің мемлекеттік деңгейде жеткіліксіздігі, еліміздің туристік әлеуетін насихаттау төмен дәрежеде, шетелдердегі Қазақстан өкілдіктері мен консулдықтарындағы ақпараттық орталықтарды жарнамалық материалдармен қамтамасыз ету нашар дамыған.

Көлік қызметкерлері отандық туризм мәселелеріне немқұрайлы қарайды:

  1.  Халықаралық сапарлардың кестесінің қолайсыздығы мен әуежай қызметіне тапсырмалардың дұрыс берілмеуі. Мысалы, жолаушылар түнгі үш кезінде жөнелтілсе, шетелден келетін қонақтар Алматыға таңғы төрт кезінде келеді. Кейбір күндері Алматы әуежайы кесте бойынша бір күнде бес рейске дейін қабылдайды, ал бұл 850 адам бір мезгілде келіп түседі деген сөз. Бір адамның құжатын тексеру мен тіркеуге әуежай мен кеден қызметкерлері орта есеппен үш сағаттан уақыт кетіреді. Одан кейін бір тәулік бойы әуежай бос тұрады.
  2.  Алматыдан Түркістанға, Алакөл мен Балқаш көлдеріне, Щучинск- Боровой курорттық аймағына баратын тікелей ішкі авиабағыттардың болмауы.
  3.  Жақсы жабдықталған автобустардың, сапалы жолдардың болмауы, жол бойы сервисінің төмен деңгейі  туристердің табиғат әсемдігінен алатын рақатын жоққа шығарады.
  4.  Турфирмалармен келісімі бар тасымалдаушылар қауіпсіздік ережелеріне немқұрайлықпен қарайды.
  5.  Тасымалдаушылар аяқ астынан өз қызметтеріне бағаның өскенін хабарлап, турагенттіктерді ыңғайсыз жағдайға қояды.
  6.  Орналастыру мен көлік сферасының сандық және сапалық дамуы осал:
  7.  Қызмет көрсету деңгейі, сервис сапасы мен бағалары бойынша қонақ- үйлердің кең ассортиментінің болмауы. Әсіресе шағын және орта деңгейдегі екіжұлдызды немесе одан төмен қонақ- үйлерінің жетіспеуі. Алматы  облысындағы басым үш және бесжұлдызды қонақ- үйлердің бағалары өте жоғары және деңгейі мен бағасына сай сервистің жоқтығы.
  8.   Қызмет көрсетуші персонал дайындығы мен сервисінің, әсіресе қызмет көрсету мәдениетінің төмендігі және тіл білмеушілігі орын алған.
  9.  Алматы облысында орналастыру, тамақтану, көлікпен қамтамасыз ету сферасында Еуропа мен Азияның ірі туристік орталықтарымен салыстырғанда қызмет құны өте жоғары және сапасы өте төмен [57].
  10.  Қонақ-үй кешендерінің қызметкерлері шетелдік туристерге қызмет көрсетудің халықаралық стандарттары бойынша қосымша оқытуды қажет етеді және міндетті түрде тым болмаса бір шет тілін білуі керек.
  11.  Халықаралық стандартқа сай таксилер мен автобустар қызметінің жетіспеуі.
  12.  Алматы облысындағы табиғи объектілер мен тарихи-мәдени ескерткіштер кешендеріндегі экскурсия жүргізушілердің шет тілін нашар білуі.

Туристік кластердің жақсы қызмет етуіне кедергі болып табылатын басты қауіп қаладағы туристік индустрияда бақылаудың болмауы. Осы жылдың көктемінде құрылған Үйлестіруші Кеңес осы қауіпті болдырмауы тиіс.

Қазақстандағы туризм дамуындағы Алматы облысының мықты және осал жақтарын талдау нәтижелерінен шыға отырып туритсік кластердің негізгі мақсатын анықтауға болады. Ол – туристік қызметтердің халықаралық нарығында қаланың тартымды туристік имиджін құру. Сол уақытта келесі мақсаттарға жету мүмкіндігі туады:

  1.  облыс туризмінің дамуы бойынша іс – әрекеттердің стратегиялық жоспарын жасау;
  2.  бәсекелестікті арттыру мен Қазақстанның шикізатты емес салаларының дамуы бойынша іс – шаралар жоспарын әзірлеу;
  3.  қаладағы қоғамдық және жеке сектордың мобилизациясы;
  4.  Алматы облысының туризм индустриясы әлеуетінің бәсекеге қабілеттігін альтернативті, өңірлік және әлемдік нарықтарда құру.

Алматы қаласы мен Алматы облысындағы туристік кластер дамуының мысалында туризм саласының әлеуеті зерттелгеннен кейін кластерлік инициативалар мен еліміздің индустриалды-инновациялық дамуын ескере отырып толық Қазақстан үшін туристік кластер жоспары мен туризмнің ұзақ мерзімді даму стратегиясы құрылады.


3 АЛМАТЫ ОБЛЫСЫНЫҢ БӘСЕКЕГЕ ҚАБІЛЕТТІ ТУРИСТІК КЛАСТЕРІН ҚҰРУ МЕН МОДЕЛІН ҰСЫНУ

  1.  Ұлттық туризмді дамытуда кластерлеудің маңызы

Қазақстан экономикасының орнықты дамуы, елдің индустриялық-инновациялық дамуы жөніндегі іс-шаралар кешенін іске асыру шетелдік капиталды белсенді түрде тартуға ықпал етеді. Сондықтан да туристік индустрияны дамытуға шетелдік және ішкі инвестицияларды тарту, орталық және өңірлік билік деңгейлерінің іс-қимылын нақты үйлестіруді қамтамасыз ету мақсатында жоғары деңгейлі туристік менеджмент қалыптастыру, жеке бастамалардың дамуына жәрдем ету, саланың ақпараттық кеңістігін құру, қазақстандық турөнімнің сыртқы және ішкі нарыққа жылжуының тиімді жүйесін әзірлеу, инвестициялау және салық салу мәселелері бойынша нормативтік құқықтық актілер қабылдау үшін барлық алғышарттар бар. Бұл әзірлену үстіндегі өңірлік шебер-жоспарлар шеңберінде іске асыру жоспарланып отырған туризмнің кластерлік дамуының негізгі бағыттары.

Туризм әлемнің көптеген елдерінде экономиканың ең табысты салаларының бірі, алайда Қазақстанның зор табиғи әлеуетінің болуына қарамастан бұл тенденция біздің еліміз үшін әлі шынайы емес. Дамыған инфрақұрылым, қазіргі заманғы қонақ-үй кешендері, халықаралық стандартты аэропорттар болмай біз үлкен туристік ағымдарды, сәйкесінше табыстарды да күте алмаймыз [58].

Қазіргі кезде Қазақстан шетел азаматтары үшін туристік аймақ ретінде көрінбейді. Себебі ұлттық тартымды жобарлар жоқтың қасы. Ағымдағы жағдайды ескерсек елімізде ұлттық сипаттағы туристік бағдарламалардың қажет екендігі байқалады. Мұндай бағдарлама, біздің ойымызша, кластер шеңберінде жүзеге асырылуы тиіс төмендегідей кедергілерді жою арқылы жүзеге асатын болады:

  1.  Білікті мамандардың болмауы мен зерттеулердің аз мөлшері.

Туризм саласында зерттеулермен шұғылданатын арнайы институттар жоқ (қазіргі уақытта тек мемлекеттік мекемелер зерттеулер жүргізуде). Қазақстандық компаниялар нарықты зерделеуді өз күштерімен жүргізеді. Сондай-ақ туристік объектілерді, мысалы, ойын-сауық паркінің құрылысын әзірлейтін компаниялар жоқ. Қазақстан ұсына алатын туристік қызметтерге халықаралық сұраныс, сондай-ақ Қазақстанға келуші туристердің қалаулары жеткіліксіз зерделенеді. Туризм саласының барлық білім беру институттары аталмыш саланы зерттеулер мен әзірлемелер жүргізуге қабілеті бар мамандармен қамтамасыз етпейді. Білім беру жүйесі құрылатын кластерлер үшін қажетті мамандарды даярлауда қолдау көрсетуді ынталандыу қажет.

Туристік кадрларды сапалы дайындауды қамтамасыз ету үшін мыналарды орындау қажет [59]:

  1.  Халықаралық тәжірибеге сәйкес Дүниежүзілік туристік ұйым ұсынған туризм бойынша мамандықтарды «Қазақстан Республикасының бакалавриат және магистратура мамандықтарының жіктегішіне» енгізу. ЮНДТҰ ұсынатын туризм мамандықтары келесідей: туризм менеджері, халықаралық туризм менеджері, маркетинг пен жарнама бойынша менеджер, ақпараттық технологиялар бойынша менеджер, туристік агенттіктерде сатулар бойынша менеджер, қоғаммен байланыс бойынша менеджер, туризмнің белсенді түрлері, жолсеріктер мен экскурсоводтарды даярлау 60.
  2.  туристік сала үшін кадрлар дайындайтын жоғары оқу орындарына туристік білім беру сапасының «WTO – Ted Qual» сертификатын енгізу;
  3.  Облыстық деңгейде ғылыми-практикалық конференциялар өткізуді және кадр дайындау мен туристік индустрияны дамытудың негізгі мәселелері жөніндегі халықаралық туристік іс-шараларға Қазақстанның қатысуын ұйымдастыру;
  4.  туристік кадрлар даярлауды жүзеге асыратын жоғары және орта оқу орындары үшін оқу бағдарламаларын, оқу-әдістемелік құралдарды, оқулықтар мен көрнекі материалдарды әзірлеуге қатысу;
  5.  гидтер, экскурсовоттар, туризм нұсқаушыларын қоса алғанда, туристік индустрия мамандарын, оның ішінде айрықша қорғалатын аумақтар мен мемлекеттік ұлттық парктер үшін, оқытып-үйрету семинарлары мен біліктілігін арттыру курстарын тұрақты негізде жүргізу;
  6.  Еуропа білім беру қоры мен халықаралық ынтымақтастық шеңберінде дайындалған «Туризм саласындағы ұлттық біліктілік құрылымы» (ҰБҚ) пилоттық жобасын іске асыруды және Алматы облысында ҰБҚ әзірлеу жөніндегі Үйлестіру орталығын және ортаазиялық өңір елдері үшін басқа да бірлескен халықаралық жобалар құруды жүзеге асыру.

Бұдан басқа, халықаралық сарапшылардың қорытындысы бойынша туристік саланы дамыту жөніндегі маңызды шаралардың бірі оның ғылыми-әдістемелік қамтамасыз етілуі болып табылады. Республикада саланың ғылыми-әдістемелік базасы жоқтың қасы, ал осы уақытта Германия, Ұлыбритания секілді әлемнің дамыған елдерінде мемлекеттік бюджеттен қаржыландырылатын ұлттық туризмнің даму болашағын зерттеу және болжамдау жөніндегі орталықтар бар [61].

  1.  Инфрақұрылым мен демалыс индустриясының осал дамуы.

Негізгі проблема дамыған инфрақұрылымның, атап айтқанда, халықаралық стандарттарға сәйкес келетін қызмет көрсету саласының жетіспеушілігі болып табылады. Туристік ынтаның көптеген объектілері жеткілікті дәрежеде дамымаған. Проблемалардың бірі негізінен нашар халдегі жолдарға байланысты объектілерге жету қиындығы болып табылады.

Көптеген, әсіресе аймақтардағы қонақ-үйлер, кемпингілер, мейрамханалар Кеңес Одағының кезінде салынған. Қазіргі уақытта олардың ахуалы сыни болып табылады және жөндеуді талап етеді. Осы бағытта туристік компаниялар USD 260 миллион сомасына 29 инвестициялық жоба әзірледі. Алайда, тек 8 жобаны іске асыру перспективалары бар.

Мамандардың ойынша туризмнің дамуына неғұрлым әсер ететін қонақ- үй бизнесі, көлік, туристік агенттіктер, сонымен броньдау мен резервтеудің глобальді компьютерлік жүйелері үлкен маңызға ие. Сондықтан осы обьектілерге ерекше көңіл бөліп, олардың қызмет сапасын жоғарлату мен қызмет көрсету аясын кеңейтуді жүзеге асыру керек. Туризм инфрақұрылымының жеткіліксіз дамуын, сондай-ақ қаржылық қаражаттың шектеулілігін ескере отырып, мынадай өңірлерде үш, екі жұлдызды санаттағы қонақ үйлер желісі мен туркластар құрылысына бағытталған өңірлік деңгейдегі “Еурокемпинг” жобасын іске асыру шеңберінде мейманханалар, қонақ үйлер мен мотелдер, сондай-ақ кемпингтер желісін салудың бірінші кезектегі құрылысының басымдықтарын айқындау қажет.

Алматы облысында санаторийлік-курорттық істі дамыту ерекше маңызға ие, ол мынадай шараларды іске асыруды талап етеді: санаторийлік-курорттық объектілерге сертификаттау және жіктеу жүргізу, олардың қызметін үйлестіруді қамтамасыз ету.

Бірінші кезекте коммуникациялық жүйелерді Қапшағай су қоймасындағы, Алматы облысындағы Алакөл көлінде, Маңғыстау облысындағы Каспий теңізі жағалауындағы (Кендірлі ауданы), жағажай туризмі және ойын-сауық индустриясы дамыған аудандарда, Жібек жолының қазақстандық учаскесінің орталығы – Оңтүстік Қазақстан облысының Түркістан қаласында қамтамасыз ету қажет [62].

Сонымен қатар Жібек жолының Қазақстан аумағындағы бөлігінің туристік инфрақұрылымын дамыту, Түркістан қаласында тартымды туристік орталық құру, сауықтыру туризмін ұйымдастыру бойынша халықаралық жобаларды іске асыру, Каспий бассейніндегі елдерге халықаралық теңіз саяхатын ұйымдастыру сынды кешенді жұмыстарды іске асыруды да жоспарлауда.

Қазақстан аумағында тұрақты рейстермен жұмыс істейтін 6 шетелдік авиакомпания бар. Қазақстандық авиа желілерде алыс шетелдің 7 еліне тұрақты рейстер бар. 12 авиакомпания ТМД елдерінен тұрақты рейстермен жұмыс істейді. 8 халықаралық әуе айлағы, халықаралық трафикке уақытша қол жеткізу мүмкін 7 әуе айлағы және ішкі трафикке қол жеткізу мүмкін 6 әуе айлағы бар. Кейбір жергілікті туристік компаниялар сондай-ақ тікұшақтарды да пайдаланады, бірақ олар негізінен қымбат турлар үшін немесе туристерді басқа көлікпен жетуге қиын аудандарға апаруға арналған. Кейбір қонақ-үйлерде автомобильдерді жалға беру қызметтері дамыған. Солай болғанымен, барлық маршруттар мен бағыттар жеткілікті дәрежеде дамымаған [63]. Транспорттық бағыттарды реттеп, чартерлік рейстерді дұрыстау керек. Осы орайда туризм саласындағы перспективті жобаларды жүзеге асыруда бірінші кезектегі міндеттерді шешуді қамтамасыз етуді көздейтін бірқатар бағдарламалар қарастырылған.

  1.  Әкімшілік кедергілердің болуы да өзекті мәселе балып табылады.

Бөліп айтар болсақ, құқықтық-нормативтік базаны жетілдіру және визалық және әкімшілік-төрелік процедураларды оңайлатумен байланысты мәселелерді шешу маңызды. Бұл мәселе өз кезегінде мемлекеттік бағдарламаны іске асыруға барлық мүдделі тараптардың қатысуын, мемлекеттік және жеке секторлардың серіктесе қызмет етуін талап етеді. Сондықтан туристік индустрия нысандарын дамытуда барлық мүдделі министрліктер мен жергілікті атқарушы органдар қызметінің жұмылдырылғаны бұл күнде аса маңызды болып отыр.

Туризм сферасында бұл мәселені шешу үшін түрлі елдер азаматтары визаларды тек өкілеттіліктерде ғана емес, сонымен аэропорттарда да алу мүмкіндігі жөнінде ұсысынтар қарастырылуда. Азаматтары жеңілдетілген визалық және тіркеу режимдері құқығына ие елдер тізімін үлкейту қажет. Сонымен бірге туристік кластер шеңберінде қызмет ететін қатысушыларға салық төлеуде жеңілдіктер, тіркелу процедураларының күрделі еместігі де шешу жолдарының бірі бола алар еді. Мұндай жалпы мәселелерді жекелеген компаниялар шеше алмайды. Сондықтан олар мақсатты бағытталаған мемлекеттік саясат тарапынан бақылануы тиіс.

  1.  Маркетингтің болмауы.

Елімізде көптеген әсемі жерлер болса да, олар шетел туристері арасында танымал емес. Уникалды туристік әлеуеті бар, бүкіл әлем үшін ашық, туристерге қауіпсіз туристік орталық ретінде Қазақстанның имидждік стратегиясын жасау оларды елге тартудың маңызды факторы болып табылады.

Маркетинг стратегиясы келесі бағыттарда жүзеге асады:

  1.  «Қазақстандағы туризм» атты бірегей ақпараттық Интернет-порталын жасау. Интернеттен Қазақстанның туристік әлеуеті туралы ақпаратты жекелеген сайттарда іздеу арқылы табуға болады [64].
  2.  әлеуетті туризм түлері бойынша BBC, CNN, Euronews, Discovery, Tourism and Adventures, «Әл-жазира», т.б. әлемдік медиаканалдарда видеоматериалдарды көрсетуді ұйымдастыру;
  3.  қазақстанның туристік потенциалы бойынша брифинг, презентацияларды ұйымдастыру;
  4.  мақсатты нарықтардың ерекшеліктерін ескере отырып жекелеген видеороликтерді әзірлеу;
  5.  алдыңғы қатарлы БАҚ мен ірі туроператорлардың өкілдері үшін  ақпараттық және пресс турларды ұйымдастыру.
  6.  Қаржылық ресурстар мәселесі, бұл мәселе кластердегі барлық «экспериментті» кәсіпорындар қақтығысуымен шартталады. Салаға мол инвестиция тарту сынды стратегиялық маңызды міндет, сонымен инвестициялар тарту мен Қазақстанның инвестициялық тартымдылығын арттыруда мемлекеттік қолдаудың мықты болуын талап етеді.

Туризмнің экономиканың басым салаларының бірі болып жариялану салдарынан осы салаға салынатын инвестициялар «Инвестициялар туралы» Заң әрекетіне ұшырайды. Бұл оларға салынатын салықтардың және кедендік алымдарды төмендетеді [65]. Отандық туристік кәсіпорындарды оларға артықшылықтар мен жеңілдіктерді ұсыну жолымен несиелендіру мен инвестициялауға да ерекше көңіл бөлген жөн.

  1.  Туристердің қауіпсіздік мәселесі.

Туристің қауіпсіздігі мемлекеттің саясатына, туроператорлар мен турагенттердің турларды ұйымдастыру кезінде қабылдайтын шараларына тікелей байланысты. Террорлық актілердің, індет пен техногендік сипаттағы жағымсыз зардаптардың өсіп отырған жағдайында қауіпсіздікті қамтамасыз ету мәселесі өткір қойылып отыр.

Туристердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету үшін мыналар қажет:

  1.  туристік кадрларды арнайы даярлауды және туристерге қызмет көрсету жөніндегі туроператорлар мен турагенттердің қызметінде қауіпсіздік техникасы жөніндегі нормалардың, ережелердің сақталуын бақылауды жүзеге асыру мәселесін пысықтау;
  2.  туристік ортаны қорғау және күзету;
  3.  қорғану және қауіпсіздік мәселелері бойынша халықты және туристерді ақпараттандыруды қамтамасыз ету;
  4.  ұйымдасқан қылмысқа, лаңкестікке және адам саудасына, әйелдер мен балаларды жұмыспен және жыныстық қатынаспен қанауға қарсы күрес жүргізу;
  5.  Қазақстанға туристік және өзге де көші-қон ағындарының кіріп кету, оның ішінде туристің атын жамылған экстремистердің «ыстық нүктелерге» өтіп кету мүмкіндігінің алдын-алу үшін бақылауды күшейту;
  6.  Алматы облысында туристерге көмек ретінде «hot line» режиміндегі телефондық ақпараттық қызметін құру.

Жоғарыда айтылғандай, Қазақстанның басымдығы ұсынылатын туристік қызметтердің түрінде болып табылады (экологиялық туризм, мәдени-тарихи туризм және т.б.). Бұл түрлерінің әрқайсысы өзіне тән ерекшеліктеріне байланысты бірқатар мәселелерге ие.

Іскерлік туризм көлемі шағын. Шетелдік компаниялардың іскерлік жоспарлары ертерек Қазақстанда ашқан тек өздерінің бизнестерімен шектеледі. Бұнда өсу тенденциясы байқалмайды, өйткені қазір отандық бизнесмендердің өзі бос нарықтарды жаулай алады. Сол себептен Қазақстанда күш-жігерлерін жұмсап, капиталдарын салуға болатын сфераларды іздестіретін бизенсменердің ағымы енді өспейді деуге болады. Ал саяси туризм басқаша жағдайда. Қазақстан күннен күнге әлемдік саяси аренада күш алып келе жатыр. Срндай-ақ өткізілетін жері Алматы облысы болатын аймақтық және халықаралық симпозиумдар мен саммиттер шетелдік туристердің зор ағымын тарта алады. Экстремалдық спорт туризмі еліміздің кеңдігіне қарамастан нашар дамыған. Тауларға қызығып келетін альпинистер саны өте аз. Шетелдік тау шаңғышылары мен атпен жүруді жақсы көретіндер туралы да солай айтуға болады. Спорттың экстремалды түрімен шұғылданатын резидент емес туристер оларды Қазақстанда күтетін экстремалды тұрмысқа дайын емес [66].

Сонымен қатар кластер ішіндегі фирмалар арасында туындайтын қиындықтарды айыра білу керек. Олар қолдаушы институттар (ғылыми орталықтар, университеттер, қоғамдық ұйымдар, сауда-өнеркәсіптік палаталар, биржалар мен компаниялар) арасында, сонымен мемлекетік сектор органдары мен жеке бизнес арасындағы кооперация мәселелері болуы мүмкін [67]. Әрине, туристік қызметтер нарығында 100%-дық кепілдік бола алмайды. Ең тәжірибелі туристік агенттіктердің өзінде авиакомпаниялар, қонақ-үйлердің өз міндеттемелерін орындамауынан немесе ауырып қалған автобус жүргізушісінің келген рейсті күтіп алмауынан төтенше қиындықтар туындауы мүмкін. Алайда бұл қиындықтар дұрыс, әрі профессионалды жұмыс пен кластер қатысушылары арасындағы байланыс қалыптасқан кезде азаяды.

Сонымен қатар елімізде қалыптасып жатқан кластерлік жүйеге шекарасы неғұрлым кең халықаралық кластер сияқты жобаны енгізуге болады. Мысалы, туристер алдымен Самарқанд, Бұқара қалаларын көріп, одан кейін қыста шаңғы тебуге Қазақстанға немесе суға түсуге Ыстық көлге келе алар еді.

Осылайша, туризм индустриясы мен туризм кластерін дамытудағы негізгі ұлттық бағыттар мыналар:

  1.  жаңа ораластыру және демалу объектілерін салу, көлік пен тасымалдау кешенінің қызметін кеңейту, т.б. арқылы инфрақұрылымды дамыту;
  2.  әкімшілік кедергілерді қарапайымдау, оның ішінде визаларды тіркеу процедурасы мен бақылау жүйесінің күрделелілігін әлсірету, «туристік өнімнің» арзандауына жағдай жасау, турфирмалар үшін салық ставкасын төмендету;
  3.  қазақстандық туристік ұсыныс пен сұраныс жайлы ақпараттық базаны жеке сектормен ынтымақтастық жасау арқылы кеңейту;
  4.  шетел туристері үшін жеке қауіпсіздік пен беріктілікті қамтамасыз етуде мемлекеттік кепілдікті ұсыну шараларын ұйымдастыру;
  5.  туристік объектілер құрылысын қаржыландыру.

  1.  Алматы облысының туристік кластерлік моделі

Туристік кластер жасаудың маңыздылығын ескере отырып, Қазақстан Республикасының Үкіметі туристік индустрияны одан әрі дамыту стратегиясын айқындау мақсатында 2013 жылдың 12 сәуірде Қазақстан өңірлерінің туристік әлеуетіне маркетингтік зерттеулер жүргізді 68. Жүргізілген зерттеулер қорытындысы бойынша, Қазақстанның бәсекелік артықшылықтары мен ұзақ мерзімге арналған кластерлік бастамалар ескеріле отырып, елдің туристік индустриясын дамыту стратегиясы тұжырымдалды. Сонымен қатар туристік саланы дамытудың 2020 жылға дейінгі арналған мемлекеттік бағдарламасы әзірленіп, Қазақстан Республикасы Президентінің Жарлығымен бекітілді. Оның шеңберінде кластерлік даму бағыты қарастырылып саланың мәртебесін арттыру туралы шаралар жүзеге асырылып жатыр.

Бағдарламаның негізіне туристік кластерді дамыту қағидаттары алынған.

Туристік кластерді дамыту дегеніміз бұл туристік индустрияны өркендетіп, әлемдік нарықта бәсекеге қабілетті бола алатын туристік өнімдер жасауды және туристік қызмет көрсетуді қолға алу. Кластерлік даму жоспарында Қазақстанның туристік ресурстарын бағалау бойынша зерттеулер жүргізу мен туристік индустрияның даму стратегиясын анықтау.

Туризм кластерін дамытудың алғашқы шаралары болып заңнаманы жетілдіру, инвестицияларды тарту, туристік сала мамандарын даярлау табылды. Мысалы, заңнамаға өзгерістер енгізу шетелдіктердің келуіне тосқауыл болатын әкімшілік кедергілерді болдырмауға бағытталады.

Осы теорияға негізделе отырып аймақтық және аймақаралық деңгейде туризмнің бәсекеге қабілетті болуына кедергі жасаушы жағдайлар қатары анықталды [69]:

Біріншіден, өңірлерде құнды және тартымды экскурсиялық объектілерге немесе әсем ландшафттарға апаратын автокөлік жолдары жай-күйінің нашарлығы немесе ондай жолдардың мүлдем жоқтығы. Нәтижесінде, өңірдің көптеген объектілеріне көпшілікке арналған ішкі көпкүндік туризмнің қол жетпес арманы болып қалуы.

Екіншіден, тікелей объектілер жинақталған жерлерге немесе маршруттардың тораптық нүктелерінде орналасуға жағдайдың (мүмкіндіктің) жоқтығы, Нәтижесінде, ішкі туризмде жолының ұзақтығы 400 км. Болатын және жол шығыны анағұрлым жоғары бір күндік маршруттар көптеп кездеседі. Бұл жерде тынығуға мүмкіндік жоқ, жол шаршатады, сондықтан көптеген туристердің есінде сапар жағымсыз жағымен қалады.

Үшінішіден, экскурсиялық объектілер жай-күйінің нашарлығы, атап айтсақ, ыңғайлы көру алаңдарының, ақпараттық қалқандардың, бейімделген және қауіпсіз жалғыз аяқ жолдардың, әсіресе ауа-райы бұзылған (жаңбыр, қатты жел, ыстық күн) жағдайда тынығатын жерлердің жоқтығы.

Төртіншіден, шалғайдағы аудандардың жергілікті тұрғындары арасында қызмет көрсететін білікті қызметкерлердің, гид-жолсеріктердің, экскурсоводтардың, аудармашылардың, орналасқан жерлерде (қонақ  күтетін және аңшылар үйлері, кемпингтер) жүргізушілер мен қызмет көрсететін персоналдың жоқтығы.

Бесіншіден, шалғайдағы аудандарда байланыс құралдарының және маршруттың жүріп өтуін бақылау, сондай-ақ шұғыл жағдайда жедел-жәрдем көрсету үшін сенімді мобильдік байланыс жасау мүмкіндігінің болмауы.

Алтыншыдан, ауылдық, әсіресе шалғайдағы аудандардың жергілікті тұрғындары маршруттарға қызмет көрсетуге қатыспайды, экономикалық тиімділік алуға тырыспайды және шын мәнінде туризмді дамытуға мүдделілік танытпайды.

Жетіншіден, облыстан бастап ауданға дейінгі жергілікті билік органдары, негізінен көп жағдайда барлық маршруттарға турфирмалар қызмет көрсетіп, салық қала бюджетіне төленетін болғандықтан туризмнен және облыс аумағында орналасқан жолдар мен объектілердің пайдаланылуынан табыс алмайды.

Өңірлердің дамуының теориялық және тәжірбиелік мәселелерін талдай келе, қазіргі уақытта туристік саланың бәсекеге қабілетті болуы үшін кластерді қалыптастыру маңыздылығы ашықталды. Саладағы баршамызға белгілі мәселелерді шешу нысаны үкімет пен жеке бизнес субъектілері арасында ынтымақтастық орнату. Олардың түпкі мақсаттары бір болған жағдайда арасындағы қатынастарды біз кластерлік модель арқылы ұсынамыз (сурет 7):

Ядро:

-туроператорлар:

- гидтер;

Қонақүй шаруашылығы:

- қонақүйлер;

- демалыс үйлері

Көлік компаниялары:

-әуе, теміржол, авто

Жабдықтаушы мекемелер:

- мейрамхана

- қол өнершілер;

- ұлттық тағам орындары

- құрылыс;

- қаржылық қызмет

көрсетулер;

- сақтандыру

Инфрақұрылым кәсіпорындары:

- телекоммуникация;

- әуежай

-  жолдар;

(тамақтану орындары;

мотель; кемпингтер; техникалық қызмет көрсету нүктесі

Мемлекеттік билік органдары:

- Өнеркәсіп пен кәсіпкерлік басқармасы,

- автокөлік жолдары мен жолаушылар көлігі

басқармасы;

- экономика, бюджеттік жоспарлау басқармасы;

- мәдениетті басқару;

-көші- қон басқармасы;

Кадрларды дайындауды жүзеге асырушы мекемелер

Жетекші сала кәсіпорындары

Туристік кластер өнімі

Индустрия бірлестіктері - ҚЖМҚБ (қонақ үй және мейрмаханалардың Қазақстандық бірлестігі);

- Евразия қоры;

Сурет 8. Туристік кластер моделі

Шарттыбелгілері:

Кластер кәсіпорынын қызметпен жабдықтау

Кластердегі жетекші сала кәсіпорынын қызметпен жабдықтау

Қызметпен жабдықтау

Кластер кәсіпорындарының өзара байланысының түпкі нәтижесі

Туристтерді тарту орындары туристік кластерлік моделдің өте маңызды бөлігі болып табылады, себебі олар тек туристердің сұраныстарын ғана емес, сонымен бірге әр мемлекеттің өзгеше бір нышанын көрсетеді. Қазақстанның бәсекелестік басымдығы бірегей мәдениеті (тарихи туризм), әсем жабайы табиғатының болуы (экологиялық туризм), сондай-ақ спорттық туризм, экстремалды туризм секілді қозғалыстағы демалыс түрлерімен айналысу мүмкіндіктері болып табылады. Өкінішке орай, бүгінгі күнге туроператорлардың туризмнің қандай түрлерін дамыту қажет екені туралы нақты ұғымдары жоқ.

Туристік кластердің өзегі  Алматы облысына шетелдік туристер тарту бойынша қызметтер ұсынатын туристік агенттіктер мен туроператорлар болып табылады. Қонақ-үйлер, демалыс үйлері, көлік компаниялары да сондай-ақ туристік бизенстің маңызды жоғары буындары болып табылады және туристік агенттіктер ұсынатын қызметтер пакетіне жиі кіреді [70].

Бізбен ұсынылған туристік кластер моделінде капиталды қамтамасыз етуші құрылымдар екіге бөлінген:

  1.  қаржыландыру мемлекет қорынан (мысалы: тұрақты даму қоры «Самұрық-Қазына») және жеке бизнес қаражатымен жүзеге асырылады;
  2.  қаржыландыру шетел инвестицияларын тарту арқылы жүргізіледі.

Қазіргі уақытта ақпараттық құрылымдар бизнесті жүргізу келістері мен формаларын өзгертуге өз тарапынан әсері күшті, яғни бәсекеге қабілеттілік физикалық ресурстардан материалды емес компоненттерге ауысуда: білімді алу және тарату жүйесі, озық технологияларды қолдану жүйесі, ғылыми өңдеулер мен инновацияларды енгізу, алға жылжыту және брэнд қалыптастыру, маркетингтік және консалтингтік қызмет көрсету жүйелері.

Сыртқы орта факторларын талқылай келе, қатысушы кәсіпорындардың кластердегі өзара байланысты қызметі бизнес үшін келесі қолайлы жағдайларды жасайды: кадрлық инфрақұрылым жақсарады, шығындар азаяды, тауардың жеке сапасынан ғана емес, тауарды алға жылжытудың дамыған жүйесінен қосымша бәсекелік артықшылықтар алу мүмкіндігінің қалыптасуы, халықаралық нарыққа шығу мүмкіндіктері, зерттеу және өңдеу инфрақұрылымдарының пайда болуы, сыртқы орта өзгерістерін зерттеу негізінде басқару шешімдерін қабылдау.

Моделде экономикалық құрылымды құру логикасы бойынша кластерлер ірі кәсіпорынды діңгек ретінде пайдалану арқылы немесе дербес шағын кәсіпорындардың интеграциясы жолымен құрылады [71]. Біздің ойымызша, туристік кластерге қатысу шағын және орта бизнес кәсіпорындары ішінен нақты экономикалық көрсеткіштер бойынша басымдықтарға ие болған кәсіпорындар негізінде кластерлік өнімнің өндірілуі тиімді және бәсекелік қатынастар сақталады. Моделдің басым буыны туристік фирмалардың жеткілікті көлемімен қалыптасады. Ал, дербес шаруашылық субъектісі ретінде туристік фирмалардың қазіргі заманғы қызметі күрделі екені белгілі, олардың қызметінің айрықша ерекшеліктеріне жоғары тәуелділік, яғни елде саяси, экономикалық, қаржылық, экологиялық өзгерістер туристер ағымын басқа аймақтарға бұруы мүмкін, сондықтан кәсіпкерлер стандарттық емес шешімдер тауып, нарыққа мүлдем жаңа өнімдер ұсыну арқылы туристерді тарту мүмкіндіктерін іздестіріп табуға бейімді болулары тиіс. Алматы облысында ішкі және кіру туризм түрлерінің дамуын белсендетуге туристік кластермен бәсекеге қабілетті өнімнің өндірілуі бірден бір қозғаушы фактор.

Нарықтың функциялануының қазіргі ерекшеліктерімен байланысты, мәселелерді шешудің маңызды жолдары бағдарламалық шараларды басқару мен қаржыландыру. Осыған байланысты мемлекеттік және жеке менеджменттің сай деңгейін қалыптастыру қажеттілігі туындайды және жүргізілетін шаралар келесі жағдайларды қамтамасыз етуі тиіс:

  1.  орталық және аймақтық деңгейдегі билік қызметін нақты түзетулермен қамтамасыз ету,
  2.  жеке инициативалардың дамуына ықпал жасау,
  3.  саланың ақпараттық кеңістігін қалыптастыру,
  4.  сыртқы және ішкі рыноктарда қазақстандық туристік өнімді алға жылжытудың тиімді жүйесін өңдеу;
  5.  инвестициялау және салық салу мәселелерінде қажетті нормативті- құқықтық актілерді қабылдау.

Облыс экономикасына туризмнің қолайлы ықпал жасауы оның жан-жақты дамыған жағдайда ғана орын алады. Басқаша айтқанда, туризмнің экономикалық тиімділігі оның елде әлеуметтік – экономикалық кешендегі басқа салалармен өзара байланыста болуымен және олармен қатарлас дамуына тәуелді.

Туризмнің дамуы елдің экономикасына және бәсекеге қабілеттілігіне әсер етуімен байланысты. Мұндай әсер ету тікелей және жанама әсер ету әдістерімен анықталады. Елдің экономикалық көрсеткіштеріне тікелей әсер ету белгілі шекте ұлттық есептеу жүйесінде де (ҰЕЖ) бейнеленеді. Жанама әдіс туризмнің экономикаға және әлеуметтік аяға туризмнің жанама әсер ету коэффициенті болып саналатын, туристік мультипликаторды есептеуді меңзейді.

Бүкіләлемдік туристік ұйым мамандары 1990 жылдан бастап Доминикан республикасын мысалға ала отырып, туризмнің жанама әсерін есепке алу концепциясын өңдеген. 1998 жылы БТҰ Бас хатшысы Ф. Франжеалли туристік салада СИКТА стандарттық салалық жіктеуге енгізілген түрлі кәсіпорындар мен ұйымдардың қызмет ететінін атап өтті. Бұл жағдайда туризмнің жанама әсері тек қосалқы салаларда ғана емес, сонымен қатар, экономикаға толық әсері ескеріледі. Туристік мультипликатор туристердің шығындарына қарай, аймақтың (елдің) кіріс деңгейінің ұлғайғанын көрсетеді. Түрлі салалар үшін Д. Кейнспен, П. Самуэльсонмен, С. Фишермен, Х. Рюттермен, И. Криппендорфпен, В. Арчермен, С. Оуенмен, Х. Клементпен және басқалармен өңделген талдап қорытылған мультипликаторды бағалау үлгілері мен әдістемелері кеңінен таралған. Туристік мультипликаторды есептеу және туризм үлесін нақты бағалау әдісінің болмауына байланысты жеке өңдеушілермен туризм үлесінің ел экономикасының келесі көрсеткіштерінде орын алатыны көрсетіледі [72]: ЖҰӨ жасау, төлем балансының экспортының құрамында, қосымша жұмыс орындарын ашуда, аймақтық дамуда, туристерді қабылдайтын елдің жергілікті халқының кірісінде, экономиканың қосалқы салаларының дамуы: көлік, байланыс, тұрмыстық қызмет көрсету, тамақтандыру, көңіл көтеру индустриясы, халықтың қолөнері, және басқалары.

Біздің ойымызша, құрылған кластерлік модель негізінде мемлекет пен жеке бизнес субъектілерімен келесі міндеттер шешілуі тиіс: кластерде туризм индустриясының барлық элементтерінің келісімді дамуы үшін мүмкіндіктер туғызу. Бұл орналасу орындары, көлік, тамақтандыру және т.б. туристік қызметтер, туристік маңызды объектілерінің өзара байланысын білдіреді; туристік саланың бәсекеге қабілеттілік саясаты мен жоспарларын тиімді іске асыру үшін реттеу мен басқарудың қажетті ұйымдық және басқа институционалды құрылымдар құру, мемлекеттің және бизнестің жалпы мақсаттарына сәйкес туристік қызмет аясын басқарылатын біртұтас жүйеге айналдыру; кластерде мемлекеттік және жеке меншік секторларының қызметтері мен инвестицияларының тиімді үйлесімін қамтамасыз ету.

Қазіргі кезде Алматы облысында даму институттары жұмыс істейді. Олар еліміздің Үкіметі атынан кәсіпкерлікті дамытуда қаржылық, маркетингтік, консалтингтік және басқа көмек көрсетуге бейімделген.

Даму институттары ресурстық тұрғыдан қамтамасыз етілгеніне қарамастан қазіргі кезде туризм саласындағы кәсіпкерлікті қолдаудың белсенді түрдегі позициясын ұстанып келе жатқан жоқ. Көптеген даму институттары нақты салалық, негізінен алғанда аграрлық және индустриялық бағытты ұстануда. Даму институттары арқылы туристік кластерді қолдау мүмкіндігін пайдалану үшін ең алдымен мамандандырылған ақпараттық бюллетеньдер шығару және туристік персоналға арнап оқытудың тренингтік нысандарын жүргізу жолымен қолда бар инновациялық бағдарламалар туралы кластердің қатысушыларын хабардар етілуін арттыру қажет [73].

Қазіргі кезде туристік кластердің қатысушыларына қатысты, шағын кәсіпкерлік субъектілерінің қалпына келуін және экономикалық өсуін ынталандыру, шағын бизнесті қолдауға бағытталған мемлекеттің ақша қаражатының тиімді пайдаланылуын арттыру мақсатында құрылған «Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры» акционерлік қоғамының ресурстарын пайдалануы мүмкін.

Сонымен қатар, жоғарыда аталған институт арқылы материалдық-техникалық базасы бар және оны кеңейтуге мұқтаж туроператорларға арналған қаржы лизингі тетігін және ISO үлгісі бойынша қызмет көрсету саласындағы, сондай-ақ туристік кадрларға арналған білім беру саласындағы  WTO-TedQual сапа менеджменті жүйесін енгізу жөніндегі операцияларды бірлесіп, қаржыландырудың гранттық жүйесін пайдалану мүмкіндігі бар.

Отандық даму институттары көрсететін қызметтерге кәсіпкерлердің қол жетімділігіне байланысты проблемалар бар кезде жоғарыда келтірілген қаржы-кредиттік қолдау тетігі барынша құптауға лайық болып табылады.

Туризм саласындағы уәкілетті органның туристік қызметті мемлекеттік реттеу функциясын Қазақстан Республикасы Сауда және индустрия министрлігінен жаңадан құрылған Қазақстан Республикасы Туризм және спорт агенттігіне өткізіп беру жолымен қайта құрылуына байланысты шағын кәсіпкерлікті қолдау тетігі жүйесінде қызметі, инвестицияларды республиканың туристік саласына қатыстыруға бағытталған «Қазақтуринвест» акционерлік қоғамы, қызметі, туризм объектілерін табиғи ресурстық қамтамасыз етуді долбарлап отырған «Туризм және спорт индустриясы Материалдық-техникалық қамтамасыз ету» акционерлік қоғамының құрылуы туристік секторды басқаратын институционалды құрылымдардың қатарына жатады [74].

Сонымен қатар, туризм саласындағы уәкілетті орган негізгі міндеті туристік нарықтың барлық қатысушыларына, туристік қызметті тұтынушыларға да, жеткізіп берушілерге де көрсетудің ақпараттық, консалтингтік, маркетингтік және басқа бағыттар болып табылатын филиалдық жүйесі бар  Туристік ақпараттық орталық құруды жоспарлануы туристік саясатта маңызды орнын табуы тиіс.

Туристік ақпараттық орталық құру ішкі нарықта қатысудың шоғырланған стратегиясының болмауын және сыртқы нарықта қазақстандық туристік өнімнің таралуын жоюды жорамалдайды.

Туристік салада шағын кәсіпкерлікті қолдау жүйесінде технопарктер институтын пайдалану қазіргі жағдайда туристік өнім ерекшелігіне, сондай-ақ туристік қызметтер пакетін қалыптастыру кезінде инновациялық технологиялардың жоқтығына байланысты мүмкін болмай отыр. Бұл факт, туризм саласында (мемлекеттік мекемелер зерттеулер жүргізеді) зерттеумен айналысатындардың жоқтығымен түсіндіріледі.

Қазіргі кезде туризм саласының қолда бар білім беру институттарының бәрі зерттеу жүргізуге және әзірлеуге қабілеті бар мамандармен қамтамасыз ете алмайды, міне бұл бүтіндей алғанда туристік саланың дамуының негізгі кедергілерінің бірі болып табылады [75].

Сонымен республикада кластерлерді бейімдеу келесі жағдайларға байланысты болмақ: қоғам, кәсіпорын және жергілікті халықтың мүдделерін теңестіруге бағытталған оптималды институционалды ортаны жасау; меншік және мемлекет, адамдар мүдделерін сақтай отырып, кәсіпкерліктің ойлау үлгісін өзгерту, ғылыми сыйымды өндірісті дамытуға негіз бола алатын білім беру мен ғылымды дамыту және т.б.

Бірақ кейбір экономистердің пікірі бойынша, кластерлік механизм – бұл тек өндірістің бәсекеге қабілеттілігін арттырушы кеңістіктік – ұйымдық фактор болып табылады, ол бәсекеге қабілетті өндіріске алғашқы қажетті негізін құратын өндіріс факторларының қосымшасы болып қана қызмет етеді [76]. Өндіріс территориялық ұйымдастырылған болса да, олар ең алдымен озық техникамен және үдемелі технологиямен, жоғары сапалы жұмыс күшімен негізделуі тиіс. Ал, олар өз кезегінде, халықтың жалпы білімділік деңгейімен, елдің ғылыми техникалық жағдайымен, шаруашылықты ұйымдастыру формалары мен басқару әдісін қолданумен, ғылым және техника жетістіктеріне тез бейімделу қабілеттілігімен, байланыс құралдары мен ақпарат жағдайы, елдің даму масштабы және т.с.с., яғни өндіріс факторларының нысанды қолдануына байланысты болып табылады.

Сонымен республикада кластерді дамыту кәсіпорындар мен кәсіпкерліктің мүдделерінің бірігуі және сәйкес жағдайлардың болуымен байланысты. Бұл процесте мемлекеттің рөлі иницитиваларды қолдау, сәйкес заңдылықтар мен нормативті базаларды жасау және макроэкономикалық процестерді реттеу болып табылады.

3.3 Туристік кластердің бәсекеге қабілеттілігін арттыруда Алматы облысы бойынша анықталған проблемаларды шешу жолдары

Туристік салада бәсекеге қабілетті кластерді дамыту мемлекет тарапынан қабылданған шараларға тікелей байланысты. Мұның себебі нарықтық институттар, мемлекеттік құрылымдар мен кәсіпкерлер арасында өзара келісімдер, әрқайсысының тарапынан қойылатын ұсыныстар негізінде бір мәмілеге келіп, ортақ жұмыстар жүргізу нәтижесінде туристік салада бәсекеге қабілетті өнім шығаруға бағдар ұстау мақсатынан шығады. Мемлекеттік құрылымдардың кластерде болуы маңыздылығы құқықтық ортаны қалыптастыру, салық салу саясаты, қаржыландыру, инфрақұрылымды дамыту мәселелерін шешумен байланысты. Сол сияқты, әлеуметтік және саяси факторлардың түрлі аядағы ішкі және сыртқы саясаттың мемлекеттің заң шығару және атқару қызметтеріне үлкен ықпалын ескере, олардың қатысы туристік кластердің нормативті құқықтық ортасымен көрсетіледі [77].

Алматы облысында кластерлерді бейімдеу келесі жағдайларға байланысты болмақ: қоғам, кәсіпорын және жергілікті халықтың мүдделерін теңестіруге бағытталған оптималды институционалды ортаны жасау; меншік және мемлекет, адамдар мүдделерін сақтай отырып, кәсіпкерліктің ойлау үлгісін өзгерту; ғылыми сыйымды өндірісті дамытуға негіз бола алатын білім беру мен ғылымды дамыту және т.б.

Туризм саласында кластерді дамытудың басым бағыттарын саралай келе экономикалық-математикалық әдістердің көмегімен туризм саласының болашақта дамуына болжам жасалынып, туристік қызметтерді тиімді ұйымдастыру мен туристік қызметтердің тәжірибелік нәтижелерін бағалау жүйесі қарастырылды.

Туристік кластерді дамытудың экономикалық тетіктерінің негізгі мақсаты: - туристік қызметтердің бәсекелестігін арттыратын ұтымды даму үлгісін құру.

Туризм кластерінің бәсекелік мүмкіншілігін арттыру бірнеше кезеңдерден тұрады: факторлар кезеңі; инвестициялау кезеңі; жаңалықтар енгізу кезеңі; кеңінен даму кезеңі. Алғашқы үш кезеңде туризм кластерінің бәсекелік мүмкіншілігі артады.

Туристік кластердің бәсекелік (экономиканың басқа салаларымен және басқа елдердің туризмімен салыстырғанда) мүмкіншілігін арттыратын жеке өлшемдерді қарастыратын болсақ, онда туризмнің кластерлік дамуының факторлар өлшемі бойынша Қазақстан туризм дамуының факторларына өте бай.

Бұл байлықтың туризм саласының дамуына оң және теріс әсерлері жетерлік. Себебі, табиғи ресурстары төмен елдерде туризм саласының бәсекелік мүмкіншіліктері технологиялық жағынан арттырылып отырады.

Ел тұрғындарының әл-ауқатының жақсаруы сапалы туристік қызметтерге деген талаптарды күшейте отырып, туризмге деген қажеттеліктерді арттыра түседі (мысалы, Германияда, Жапонияда, Швецияда және әлемнің т.б. елдерінде). Өкінішке орай, Қазақстанның демографиялық өсуінің келешегі бола тұра, туристік нарығы кеңеймей отыр. Қазақстандағы сұраныс факторы бойынша оң өзгерістерге елдегі болып жатқан «құрылыс үрдісін» жатқызуға болады. Себебі, елдегі құрылыстың өсуі туризмнің инфрақұрылымын жақсартуға септігін тигізеді.

Ғалымдардың осы саладағы көзқарастарын сараптай отырып, осы саланы дамытудың экономикалық тетіктері ұйымдастыру құрылымдарының, басқару әдістері мен құқықтық нормаларының жиынтығынан тұратыны дәлелденді.

Алматы облысы үшін сұраныс өлшемдерін халықаралық стандарттарға сай ұстауда мынадай мәселелерді шешуі қажет: жалпы тұрғындардың кіріс деңгейін көтеру; көрсетілетін туристік қызметтер бойынша сапасын көтеру үшін қатал нормативтер мен нормаларды қабылдау және т.б. Ал Қазақстанның халықаралық сауда ұйымына кіруінің өзі сұранысты арттыратын факторға жатады [78].

Туризм сферасын жақсартуда дұрыс шешiм қабылдау үшiн туристік саланың негiзi болатын айнымалылардың бiр бiрiне қалай әсер ететiнiн бiлдiк. Сонымен, туристік сфераны дұрыс ұйымдастырып дамыта білу өзектi мәселе болып отыр. Бұл аталған мәселелердi шешу үшiн ғылыми есептеулер көмегiмен негізгі көрсеткіштердің нақты мәндеріне барынша жақындатылған мүмкiншiлiктерге жетуге болатындығы.

Кластерлік дамыту арқылы бәсекеге қабілетті туристік сала құру мақсатына жету үшін төмендегілерді жүзеге асыру қажет [79]:

  1.  туристік саланың функцияларын сапалы кеңейту, бақылаудың өз деңгейіндегі тетіктерін көбейту есебінен оны оңтайландыру жолымен өңірлік, жергілікті деңгейлерде туристік саланы мемлекеттік ретке келтіру жүйесін реформалау;
  2.  жеделдетілген банк өнімдерін енгізу және туристік бизнес субъектілеріне арналған салық режимін белгілі ұзақ мерзімді кезеңге жұмсарту жолымен туризмді дамытуға арналған кредит ресурстарының қымбаттығын жою;
  3.  жергілікті еңбек ресурстарын, қажетті көлемнің 90%-на дейін қатыстыра отырып менеджмент енгізу жөніндегі өз құралдары бар инвесторларды тарту;
  4.  кәсіпорын менеджментінің тиімділігіне, қызмет көрсету персоналының сапасына баға беру жолымен сапа кепілдігін қамтамасыз ететін санаттарды  бере отырып туристік шаруашылық субъектілерін (тікелей және жанама) сертификаттау жүйесін енгізу;
  5.  түрлі салалық ведомстволар арасында, дәлірек айтсақ «тиімсіз» иегерлерді қайта мамандандыру үшін өзара тиімді іскер ынтымақтастық механизмін әзірлеу және енгізу.

Туристік саланы кластерлік дамытуда аймақтар бойынша анықталған проблемаларды шешу мақсатында төмендегідей шаралар жүзеге асырылуы тиіс:

1. жолдар құрылысы және қайта жасақталуын, сондай-ақ ақпараттық-хабар беру белгілерінің туристік нысандарға орнатылуын қаржыландыруды қамтамасыз ету жолымен жол жүйесінің сапасын жақсарту;

2. туристік нысандарды салушылар мен жасақтаушыларды ынталандыру және қаржылай көмек көрсету механизмін әзірлеу жолымен нысандар жинақталған жерлерде тұрақты нысандар салу, сондай-ақ жылжымалы қабылдау нысандарын ұйымдастыру;

3. ары қарай шара қабылдау және тиісінше қаржыландыру көздерін анықтау үшін ведомстволық немесе басқа қатыстылығын белгілеу арқылы экскурсиялық нысандарды абаттандыруға жағдай жасау;

4. бірлескен іс-шаралар жоспарын қабылдау жолымен, мүдделі үкіметтік ұйымдарды қатыстыра отырып тұрақты негізде оқытудың әртүрлі нысандарын ұйымдастыру;

5. менеджментті жетілдіру, сапаны бағалау жүйесін және біліктілік деңгейлерін енгізу жолымен орналастыру объектілеріндегі қызмет көрсету сапасын арттыру;

6. облыс аумағының, атап айтқанда, шалғайдағы және жетуі қиын аудандардың, сенімді ұялы байланыспен жабдықталуын кеңейту;

7. қолда бар күзет ведомстволары мен медицина ресурстарын қатыстыра отырып, құтқару және шұғыл дабыл қағу қызметтерін құру жолымен туристердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету;

8. орналастыру, тамақтандыру және кәдесый өнімдерін ұсыну қызметтерін көрсету жолымен туристерге қызмет көрсетудің экономикалық тиімділігін белсенді түрде насихаттау және туристерге қызмет көрсету процесіне қатысу қажеттігін түсіндіру арқылы жергілікті тұрғындардың бұл іске деген қызығушылығын арттыру;

9. туризмді дамытудың, соның ішінде интервьюлендіру және басқа маркетингтік құралдарды енгізу жолымен дамытудың шын мәніндегі жай-күйін көрсету мақсатында және талдау мүмкіндігі арқылы туристік-сауықтыру қызметтерін есепке алуды және статистикалық есеп беруді жетілдіру.

10. облыс аумағында экологиялық жағдайларды шешілуіне барынша мүмкіндік жасау, оның ішінде жергілікті органдарымен «экологиялық сауықтыру» бағдарламаларын іске асыру.

Қазіргі кезде туристік кластердің қатысушыларына қатысты, шағын кәсіпкерлік субъектілерінің қалпына келуін және экономикалық өсуін ынталандыру, шағын бизнесті қолдауға бағытталған мемлекеттің ақша қаражатының тиімді пайдаланылуын арттыру мақсатында құрылған «Шағын кәсіпкерлікті дамыту қоры» акционерлік қоғамының ресурстарын пайдалануы мүмкін [80].

Алматы облысында кластерді дамыту кәсіпорындар мен кәсіпкерліктің мүдделерінің бірігуі және сәйкес жағдайлардың болуымен байланысты. Бұл процесте мемлекеттің рөлі бастамаларды қолдау, сәйкес заңдылықтар мен нормативті базаларды жасау және макроэкономикалық процестерді реттеу болып табылады.

Туристік саланың жетік деңгейде дамымауына себепкер жағдайлардың баршылық екенін талдай келе, туристік кластердің бәсекеге қабілеттілігін қалыптастыруда туындайтын мәселелері келесі топтарға жіктелді:

Бірінші топ нарықтың маңызды ресурстарымен байланысты:

  1.  Туризмнің барлық инфрақұрылымына, сонымен бірге туристік нысандарға, бар нысандарды жаңартуға капитал рыногының қаражатының жетіспеушілігі. Бұған мысал, Алматы Қазақстан облысы туризмді дамытуға жыл сайын 3 000 000 тенге, Павлодар 500 000 тенге, Қостанай 1 500 000 тенге бөліп отырады.
  2.  Ішкі нарықта туристік өнімдердің сапасы төмен бола тұра, бағасының өсуі шетелдік туристік өнімдерге сұранымды ынталандырады;
  3.  Инфрақұрылымның жеткіліксіз дамуы, оның ішінде транспорттық, туристік аймақтардан туристік ағымдардың алыста орналасуы. Туристік пакетте транспорт үлесі мен туристік өнімдердің бағасының жоғары болуы қазақстандық туристік ұсыныстың халықаралық және ішкі нарықта бәсекеге қабілеттілігін төмендетеді;
  4.  Ішкі транспортқа жеңілдіктер жүйесінің болмауы және отандық турорператорлардың шетел нарықтарына назарын аударуы;
  5.  Негізгі туристік орталықтарда туризм үшін материалдық базаның даму деңгейінің төмендігі;
  6.  Кәдесыйлық бұйымдардың жеткіліксіздігі және бағасының қымбаттылығы.

Екінші топ туризм аясындағы кәсіпкерлердің маңызды нарықтық институттармен өзара қатынасымен сипатталады [81].

  1.  Облыстық құрылымдар санының көптігінен шектен тыс бақылау әсерінен түрлі деңгейде әкімшілік кедергілердің пайда болуы;
  2.  Облыс тарапынан тапсырыстардың болмауы;
  3.  Туризм нысандары мен қызмет көрсету аясы жайлы кешенді, құрылымдық ақпараттың жетіспеушілігі.

Үшінші топ саяси, әлеуметтік–мәдени және құқық қатынастарымен байланысты.

  1.  Елдегі саяси жағдайдың тұрақсыздығы туристік саладағы кәсіпорындардың инвестициялық ортасына кері әсер етеді.
  2.  Экономикалық және қаржы дағдарыстарының пайда болу қаупі Қазақстан халқының нақты кіріс деңгейінің төмендеуінен туристік саяхаттарға шығу мүмкіндігін азайтады.
  3.  Ұлттық нормативті-құқық актілердің халықаралық туристік құқықтарға сай келмеуі (мысалы, транспорт саласы );
  4.  Салық салу заңдарының жетілмеуі. Салық ставкаларының мөлшерінің жоғары болуынан кәсіпкерлер салық төлемеу жолдарын қарастырып, нәтижесінде бюджет табыс түспейді).

Төртінші топ фирманың ішкі проблемаларымен байланысты:

  1.  Ірі жобаларды жүзеге асыру үшін қаржы ресурстарының жетіспеушілігі;
  2.  Маркетинг деңгейінің, әсіресе жарнамалық-ақпараттық қызметтің дамымауы;
  3.  Қазіргі заманғы экономикалық шарттармен жұмыс істеуге қабілетті білікті менеджерлердің жетіспеушілігі;
  4.  Тиімді стратегиялық жоспарды өңдеуге қабілетті мамандардың кем болуы.
  5.  Бюджеттік жоспарлау, есеп және баға белгілеу саясатының жеткілікті дамымауы.

Осы көрсетілген қолайсыз факторлардың әсерінен кейбір аймақтарда туристік сала дамымай отыр және көрсетілген негативті факторлардың әсерінен кейбір аймақтарда туристік сала дамымайды.

Сонымен республикада кластерді дамыту кәсіпорындар мен кәсіпкерліктің мүдделерінің бірігуі және сәйкес жағдайлардың болуымен байланысты. Бұл процесте мемлекеттің рөлі иницитиваларды қолдау, сәйкес заңдылықтар мен нормативті базаларды жасау және макроэкономикалық процестерді реттеу болып табылады.


қорытынды

Кластер мәні бойынша жақын құрылымдардың өндірістік желі типологиясы негізінде оған ұқсас белгілері мен айырмашылықтары жүйелендірілді. Ұқсас белгілері: тез жаңаруға қажетті инновация, туристік қызмет көрсетулерге жалпы қажеттіліктің болуы; бір–бірімен байланысты компаниялардың өзара ақпарат және идеялармен алмасуы (мысалы, нақты өсу үшін бірлесіп зерттеу жұмыстарын жүргізу); лидерлік фирмалардың болуы, олардың көмекші фирмалар мен жабдықтаушыларға жақын болуы (географиялық жақын орналасу шығындарды азайтып, ынтымақтастықты күшейтеді); маманданған жұмыс күшіне бағытталған біліктілік нарығының болуы (компаниялар арасында персонал қозғалысының жоғары екендігін бейнелейтін көрсеткіш). Айырмашылықтары: орналасу параметрлері және шекаралары аймақтан тыс жерлерде, кейде елден тысқары болуы мүмкін; кейбір кластерлер (инновациялық, аймақтық) университет, технологиялық парктер және зерттеу институттарының оларға жақын орналасуына тікелей тәуелді; кластерді құрушы кәсіпорындарда, сонымен бірге түрлі кластердің кәсіпорындарында айырмашылықтар болады, яғни түрлі кәсіпорындардың қажеттіліктері әрқилы болуы (қозғалмайтын мүлікке, тұрғын үй құрылысында, жерге, көлік және жергілікті қызмет көрсетулерге); барлық кластерлердің бірдей дамымауына кепіл бола алмайды.

Кластеризацияның әлемдік тәжірбиесін қарастыруда дамыған елдерде ғылым, техника, туризм, ауыл шаруашылығы және қызметтің басқа салаларында кластердің тиімділігіне нақты мысалдар келтірілді. Экономиканың дамуына туристік кластердің маңызды ықпал етуі тек бір қала, аймақ шегінде болмай, елді қамтып, халықты еңбекпен қамтамасыз ету, бәсекеге қабілеттілікті көтеру және адам өмірінің барлық аясына өз әсерін тигізеді. Кластерлеу процесіне айтарлықтай үлесі ғылымға, өндірістің түрлі аспектілерін зерттеуге тиесілі. Бұған АҚШ, Финляндия, Жапония мемлекеттерінің тәжірбиелері дәлел.

Туристік кластерді қалыптастыру және тұрақтандырудың әлемдік тәжірбиесін талдауда оларды дамыту тиімділігі мемлекеттік қолдау мен реттеусіз мүмкін еместігі айқындалды.

Яғни мемлекеттік кластерлік саясат міндеттері елдерде келесілер болатынына тұжырымдалады:

  1.  туристік кластерге қатысушылардың бірігуіне ықпал жасау, сыртқы туристік рынокқа турфирмалардың (кәсіпорындардың) шығуын қолдаушы бағдарламаларды жүзеге асыру, бірлескен маркетингтік зерттеулер мен жарнамалық шараларды өткізу, туристік кластер өкілдерімен келісіп, білім беру саясатын жүргізу, білім беру орындары мен кәсіпорындар кооперациясы мен байланыс мүмкіндіктерін қамтамасыз ету.
  2.  туристік аймақтарда ақпараттық – байланыс инфрақұрылымын дамыту;
  3.  аймақтық туристік кластердің дамуына институционалды ортаны қалыптастыру.

Республиканың әлеуеті мен мүмкіндіктерін талдау негізінде бәсекеге қабілетті болу үшін Қазақстанда туристік кластерді дамытудың алғышарттары анықталды.

Туризмді кластеризациялау қажеттілігін талдай келе, осы бағытта мемлекет тарапынан қолдау міндеттілігі дәлелденіп, қорытындылар жасалды.

Туристік кластерлік саясатты қолдануда мемлекетаралық сараптамалар тәжірибесіне сәйкес, оның негізгі принциптері анықталды. Олар кейін туристік кластерлік саясатты құруда ескеріліп отыруы қажет: туристік кластерлерді қалыптастыру шаралары мемлекет тарапынан жүзеге асырылмай, ол рыноктық құрылымдардың көмегімен қалыптасуы керек; туристік компанияларды қаржыландырумен және рыноктық бәсекелестікті арттыруға ғана бағытталмауы қажет; мемлекет өз кезегінде кластерлерді жүзеге асыруда және лидер болуда алдыға ұмтылмауы тиіс: ол өз қызметін катализатор немесе делдал ретінде: инновациялық жүйенің болуын, инфрақұрылымның ең тиімдісін қолдану, соның негізінде кластерлік үрдістерді күшейту; кластерлік саясаттың бағыты тек қалыптасқан кластерлерге ғана бағытталмауы қажет, не енді ғана қалыптасып жатқан кластерлерге өзінің кері әсерін тигізбеу керек.

Қазақстан Республикасының табиғи-климаттық және экономикалық жағдайларындағы ерекшеліктерді ескере, жобаны жасаушылардың ұсыныстарын талдаумен туристік кластерді құру мүмкіндігі негізделді.

Қазақстанда туристік қызметті кластерлік келіспен дамыту және қолдау қажеттілігі дәлелденіп, осы саладағы мемлекеттік реттеу механизмдері талданды. Саланы мемлекеттік реттеу механизмдері келесідей болмақ:

- несие қаржылық;

- инвестициялық;

- салық-бюджеттік;

- ұйымдық құқықтық реттеу.

Туристік кластердің дамуын тежеп отырған негізгі факторларды талдауда, туристік кластердің бәсекеге қабілеттілігін қалыптастыруда туындайтын проблемалар төрт топқа жіктелді: бірінші топ туристік рыноктың маңызды ресурстарымен байланысты, екінші топ туризм саласындағы кәсіпкерлердің туристік рыноктағы институттармен өзара қатынасымен сипатталады, үшінші топ саяси-әлеуметтік, мәдени-танымдық және құқық қатынастарымен байланысты, төртінші топ туристік фирманың ішкі мәселелеріне (проблемаларына) қатысты.

Қазақстан Республикасының туристік саласында кластерлік дамудың негізгі бағыттары мен туристік индустрия кәсіпорындарының бәсекеге қабілеттілігін көтеруде мемлекеттің рөлін анықтау нәтижесінде туристік саланың кластерлік моделі жарақталды.

Туристік кластерді қолдау үшін ұсыныстар өңделді: қаржылық қолдау және туристік кластердің дамуын ынталандыру, туристік бизнес климатын жақсарту бағытында мемлекеттік саясатты жетілдіру, туристік кластерге қатысушылардың белсенділігін арттыру және даму институттары арқылы қолдау шараларын жасау. Алматы облысы туризм мен демалысты дамыту үшін әр түрлі жағымды жағдайлар туғыза алатын кластерлік аймақ болып табылады. Шөлді ландшафтан бастап Солтүстік Тянь-Шань белдеуіне дейінге аймақтың табиғи – рекреациялық потенциалы рекреациялық әрекеттердің кең ауқымды таңдауын қамтамасыз етеді. Дүние жүзілік Туристік Ұйымның ұсыныстары мен зерттеулері бойынша және жинақталған тәжірибелері бойынша Қазақстандық туризмнің дамуы екі бағытын бөліп алуға болады:

  1.  Ұлы Жібек жолы бойындағы мәдени туризм. (қажылық және дәстүрлік)
  2.  Бірінші аталып өткен мәдени Туризммен тығыз байланысы бар экошытырман (экоприключенческий) туризмді атауға болады. Мысалы: (сафари, рафтинг, трекинг, альпинизм, аңшылық, балық аулау)

Туризм индустриясын дамытуға арналған Ұлттық бағдарламаға сәйкес Алматы облысы шекарасында орналасқан төмендегідей аудандарды ерекше атауға болады:

1. Ұлы Алатауының баурайына орналасқан (Алматы қаласы, Түрген, Есік қаласы, Қаскелен қаласы, Ұзынағаш, Қапшағай қаласы)

2. Солтүстік Тянь-Шаньда орналасқан (Кеген, Жалаңаш, Нарын-қол, Шонжы, Қалжат)

3. Жаркент – Талдықорғанға қарайтын (Жаркент қаласы, Көктау ауылы, Текелі қаласы, Жаркен арасан Курорты)

4. Солтүстік жоңғар ауданында орналасқан (Дружба ауылы, Лепса өзені, Қапал арасан, Сарқанд қаласы,).  

Алматы обылысы келешекте Қазақстандық туризмнің ең алдынғы қатарлы аймақтарының біріне айнала алады, бір теңінен танымал болу үшін туристтерге қызымет көрсетудің дамыған жүйесін құру қажет болады. Алматы облысының рекраециялық ресурстары проблемасының яғни мәселесін шешу үшін және мұнда туризм индустриясын құру үшін табиғи тарихи, экономикалық, техникалық сипаттағы арнайы зерттеулерді жүзеге асыру қажет.

Олайда бұл мәселе бел шешіп кірісу үшін сол аймақтың рекреациялық дәрежесімен басты бағыттарын анықтайтын алдын ала жасалған географиялық бағалау аса қажет болып табылады. Туризм саласы жақсы дамыған елдер тәжіриебесі мемлекет тарапына туризмге жасалатын демеушілікке байланысты екенін көрсетеді. Мұндай елдерде жасалған бағдарламаларда туризмді жақсарту үшін шекаралық кедендік режимді нығайту, инвестиция жағымды жағдайлар туғызу. Ұлттық кәсіп орындары арналған несие жеңілдігін жеткізу, кадрлар айындауды, жарнама жасауды, инфрақұрылымды дамытуда қаржыландыруды ұлғайту секілді толып жатқан іс шараларды атқару жағы жақсы қарастылылған. Дәл осындай кешенді тәсілді қолдану үшін әлемдік туристік кластер нарығына шығуға ұмтылыс жасау мүмкіндігін, біздің елге шетелдік туристтерді тарту мүмкіндігін туғызады.


ПАЙДАЛАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

1 Фатхудинов Р.А. Менеджмент конкурентоспобности товара – М.: Интел –Синтез, 1995.78 б.

2 Enright M. J. Survey on the Characterization of Regional Clusters: Initial Results. Working Paper, Institute of Economic Policy and Biasness Strategy: Competitions Program, University of Hong Kong, 2000. – 25 p.

3 Портер Майкл Э. Конкуренция: Пер с англ. – М.: Издательский дом «Вильямс», 2005. – 608 с.

4 Ли С. Кластеры – новые формы организации инновационного процесса // Высшая школа Казахстана. – 2004. – 1 октября – С. 9.

5 Бельгибаева А. Кластер как инструмент повышения конкурентоспособности // Материалы международной научно-практической конференции «Национальная конкурентоспособность Казахстана: теория, практика, перспективы». – Алматы: КазНУ, 2010. – Ч. 1.

6 Исследовательский отчет «Планирование кластеров» // Департамент окружающей среды, транспорта и регионов (DETR), Лондон, 2000.

7 Ферова И.С. Промышленные кластеры и их роль в формировании региональной промышленной политики. Диссертация. Красноярск: 2005.

8 Дюсембаев А.А. Конкурентоспособность экономики страны на кластерной основе. Стратегия устойчивого развития региона: материалы международной научно – практической конференции – Караганда, 2005.

9 Афанасьев М., Мясникова Л. Мировая конкуренция и кластеризация экономики // Вопросы экономики. – 2005.-4. – c.75-86.

10 Ферова И.С. Предпосылки возникновения кластеров в экономике Красноярского края // Регион: экономика и социология. – 2005. - №1. – С. 56-70.

11 Есмаханова А.С. Влияние индустрии туризма на экономику страны // Материалы  VI-й научно-теоретической конференции студентов и молодых ученых факультета экономики и бизнеса КазНУ им. Аль-Фараби. Алматы, 2006. – С. 171-176.

12 Бельгибаева А. Кластер как инструмент повышения конкурентоспособности // Материалы международной научно-практической конференции «Национальная конкурентоспособность Казахстана: теория, практика, перспективы». – Алматы: КазНУ, 2010. – Ч. 2. – С. 124-127.

13 М. Портер. Международная конкуренция. М. – 1993 г.

14 Regional clusters in Europe, Observatory of European SMEs, 2002, no.3.

15 Научно – исследовательская школа Калифорнийского университета, http: //www.ucla.edu/

16 Аймагамбетов Е.Б., Алимбаев А.А., Притворова Т.П. Стратегия устойчивого развития социально – экономической системы региона Караганда, 2006. – Т. 2.

17 Ващук Я.П. Силиконовая долина: история возникновения и роль в инновационном развитии // Теория и практика управления. – 2004. – N5. – С. 3-7.

18 Марков Л.С. Экономические кластеры: понятия и характерные черты // Институт Экономики и ОПП СО РАН, Новосибирск. – 2006. – С. 5-21.

19 Байзаков С.Б. Отчет о научно- исследовательской работе «Теоретические основы развития конкурентоспособного бизнеса и направления их реализации на региональном уровне» Заключительный. Астана 2005 с. 46.

20 Тюнен Ф. Изолированное государство в отношение к сельскому хозяйству и национальной экономика ,Учебник 2005 г.

21 Адрианов Н. Государственный дирижизм во Франции: история и современность // Общество и экономика. 2005.- № 12.- С. 39 – 48.

22 Все дело в подходе // Центральная Азия, Казахстан. – 2007. – 02.04.

23 Байзаков С.Б., Жусупбекова А.Р., Аяжанов К.С. К проблеме развития конкурентоспособности в Казахстане // Материалы международной научно-практической конференции «Национальная конкурентоспособность Казахстана: теория, практика, перспективы». – Алматы: КазНУ, 2006. – Ч. 2. – С. 34-36.

24 Шалабекова А. Транспортно-логистический кластер: определение составляющих // Аль-Пари. – 2006. - №1. – С. 58-63.

25 Бишимбаев К. Кластерная инициатива Казахстана // Презентация результатов аналитической части проекта. – Астана. – 2004. – 44 с.

26 Республика Казахстан. Закон Республики Казахстан «О туристской деятельности в Республике Казахстан» от 13 июня 2001 года № 211-II (с изменениями и дополнениями от 2002-2006г.г.). / Туристская деятельность: сборник законодательных актов. – Алматы: Юрист, 2006. – 36 с.

27 Концепция развития туризма в Республике Казахстан. Одобрена постановлением Правительства Республики Казахстан от 06.03. 2001.- № 333.

28 НР – листая страницы истории // Интерактивная история развития компании Hewlett-Packard. – 2007. – 50 с.

29 Статистика туризма. Агентство по статистике. – Алматы: Статистика, 2011 г.

30 Туризм саласы дамуының басым бағыттары // «Аймақтық экономиканы индустриалды-инновациялық дамыту мәселелері» атты халықаралық ғылыми-практикалық конференция. Шымкент, 2009. – 41-43 б. (бірлескен авторлықпен).

31 Байкожа Ж. Об индустрии туристического бизнеса // Central Asia Monitor.- 2006 – 13 января (№2) – С. 6.

32 Государственная программа развития туризма в Республике Казахстан на 2007 – 2011 гг.

33 Проект презентации отчета о деятельности Рабочей группы по вопросам повышения инвестиционного имиджа Республики Казахстан, 2004-2006 годы, данные Министерства Туризма и спорта Республики Казахстан.

34 Создание современной инфраструктуры по-прежнему остается одной из самых серьезных препон на пути развития отечественной индустрии туризма // Панорама – 2008 – 09 мая.

35 Бренд «Казахстан» известен миру // Казахстанская правда. – 2007. – 27 марта. - №45(25290). – С. 5.

36 Дуйсен Г.М. Экономические аспекты развития иностранного туризма в Казахстане // Материалы международной научной конференции. – А: «Кайнар», -2010 .

37 Туризм дамуының нормативтік-құқықтық және әдістемелік негіздері // «ҚазЭУ хабаршысы». – Алматы. – 2008. №4 53-55 б. (бірлескен авторлықпен).

38 Сагадиев К.А. О политике формирования кластеров в Казахстане // Материалы международной научно-практической конференции. – Алматы: МАБ. – 2006. – С. 3-6.

39 http://visitkazakhstan.nur.kz 

40 Шалабекова А. Транспортно-логистический кластер: определение составляющих // Аль-Пари. – 2006. - №1. – С. 58-63.

41 Есмаханова А.У Туристский кластер как инструмент развития конкурентоспособности экономики // Материалы международной научно-практической конференции «Национальная конкурентоспособность Казахстана: теория, практика, перспективы». – Алматы: КазНУ, 2006. – Ч. 1. – С. 238-242.

42 Казахстан на пути ускоренной экономической, социальной и политической модернизации. Послание Президента Республики Казахстан Н.А. Назарбаева народу Казахстана // Казахстанская правда. – 2005. – 19 февраля. – С. 2.

43 http://www.kaztour-association.com  

44 Раева Р.А. Казахстанский туризм: Новый поворот // Деловой мир Казахстана. – 2001. – С. 3.

45 www.cluster.kz ақпараттық сайты.

46 Қазақстан Республикасы туристік индустриясының перспективалы бағыттарын дамыту жөніндегі 2010 – 2014 жылдарға арналған бағдарламаны бекіту туралы Қазақстан Республикасы Үкіметінің 2010 жылғы 11 қазандағы № 1048 Қаулысы

47 http://www.almaty-info.net 

48 Н.Ким. Компании и рынки. Туризм. Обратите внимание// Nationаl Buisness. -2011. -№1. С.34-35.

49 Отчет о проделанной работе за 2006 год и задачах Министерства туризма и спорта Республики Казахстан по развитию индустрии туризма, физкультуры и спорта на 2007 года, презентация Министерства и туризма ҚР.

50 Қазақстанның қорықтар мен ұлттық бақтары.-Алматы,2006.-96-109б.,140-149б.,242-251бб.

51 Л. Кельбуганова. Казахстанский туристский продукт в кластерной политике // Экономика и статистика. – 2010. - №3. – с.126-129.

52 Вестник КазНПУ им.Абая, серия «Естественно-географические науки». №1(9),2006.60б.

53 Саипов А.А.Теория и практика туризма Казахстана.-Алматы,1999.-С.98-101.

54 Есмаханова А.У Туристский кластер как инструмент развития конкурентоспособности экономики // Материалы международной научно-практической конференции «Национальная конкурентоспособность Казахстана: теория, практика, перспективы». – Алматы: КазНУ, 2010. – Ч. 1. – С. 238-242.

55 Матаева Б.Т. Бәсекеге қабілетті туризм индустриясын қалыптас-тырудың алғы шарттары // Научный журнал Вестник регионального развития. Қарағанды, 2008 -№ 1 (15).

56 Ж. К. Бопиева «Модернизация экономики Казахстана: теоретические основы, потенциал, механизмы» Диссер. Д.э.н. Караганда, - 2006.

57 Государственная программа развития туризма в Республике Казахстан на 2007 – 2011 гг.

58 Байкожа Ж. Об индустрии туристического бизнеса // Central Asia Monitor.- 2009 – 13 января (№2) – С. 6.

59 Е.Ополченова. Проблемы развития национального туризма // Туризм.- 2006. - №7. – с.32-33.

60 Презентация по Национальной кадровой системе Республики Казахстан, данные Министерства Туризма и спорта Республики Казахстан, 01.11.2006 г.

61 Қазақстан Республикасында туристік саланы дамытудың 2007-2011 жылдарға арналған мемлекеттік бағдарламасы, Қазақстан Республикасының № 231 Жарлығы, 29.12.06 ж.

62 «Қазақстан Республикасындағы туристік қызмет туралы» Қазақстан Республикасының Заңы, 13.06.2001 ж., №231.

63 М.Темирбаев. Успешные кластеры – пример общенационального согласия // Деловой мир. – 2005. -№1. – с.20-22.

64 Тенденции развития туризма, презентация Министерства Туризма и спорта Республики Казахстан по данным информационного сайта www.world-tourism.org.

65 А.Бейсенбаев. Требуется инфраструктура// Казахстанская правда.- 2012.- 3 октября. – с.2.

66 И.Полевой. Осбенности национального туризма// 04.08.06. www.gazeta.kz ақпараттық сайты.

67 Gunn.S.A. Tourism Planning/ Washington: Taylor and Francis, 2008.

68 Н.Ким. Компании и рынки. Туризм. Обратите внимание// Nationаl Buisness. -2006. -№1. С.34-35.

69 А.А.Алимбаев, Т.П.Притворова, А.А.Таубаев. Формирование и развитие кластеров в условиях индустриально-инновационного развития Республики Казахстан. Караганда, - 2008. – 212 с.

70 Абдуалиев А., Алдашов Б. По принципу кластера // Казахстанская правда. – 2005. – 23 апреля. – С. 3.

71 Н. Чан Проблемы создания и развития кластеров в Казахстане // Саясат 2006- № 10 –С. 47-52.

72 www.almaty-stat.kz ақпараттық сайты.

73 «В Варшаве прошли переговоры по проекту соглашения между правительствами Республики Казахстан и Польши о сотрудничестве в области туризма», 26.09.06, Kazakhstan today ақпараттық сайты.

74 Развитие туристкой отрасли в Казахстане. www.fic.kz

75 Сухова Л.Ф., Есайдар У.С. Кластеры как прогрессивная форма инновационного развития // Материалы международной научно-практической конференции «Национальная конкурентоспособность Казахстана: теория, практика, перспективы». – Алматы: КазНУ, 2009. – Ч. 2. – С. 177-180.

76 S.Nordin. Tourism clustering and innovations// European Tourism Research Institute materials. – www.etour.se.

77 Аубакиров Я.А. Конкуренция – закономерность рыночных отношений // Материалы международной научно-практической конференции «Национальная конкурентоспособность Казахстана: теория, практика, перспективы». – Алматы: КазНУ, 2011. – Ч. 2. – С. 9-14.

78 Дюсембаев А.А. Конкурентоспособность экономики страны на кластерной основе. Стратегия устойчивого развития региона: материалы международной научно – практической конференции – Караганда, 2005.

79 Porter M.E. “Clusters and the new Economics of Competition”, Harvard Buisness Review, Issue 6, Nov/Dec 1998.

80 Исмаилова Д. Понятие туристического бизнеса и его значение в экономике страны// Экономика и право Казахстана. – 2010. -№4. –с.51-53.

81 Научно – исследовательская школа Калифорнийского университета, http: //www.ucla.edu/


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

7142. Экономическая эффективность использования основных производственных фондов 607.8 KB
  Экономическая эффективность использования основныхпроизводственных фондов Введение Животноводство является важной отраслью сельского хозяйства,дающей более половины его валовой продукции.Значение этой отрасли определяется не только...
7143. Электронная коммерция на примере интернет-магазина www.OZON.ru 307 KB
  Электронная коммерция на примере интернет-магазина www.OZON.ru Введение Начиная с середины 90-х годов, во всем мире наблюдается рост активности в области онлайновой торговли. Вслед за крупными компаниями, производящими компьютерное оборудование в Се...
7144. Финансирование строительства 183 KB
  ВВЕДЕНИЕ Кардинальная перестройка хозяйственного механизма основана на широком использовании товарно-денежных отношений, присущих рыночной экономике. Важнейшим экономическим инструментом товарно-денежных отношений служит кредит, который способствует...
7145. Исследование RC - автогенераторов для операционных усилителей с мостом Вина 1.76 MB
  Исследование RC - автогенераторов для операционных усилителей с мостом Вина Задание к курсовой работе: Задать номер варианта следующим образом: N=M M - две последние цифры номера зачетной книжки. Значение N определить по форму...
7146. Денежная масса и движение денег во внутреннем экономическом обороте страны 401.38 KB
  Введение Проблемами денег, организации денежного обращения человеческая мысль была занята больше, чем всеми остальными экономическими проблемами. С глубокой древности до наших дней вопросами теории денег занимались экономисты, философы, юристы. И се...
7147. Понятие первобытной культуры. Культура Средневековья и Возрождения 115.5 KB
  Лекция 3. Мировая культура. Часть 1 Шаяхметова А.М., Коровина С.В. А. Понятие первобытной культуры. Б. Культура Древних цивилизаций. В. Античная культура. Г. Культура Средневековья и Возрождения. Понятие первобытной культуры Первобытность - эт...
7148. Основное уравнение передачи по световоду 81 KB
  Основное уравнение передачи по световоду. Рассмотрим волоконный световод без потерь двухслойной конструкции, приведенный на рис...
7149. Построение принципиальной схемы 147 KB
  Построение принципиальной схемы Принципиальная схема строится с учетом помех, фильтров, по входу/выходу, с учётом нагрузок способности, для чего ставятся различные фильтры низких или высоких частот. В результате принципиальные схемы реализуют те же ...
7150. Особенности и периодизация культуры Нового времени. Личность и культура 70 KB
  А. Особенности и периодизация культуры Нового времени. Б. Культура ХХ века. В. Личность и культура. Роль интеллигенции в обеспечении духовного развития общества. Особенности и периодизация культуры Нового времени Специфические особенности рассматрив...