97907

СОТ, ПРОКУРАТУРА, АЛДЫН АЛА ТЕРГЕУ ОРГАНДАРЫНЫҢ ҚҰҚЫҚ ҚОЛДАНУ ҚЫЗМЕТІНДЕ ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС ЖҮРГІЗУ ҚАҒИДАЛАРЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ

Дипломная

Государство и право, юриспруденция и процессуальное право

Бірақ тәжірибеде қылмыстық әділеттілік саласына келген азаматтар күшейтудің, ақталмаған сенімдердің шараларынан, кейде заңмен тікелей рұқсат етілген шектеулерден жапа шегеді. Олар шектеумен айырудың көпшілігін қылмыстық процестің сотқа дейінгі кезендерінде көреді. Қылмысты тергеу мен ашу кезінде азаматтарға күш көрсету мен қинау фактілері орын алады.

Казахский

2015-10-26

445.5 KB

5 чел.

PAGE  63

ЖОСПАР

КІРІСПЕ....................................................................................................................3

1.1 ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС ЖҮРГІЗУ ҚАҒИДАЛАРЫНЫҢ ТҮСІНІГІ МЕН МӘНІ........................................................................................................................6

1.2. Қылмыстық іс жүргізу қағидаларының тарихы..........................................11

1.3 Қылмыстық іс жүргізу қағидаларының мазмұны, түсінігінің аспектілері..............................................................................................................18

2.1 ҚЫЛМЫСТЫҚ ӨНДІРІСТЕГІ ҚАҒИДАЛАРДЫҢ ЖҮЙЕСІ.....................25

2.2. Сот төрелігін әділ жүргізу – сот мерейін өсірудегі ең басты көрсеткіші...............................................................................................................31

2.3. Тәуелсіз сот – мемлекеттің алтын діңгегі....................................................38

3. СОТ, ПРОКУРАТУРА, АЛДЫН АЛА ТЕРГЕУ ОРГАНДАРЫНЫҢ ҚҰҚЫҚ ҚОЛДАНУ ҚЫЗМЕТІНДЕ ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС ЖҮРГІЗУ ҚАҒИДАЛАРЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ..................................................................45

ҚОРЫТЫНДЫ......................................................................................................51

ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ....................................................................................................................54

КІРІСПЕ

Сот билігін жүзеге асырудың маңызды және негізгі түрі болып сот төрелігін жүзеге асыру табылады.

Қазақстан Республикасының қазіргі кездегі дамуында қылмыстық іс жүргізу қағидаларын жүзеге асырудың мәселелелігі адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғалуын мемлекетпен кепілденгенді жүзеге асырудың тиімді механизмсіз құқықтық мемлекетті құрудың маңызды мәселесі болып табылады.[1]

Осы қағидаларды жүзеге асырудың тиімділігі қоғамның сот төрелігіне деген қатынасына байланысты. Қазақстан Республикасының сот жүйесін одан әрі дамыту мен жетілдіру дербес, тәуелсіз сот құру – жүргізіліп отырған сот реформасының басты мақсаты.

Қазақстан Республикасының құқытық саясат Концепциясының басты мақсаты адамның құқығы мен бостандықтарына бағытталған, басты нормаларда негіз салушы қылмыстық сот өндірісінің қағидаларын әрі қарай жүзеге асыру болып табылады. Мұндай қағидаларға Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу кодексіндегі 10-31-баптарында анықталған кінәсіздік презумпциясы, қолсұқпаушылық, тұлғаның абыройы мен қадір-қасиетін құрметтеу, жеке өмірге және мүлікке тиіспеушілік, судьяның тәуелсіздігі, сот төрелігін сотпен ғана жүзеге асыру, сот төрелігін бәсекелестікпен тең құқытылық негізінде жүзеге асыру және Қазақстан Республикасының Конституциясында анықталған т.б. қағидалар. Қылмыстық процессуалдық заңда қылмыстық сот өндірісінің саласына тартылған тұлғалардың құқытары мен заңды мүдделерін қорғау болып табылатын қағидалардың жиынтығының көптігі оның жаңа бағыттылығын сипаттайды.

Қылмыстық істерді соттық және тергеулік қарастыру кезінде пайда болған мақсаттарды шешу үшін арнайы білімдерді кірістіру бірден-бір бағыты болып табылады. Құқық қорғау органдардың қызметің тәжірибеде көрсетілген қағидаларды жүзеге асырудың мүмкіндігін қарастырудың маңызды белгісі болып табылады. Құқықты қолдану қызметіндегі осы бағытқа көңіл аударарлық жағдай болып осында қатысып отырған тұлғалардың құқықтары мен міндеттерін көрсететін олардың дәлелдемелерден алынған ерекшеліктерімен қорытындыларын анықтаудың түрлері арнайы білімдерді қолданудың нақты жағдайлармен тәртіптері үшін заңды жобаларын қатал түрде сақтауды талап ететін күрделі процессуалдық танымдық сипаты бар мән-жайлар әсері.

Әркімнің өз құқығы мен бостандықтарын сот арқылы қорғауына құқығы бар. Осыдан республикадағы соттардың қызметі заңдылық қағидасына сәйкес жүзеге асырылуы тиіс. Әрбір азамат өзінің құқығы мен бостандығын қорғауды әділ соттың негізінде жүзеге асырады. Заңдылық баламалы, жалпы құқытық қағида болғандықтан, азаматтармен, лауазымды және заңды тұлғалармен, Қазақстан Республикасының Конституциясымен оған сәйкес заңдармен басқа да нормативтік құқықтық актілерді сақтауға және сөзсіз қатал орындауды білдіреді. Заңдылық қағидасы істің мән-жайын танып, объективті және жан-жақты зерттеуді, заңға сәйкес әрбір қылмыстық істі қарау мен шешу кезінде дұрыс зерттеуді және қылмыстық сот өндірісіндегі қатысушылардың құқытары мен заңды мүдделерін қорғауды қамтамасыз етеді. Заңдылық қағидасы, қылмыстық істің қозғалысы процес кезенінің біреуінен екіншісіне өтуді жүзеге асыруды білдіреді.

Заңдылық қағидасын бүкіл қағидалардың бастамасы деп те атауға болады. Себебі, заңдылықтың негізінде адамдардың құқықтары мен бостандықтары тең негізде қорғалып, сот өзінің қызыметін тәуелсіз, дербес орындалуы, әрбір тағылған айып әділ түрде болуы және де сот жариялылы, бәсекелі негізде жүзеге асыру болып табылады.

Сот қызметінің анықтығы, оның қызметінің жариялылығы барлық елдердің заңдарында қарастырылған. Жариялылықты шектеу егеменді мемлекеттің ұлттық мүддесіне қарама-қарсы болғанда жол беріледі.

Мемлекет басшысы Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев сот органдары мен құқық органдары басшыларын республикалық кеңесінде іске қатысушылардың пікірін адам мен азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауды жоғары қамтамасыз ету, стратегиялық бірлігіне, тұрақтылық пен заңдылықты адам мүдделерін қоғаммен, мемлекетпен сәйкесуін нығайту үшін мемлекеттік биліктің бүкіл тармағының әрекетіне аударған.

Бірақ тәжірибеде қылмыстық әділеттілік саласына келген азаматтар күшейтудің, ақталмаған сенімдердің шараларынан, кейде заңмен тікелей рұқсат етілген шектеулерден жапа шегеді. Олар шектеумен айырудың көпшілігін қылмыстық процестің сотқа дейінгі кезендерінде көреді. Қылмысты тергеу мен ашу кезінде азаматтарға күш көрсету мен қинау фактілері орын алады.

Әр түрлі кезендер, басқа уақыт аралығы, басқа түсініктердің болуынан сот төрелігіне деген әр түрлі көзқарастар туындайды. Қоғам гуманизм, бостандық, әділеттілік идеалын қабылдаған кезден бастап сот төрелігіне деген талаптар пайда болады. Бүкіл халықта кез келген уақытта әділеттілік жоғары баға ретінде танылған.

Қылмыстық іс жүргізу қоғамның әрі қарай жүзеге асырылуы үшін қолдан келерлік шараларды қолдану керек. Сондықтан мемлекетіміздегі сот билігі тәуелсіз, әділетті болуы үшін осы қағидаларға іс жүзінде адамадардың құқытары мен бостандықтарын қорғауға кепілдік етуі керек.

Қағидалар заңды тіркелуі тиіс. Қағидалардың нормативтілігі – маңызды, міндетті белгісі болып табылады. Қылмыстық іс жүргізу қағидалары бұл қылмыстық іс жүргізу қағидаларындағы нормативті басқарушы бастауларда көрініс тауып, мазмұнымен, Конституцияда, қылмыстық іс жүргізу кодексінде және заңда, нормативтік құқықтық актілерде анықталған қоғамдық өмірдің заңдылықтарын сипаттайды.

Осы жұмыстың мақсаты болып қылмыстық іс жүргізу қағидаларын жүзеге асыру және адам мен азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы әділетті қорғай алуын қамтамасыз ету.

Қағидаларды әрі қарай өмірде айқындау үшін сот төрелігін жүзеге асыру, заңдылық пен күнделікті адамдар арақатынасында қалыптасқан қағидаларды сақтау теориялық және тәжірибелік мәні бар мәселе. Өйткені, әділеттілік қағидалары сот орындаушыларының заң негізінде, өздерінің ар-ождандарына сүйеніп шығарған шешімдерінде көрініс табады.

Заңнамалар және оның жүзеге асыру қоғамда қалыптасқан әділеттілік қағидаларына қарама-қайшы келмеуі шарт. Сонда ғана қоғамда салтанат құрып жатқан әділ сот төрелігіне азаматтар жоғары сеніммен қарайды.


1.1 ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС ЖҮРГІЗУ ҚАҒИДАЛАРЫНЫҢ ТҮСІНІГІ МЕН МӘНІ

Қылмыстық іс жүргізу қағидалары бұл қылмыстық іс жүргізу құқығындағы бастапқы нормативті басқарушы бастаулар айқындалып, оның мазмұны мен ҚР Конституциясында, ҚР қылмыстық іс жүргізу кодексінде және т.б. заңды актілерде нормативті анықталған қоғамдық өмірдің заңдылықтарын сипаттайды.

Азамат пен адамның құқықтары мен бостандықтарын тану, сақтау және қорғау – мемлекеттің міндеті (ҚР Конституциясының 12-бабы)[1].

Қазақстан Республикасының халқы дүние жүзілік қоғамдастықтың бір бөлігі ретінде танып, көптеген халықтар – құқықтық құжаттарда айқындалған және жалпы танылған адам мен азаматтардың құқықтары, сот төрелігінің қағидаларына жазылған конституцияны қабылдады. Қылмыстық процессуалдық қағидалардың түсінігін, жүйесін және мазмұнын зерттеу алдын ала тергеу, прокурор, сот органдарының күнделікті қызметінен алыс, абстрактілі, теориялық ретінде қарастыруға болмайды.

ҚР-ның Конституциясы және қылмыстық іс жүргізудің заңдылығында сот төрелігі қағидасының түсінігінің анықтамасы жоқ. Қылмыстық іс жүргізу ғылымында мынадай көзқарас дұрыс деп саналады, сот төрелігінің қағидасы – бұл нормативтік-құқықтық сипаты бар негіз салушы, басқарушылық бастамалар.

Олар қылмыстық сот өндірісінің негізді жақтарын, міндетті сипатын және процессуалдық формаларын, сатылар мен институттардың жүйесін айқындайды.

Сонымен бірге, сот төрелігі қағидаларының нормативтілігі түсінігінін жалпылайтын сұрақ береді. Бұл даудың түп-тамыры жеке принципиалды ойлар құқық нормаларында арнайы терминдер түрінде анықталмауына сәйкес процессуалдық әдебиетпен айтылған көзқарас тәжірибе үшін даулы және қауіптілігінде жатыр. Осы себеп бойынша қағиданы процессуалдық нормалардан алып тастауға болмайды.

Бірақ, жоғарыда айтылғанмен келісуге болмайды, қағидалар ғылыммен өндірілгенмен құқық қолдану тәжірибесінің негізінде және заңда анықталғаннан кейін олар міндетті күшке ие болады. Бұл қылмыстық процесс туралы сөз қозғаған соң, яғни анықтау, алдын ала тергеу, прокурор және сот органдары, сонымен бірге осы қызметке қатысушы тұлғалар және қылмыстық-процессуалдық құқық нормаларымен реттеуді олардың арасында пайда болатын қатынастар туралы ой заңда айқындалуы тиіс.

Және де ол заңда болмағанға дейін, ол туралы ғылыми конференцияларда, симпозиумдарда талқылау және монографияларда қарастырылғанға дейін, ол орындау үшін басқарушы, міндетті құқықтары болмағанға дейін ой болып қалады.

Ойды қағидаға айналдыру үшін заңды акт болуы керек. Бұндай қылмыстық-процессуалдық қызметті реттеу үшін тағайындалған арнайы құжат – ол қылмыстық іс жүргізу кодексі. Қылмыстық іс жүргізу қағидалары осында айтылған.

Бірақ кодексте ғана емес, сонымен қоса көптеген қағидалар ҚР Конституциясында айқындалған.

Осылайша, заңда анықталмаған ойлар құқықтық норманы емес, норма-қағиданың ғылыми қорытындылар, құқық танудың бастаулары болып қалады. Нормативтілік – мемлекеттік-құқықтық қызметтің ерекше бір түрі ретіндегі табиғаттан бөлінбеген, қағидаларды имманенттік құрамы.

Қағидалар құқықтың алғашқы нормалары болатын, қағидалардың мазмұны нақтыланатын және оларға бағынатын басқа да нормалар.

Егер белгілі бір құқық нормалары арасында қарсылықтары не пробелдары болса, пайда болған қиындықтарды шешу кілті болып қағидалар табылады.

Қағидалар заңда тіркелуі тиіс. Қағидалардың нормативтілігі – маңызды міндетті белгісі болып табылады. Өздерінің негізі бойынша процессуалдық қағидалар құқықтық құралдардың барлық арсеналымен қамтамасыз етілетін міндетті жазулар мен орындаулардан тұратын императивтік, биліктік-бұйрықтық сипатқа ие.

Қағидалар қылмыстық істер бойынша сот төрелігінің алдын ала анықталған сипатымен оларда анықталған құқықтық талаптардың өмірде айқындалуын ерекшелейді. Егер қағидалар құқықтың мазмұнында айқындалса, онда олар құқықтық идеологияның элементтері болып табылады. Сондықтан да заңда анықталған ойлар құқықтық қағидалар деп саналмайды. Олар құқықтық әрекеттер мен қатынастарды реттей алмайды.

В.И. Зажицкийдің пікірімен келісе отырып, И.Ф. Демидовтың көзқарасын негізді деп тануға болмайды, себебі онда екі әртүрлі түсініктер араласады:

  •  ғалым-процессуалистермен ғылыми ойларды құқықтық қағидалардың роліне ұсыну;
  •  әрекет етуші заңның нормаларында енді анықталған құқықтық қағидалар.

Құқықтық ғылымда құқық нормаларымен реттелетін қызметтің сол не басқа түрімен байланысын әртүрлі ойлар негізделуі мүмкін. Оларды қолдануға тәжірибелі жұмыскерлерді бағыттау сол не басқа қызметке саналы түрде бұзу мен ұйымдастырушылық енгізуді білдіреді.

Зерттеушілермен өндірістін құқықтық ойлар құқы қолданушының танымына әсер етуі мүмкін, бірақ бұндай құқықтық таным сол не басқа қызметте негізгі түрінде заң шығарушымен танылған және нақты құқықтық нормаларда өздерін анықтайды, яғни норма-қағидалар болатын ғылыми ойларға бағынып және жөнделуге тиіс. [35-93-б.]

И.Ф. Демидовпен айтылған құқық қағидасы – ол ең алдымен бастапқы басқарушы ойы.

Осылайша, заң әдебиетінде құқық қағидаларын екі үлкен топқа бөлінуін, олар: әрекет етуші құқықтың қағидаларына және басқа құқықтық қағидаларға бөлінуін өзінің белгілері деп саналуы анықталған.

Әрекет етуші құқықтың қағидалары бұл нормаларда анықталып, шынайы айқындалған маңызды нормалар ретінде түсіндірілген сөзсіз салаларда функцияланатын, нормативтік-құқықтық актілерде дамытылып, нақтыланған. Сондықтан осы топқа қосылған қағидалар құқық нормалардың барлық құрылымдарға ие, реттелетін қатынастарды реттеуін қатысушылар үшін міндетті. Оларды қандай да бір тиісу мемлекеттегі заңдылықты бұзу ретінде бағаланады.

Басқа құқықтық қағидалар қоғамның дамуын осы кезендерде сол не басқа себептер бойынша бастапқы заңды ережелер мен ойлардан құрылады. Олар құқықтық танымның элементі ролінде болуы немесе жаңа құқықтық құрылымның кейбір даму кезендерінде заңды анықталады немесе құқықтық қызметте айтылатын, олар құқықтық аксиомалар деп аталады.[33-196-б.]

Норма-қағидалар және қағидалар – ойы әрекет етуші қылмыстық-процессуалдық заңдылықты функциялау туралы бұл позицияның дуализімі қылмыстық сот өндірісін реттеуінің эффектілігі мен заңдардың сипатына қарсы әрекет етуі мүмкін.

Қағидалар – ойлар туралы қылмыстық процестің теориясында екі жақтылықты алып тастау нақты айқындалу мүмкіндігі: қағидалар қандай болса, заңдар да сондай болуы туралы пікірлермен келісуге рұқсат етеді.

Қылмыстық процестегі қағидалардың мәні көп түрлі:

  •  олар процестің мәнін, оның сипаттамасын айқындайды;
  •  қылмыстық-процессуалдық заңның негізі болып қызмет ететін заң нормаларының жүйесін анықтау;
  •  норма-қағидаларды бұзу кезінде қабылдаған шешімдерді алып тастауға негіз болып табылады.

Тәжірибелі тергеулік, прокурорлық және соттық құқықты қолдану қызметінде қағидалардың мәні зор.

Қылмыстық-процессуалдық құқықтың барлық қағидалары – қылмыстық істер бойынша сот төрелігінің маңызды демократиялық кепілдіктер. Қылмыстық істерді тергеу мен қарау кезінде тергеуші, прокурор, судья және сот нақты қылмыстық-процессуалық нормаларымен ғана емес, сот төрелігінің қағидаларымен қолданады. Қағидалар негізінде қылмыстық-процессуалық құқықтың барлық нормалары, талқылауды жүзеге асыру, осыдан тергеуші, прокурор, судья және сотқа осы нормалардың нақты мәнін тануға және оларды дұрыс қолдануға, ал соңында – қылмыстық іс бойынша заңды негізді және әділ шешім шығаруға мүмкіндік береді.

Бірден-бір әрекетті кодификация, соның ішінде әрекететуші қылмыстық-процессуалдық заңдылық әртүрлі ақаулықтардан толығымен босатылмайды. Егер олар айқындалған жағдай сотпен қылмыстық процесс қағидаларының саласында ғана сотпен құқықта қолданылуы мүмкін.

Процессуалдық құқықтың жүйесінде қағидалар басты орынға ие, әрқашан да қағидалардың мазмұны нақтыланып, оларға бағынышты, алғашқы нормалар және басқа нормаларды қосатын болып табылады. Қағидалар процессуалдық нормалардың бүкіл жүйесін үйлестіріп, қылмыстық-процессуалдық әсердің механизіміне терең біртұтастықты береді.

Әсіресе, жалпы және нақтыланатын нормалардың байланысы бүкіл қылмыстық істер және қылмыстық сот өндірісінде заңдылықтарды сақтау бойынша процессуалдық тәртіптің біртұтастығын қамтамасыз етеді. Қылмыстық іс жүргізудің бүкіл сатыларында және әр сатынын шешімін міндетіне байланысты кейбіреулерінде қағидалар әрекет етеді. Соттық талқылау сатысында қағидалар толығымен жүзеге асыруды, соған сәйкес бір мезетте сот төрелігінің қағидалары болып табылады.

Қағидалар өздерінің мазмұны бойынша объективті және қоғамдық, мемлекеттік заңдылықтарын айқындайды. Сонымен қатар, заңдық айқындалуына сәйкес субъективті болған заң шығарушының танымдық кәсібилігінің өнімі, мемлекеттің еркін актісі ретінде өздерін таниды. Осы екі объективті және субъективті жақтардың біртұтастығында ең алдымен қағидалардың табиғаты ерекшеленеді.

Қылмыстық іс жүргізу қағидаларының тағдырына рестроспективті көзқарасы туралы ұсыныс жеткілікті түрде логикалық болып табылады. Сол үшін бұрыңғы, әртүрлі заңдық актілерді талдағанда, көзге түсетіндей өзгерістердің болмағандығын анықтауға болады.

Сол кездегі әрекет еткен Конституция мен заңдарға қарағанда ол туралы жазылған оқулықтарда қағидалардың көбісі қазіргі таңда сақталуда. Олардың жөндеулері де кейде сәйкес келеді. Бірақ, бұл ештеңенін де өзгермегендігін білдірмейді.

Басты болған өзгеріс – тергеу, прокуратура, сот органдары әрекет ететін орта өзгерді:

  •  бұл органдардың персоналдық құрамын құраған бір партиялық монополия жойылды;
  •  бұрын әдемі декларация ретінде болған судьялардың тәуелсіздігі шынайы бола бастады;
  •  көптеген құқық нормалары (соның ішіндегі ұйымды регламенттеген және әділ сотты жүзеге асырған қағидалар) өмірге еніп, жұмыс істеп, императивтік сипатқа ие бола бастады.

Елдің саяси және экономикалық өмірінде тамырымен өзгергендер құқықтық қамтамасыз етілуін талап етеді. Бір уақытта ұйымдастырушылық формалар мен қызмет етудің әдістерінің мазмұнын жаңартуды құқықтық жүйе қажетсінеді. Қылмыстық іс жүргізудің жүйесі мен оның қызметі – қағидалар құратын негіз салу бұл жұмыстың соңғы ролі емес.

Қазақстан Республикасы Конституциясының бағыты және содан кейінгі заңдық тәжірибе сот реформасын жүргізген жылдары адам құқықтары туралы халықаралық пактіде тұлға құқығын кеңейтіп, олардың кепілденуіне зор үлес қосты.

Конституциялық құқықтың бұндай ірі жетістігі болып:

  •  әрбір сезікті мен айыпталушы адвокат көмегін қолдануға құқылы (26, 72-баптар)[1];
  •  қылмыстық іс жүргізу заңды бұзу арқылы алынған дәлелдемелерді қолдануға жол бермеу (116-бап)[1];
  •  өзіне, жұбайына (зайыбына), және жақын туыстарына қарсы айғақтар беруден босатылады (27-бап)[1];
  •  сот ісін жүргізуді тараптардың бәсекелестігі мен тең құқықтылығы негізінде жүзеге асыру (23-бап)[1];
  •  судьялардың тәуелсіздігі (22-бап)[1].

Реформа барысында көрсетілген қағидалар мен нормалар тәжірибе жүзінде іске асырылып, мемлекеттің құқықтық өміріне сінген.

Салалық заңдылықты конституциялық қағидаларға сәйкес бүкіл сот өндірісі мен оның жеке сатыларына негізгі, анықтаушы мәнге ие нормалар бар. [34-62-63-б.] 

Жеке жағдайлар, қылымыстық сот өндірісінің қағидалары Қазақстан Республикасының Конституциясында негізделген. Бұл қағидалар жалпы саяси мәні мен мемлекет қызметінің бөлігі болатын қылмыстық іс жүргізуге заң шығарушының көзқарасы, мәні айқындалады.

Қалған қағидалар ҚІЖҚ-де өз негізін табатын қылмыстарды ашу мен алдын алу бойынша қызметтің ерекше түрі ретіндегі қылмыстық іс жүргізудің мазмұнын ашады. Бұл қағидалар біріншілермен бәсекелеспейді, ол Конституцияның ережелерінен шығып, олармен органикалық байланыста болып, оларды толықтырып отырады.

Қылмыстық сот өндірісі қағиданың мәні ҚІЖК-нің 9-бабына сәйкестігі ретінде оларды бұзған жағдайда, іс бойынша болатын өндірісті әрекетсіз етіп тану, бұндай өндіріс барысында шығарған шешімдерді не бұл жайында жиналған құжаттарды дәлелдеу күшіне ие еместігін тануға әкеледі[3].

Осылайша, қылмыстық іс жүргізу қағидалары Қазақстан мемлекетінің табиғатынан шығатын – бұл қылмыстық іс жүргізудің гуманистік және демократиялық мәнін айқындап, оның бүкіл процессуалдық нормаларын, сатыларын және институттардың құрылуын анықтап, қылмыстық сот өндірісінің алдында мемлекетпен қойылған міндеттер мен мақсатарына жету үшін қылмыстық-процессуалдық қызметті бағыттайтын теориялық негізделген және заңмен анықталған негізгі құқықтық ережелер.

Осы анықтамада қылмыстық процесті қағидалардың объективті сипаты

олардың ғылыми негізділігі, қылмыстық сот өндірісінің бүкіл қатысушылары үшін жалпы маңызды және шынайы демократизмді белгілейді.

Осылайша, қылмыстық сот өндірісінің демократиялық негіздері (қағидалары) – бұл мемлекеттік қызметтің негізгі жақтарының осы түрін әрі қарай анықтайтын негіз салушы, басқарушылық, бастапқы ережелер олар қылмыстық істерді тергеп, шешу кезінде азаматтардың конституциялық құқықты, адамның негізгі құқықтары мен бостандықтары сөзсіз қорғауды және сақтауды қамтамасыз етуге тиіс.

Қылмыстық іс жүргізу қағидалары жүйесінің жеткілікті тұрақтылуына қарамастан, заң әдебиетінде оларды конституциялық және салалық, негізгі және қарапайым деген түрлерге бөлу тенденциясы сақталуда. Бұл дегеніміз біреулерінің салықтығы және басқа бастауларды шарттылығы ретінде талқы

лануы мүмкін.

Құқық қорғау органдары қызметінің қағидалары туралы сөз қозғағанда, олардың қандай шамада ұстану керек деген сұрақ туындайды. Бұндағы салғырттық кейде жеңістің кейпін құраса да, қауіпті қателіктерге әкеледі.

Құқық бұзушылықтармен және заңсыздығымен күресудегі қағидасыздық бірталай кінәсіздердің жапа шегуі болатын ауыр түрдегі адасулардың қайнар көздер болып табылады. Бұнда айырулар болмауы керек: заңдық жазулардың барлық кездерде, солардың ішіндегілерді немесе бір бөлігін ғана сақтау. Бұндай мүмкіндіктерге жол беру – қылмыстық сот өндірісінін жасалмаған немесе зиян әкелетін етіп жасауын білдіреді. [35-6-б.]

Қылмыстық іс жүргізудің қағидалары туралы дұрыс және нақты түсінігі, ол біріншіден, қылмыстық істерді қозғау, тергеу, қарау, шешу бойынша Қазақстанның мемлекеттік органдыры қызметінің демократиялық мәнін ашуға шынайы және объективті негізделген мүмкіндік береді, екіншіден, бұл қызмет ретінде нормалардың перспективалық дамуы мен негізделуі туралы дұрыс шешімі үшін негіз ретінде қызмет етеді.

Қағидалардың мәнін талқылаудың келесідей болады:

  1.  Қылмыстық-процессуалдық өндіріс жүйесінде орталық орынды алады;
  2.  Өз арасында тығыз және гармоникалық байланыста болып, алғашқы және басқарушы норма болып табылады;
  3.  Қағидалар құқықтық жазулар сияқты дамытылып нормативтік, шартсыз міндетті сипатқа ие;
  4.  Олар қылмыстық іс жүргізудің оның табиғатын және жүйесін әлеуметтік анықтайтынын түсінуге кілті ретінде қызмет етеді;
  5.  Қылмыстық-процессуалдық өндірістің перспективалық дамуды, негізгі, бастапқы бағыттарды анықтаушы;
  6.  Олар әрекет етуші заңдардың өзгерістері мен толықтырулармен байланысты анықтау кезінде басты өлшемі ретінде орын алады;
  7.  Қағидалар құқық шығармашылық қызметте әлеуметтік бағыт беруші қызметін орындайды;
  8.  Процессуалдық нормаларды дұрыс талқылауға жәрдемдеседі.

Қағиданың құқықтық-теоретикалық түсінігі – болып жатқан шындық пен онда әрекет ететін заңдылықтарды объективті айқындайтын сәйкесінше құбылысты жалпылама айқындау.

Осылайша, қағида түсінігін талқылаудың барлық аспектілері өте көп ұқсас кездері бар, олардың ішіндегі маңыздыларына:

  1.  «қағида» түсінігінін негіз салушы болуы мүмкін дәрежелерге қолданылады;
  2.  «қағида» түсінігі жалпы жағдайдың объективті шындықтан айырықшаланады;
  3.  «қағида» түсінігі құбылыстың негізін айқындайтын теоретикалық жалпылаумен байланысты.

1.2. Қылмыстық іс жүргізу қағидаларының тарихы

Ғылымда қылмыстық іс жүргізу қағидалары әр түрлі түсіндіріледі. Бірінші бағыттың өкілдері (М.Я. Савицкий, В.Т. Томин) өздерін жалпы басқарушылық ойлар болған соң, ойлар болып қалуы тиіс; бүкіл құқық жүйесіне енгендіктен құқықтық анықталуды керек етпейтін қағидалар деп ойлайды. В.Т. Томин былай деген: «Кеңестік қылмыстық іс жүргізу қағидалары заң шығарушымен өндірілгенге дейін пайда болады... Қағидалар – ол көпшілік көзқарастың элементі... Қағидалар ғылыммен дамытылады». [36-193-194-б.]

Екінші бағыты үшін (М.Л. Якуб, Н.Н. Полянский) қағидалар ретінде анықтау, тергеу, прокуратура және сот органдарының қызметтерін анықтайтын заңмен жалпы жағдайды анықтау. [37-193-б.]

Сонымен, үшінші бағыт (П.С. Элькинд, М.С. Строгович, М.А. Чельцов, И.В. Тыричев) қылмыстық іс жүргізу қағидалары қазіргі кездегі түсінігіне сәйкес, яғни құқықта орын алған ойлар жатады. Үшінші бағыт, қылмыстық іс жүргізу құқығының дамуы қазіргі кезеңге толығымен келіп отыр. Осы бағыт үшін мына аргументтер бар:

  1.  Қылмыстық-процессуалдық қызмет заңмен жазылған түрлерде және бастауларда жүзеге асырылуы мүмкін, негізгі ережелер заңда орын табуымен бұл қызмет құрылады;
  2.  Ешбір ойлар таза түрінде қылмыстық іс жүргізу қызметі мен құқық қатынастарын реттей алмайды;
  3.  Егер қағидалар мемлекеттік органдардың негізгі қызметін анықтаса, онда сот төрелігінің мақсаттары мен міндеттері көзге алмайды.

Кез келген сот жүйесінің тиімділігі ол функцияланатын құқықтық, саяси, экономикалық, ерекше жағдайларға байланысты болады. Мұнда үлкен ролді оның дамуында тарихи жағдайлар, құқықтық мәдениет алады.

Бүкіл Кеңес пен Қазақ КСР аумағында шынайы, тәуелсіз сот билігі болмаған.

Сот билігін реформалаудың қажеттігі партиялық аппараттың билігі әлсіреп, көпшіліктің санасында билік тармағының тәуелсіз, толық құқылы сотты құру ойы орын ала бастаған кезеңде белгілі болды.

Қазақ КСР Конституциясы судьялардың тәуелсіздігі мен олардың заңға бағынуын танығанымен, соттар ресми түрде Кеңес билігінің біртұтас бөлігі ретінде қарастырылған. Сот төрелігінің сәйкесінше инфрақұрылымы болмағандықтан нақты істер бойынша объективтік шындықты анықтауға мүмкіндігі болмаған.

Өкінішке орай, соттар қызметінің ұйымдасуының сәйкесіздігін тану, жаңа қоғамдық-саяси шынайлықты қажетсіну, азаматтардың құқықтары мен мүдделерін қорғау ісінде соттардың ролін күшейту қажеттілігі 80-ші жылдардың аяғына қарай белгілі болды.

Осылайша, 1983 жылы Кеңес Одағының Жоғары Кеңесімен «Кеңес Одағында судьялардың мәртебесі туралы», «Сотты сыйламағандық үшін жауапкершілік тағайындау туралы» сияқты заңдар қабылданды. Бұл нормативтік актілерде азаматтардың құқықтарын қорғау, кінәсіздік презумпциясы сияқты жағдайлар қарастырылды.

Қазақстан Республикасы егемендігін алғаннан бастап соттарға толық көлемде кез келген құқықтық мемлекеттегідей құқықтарды беру қажеттілігі пайда болды.

Өзгерістердің басы егеменді Қазақстанның алғашқы Конституцияны 1993 жылы қаңтар айында қабылдануының негізгі қағидалары анықталған. 1993 жылғы Конституцияда маңызды ролге қоғамда демократиялық процестердің дамуы мен құқықтық жүйенің құрылуы ие.

Жаңа Конституцияға сәйкес (1995 жылы қабылданған) судьялардың тәуелсіздігінің мәртебесі күшейіп, адамның құқықтары мен бостандықтарын қорғау жүйесіндегі ролі мен мәртебесінің нығаюы көрсетілген.

Тәуелсіздік – бұл судьялардың мәртебесі емес, азамат пен қоғам алдындағы жауапкершілік. Мұндай түсінік 1985 жылы ҰБҰ-ның жетінші Конгресімен «Судьялар тәуелсіздігінің негізгі қағидалары» қабылданған негізде айқындалады. Бұл құжатта сот органдарының тәуелсіздігі мемлекетпен кепілденіп, Конституция мен елдің басқа заңдарында анықталған, және де көрсетілген қағидалар адам құқықтарының Жалпы Декларациясы мен азаматтық және саяси құқықтар туралы Халықаралық пактіде көрсетілген әділетті сот төрелігіне барлық азаматтардың құқықтарын қамтамасыз ету үшін қабылданады.

Осыдан, судьялардың тәуелсіздігіне күрес – бұл судьялық мәртебе үшін күрес емес, ол конституциялық құрылымды қорғау үшін азаматтар құқығын қорғау үшін күрес деп түсіну керек.

Соттық иммунитетті нығайту қажеттілігінің көрсеткіші болып ағылшын судьясы Лорл Денингтің айтуынша: «Әрбір судья осы елдің соттарында өте жоғарыдан төменге дейін өз жұмысы үшін қаншалақты жауапкершілікті тартса, соншалықты қорғалуы тиіс... Ешкімді де заңға сәйкес әрекет еткенде келтірілген зиян үшін жауапкершілікке тартылмайды. Әркім өз жұмысын тәуелсіз және қандай болмасын қорқытудан еркін болу мүмкіндігіне ие болуы керек. Бірде бір судья өз кітабының беттерін дірілдеген саусақтармен ашып, өзіне сұрақ қоюға: «Егер мен осылай жасасам, келтірілген зиян үшін жауап берем бе?» деп ойламауы тиіс. Ол фактілер негізінде қателесуі мүмкін. Ол заңды жеткілікті түрде білмеуі мүмкін. Ол өз юрисдикциясының шегінде әрекет етуіне сенсе, ол жауапкершілікке тартылмайды... егер де, алдын ала өкілеттігінің жоқ екендігін білсе, заңсыз түрде әрекет еткендігі дәлелденсе». [38-263-б.]

Соттық конституциялық бақылаудың құқықтық негіздері кеңестік билік кезінде болды. Осылайша, 1923 жылы 23 карашада Кеңес Одағының Жоғары Соты туралы Ережеге сәйкес және 1924 жылы 14 шілдеде Кеңес Одағының ОСК пен анықталған жарлықтың күшіне сәйкес Жоғағры Сот Кеңес Одағының ОСК ХКК Президиумның талабы бойынша берген Кеңес Одағының Конституциясы, ОСК мен кеңестік республикалардың қаулылары көзқарасының заңдылығы туралы қорытындысын, егер де Кеңес Одағының Конституциясына қарама-қайшы болса, Кеңес Одағы ОСК Президиумне қаулыларды алып тастап, тоқтата тұру туралы, Кеңес Одағының халықтық комиссариаттары мен орталық органдардың әрекеттеріне енгізілген. Бұл функцияны Жоғары Сот 1933 жылға дейін жүзеге асырып отырды. [39-163-б.]

Заңдылық қағидасының мәнділігін бағалау, кеңестік ғылым кезеніндегі қылмыстық сот өндірісінің қағидалар жүйесінде оның орнын анықтауда үш бағыт орын алған. Бірінші бағытқа сәйкес, қылмыстық сот өндірісінде заңдылықтың өзіндік қағидасы жоқ. М.С. Строгович көрсеткен: «Қылмыстық іс жүргізудегі заңдылық қағидасы – бұл бүкіл қағидалардың жиынтығы мен өзара байланысы, ол бүкіл қағидалардың негізі, барлық қағидаларда айқындалады». [40-175-б.]

Екінші бағыттың жақтаушылары, заңдылық қағидасы өзінің фактілі мазмұнына сәйкес қылмыстық іс жүргізудің басқа қағидаларына қарағанда бай және маңыздырақ, яғни «супер қағида» деген пікірді ұстанады. А.С. Кобликов былай жазды: «Социалистік заңдылық қағидасы қылмыстық істер бойынша кеңестік сот төрелігінің басқа демократиялық бастауының жүйесіне ене отырып, басты орын алуда. Тек оның жүзеге асуынан соттық қызметінің тәртібін анықтайтын сот төрелігіндегі басқа қағидаларының талаптары орындалуы мүмкін». [41-25-б.]

Үшінші бағытты ұстанушы Т.Н. Добровольская дәлелдеген, заңдылық қағидасының ролі сот төрелігінде маңызды, бірақ өзінің мәнділігі бойынша қылмыстық іс жүргізудің басқа қағидалары сияқты ол да маңызды.

Осылайша, ғылыми бағдарда үшінші бағыт қылмыстық сот өндірісінде қазіргі заман талабына сай, қоғамдық дамудың әлеуметтік-саяси шарттарды құқықтық демократизациялау ойларға жауап береді.

Заңдылық - өзіндік қағида, спецификалық қылмыстық іс жүргізу құралдарымен қамтамасыз ететін көзқарас қазіргі кезге сай болып табылады.

Кеңестік қылмыстық іс жүргізу құқығында социалистік заңдылықты буржуаздық құқықтағы заңдылық қағидасын ажырату тенденциясы орын алған. Социалистік заңдылық қағидасын социалистік мемлекетке тән, социалистік құрылыстың қажетті шарты ретінде саналған социалистік заңдылық жай заңдылыққа қарағанда саяси, идеологиялық категория ретінде танылған. Осыған сәйкес буржуаздық елдердің құқығы сынға алынып, буржуаздық заңдылықтың мазмұнын демократиялық еместігі туралы қорытынды жасалынды. Теориялық көзқарас бойынша «заңдылық қағидасы» мен «заңдылықтың мазмұны» түсінігін араластыруы қателік болып саналады. Бірақ та, заңдылық қағидасын сақтаудың көзқарасына сәйкес заңның жаманы не жақсысы екендігі маңызды емес, керісінше ол заңның әрекет ете ме, не алынып тасталғанын (өзгертілгенін) білу маңызды. Егер заң әрекет етсе, ондағы жазулардың маңыздылығына, эффектілігіне, жинақтылығына байланыссыз сөзсіз сақталуы тиіс.

Конституциялық талап заңдылықты қоғаммен тығыз байланысты. Бұл талап бойынша кез келген заң кеңістіктегі әрекетінен тәуелсіз сақталуы тиіс, заңшығарушы елде қоғамдық құрылыстың қандай орын алып отырғаны маңызды емес, осы заң нормалары конституция ережелеріне қаншалықты шамада сәйкестігін білу қажеттірек болып табылады.

Заңдылықты социалистік және басқаға бөліну демократиялық құқықтық мемлекеттің ойларына жауап бермейді.

Осы айтылғандарға байланысты Кеңес Одағының Жоғары Сот Пленумының 1963 жылы 18 наурызда қабылданған «Қылмыстық істерді соттармен қарау кезінде заңдарды қатал сақтау туралы» қаулыда: «Заңдылықты бұзудың көптеген жағдайлар конституциялық ережені сақтамаумен ерекшеленеді, яғни сот төрелігін жіберу кезінде судьялар тәуелсіз және заңға ғана бағынады, және де соттағы жұмыскерлердің жартысы заңның мәнін бағаламай жүруде... Кейбір судьялардың пікірінше, процессуалдық заңның талаптарынан шамалы ауытқулардың болғанын дұрыс деп санаған, бірақ заңмен қарастырылған талаптарды сақтаса іс бойынша шындықты анықтауға және дұрыс шешімді қабылдауына сөзсіз шарт болып табылуын елемейді.

Әрбір қылмыстық іс өзінің мазмұны мен істелген қылмысының ауырлығына, айыпталушының қызметтік және қоғамдық жағдайына қарамастан қылмыстық және қылмыстық іс жүргізу құқығының нормаларына сәйкес шешілуі тиіс». [42-280-б.]

Кеңестік құқықта заңдылық заңдарды орындау мен азаматтармен, қоғамдық ұйымдармен, лауазымды тұлғалармен, мемлекеттік органдармен сәйкесінше басқа да құқықтық актілерді орындау ретінде анықталған. Бұл түсінікке  сыныптық  мазмұны  бар  «буржуаздық»  және «социалистік» заңдылық бөлінген. Соңғысы бүкіл халықтың мүддесіне қызмет етуімен мемлекеттің заңдар мен басқа да құқықтық қатынасы субъектілерімен орындау туралы талап қосылуымен байланыстырылады.

Мұндай заңдылықтың түсінігінен бұрыңғы кеңестік Конституциялар шықты. 1978 жылғы Қазақ КСР Конституцияның 4 бабында айтылған: «Кеңестік мемлекет, оның барлық органдары социалистік заңдылық негізінде әрекет етіп, құқықтық тәртіпті қорғауды, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын, қоғам мүдделерін қорғауды қамтамасыз етеді. Мемлекеттік және қоғамдық ұйымдар, лауазымды тұлғалар Кеңес Одағы Конституциясын, Қазақ КСР Конституциясы мен Кеңестік заңдарды  сақтау міндетті».

Ежелгі Египетте сот құдайларын былай көрсеткен: «Осиристің қолында таразы болды, соның біріншісінде – адамның жүрегі, екіншісінде – қауырсын түріндегі шындық ол шындықтың символы ретінде танылады. Адамның шынайы судьясы – ол оның жүрегі деп есептеледі. Ежелгі Вавилонда  да  соттық процесс қатал түрде айқындалған. Осылайша соттық іс жүргізу көпшіліктің алдында жүргізіледі, яғни жариялы түрде храмның табалдырығында. Хаммурапи патшасының енгізуінде заңдылықтың басты мақсаты көрсетілген: «... әділеттілікті елде жандыру үшін, қылмыскерлер мен қатыгездерді жою үшін, күшті әлсізді қыспаққа алмау үшін». Ежелгі еврейлер сот төрелігінің әділетті жіберілуіне көңіл аударған. Сот сотталушыны айыптау дәлелденбегенше дейін кінәсіз деп санады. Ежелгі Индияда қылмыстық іс жүргізу мен азаматтық іс жүргізудің арасында айырмашылық болмаған. Істерді қарау бәсекелестік түрінде болған. Жақтар өзінің дұрыстығын өздері дәлелдеп, сәйкесінше дәлелдерді беруге тиіс еді.

Сонымен, бүкіл халықта, кез келген уақытта әділеттілік жоғары баға ретінде саналған.

ХІХ ғасырда елге танымал процессуалистер С.Г. Щегловитов былай көрсеткен, сотталуға тиіс емес іс бойынша сотпен шығарылған үкім заңды күшіне ие болмайды (бұл сәйкестік Ресей Империясының қылмыстық сот өндірісі Жарлығының 941 бабында берілген). Сонымен қоса, бұндай үкімді орындау кезінде (заңсыз шығарылған) айыпталушыны тиісті сотқа тапсыруына кедергі болмайды. Бұл мысал, тиісті соттың шығарылған үкімді алу түріндегі құқықтық негіздердің басталуы өзінің басын революцияға дейінгі процессуалдық құқықтан алған.

«Процестің көпшілігі» термині әдебиетте «ресмилік» терминімен ауыстырылып отырды. Бұнын құқыққа сәйкессіздігін Н.Н. Полянский көрсеткен: «Ресмилік қағидасы лауазымдық (ex officio) бастама қағидасы сияқты – көпшілікті талап ету, яғни мемлекеттік мүдделерге тек қана тергеу, прокуратура, сот органдарының қызметі бағынышты емес, сот төрелігінің мүдделеріне көмектесуге міндетті процеске қатысушылар, адвокатура өкілдері де бағынышты». [43-186-б.]

Әдебиетте көпшіліктің қағидасын қылмыстық іс жүргізудегі жариялылық, ашықтық ретінде түсіндіріледі. Өздерінің жақындығына қарамастан, жариялылық пен көпшіліктің арасында айырмашылықтар бар. Бұны В.Н. Бояринцев: «Көпшілік терминінің генезисіне көңіл аударсақ, оның негізінде «көпшілік» сөзі жатыр, ол латынша  «publicus»  қоғамдық  мағынаға

ие, оның екі мағынасы бар: 1) ашық, жариялы және 2) қоғамдық, жеке емес. Әсіресе екінші мағынаны біз қолданамыз. Бұл термин юриспруденция саласында қолданылуын ұмытпауымыз керек, қылмыстық іс жүргізуде сонымен қоса жариялылық қағидасы қолданыста». [44-95-б.] Д.С. Кариев, көпшілікті қылмыстық іс жүргізу қағидаларының жүйесіне тіптен енгізбейді. Тек М.С. Строгович, Т.Н. Добровольская, В.М. Савицкий көпшілікті – қылмыстық іс жүргізу қағидаларының бірден-бір маңызды қағидасы ретінде санаған.

Кінәсіздік презумпцияның орны мен негізі туралы даулар 80-ші жылдардың аяғында бұрыңғы Кеңес Одағы мен басқа да социалистік шет елдердің ғылыми мектептерінде орын алған. Осылайша, поляк процессуалистері М. Шерер, Л. Шафф теоретикалық пікір-талас жүргізген, бір жағы кінәсіздік презумпциясын қажет етпесе, екінші жағы осы қағиданың демократиялығын айтқан. Осы сияқты полярлық мүмкіндіктер ГДР-дың Р. Хельма, Р. Герман, Г. Леман және басқа да ғалымдар арасында орын алған.

  1.  Кінәсіздік презумпция қағидасының теоретикалық-құқықтық негізі – егер тұлға қылмыстық жауапкершілікке тартылса, онда ол сөзсіз кінәлі. Бұл көзқарастың түп тамырындағы қатесін К.А. Мокичев жазған: «... кінәсіз осы тұлғаны белгілі бір іс бойынша тергеу де, сот талқылауы да болмайды». [45-23-б.] К.А. Мокичев және оның жақтаушылары М.А. Чельцов, Е.Г. Мартынчиктің позициясы П.И. Кудрявцев пен басқа ғалымдарының сын-пікіріне ұшыраған.
  2.  Екінші бағытқа сәйкес қылмыстық жауапкершілікке тартылған тұлға алдын ала кінәлі деп саналады, сондықтан оған дәлелдеу міндеті жүктеледі. Бұндай  түсініктің  мәселесін  В.С. Тадевосян көрсеткен, айыпталушы «.... өзі нің кінәсіздігін мемлекет пен қоғам оның кінәсін дәлелдеуші сияқты дәлелдеуі тиіс». [46-71-б.]
  3.  Үшінші бағытта қылмыстық жауапкершілікке тартылған тұлғаларға қатысты С.А. Голунский мынаған келді: «... кеңестік іс жүргізудегі айыпталушы кінәлі де, кінәсіз деп айқындалмайды». [47-139-б.] Оның пікірінше, айыпталушыға қатысты сотың абсолюттік нейтралдығы іс бойынша шешімді шығару кезінде объективтіліктің кепілдігі болып табылады, ол соттың объективті болу міндеттілігі заңда тікелей көрсетілген.

Бәсекелестік қағидасының қылмыстық сот өндірісіндегі орны мен негізі туралы ғылыми даулар теоретикалық-құқықтық мүддені білдіреді. 50 және 70 жылдарда зерттеушілердің бір тобы бәсекелестікті буржуазиялық қағида, яғни социалистік құқыққа келмейтінін білдіретін жақтаушылардың көзқарасын сәйкессіз деп дәлелдеген.

1989 жылы М.С. Савицкийдің қолдауымен ғалымдар тобымен қылмыстық іс жүргізу заңдылығының моделі жасалған.

Осы жобаны Ресей Федерациясының қылмыстық іс жүргізу кодексінде норма қарастырылды, ол «Соттағы өндірістің бәсекелестігі» деп аталды.

Осы норманың құрылымы: бәсекелестіктің негізін құраушы міндетті элементтері көрсетілген (айыптау, қорғау және істі шешу қызметтерін бөлу; бірінші инстанцияда істі өндіру үшін құқықтық негізі).

Бәсекелестік қағида ретінде 1864 жылы Ресей империясының қылмыстық сот өндірісі Жарлығында анықталған.

Осылайша қылмыстық сот өндірісі Жарлығының 630-бабында: «Прокурор не жеке айыптаушы бір жағынан, ал сотталушы не оның қорғаушысы басқа жағынан соттық бәсекелестігінде бірдей құқықтарға ие» - бұл ереже бәсекелестікті қамтамасыз ету кепілдігі анықталған бөлімдерде 631, 632-баптарда әрі қарай дамыған.

Бәсекелестік өзін реформаға дейінгі инквизиялық сот өндірісі деп ауыстырды. Бұл бойынша В.К. Случевский жазды: «Бәсекелестіктің басы азаматтық, қылмыстық іс жүргізулер сияқты қазіргі жағдайды құрайды». [48-65-б.]

ҚСУ көрсетілген нормаларда жақтардың теңдігін анықталған, айыпталушы үшін процессуалдық негізі енгізілген – ол сотағы әрбір даулы мән-жай бойынша соңғы сөзге құқылы.

Сотталушы не қорғаушыға соңғы сөзді қолдану мүмкіндігінен айыру, соттық жарлықтарда анықталған кінәсіздік презумпция қағидасын бұзып, заңды бұзу болып табылады. [49-325-б.]

Ю.Д. Лившиц тікелей көрсеткен: «Соттың жариялылығы ретінде: істі ашық сотта қарау, яғни 16 жасқа толған азаматқа (ҚІЖК-нің 236-бабы) сот отырысына қатысу құқығы мен істің жүрісін бақылауға, бүкіл ақпарат құралдарынан хабардар болуға құқылы»[3].

Ресей империясының сот реформасы (1864 жылғы) сот өндірісінің жариялылығын паш еткен. Осыған байланысты 1881 жылы «Мемлекеттік тәртіп пен қоғамдық тыныштықты қорғау шаралары туралы ереже» қабылданады, ол осы институты бір шама шектеді. Яғни, орта оқу орындарында оқығандарға сот өндірісі залына қатысуға шек қоюмен айқындалған. Жариялылық қағидасын қатты шектеген 1887 жылы 12 ақпанда қабылданған заңда, сот жарлығымен қарастырылмаған біршама негіздер бойынша сот талқылауының өкілдік етуші сот отырысының есіктерін жабуға келісім берген.

В. М. Савицкий, В.Т. Тыричевтің пікірлері бойынша істің мән-жайын толық, жан-жақты және объективті зертеу қағидасының мазмұнына сотталушы үшін күмәндарды сотпен талқылау туралы заңның ережелеріне кіреді. В.М. Савицкий былай жазған, сотталушы жағына күмәнді талқылау туралы ереже «... айыптау мен сот органдары үшін істің бүкіл мән-жайын толық және анықтауды максималды тырысуына, олар келген.

1.3 Қылмыстық іс жүргізу қағидаларының мазмұны, түсінігінің аспектілері

«Қағида» түсінігінің талқылаудың үш аспектісі ажыратылады: философиялық; пәндік; құқықтық-теоретикалық. [50-400-б.]

«Қағида» түсінігінің философиялық аспектісі жалпы танудың негізіне немесе қандай да болмасын білім саласының негізіне жатқызылған заңдылықты айқындайтын теоретикалық жалпылаудан құралады.

Қағида түсінігінің пәндік аспектісі осы қызмет жауап беруі тиіс негізгі, жалпы талапты білдіреді.

Қағиданың құқықтық-теоретикалық түсінігі – болып жатқан шындық пен онда әрекет ететін заңдылықтарды объективті айқындайтын сәйкесінше құбылысты жалпылама айқындау.

Осылайша, қағида түсінігін талқылаудың барлық аспектілері өте көп ұқсас кездері бар, олардың ішіндегі маңыздыларына:

  1.  «қағида» түсінігінін негіз салушы болуы мүмкін дәрежелерге қолданылады;
  2.  «қағида» түсінігі жалпы жағдайдың объективті шындықтан айырықшаланады;
  3.  «қағида» түсінігі құбылыстың негізін айқындайтын теоретикалық жалпылаумен байланысты.

Осы айтылғандармен Ф. Энгельстің айтулары маңызды болып табылады: ... «Қағидалар табиғат пен адамзат тарихына қолданылмайды, ал олардан дерексізденеді: қағидалар табиғат пен тарихқа сәйкестігі негізінде бағынышты болады». [51-34-б.]

Қылмыстық сот өндірісінің қағидаларын дамыту үшін оларға қойылатын талаптарды білу маңызды. Сол не басқа жағдайлар қылмыстық іс жүргізу қағидаларының дәрежелері келесі талаптарға сәйкес жауап береді:

  1.  Жеке сипаттағы жағдайлар болатын басты кездерді құқық қорғау органның қызметінде  анықталатын ережелер;
  2.  Құқықтық нормалардың (гипотеза, санкция, диспозиция) барлық элементтері мен адамдардың міндетті тәртібі немесе рұқсат берілетіннің барлық аспектілері қағидалардың өздерінде дамымау керек;
  3.  Қағидалар категориясына енетін ережелер тең шамада объективтік және субъективтік бастауларды (мазмұны объективтік, заңдық айқындаудың субъективтік түрі) қосуы тиіс;
  4.  Принципиалды жағдайлардың мәні тұрақтылығына негізделеді (құқық нормалары алынады, заңдылықтың ауысуы жүреді, ал қағидалар сақтала береді);
  5.  Биліктік, императивтік сипаты болатын, және олардың орындалуын мемлекет қамтамасыз етеді;
  6.  Қылмыстық-процессуалдық өндіріс жүйесінде бастапқы орынды алуы тиіс;
  7.  Оларға сәйкес мемлекеттік органдары бар тұрақты адресаты қағидалар үшін жалпы болып табылады. Мемлекет органдары қағидаларды қатал түрде сақтау мен оларды бұзумен байланысты барлық себептерді қабылдау үшін жауап береді. [52-133-б.]

Қағидалар құқықтың алғашқы нормалары болатын, қағидалардың мазмұны нақтыланатын және оларға бағынатын басқа да нормалар. Егер белгілі бір құқық нормалары арасында қарсылықтары не ашық жерлері болса, пайда болған қиындықтарды шешу кілті болып қағидалар табылады.

Қағидалар заңда тіркелуі тиіс. Қағидалардың нормативтілігі – маңызды міндетті белгісі болып табылады.

Қағидалар қылмыстық істер бойынша және қылмыстық сот өндірісінде заңдылықты жүргізуші болып қызмет етуі бойынша бірыңғай процессуалдық тәртіпті қамтамасыз етеді.

Жеке жағдайлар, қылымыстық сот өндірісінің қағидалары Қазақстан Республикасының Конституциясында негізделген. Бұл қағидалар жалпы саяси мәні мен мемлекет қызметінің бөлігі болатын қылмыстық іс жүргізуге заң шығарушының көзқарасы, мәні айқындалады. Қалған қағидалар ҚІЖҚ-де өз негізін табатын қылмыстарды ашу мен алдын алу бойынша қызметтің ерекше түрі ретіндегі қылмыстық іс жүргізудің мазмұнын ашады. Бұл қағидалар біріншілермен бәсекелеспейді, ол Конституцияның ережелерінен шығып, олармен органикалық байланыста болып, оларды толықтырып отырады. Қылмыстық сот өндірісі қағиданың мәні ҚІЖК-нің 9-бабына сәйкестігі ретінде оларды бұзған жағдайда, іс бойынша болатын өндірісті әрекетсіз етіп тану, бұндай өндіріс барысында шығарған шешімдерді не бұл жайында жиналған құжаттарды дәлелдеу күшіне ие еместігін тануға әкеледі.

Қағидалардың мәнін талқылаудың келесідей болады:

  1.  Қылмыстық-процессуалдық өндіріс жүйесінде орталық орынды алады;
  2.  Өз арасында тығыз және гармоникалық байланыста болып, алғашқы және басқарушы норма болып табылады;
  3.  Қағидалар құқықтық жазулар сияқты дамытылып нормативтік, шартсыз міндетті сипатқа ие;
  4.  Олар қылмыстық іс жүргізудің оның табиғатын және жүйесін әлеуметтік анықтайтынын түсінуге кілті ретінде қызмет етеді;
  5.  Қылмыстық-процессуалдық өндірістің перспективалық дамуды, негізгі, бастапқы бағыттарды анықтаушы;
  6.  Олар әрекет етуші заңдардың өзгерістері мен толықтырулармен байланысты анықтау кезінде басты өлшем ретінде орын алады;
  7.  Қағидалар құқық шығармашылық қызметте әлеуметтік бағыт беруші қызметін орындайды;
  8.  Процессуалдық нормаларды дұрыс талқылауға жәрдемдеседі.

Бұл қағидаларды қарастырайық.

Заңдылық қағидасы. Республикада соттардың қызметі заңдылық қағидасына сәйкес жүзеге асырылуы тиіс. Жалпы құқықтық, әмбебап қағида болған соң, заңдылық азаматтар, лауазымды, және заңды тұлғалармен нормативтік құқықтық актілер мен заңдарға сәйкес және ҚР Конституциясын сақтап, қатал және шартсыз орындауды білдіреді. ҚР Конституциясының 4-бабының 2-тармағында «Конституцияның ең жоғары заңды күші бар және Республиканың бүкіл аумағында ол тікелей қолданылады» деп айтылған [1].

Сот әділдігін тек соттың ғана жүзеге асыру қағидасы. Әрекет етуші заңдылық қылмыстық істер бойынша сот төрелігін жүзеге асыруда шешуші, негізгі ролді сот атқаратыны белгіленген. Сот – сот төрелігінің жалғыз органы.

Сот төрелігінің қызметін орындайтын жалғыз орган соттың ерекше жағдайын көрсетеді. «Қазақстан Республикасында сот төрелігін тек сот ғана жүзеге асырады», - деп Қазақстан Республикасы Конституциясының 75-бабында айтылған. Қылмыстық процестегі сот төрелігі бұл мына сұрақтың шешімі: қылмыс жасаған адам кінәлі не кінәсіз болса қандай жазаны алады?

Судья басқа лауазымды тұлғаларға қарағанда тек заңға ғана бағынып, ешкімге тәуелсіз болмауы. Ол ешкімге есеп бермейді. Сонымен қоса жоғары тұрған сот қате үкімді алып тастай отырып, істі қайтадан шешуі туралы жазуды көрсетуге құқығы жоқ. Сот төрелігін іске асыру жөніндегі соттың қызметіне қандай да болсын араласуға жол берілмейді, және ол заң бойынша олардың қызмет жағдайына қарамастан жауапкершілікке тартылады[1].

Қылмыс жасағаны үшін кінәлі деп тануды және қылмыстық жазаға тартуды заңға сәйкес сот үкімімен ғана танылады.

Соттардың өкілеттігі сот төрелігін жүзеге асыру тәртібі заңмен анықталады және өз бетімен өзгертілмейді.

Өзі қарауына жатпайтын іс бойынша қылмыстық сот ісін жүргізуді жүзеге асырушы, өзінің өкілеттігін асыра қолданған немесе осы ҚІЖК-те көзделген қылмыстық сот ісін жүргізу қағидасын өзгедей бұзған соттың үкімі мен басқа да шешімдері заңсыз болады және олардың күші жойылуға тиіс[3].

Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау қағидасы. Осы қағида Қазақстан Республикасы Конституциясында алғаш рет анықталған: «Әркімнің өз құқықтары мен бостандықтарының сот арқылы қорғалуына құқығы бар» (13-бап). Адам құқықтары мен бостандықтары әркімге тумасынан жазылған, олар абсолютты және жойылмайтын болып танылады. Өздерінің құқықтарын сот арқылы қорғауға ҚР-ның азаматтары ғана емес, сонымен қоса шет елдер, азаматтығы жоқ тұлғалар, егер олардың құқықтары мен бостандықтары Қазақстан аумағында шектелмеген жағдайда болса. Ерекше, күрделі мәселе ретінде адам құқықтарын соттық қорғау басқа да құқықтық аспектілерде қарастырады: сот процесіне қатысуды болдыру; сот отырысында енгізу мүмкіндігі; құқық қорғайтын қоғамдық ұйымдардың қатысуы және т.б. Адам өзінің құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауды прокурорлық және соттық қадағалаумен қамтамасыз етіледі.

Жеке адамның абыройы мен қадір-қасиетін құрметтеу қағидасы. Қылмыстық сот өндірісі органы қылмыстық іс бойынша өндіріс кезінде рұқсат етілмеуін осы қағида білдіреді:

  •  қылмыстық процеске қатысушының абыройын түсіретін не қадір-қасиетін кемітетін шешімдер мен іс-әрекеттерге;
  •  адамның жеке өмірі туралы мәліметтерді ҚІЖК-де көзделген мақсаттар үшін адам құпия сақтауы қажет деп санайтын жеке сипаттағы мәліметтерді жинауға, пайдалануға және таратуға жол берілмейді. Жеке адамның абыройы мен қадір-қасиетін құрметтеу қағидасының ерекшелігі болып күдікті мен айыпталушыдан және жәбірленуші мен күәгерден сараптамалық зерттеу үшін күш көрсету арқылы үлгілерді алу. Бұған байланысты келесі мән-жайға көңіл аудару керек: ҚІЖК-нің 263-бабының 2-тармағында көзделген жағдайлар үлгілерді күш көрсету арқылы алу ҚІЖК-нің 262-бабындағы жанға қатты батыра жасалатын күрделі медициналық рәсімдерді немесе әдістерді қолдануға бұған үлгілер алынуға тиісті адамның жазбаша келісімсіз жол берілуі кепілдендірілмейді[3].

Адамның жеке басына тиіспеушілік қағидасы. ҚР Конституциясында азаматтардың жеке бостандығының жалпы құқықтық кепілдіктері анықталған, ол өзінің ерекше сипатын қылмыстық сот өндірісі саласында да сипаттаған.

Қылмыстық істер бойынша іс жүргізу кезінде азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау қағидасы. Қазақстан Республикасының Конституциясына сәйкес азаматтар белгілі құқықтар мен бостандықтарға ие. Осы азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға заң қылмыстық сот өндірісінің органдарын міндеттейді.

Жеке өмірге қолсұқпаушылық. Хат жазысудың, телефон арқылы сөйлесудің, почта телеграф және өзге хабарлардың құпиялығы қағидасы. ҚІЖҚ-нің 16-бабында: «Азаматтардың жеке өмірі, жеке және отбасылық құпия заңның қорғауында болады. Әркімнің жеке салымдар мен жинақтардың, хат жазысудың, телефон арқылы сөйлесудің, почта телеграф және өзге де хабарлардың құпиясына құқығы бар. Қылмыстық процесс барысында бұл құқықтарды шектеуге заң тікелей белгіленген жағдайлар мен тәртіп бойынша ғана жол беріледі» делінген. Осы қағида азаматтардың жеке өмірін, жеке және отбасылық құпияны қорғау туралы конституциялық ережеге негізделген.

Тұрғын үйге қол сұқпаушылық қағидасы. ҚІЖҚ-нің 17-бабы анықтайды, тұрғын үйге қол сұғылмайды. Тұрғын үйге онда тұратын адамдардың еркіне қарсы кіруге, оны қарауға және тінту жүргізуге заңда белгіленген жағдайлар мен тәртіп бойынша ғана жол беріледі[3].

Меншікке қол сұқпаушылық қағидасы.

ҚР Конституциясына сәйкес жеке меншікте азаматтар заңды түрде иеленген мүлік бола алады. Меншік, соның ішіндегі мұрагерлік заңмен кепілденеді.

Ешкімді де соттың шешімі болмайынша өз мүлкінен айыруға болмайды. Сот шешімінің өзі де нақты заңды негізге сүйенуі тиіс. [43-23-б.]

Кінәсіздік презумпция қағидасы. Осы қағиданың негізі болып ҚР Конституциясының 77-бабы табылады, онда: «... адамның кінәлі екендігі заңды күшіне енген сот үкімімен танылғанша ол жасалған қылмысқа кінәлі емес деп есептеледі». Конституциялық құқық пен айыпталушының бостандығының барлық шектеулері шынайы қажеттілік үшін қолдануы тиіс.

Қайта соттауға және қылмыстық ізге түсуге жол берілмеу қағидасы. ҚР-ның Конституциясының 77-бабында жазылған, бір құқық бұзушылық үшін ешкімді де қайтадан қылмыстық немесе әкімшілік жауапқа тартуға болмайды. ҚІЖК-нің 20-бабында: «Ешкімді де нақ бір қылмыс үшін қайтадан қылмыстық жауапқа тартуға болмайды». Тұлғаны екінші рет жауапкершілікке тарту айыпталушының жағдайын ауырлатады.

Сот әділдігін заң мен сот алдындағы теңдік негіздерінде жүзеге асыру қағидасы ҚР Конституциясының 14-бабы бойынша: «заң мен сот алдында бәрі тең. Тегіне, әлеуметтік, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, нәсіліне, тегіне, ұлтына, тіліне, дінге көзқарасына, намысына, тұрғылықты жеріне байланысты немесе кез келген өзге жағдаяттар бойынша ешкімді де ешқандай кемсітуге болмайды[1].

Судьялардың тәуелсіздік қағидасы. ҚР Конституциясы биліктерді заң шығарушы, атқарушы және соттық деп бөліп – мемлекеттік биліктің құрылымдық қағидасын құрды. Сот билігі мемлекеттік биліктің түрі болып табылады. Судья негіз бойынша қаралған немесе өндірістегі істерге түсініктеме беруге міндетті емес, тек егер тәртіптік жауапкершілікке алынған істер болса (Соттар туралы Заңның 39-бабының 3-тармағы). Бірақ та, судьяның тәуелсіздігін жауапкершіліксіз және бәріне еркіндік деп түсінуге болмайды. Істерді қарау кезінде келіспейтін қылықтар жасау және басқа да бұзушылықтар жасау кезінде заңдылықты бұзғаны үшін судьялар заңмен қарастырылған жауапкершілікке тартылады. Дәлелдемелерді бағалаудың заңның талабына, әділеттілік пен заңды өзінің түсінігімен күш көрсету, қорқыту араласу бостандығына билік өкілдерінен және жеке азаматтардан қорқыту бостандығына сәйкес істерді және дауларды шешу мен шынайы қарастыру қаншалықты болуын судьяның тәуелсіздігін айқындайды. [44-25-б.]

Сот ісін жүргізуді тараптардың бәсекелестігі мен тең құқықтылығы негізінде жүзеге асыру қағидасы. Процессуалдық заңға сәйкес сот ісін жүргізуді бәсекелестік пен жақтардың тең құқықтылығы негізінде жүзеге асырылады. Бәсекелестік жақтардың теңсіздігінсіз болмайды, ол бәсекелестіктің негізін құрайды.

Істің мән-жайын жан-жақты, толық және объективті зерттеу қағидасы.

ҚІЖҚ-нің 24-бабына сәйкес қылмыстық сот өндірісінің органдары істің мән-жайын жан-жақты, толық және объективті зерттеу үшін заңмен қарастырылған барлық шараларды қолдануға міндетті, яғни айыпталушыны әшкерлейтін де, ақтайтын да, сондай-ақ жауаптылығы мен жазасын жеңілдететін және ауырлататын мән-жайларды анықтау.

Дәлелдемелерді ішкі сенім бойынша бағалау қағидасы. Қылмыстық сот өндірісінің органдары ҚІЖК-нің 25-бабына сәйкес дәлелдемелерді өздерінің ішкі сенім бойынша бағалау қарастырылған дәлелдемелердің жиынтығына негізделіп, заң мен ар-ұятына жүгінеді[3].

Сезіктінің, айыпталушының қорғануға құқығын қамтамасыз ету қағидасы. ҚР Конституциясында жазылған, әркімнің өзінің құқықтары мен бостандықтарын, қажетті қорғанысты қоса алғанда, заңға қайшы келмейтін барлық тәсілдермен қорғауға құқылы, ұсталған, тұтқындалған қылмыс жасады деп айып тағылған әрбір адам сол ұсталған, тұтқындалған немесе айып тағылған кезден бастап адвокаттың көмегін пайдалануға құқылы (ҚР Конституциясының 13, 16-баптар).

Күәлік айғақтар беру міндетінен босату қағидасы ҚР Конституциясының 77-бабына сәйкес: «... ешкім өзіне-өзі, жұбайына және заңмен белгіленген шектегі жақын туыстарына қарсы айғақ беруге міндетті емес. Діни қызметшілер өздеріне сеніп сырын ашқандарға қарсы күәгер болуға міндетті емес».

Білікті заң көмегіне құқықты қамтамасыз ету қағидасы. ҚР Конституциясының 13-бабында айтылған: «Әркімнің білікті заң көмегін алуға құқығы бар. Заңда көзделген реттерде заң көмегі тегін көрсетіледі». Бұл ереже ҚІЖК-нің 28-бабында да көрініс тапқан[1].

Кәсіби заң көмегі кімге қажет? Бұл ең біріншіден, сезікті, айыпталушы, сотталушы, азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер, күәгер болып табылады.

Жариялылық қағидасы. Қылмыстық процестің демократиялық маңызды қағида ретінде қылмыстық істерді талқылау барлық соттар мен сот сатыларында ашық жүргізудің жариялылық қағидасы танылады (ҚІЖК-нің 29-бабы). Жариялылық судьялардың жауапкершілік сезімін жоғарлатады. Ол қылмыстық сот өндірісі органдарының әрекеттеріне соттық талқылауда қоғамдық бақылау түрінде болады[3].  

Жоғарғы Сот, өзектілігі мен тәжірибелік қажеттілігін ескере отырып, соттардың сот ісін жүргізу жариялылығы қағидасын сақтауы және сезіктінің, айыпталушының, сотталушының қорғану құқығын қамтамасыз етуі жөніндегі сот тәжірибесін қорытты. Ғылыми өндіріске сәйкес жариялылық қылмыстық іс жүргізудің қағидасы болып табылады. [45-26-б.] Осылайша, заң әдебиетінде мынадай көзқарас айтылған, қылмыстық іс жүргізуде тергеу, прокуратура және сот органдарының лауазымды тұлғаларын заң негізінде соларға сәйкес қатал түрде іс бойынша өндірісті «қызметтік борыш күшіне» және «заңдық күшіне» жүргізу сияқты міндет жүктелген. [46-42-б.]

Қылмыстық сот ісін жүргізу тілі. ҚР Конституциясының 7-бабында айтылғандай: «Қазақстан Республикасындағы мемлекеттік тіл – қазақ тілі. Мемлекеттік ұйымдарда және жергілікті өзін-өзі басқару органдарында орыс тілі ресми түрде қазақ тілімен тең қолданылады»[1].

Іс жүргізу әрекеттері мен шешімдеріне шағымдану бостандығы. Осы қағида ҚІЖК-нің 31-бабына сәйкес, сот пен қылмыстық ізге түсу органының әрекеттері мен шешімдеріне шағымды әркімнің жасау құқығы. Шағым жасау – бұл азаматтардың құқықтары мен міндеттерін қамтамасыз етудің бірден-бір әрекетті әдісі. Жасалынған шағым – шағымданатын әрекеттің немесе шешімнің құқықтылығын тексеру үшін негіз болып табылады[3].


2.1 ҚЫЛМЫСТЫҚ ӨНДІРІСТЕГІ ҚАҒИДАЛАРДЫҢ ЖҮЙЕСІ

Қылмыстық іс жүргізу құқығының теориясында қағидаларды талқылау, өзгерту мен оларды қамтамасыз ету мәселелерімен байланысты сұрақтарды өндіру екі негізгі оймен сипатталған. Бір жағынан қағидалар ретінде тануды талап етілген жағдайлардың шексіз үлкеюі. Екінші жағынан – бұл жағдайлар шеңбердің негізсіз кемуі. Екі негізгі ойда бірдей шамада. Бұл қарама-қайшылықты жоюдың жолы болып жүйе құраушы фактілердің құрылуы табылады. Жүйе белгілі бір толымдылықты құрайтын, бір-бірімен қатынаста және байланыста болатын элементтердің жиынтығы. [47-610-б.] Қылмыстық сот өндірісінің қағидалары – бұл бір-бірімен тығыз байланыста болатын элементтердің жүйесі. Осы аталған элементтердің негізі мен орны біршама мүмкіндікпен жүйе құраушы факторлардың негізінде анықталады.

Қағидаларға қатысты жүйе құраушы факторлар ретінде:

  1.  Қағидалардың қоғамдық мақсаты мен міндеттерінің байланысы;
  2.  Ішкі қарама-қайшылықтардың болмауы;
  3.  Объективті және субъективті бастамалардың біртұтастығы;
  4.  Автономды және жиынтықты түрінде бір мезетте әсер етудің өзіндігі;
  5.  Қылмыстық сот өндірісінің мақсаттары мен міндеттеріне жету үшін қағидаларды бағыттау.

Даулы факторлардың қатарына сатылау түрдегі қағидаларды дифференциялау туралы сұрақты шешу жатады. Осылайша, А.С. Кобликов, А.М. Ларин, Ю.И. Стецовский Конституцияда анықталған барлық қағидалар конституциялық емес сатыға жатып, жеке қойылмаған сипатқа ие болады деп санайды. Т.Н. Добровольская, П.С. Элькинд деген зерттеушілерінің көзқарасы бойынша қағидаларды конституциялық және конституциялық емес сатыларға бөлу толығымен «қағида» деген түсініктің мазмұнына қарама-қарсы әсер туғызады.

Бұл сұрақ шешілсе:

  1.  қылмыстық сот өндірісінің бүкіл қағидаларын тең сатыда маңызды деп тану;
  2.  қағидаларды әртүрлі сатыда субъективті бастаулармен оларға әртүрлі әсер етуге байланысты маңызды деп танылады.

«Қағидалар» категориясын негіздеудің талдау бойынша қылмыстық сот өндірісінің барлық қағидаларын тең негізде маңыздылау қазіргі қылмыстық іс жүргізу құқығының теориясында толығымен жауап береді.

Осылайша, қылмыстық іс жүргізу қағидаларын конституциялық және конституциялық емес сатыға бөлу өзімен-өзі қате ұғым және де методологиялық құрамның жалған қорытындыларын шығаруына әсер етеді.

Қағидаларды қарастырып отырған жүйе процестің құрылымын, процессуалдық қызметтің механизімін, оның мазмұнын, тергеулік әрекеттерді, процессуалдық формаларды, қаралатын процессуалдық шешімдердің заңдылығын кепілдендіруін және әділдігін анықтайды.

Құқықтық қолдану тәжірибесіне реттеушілік әсерді басқа заңда анықтаған қағидалар тигізеді. Осылай, процессуалдық заңның алынып тасталуына мүмкін болмаған күмәндарды айыпталушы үшін талқылануы тиіс ережелерден тұрады. Сонымен қоса, процессуалдық қатынастар қылмыстық іс жүргізудің шеңберінен шығатын қағидалармен анықталады (Мысалы, гуманизм, әділеттілік). Бұл қоғамдық әлеуметтік қатынастар процессуалдық заңдарда анықталмаған не оларда жекелік түрде айқындалады. Осылайша, қылмыстық іс жүргізу құқығының нормаларында әділеттілік туралы жазаға қолданбалығы айтылады. Әділеттілік ойы сот өндірісінің бүкіл процессуалдық жүйесіне енетін.

Қылмыстық іс жүргізудің негізін құрып, қағидалар оның қалған құрылымдарын және қатынастарын алдын ала анықтайды.

Қылмыстық іс жүргізу қағидалардың жүйесі бүкіл қылмыстық сот өндірісіне және сотқа дейінгі мен соттық өндірістің – жеке жүйе ішіндегі сипатталған қағидаларға таралып жалпы процессуалдық қағидалардан шығады. [48-5-6-б.]

А.М. Лариннің айтуынша, қылмыстық іс жүргізу қағидаларын конституциялық және конституциялық емес деп бөлуді құқықтық деп тануға болмайды. [49-21-б.] Осындай формальді жүріс қате қорытындыға әкеледі, олар үш мүшелі құрылымы: гипотеза, диспозиция, санкция бар жалпы және басқарушы норманың мәні ретінде шығады. Әйтпесе, құқықты қолдану тәжірибесінде қағидалар емес, тек олардың нормаларын нақтылайтынды ғана сақтайды.

Конституциялық қағидалар тікелей нормалардың әрекеттері болып табылады. Процестің қағидаларының бірдей маңыздылығына байланысты қылмыстық сот өндірісінің мақсаттарын шешіп, сот төрелігін жүзеге асыру үшін қылмыстық іс жүргізу қағидаларын әр түрлі категорияларға бөлуді деп тануға болмайды. Егер, қағидаларды конституциялық және басқа да деп бөлетін болсақ, онда қағидалардың құрылымы басқарушылық жағдайлар ретінде жалаңаш абстракция болып табылады. Егер бір қағида өте маңызды болса, ал екіншісінің маңыздылығы аздау болса, онда қағиданы мынау мынадай деп бөлу негізсіз. Басқа қағидалар негізінде, таза процедуралық мәнге ие (мысалы, көпшілік, ауызшалық және дәлелдемелерді зерттеудің негізсіздігі), және оларды ҚІЖК-де өндіру. Бірақ белгілі бір қылмыстық іс бойынша өндіріс жүргізілсе, зорлау туралы айтсақ онда процестің қатысушылары үшін жәбірленушінің өтініші болмаған кезде тергеушімен қозғалған істің қайда жазылғаны қажет емес және тоқтатылуға жатады, - ол сөзсіз тоқтатылады және бұл жазбаның орындаушысы оның міндеттерінің сатысы қаншалықты туралы ойламайды.

Қылмыстық іс жүргізудің бүкіл қағидалардың негізі бойынша конституциялық мағынадағы қағидалар болып табылады. Осы көзқарасқа сәйкес конституциялық қағидаларды нормалық-доминант ретінде салалыққа қатыстылығы бойынша қарастыруға болмайды. ҚІЖК-дегі әрбір қағида, конституциялық не конституциялық еместігіне қарамастан әрекет етуші заңдылыққа  талдау  беру кезінде бірдей  маңызды және мемлекеттің органда

ры жеке нормалардағы қарама-қарсылықтар кезінде осындай негіздер айқындалған қағидаларға жүгініп, оның мәнділігіне сәйкес әрекет етеді. Мысалы, айыпталушының қорғалуына құқығын қамтамасыз ету қағидасы ретінде айыпталушы және сотталушының құқықтарына қатысты реттелінбеген сұрақтарды дұрыс шешуге жәрдемдеседі[1].

Дәл солай, сот төрелігінің конституциялық қағидалар арасында лауазымдық сатылық қатынастарды анықтау үшін негіздеу жоқ. [50-28-23-б.] Олардың барлығы Конституцияда анықталған жалпы құқықтық қағидалардың айқындалуы болатын, өздерінің шеңберінде сот төрелігінің басқа қағидаларын топтастырмайды және өздеріне бағындырмайды. Қағидалар үшін өте маңызды не маңыздылығы төмендеу деген бөліну жоқ. Басқадан төмен бағасы болатын қағида бір тәртіпті, тең үлкенді құрылымның процессуалдық жүйесіне кірмейді. [51-10-б.]

Кейде оның түрлері мен институттарын анықтап оның барлық кезендерінен өтетін іс жүргізу қағидаларын негізгі деп аталады, ал жеке кезендерде әрекет ететіндерді – қарапайым қағидалар (апелляциялық, қадағалау өндірісінің қағидалары) деп аталады.[52-105-106-б.] Жеке кезендердің арнайы шартардың қағидалары деп атау күмән тудырады, одан да олар жалпы ережелер, негізгі сипаттамалар және с.с. болсын.

Қылмыстық іс жүргізу сатыларының түгелдей дерлік тең мәнді еместігін атап кету керек. Осылайша, олардың орталығы болып – соттық талқылау. Әрбір қылмыстық істің негізгі сұрағы дәл осында шешіледі: сотталушы қылмыс істеген үшін кінәлі ме, ал егер кінәлі болса, онда қандай жазаға ие екен.

Келесі сатылары – сот талқылауымен қатарласып немесе сот талқылауына «қызмет етеді»: оған құжаттар дайындайды не онда қабылданған шешімдердің заңдылығын тексереді.

Сот талқылауында аса маңыздылығымен ерекшеленген қылмыстық іс жүргізу қағидаларын заңда осы процессуалдық кезендерді анықтап, толық айқындалатын ережелер саналады. Процестің қағидасы болып қылмыстық іс жүргізудің бүкіл кезендерінде әрекет ететін заңдылық танылады.

Бірақ, процестің қағидасы болып сот талқылауының жариялылығы табылады, тек алдын ала тергеу сатысында немесе қадағалау инстанциясында жариялылық туралы шартты түрде айтуға болады. Осыған орай, бәсекелестік пен жақтардың теңдігі туралы да осылай айтуға болады.

Осыдан, қылмыстық іс жүргізу қағидалары – қылмыстық істің бүкіл қозғалысында әрекет ететін, процестің кез келген сатыларында өзін ерекшелейтін, бірақ міндетті түрде және сөзсіз сот талқылауы сатысында өзін көрсетіп заңда басқарушылық орын алатын ережелер. Бұл процестің қағидасы деп сол не басқа ережені санауға бола ма деген сұрақты шешер кезде бағытталуы тиіс ең басты дәреже болып табылады.

В.М. Савицкий қағидаларды конституциялық және кәдімгі деп бөлуге болмайды деп санайды. Қылмыстылықпен күресу кезінде қағидасыз – ауыр күмәнданудың қайнар көзі, осыдан көптеген кінәсіз адамдар жапа шекті. Бұнда айырулар болмауы керек. Осындай мүмкіндік туралы бір ғана ой сот төрелігін мүмкін емес етіп қылады. [53-2-3-б.]

Қылмыстық сот өндірісінің қағидаларын тең және тең мәнді деп тану үшін келесі айғақтар сөйлейді.

  1.  Барлық заңдар ҚР Конституциясы мен конституциялық заңдарға сәйкес құрылады. Осыдан қағидаларды конституциялық және конституцялық емес деп бөлу құқықтың нақты бір қайнар көзіне жатқызу болып табылады: егер қағида ҚР-ның Конституцияда анықталса, не конституциялық заңдар болса, ол конституциялық болып табылады; құқықтың басқа да барлық қайнар көздерінде анықталса, ол автоматты түрде конституциялық емеске жатқызылады. Бірақ, бұндай жағдай механикалық болып табылады, құқықтың логикасына қарама-қарсы болып келеді. Қағидалардың негізді көзқарасы жағынан конституциялық және конституциялық емес деп бөлу олардың заңды (конституциялық) және заңсыз (конституциялық емес) дифференциясын білдіреді.

Осыған байланысты «Егер қылмыстық сот өндірісінің қағидалары бір-бірімен байланысты болса, онда қылмыстық іс жүргізудің демократиялық мәнін анықтау және қылмыстық істер бойынша сот өндірісін тәжірибе жүзінде жүзеге асыруда заңдылықты нақтыландыру үшін олардың барлығы бірдей шамада маңызды болып, осыдан олар заңды актінің (Кеңес Одағы Конституциясы және салалық заңдылықта) қайсысында анықталғандығына сәйкес бөлінбеуі тиіс. Қылмыстық іс жүргізудің қағидаларын конституциялық және конституциялық емес деп бөлу теориялық және тәжірибелік көзқараспен ақталмаған», [54-35-б.] деген Т.Н. Добровольскаяның пікірі әділ деп танылады.

  1.  Қағидаларды конституциялық және конституциялық емес деп бөлудің механикалық талқылауында логика тұрғысынан қағидаларды өте маңызды және маңыздылығы аздау, басты және қосалқы деген бөлуге әкеледі. Маңыздылығы бойынша қағидалардың дифференциясы оларды қамтамасыз ету құралдарын өте белсенді және бәсендеу деген бөлініске ұшырауы мүмкін. Сонымен бірге, «қағида» түсінігінің мәні, дифференциялық жүріс кезінде жүзеге асалмайды. Осыған байланысты Т.Н. Добровольская былай жазды, «осы қағидалардың жүйесін бір қатарда тұрушы бірдей шамада маңызды ережелерді бір-бірімен тұтастай байланысты деп саналатын жүйе құраушы факторлардың бүкіл талаптарына жауап беріп, оларды институционалды категория ретінде көрсетеді.
  2.  Қағидаларды конституциялық және конституциялық емес деп бөлуді анықтау, тергеу, прокуратура және сот органдарының құқығын қолдану қызметтерінің бұзылуына әкеп, оларға «конституциялық қағидаларды» бұзудың мүмкінсіздігі туралы қате пікір қалыптастырып, «конституциялық емес» қағидаларға кері әсер туғызады.
  3.  Қылмыстық сот өндірісінің қағидаларын тең маңызды деп санаудың тағы бір аргументі болып ҚІЖК-нің 9-бабында анықталған, кез келген қағиданы бұзу, оның сипаты мен мәніне қарай іс бойынша болған іс жүргізуді жарамсыз деп танылады, мұндай іс жүргізудің барысында шығарылған шешімдарді бұзуға не осы тұрғыда жиналған материалдардың дәлелдеу күші жоқ деп танылуына әкеліп соқтырады[3].

Осылайша, қылмыстық іс жүргізу қағидаларының жүйесі саралау түрінде емес, қылмыстық-процессуалдық құқықтың өзіндегі жүйесінің шегінде негізгі, тең маңызды, өзара байланысты, басты деп түсіндірілуі тиіс.

Процессуалдық формасына қарай қағидалар үш топқа бөлінеді:

  1.  Талап түрінде болатын сот өндірісінің тәртібі мен формаларына жататын;
  2.  Тергеу және соттық қызметке сөзсіз жататын талаптар;
  3.  Тергеу және соттық қызметке, оның мазмұнына қатысты талаптар.

Қағиданың сол не басқа топқа жатқанына қарамастан ҚР Конституциясы мен конституциялық заңдарға сәйкес оның талаптарына қарсы болмаған қылмыстық-процессуалдық құқықтың кез келген қайнар көздерінде анықталуы мүмкін.

Сонымен бірге, қағидаларды топтастыру қылмыстық сипатқа ие. Себебі, бірталай қағидалар екі аралас топқа тең қатынасты болады. Әдебиетте басқа айырулар бар (мысалы, қағидаларды сот өндірісіне және соттық орналасу қағидаларына бөліну). Кейбір авторлар қағидаларды екі үлкен топқа бөледі: а) Қазақ КСР Конституциясы мен Кеңес Одағы Конституциясында анықталғандар; ә) Кеңес Одағының, кеңестік республикалардың қылмыстық сот өндірісінің ережелерінде және Қазақ КСР ҚІЖК-де анықталғандар. Бұл бағыт механикалық болып табылады.

Әдебиетте түрі мен мәні бойынша жалпы құқық және жалпы әлеуметтік қағидаларды айқындап гуманизм, әділеттілік, демократизм және заңдылық дәрежелеріне жататын сұрақтарды шешеді.

Қылмыстық іс жүргізу азаматтарды қылмыстық қолсұғудан қорғауды қамтамасыз етуге танылған, осыдан қылмыстық-процессуалдық өндірістің басты гуманитарлық мақсаты ерекшеленді.

Процестің гуманизмі – бұл өз алдына адамға сенім, яғни қылмыс жасаған адамның өзгеруіне, тура жолға түсуіне күші мен қабілеттілігінің болуы. Қылмыстық-процессуалдық заңдылықта қарастырылған, мысалы, егер орнының ауысуынан тұлға немесе оның ниеті қоғамдық қауіпсіз болатын болса, бірінші рет және жеңіл не ауырлығы орташа қылмысты жасаған болса, тергеуші осы тұлғаға қатысты қылмыстық істі тоқтатуы мүмкін, сонымен бірге, бірінші рет және ауырлығы орташа қылмысқа жәбірленушіні қатыстыра отырып жасаған тұлға жәбірленушіге келтірген зиянның орнын толтырса немесе өкінгенін әрекетпен көрсетсе қылмыстық іс тоқтатылуы мүмкін.

Қылмыстық іс кәмелеттік жасқа толмаған, бірінші рет және ауырлығы орташа қылмысты жасаған болса, оған мәжбүрлі түрде тәрбиелік әрекеттерді қолдану жолымен оны түзетуді іске асыралса іс тоқтатылуы мүмкін.

Қылмыстық процестің гуманизімі сезіктіге және айыпталушыға шараларды олардың тұлғалығына, айналысу түріне, жасына, денсаулығының, жанұялық жағдайына, және басқа да мән-жайларды есепке ала отырып қолданылады. Жалпы әлеуметтік әділеттілік қағидасымен қатар оның мақсаттары жүреді.

Қылмыстық процестің соңғы мақсаты болып қылмысты жасаған әрбір тұлға әділ жауапкершілікке тартылмауы бірден-бір кінәсіз тұлға қылмыстық жауапкершілікке тартылмай, сотталмауы арқылы заңды дұрыс қолдануды қамтамасыз ету керек. Қылмыс жасаған қатысушылар, әсіресе ұйымдастырушылардың түгелідей жазадан босатылғандары әділетсіз және керісінше, қылмысты жасаған бірден-бір тұлға жауапкершіліктен жалтартпаса әділетті болады.

Қылмыстық құдалау органдары жағынан әділетсіздік құқықтары мен бостандықтарын бұзу түрінде, қылмыстық-процессуалдық өндіріс саласындағы сезіктілер ғана емес, сонымен қоса шағымдаушы, жәбірленуші, күәлар және басқа азаматтар айқындалады.

Алдын ала тергеуде әділетілікті қамтамсыз етудің кепілдік жүйесі бар. Осылайша, істі қозғаудан бас тартудың негізсіздігі жағдайында прокурор өзінің қаулысымен тергеушіні не анықтау органын хабардар етіп істі қозғайды. Алдын ала тергеудің демократизмі айқындалады: біріншіден, тергеу органымен шешілетін қылмысты жасаған тұлғалар жауапкершілігінен ауытқымауын қамтамасыз етудің, заңдылықты және құқықтық тәртіпті нығайту, қоғам мен мемлекеттің мүдделерін азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға көптеген азаматтардың мүдделеріне жауап беретін міндеттерді қамтамасыз ету; екіншіден, азаматтармен қылмысты ашу ісінде қылмыс жасаған тұлғаларды органдар мен лауазымды тұлғаларға белсенді көмек көрсету үшін алдын ала тергеудің ашықтығы; үшіншіден, алдын ала тергеудің заңдылығын қамтамасыз етіп, тергеу мен тұлғалардың мүдделерін қамтамасыз ету азаматтар мен қоғамдық ұйымдардың кең түрде қатысуы ретінде болып: а) тергеу әрекеттерін өндіру кезінде күәгерлер ретінде азаматтар; ә) жәбірленуші, азаматтық талапкер мен жауапкердің өкілдері ретінде жақын туыстар мен басқа тұлғалар.

Жалпы құқықтық заңдылық қағидасы қылмыстық іс жүргізудің жүйесіне қолданбалы. ҚІЖК мен Конституция нормаларының сәйкессіздігі кезінде, ҚІЖК-де ақаулықтың көптігі кезінде жоғары заң күші мен тікелей әрекеті бар ҚР Конститциясының нормалары сәйкесінше қолданылады. Процессуалдық теорияда қылмыстық іс жүргізу қағидаларының жүйесі туралы басқа да ұсыныстар айтылған. Осылайша, В.М. Савицкий қағидалардың басты негіздерін құрайды: сот әділдігін тек соттың ғана жүзеге асыруы, судьялардың тәуелсіздігі, кінәсіздік презумпциясы, бәсекелестік және т.б., ол жалпы танылып жалпыға міндетті болып келуі.

Сонымен, қылмыстық сот өндірісінің қағидаларының маңыздылығы ҚР Конституциясында көрініс табады. Осылайша, Конституцияның 77-бабының 3-тарауына сәйкес, қылмыстық іс жүргізуде келесідей қағидалар орын алады: кінәсіздік презумпциясы, заңмен қарастырылған соттылықтың ауыстырылмауы, ешкімді де сол бір құқық бұзушылық үшін қылмыстық не әкімшілік жауапкершілікке тартуға жол бермеу, әркімнің сотта сөз бостандығына құқығы, дәлелдеуді айыпталушының өзіне жүктеуге жол бермеу, күәлік берудің артықшылығы, тұлғаның кінәлігіне кез келген күмәндарды айыпталушының жағына талқылау, алынған дәлелдемелердің заңдылығы, қылмыстық заңды ұқсастық бойынша қолдануға жол бермеу[1].

ҚР Конституциясында көрсетілген ережелерге сәйкес, Конституциямен анықталған сот төрелігінің қағидалары Республиканың барлық соттары мен судьяларына жалпы және біртұтас болып саналады. Осы айтылған он шақты қағидаларымен процестің негіздері шектелмейді. Сонымен ҚІЖК-де келесідей қағидалар көрсетілген: заңдылық; сот әділдігін тек соттың ғана жүзеге асыруы; адам мен азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау; жеке адамның абыройы мен қадір-қасиетін құрметтеу; адамның жеке басына тиіспеушілік; қылмыстық істер бойынша іс жүргізу кезінде азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау; жеке өмірге қол сұқпаушылық; хат жазысудың, телефон арқылы сөйлесудің, почта, телеграф және өзге де хабарлардың құпиясы; тұрғын үйге қол сұқпаушылық; меншікке қол сұқпаушылық; кінәсіздік презумпциясы; қайта соттауға және қылмыстық ізге түсуге жол берілмеуі; сот әділдігін заң мен сот алдындағы теңдік негіздерінде жүзеге асыру; судьялардың тәуелсіздігі; сот ісін жүргізуді тараптардың бәсекелестігі мен тең құқықтылығы негізінде жүзеге асыру; істің мән-жайын жан-жақты, толық және объективті зерттеу; дәлелдемелерді ішкі сенім бойынша бағалау; сезіктінің, айыпталушының қорғануға құқығын қамтамасыз ету; күәлік айғақтар беру міндетінен босату; білікті заң көмегіне құқықты қамтамасыз ету; жариялылық; қылмыстық сот ісін жүргізу тілі; іс жүргізу әрекеттері мен шешімдеріне шағымдану бостандығы.

Осы айтылған қағидалардың әрқайсысы ҚІЖК-нің нормаларымен және қылмыстық-процессуалдық құқықтың басқа қайнар көздерінің ережелерімен нақтыланып, кепілдік жүйесімен қамтамасыз етіледі[3].     

2.2. Сот төрелігін әділ жүргізу – сот мерейін өсірудегі ең басты көрсеткіші

Соттардың қызметі заңдылық қағидасына сәйкес жүзеге асырылуы тиіс. Әмбебап, жалпы құқықтық қағида болған соң, заңдылық ҚР Конституциясын және соған сәйкес заңдар мен нормативтік құқықтық актілерді азаматтармен, лауазымды және заңды тұлғалармен қатал түрде орындау мен сақтауды білдіреді. Егер сот, қолдануға жататын заң немесе өзге де нормативтік құқықтық акт адам мен азаматтың Конституциямен баянды етілген құқықтары мен бостандықтарына нұқсан келтіреді деп ұйғарса, ол іс бойынша іс жүргізуді тоқтата тұруға және сол актіні конституциялық емес деп тану туралы ұсыныспен Конституциялық Кеңеске жүгінуге міндетті. Заңдылық қағидасының жағдайы көп түрлі және олар барлық кезде жаңартылып негізделеді. Ресей Федерациясы Конституциясының 120-бабы 2-тармағында көзделген, «Сот істі қарау кезінде актінің мемлекеттік немесе басқа органның заңға сәйкес болмауы үшін заңға сәйкес шешім қабылдайды». Сот төрелігі үшін бұл қағида зор мәнге ие, мемлекетік қызметтің бұл түрі оның түсінігін анықтау кезінде заң талаптарын сақтаумен және азаматтық, қылмыстық істерді талқылау тәртібін анықтаумен тығыз байланысты. Заңды сақтамаған жерде сот төрелігі туралы айтуға болмайды. Бұндай «сот төрелігі» өзінің әлеуметтік қызметін орындай алмайды37. Заңдылықты әрі қарай нығайту мен жағдайын заңды қолдану мен басқа да органдар, ұйымдар, қоғамдық бірлестіктердің қолдануына бақылау бойынша соттың ролін күшейту мен мәртебесінің үлкеюімен байланысты. Алдымен бұл, соңғы жылдардың ішінде заңдылықтың өзінің түсінігіне көзқарастардың өзгеруімен байланысты. Осылайша, кеңестік заң ғылымында заңдылықты кеңес құқығының барлық субъектілерімен заңдар мен заң ішіндегі нормативтік актілерді қатал түрде сақтаумен айқындалады. Бұндай анықтама монографиялық әдебиеттерде негізі болып, соңғы уақытқа дейін кітаптан кітапқа беріліп жүрді. Бірақ, бұл заңдылықтың басты жағдайын, оның мақсаттық бағыты мен соңғы қорытындысы есепке алынбағанын көрсетеді. Қазіргі таңда сот төрелігін жіберу сапасының жақсаруы даму бағыты негізінде көпшіліктің құқықтық мәдениетін жақсартуға байланысты, азаматтардың сотқа деген сенімділігі күшеюде. Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаев судьялардың Ү съезінде сөйлеген сөзінде: «Озық сот практикасы – бұл қазіргі заманға сай сот процесінің базасына айналуы тиіс электрондық технологияға көше отырып, қағаз құжат айналымынан бас тарту», - деп атап өткен болатын. Осы мақсатта сот жұмысының жариялылығын, ашықтығын қамтамасыз ету үшін интернет жүйесінде Астана қаласы қылмыстық істер жөніндегі мамандандыырлған ауданаралық сотының ресми сайты ашылды. Онда соттың құрамы және қаралатын істердің уақыты, қоғамдық резонанс тудырған істер бойынша ақпараттар, қабылдау күні туралы мәліметтер енгізілген. Бұл жұртшылық үшін ыңғайлы, мұқтаж адам өздеріне қажет мәліметтерге осы ғаламтор арқылы қол жеткізе алады. Және соттардың қызметін ақпараттық қамтамасыз ету жүйелі түрде жүргізіліп келеді. Астана қаласы қылмыстық істер жөніндегі мамандандырылған ауданаралық сотында көп эпизодты, көпбумалы қылмысытық істер қаралады. Оларды қарау барысында сот процесіне қатысушылардың және куәлардың келуін қамтамасыз ету үшін сотпен көптеген ресурстар жұмсалады, тіпті, кейбір істер бойынша 200-ден аса куәні шақырту қажет болады. Көбінесе даулы істер бойынша куәлар басқа қалалардың тұрғындары болып шығады, тіпті, шетелде тұратын азаматтар да кездеседі. Осыған орай, сот жүйесін одан әрі ақпараттандыру тұжырымдамасының аясында шамасы жеткенше бейнеконференц байланыстарды қолдануда. Және алдағы уақытта оның мүмкіндіктерін кеңейтуді көздеп отыр. Оның көмегімен сот отырысында Қазақстанның басқа шалғай аумақтарында тұратын және басқа елдерде тұратын көптеген куәлардың қашықтықтан жаулап алу мүмкіндіктеріне қол жеткізуге болады. Бұл өз кезегінде халықты әуре-сарсанға салмай, олардың қаржыларын және сот шығындарын анағұрлым үнемдейді. Бұл игі қадамдардың көмегімен сот төрелігін әділ де тура жүргізіп судья мерейін өсіреді. Республиканың сот жүйесі жылдар өткен сайын құқықтық мемлекеттің стандарттарына сай келетін шынайы тәуелсіздікке қарай қарқынды қадам басып келеді. Сот жүйесінде болып жатқан түбегейлі өзгерістер баршаны сотқа қолы жетуін қамтамасыз етіп қана қоймай, кез келген тұлғалардың өз құқықтарын сот арқылы жүзеге асыруына жол ашып, халықтың сот билігіне деген сенімін күшейтеді. Әлбетте, бүгінгі таңда, Қазақ елі тәуелсіздік алған алғашқы күндерден бері соттарға қатысты жалпы қоғамдағы оң көзқарастардың арта түскендігі, оның жұмысының күн өткен сайын ашықтық, жариялылық тұрғысында өте бастағандығынан деп түсінгеніміз абзал. Бұл әділ сот төрелігін жүргізудің ең бірінші кепілі және сол себепті де халықтың сот жүйесіне сенімін арттыра түсетіні белгілі. Әрине, заңда белгіленген міндетті түрде жабық өткізілуі тиіс жабық сот отырыстары да бар. Қазақстан Республикасы Қылмысытық іс жүргізу кодексінің 29-бабына және Азаматтық іс жүргізу кодексінің 19-бабына сәйкес, істі қаратудың жариялылық принципі барлық азаматтардың, оның ішінде бұқаралық ақпарат құралдары өкілдерінің сот отырыстарының залына еркін кіріп, процестің барлық сатыларында (бірінші, апелляциялық, кассациялық, қадағалау сатыларының соттарында) басынан аяғына дейін қатысуы сот отырысы залы болып жатқан жағдайлардың бәрін өз көздерімен көруі қамтамасыз етіледі. Әлемнің бірқатар дамыған мемлекеттерінде де сот отырыстарын жариялылықпен ашық жүргізуге мемлекеттік заңмен қатар тыйым салынған. Ал біздің республикамызда сот жүйесіндегі тез дамыған реформалардың арқасында Орта Азия аймағында тұңғыш рет, бірінші болып жариялылық шымылдығы ашылды. Сот істерін қараудың жариялылығын қамтамасыз ету мақсатында Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының екі нормативтік қаулысы және бірнеше нұсқаулық хаттарының бар екендігін айтып кеткен дұрыс. Бұлар: «Қылмыстық істер бойынша сот ісін жүргізу жариялылығы принципін соттардың сақтауы туралы» 2002 жылғы 6 желтоқсандағы №25 нормативтік қаулы және «Азаматтық істер бойынша сот ісін жүргізу жариялылығы принципін соттардың сақтауы туралы» 2005 жылғы 28 қазанда №5 нормативтік қаулы. Бұл Жоғарғы Сот тарапынан сот жүйесінің ашықтығын қамтамасыз ету бағытында жасалып отырған кең мүмкіндік. Ал берілген мүмкіндікті пайдалану бәрімізге де өз пайдасын тигізбесе одан келетін еш зиян жоқ. Қайта осы оң қадамдардың арқасында жалпы халықтың сот жүйесіне деген сенімі артуы сөзсіз. Бүгінгі таңда барлық аудандық және оларға теңестірілген соттардың сот істерін қарайтын мәжіліс залдардың толықтай бейне және дыбыс жазу қондырғыларымен толық жабдықтау қолға алынған. Бұл оң қадам жалғасын тауып келесі жылы облыс соттарының барлық сот отырыстыры залдарын осындай әлемдік озық жүйемен жабдықтау ісі жоспарлау да жүйелі жүргізілетін болады. Жоғарғы Сот төрағасы Қайрат Мәми республикадағы сот органдары құрылымдарын жетілдіруге, судьялардың мәртебесін көтеру, тәуелсізідігін әлеуметтік кепілдігін күшейтуге, соттарды материалдық-техникалық жабдықтауды жақсартуға бағытталған кешен ұйымдастыру шараларын жүзеге асыру қатты назар аударуда. Сот билігі жоғары дәрежеде дербес және тәуелсіз болуы керек деген конситутциялық қағиданы, судьялар, қоғам мен халықтың бізге жасаған қошеметі мен құрметі деп емес, керсіңше, заңдылық үшің қызмет ету деп бағалаймыз. Әрбір судьяның әрекеті, мінез-құлқы сот беделіне ықпал жасайтындығын, ал сот билігі мемлекеттік билікке жататындығын толық түсіндіреді. Сондықтан, заң талабын қатал сақтай отырып, әділдікті жүзеге асыру, соттардың беделі мен абыройын көтеру, сот жүйесін жетілдіру, судьялардың тәуелсіздігін нығайту бүгінгі күннің басты саяси талабы екенін естен шығармай, әділ билікті адал еңбегімен жүзеге асыруға тиіс.   

Ағымдағы жылдың 9 айында аудандық және оған теңестірілген соттарға 824 493 өтініш пен іс түскен, бұл 2012 жылмен салыстырғанда 80 192 (10,8%) іске артқан. 710 128 іс аяқталған, бұл өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 11,1 % іске артық. Барлығы 35 394 қылмыстық іс өндіріспен аяқталған, бұл өткен жылғы көрсеткішпен салыстырғанда 12,2% жоғары. Үкім шығарумен 15 993 іс аяқталған, бұл өткен жылмен салыстырғанда 2966 іске артқан. Қосымша тергеуге 338 іс жіберілген, ал 2012 жылдың 9 айымен салыстырғанда 21 іске артық болған. Барлығы 19855 адам сотталған. Бас бостандығынан айырылған сотталушылардың саны өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 6,5 % артқан, яғни 7 769 адамды құраған (2012 жылдың 9 айы бойынша-7 293). Сонымен қатар, 2013 жылы бас бостандығынан айырылғандардың санын жалпы сотталғандардың санымен салыстырғанда 4,7 % кеміген, яғни сотталғандардың жалпы санынан 39,1 % құраған. Республика соттары 9 айдың ішінде 380 адамға қатысты істерді ақтаған. Бұл өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда 116 адамға артқан. 15930 қылмыстық іс қысқарған, яғни 2012 жылдың 9 айымен салыстырғанда 399 іске артқан. «17973 адамға қатысты қылмыстық іс қысқарған. Бұл өткен жылмен салыстырғанда 150 адамға артқан, – деп статистикалық ақпаратты алға артты Б. Бекназаров. – Бұл дегеніміз медиация институтының жұмыс істей бастағанын көрсетеді, яғни заңмен көзделген баламалы жазаны қолдану арқылы сотталушы тұлғаларды және түрмедегі адамдардың санын азайтуға мүмкіндік береді». Жоғары тұрған сот сатыларымен (апелляциялық, кассациялық, қадағалау) аудандық соттардың шығарған 1759 (4,6%) үкімінің күші жойылған және өзгертілген, яғни өткен жылдың осы кезеңімен салыстырғанда (2,8%) 1,8 % артқан. 2013 жылдың 9 айында алқа билердің қатысуымен қаралған сот істерінің саны 2012 жылмен салыстырғанда 222 – дан 163 – ке дейін қысқарған. Статистикалық мәліметтерге сәйкес, процеске қатысушылармен азаматтық істер бойынша 90 %, әкімшілік іс бойынша 98 % және қылмыстық іс бойынша 84 % сот актілері шағымдалмаған және заңды әрі әділетті деп қабылданып, шағым берілмеген. Сондықтан жергілікті соттардың 99,5 % сот актілері өзгеріссіз қалған. Соттарда сөз бұйдалықты жою үшін қатаң шаралар қабылданған. «Бұл бағыттағы барлық жұмыстар одан әрі жалғасуы керек және біз алдағы жылы көрсеткіштеріміздің бұдан да жоғары болуына ұмытылуға тиіспіз», -деп атап көрсетті Жоғарғы Сот Төрағасы. А. Ваксбергтің «Сутяга» деген мәтінінде былай жазылған: «Заңды сыйлауға талап етуге болмайды және де бұл заңдағы бүкіл құқықтарды пайдалынған үшін адамды қорлауға болмайды». Дамыған қоғамда бұл құқықтық дауларды шешудің дұрыс әдісі болып табылады. Ең жаманы, азаматтардың «мүмкін емес» инстанцияларға жүгініп, қажет емес жазбаларды алады, бірақ құқық қорғалмай қалады. Кейбір сұрақтардың талдауы бойынша сот билігінің шапшандығы олардың алдында тұрған міндеттердің орындалуы үшін негізгі мәнге ие болу туралы қорытынды жасауға болады. Тек тәуелсіз сот заңдылықтың шынайы қорғаны болуы мүмкін, соған байланысты мемлекетте жүргізілген сот реформасы судьялар тәуелсіздігін әрі қарай нығайтуға бағытталған. Заңдылықты қамтамасыз ету және күшейту механизмінде соттардың маңызды орны айқындалады. Бұл мәселе соттардың Конституциялық Кеңеске жүгіну, жеке ұғымдар қабылдау тәжірибесін зерттеу арқылы қаралады.

Сот әділдігін тек соттың ғана жүзеге асыру қағидасы (ҚІЖК-нің 11-бабы) соттың әділетті түрде жүзеге асыратын ерекше құқығын, іс бойынша әділетті және заңды шешімдерді шығару үшін көптеген кепілдіктерден тұратын сот қызметіндегі ерекше құқықтық тәртіпке негізделуді айқындайды. Соттың объективтілігі мен бейтараптылығын айыпталушының қорытындысында тергеушімен құралған қорытындымен сот тергеуіне байланысты болмауын қамтамасыз етеді. Соттық талқылаудағы іс бойынша барлық дәлелдер тергеуге жатады, сонымен бірге, арнайы білімдерді қолдану жолымен алынғандар: сарапшылардың қорытындылары, заттай айғақтар, мамандардың қатысуымен процессуалдық әрекеттердің хаттамалары мен олармен құрастырылған құжаттар. Сотпен дәлелдерді зерттеу үшін өкілдік етуші ҚІЖК-нің 341, 342-баптарында олардың құқықтары мен міндеттерін түсіндіретіндерге сәйкес сарапшы мен маманды тарта алады. Сарапшы әдейі жалған қорытынды бергені үшін қылмыстық жауаптылығы туралы ескертіледі, бұл туралы сарапшыдан қолхат алынады, ол басты сот талқылауының хаттамасына қоса тігіледі. Маманға төрағалық етуші ҚІЖК-нің 342-бабына сәйкес құқықтары мен міндеттерін түсіндіреді және оған өз міндеттерін орындаудан бас тартқаны үшін немесе жалтарғаны үшін жауаптылық туралы ескертеді. Төрағалық етуші маманды ҚІЖК-нің 342-бабында көзделген өз міндеттерін орындаудан бас тартуға немесе жалтарудан әкімшілік жауапкершілік туралы ескертеді. Сонымен қоса, ҚР-ның «Қылмыстылықпен күресу мәселелері бойынша ҚР-ның кейбір заңды актілеріне өзгертулер мен толықтыруларды енгізу туралы» №47-ІІ, 05.05.2000 жылғы Заңына сәйкес, ҚР Қылмыстық кодексінің 348-бабының 2 және 3-тармағымен қарастырылған, маман – ол қылмыс субъектісі болып табылады[3]. 

Кінәсіздік презумпциясы қағидасын жүзеге асыру үшін, арнайы білімдерді енгізумен байланысты істің мән-жайымен танысу құқығында сарапшының анықталған шектеулігі туралы ұсыныстарды есепке алу керек. ҚІЖК-нің 83-бабының 3-тармағында сараптама пәніне жататын қылмыстық істің құжаттармен сарапшының танысу құқығы мен өзіне қорытынды беру үшін қажетті қосымша материалдарды өзіне беру туралы, сондай-ақ қауіпсіздік шараларын қолдану туралы өтініш білдіруге, істің мән-жайын толық көлемде білу (сот, тергеу сатысында) сарапшы пікіріне кері әсер етуі мүмкін оны қате деп ойлауға жол береді. Осы сияқты мән-жайларға: айыпталушымен анықталған фактілерді (онымен құжаттар құру, кісі өлтіру т.б.) тану; айыпталушы тұлғасын сарапшының алдына сұрақтар туатындығына қатысты кері мінездеу мәліметтері. Бұндай мәліметтер сарапшыда фактілерді анықтауға қатысты мүмкіндіктерді туғызуы мүмкін. Айыпталушыны кінәлі деп тану мүмкіндігі сот өндірісінің мынадай тәртібімен қамтамасыз етіледі, жариялылық, бәсекелестік және процестің басқа да демократиялық қағидалар негізінде істің мән-жайын жан-жақты, толық және объективті зерттеу болып табылады. 2010 жыл кезеңіне арналған заңдылықтың дамуы мен құқық қолдану тәжірибесін дамытуды анықтайтын бағдарламалық құжаты болып ҚР Президентінің 20.09.2002 жылы №949 Жарлығымен келісілген ҚР-ның құқықтық саясат Тұжырымдамасы. Қылмыстық іс жүргізу заңдылығының негізгі мақсаты адам құқықтары мен бостандықтарын қорғауға, әсіресе кінәсіздік презумпция қағидасына бағытталған қылмыстық сот өндірісі қағидаларының негіз салушы белгі нормаларын әрі қарай жүзеге асыруы Тұжырымдамада көрсетілген. Біздің белгілі ғалымдарымыз осы норманы талқылай отырып, маңызды құбылысы ретінде айыпталушының заңды мүдделері мен барынша көп құқығын кепілдіктеріне және айыпты дәлелдеудің объективті тексеруі тұрақтанған кезеңді – сот талқылауын жүргізу міндеті болып саналады. Осыдан кейін іс бойынша сот талқылау жүргізіліп және сотпен шығарылған үкім заңды күшіне енген соң мемелекет сотталушыны кінәлі деп санауды өзіне жауакершілікке алады. Заң шығарушы қылмыс жасаған тұлғамен жәбірленуші азаматтың арасындағы дауды шешудің тиімді жолын тапты. Ұзақ уақыт бойы жәбірленушімен татуласу институты тиімді өзгертулерді бастан кешірмеген, жәбірленушінің шағымына байланысты істі қозғауда қылмыстардың шеңбері ғана өзгеріп отырған. Жақтарды татуластыру институтын қолдану қылмыстық процесте жәбірленуші ролін негізді көрсетілуіне әкеледі, оның бұзылған құқықтарын толығымен қалпына келтіруге және бірінші рет қылмыс жасаған кінәліге өзінің кінәсін жуып-шаюға тырысатын тұлға гуманизмнің тууына көмектеседі. Статистикалық көрсеткіштерге сәйкес 2004 жылдың 12 айы ішінде, реабилитациялық емес негіздер бойынша тоқтатылу туралы қылмыстық істер, қылмыстардың мөлшері 7893 құраса, 2005 жылы олардың мөлшері 11461 өссе, ал 2006 жылы 17696 құрады. Соңғы кезде істі тергеу кезінде реабилитациялық емес негіздер бойынша істердің тоқтатылуы жөнінде даулар туындайды. Шынымен де, реабилитациялық емес негіздер бойынша істерді тоқтату қандай тоқтату құқықтық себептерге әкеп соғады? Олардың қатынасында соттың ешқандай үкімі жоқ және оларды қоғамға қауіпті әрекетті жасағаны үшін кінәлі тұлғаларға жатқызуға ешкімнің құқығы жоқ. Даулы сұрақ ретінде істі тоқтату туралы қаулыда тергеу органдары қылмыс жасағаны үшін тұлғаны кінәлі не кінәсіз деп санауға құқылы ма? Процессуалдық әдебиеттерде көптеген ғалымдар қылмыстық істің тоқтатылуы қылмыстық жауапкершілікке тартылған тұлғаны кінәсіз деп санайды, жоғарыда айтылғандай азамат сотпен ғана кінәлі деп саналады деген пікірлерін білдірген. Осылайша, В.М. Савицкий істің тоқтатылуы жауапкершілікке тартылған тұлғаның толық кінәсіздігін білдіреді және тергеушімен сәйкесінше қаулы құрылуы тиіс деп санайды. [55-232-б.] Біздің пікірінше, бұл даулы сұрақтан шығудың екі жолы бар. Біріншіден, егер Республика Конституциясын принципиалды қолдансақ, онда реабилитациялық емес негіздер бойынша бүкіл істерді айыптау үкімін міндетті түрде шығарып сотта ғана тоқтату керек. Шынымен де, бұндай істер бойынша тергеу кезінде кінәлі тұлғалар өздеріне қоғам алдында міндетті және жауапты сезінеді. Сонымен бірге, тергеу кезінде істерді тоқтату бақылаушы органдармен әр кезде дұрыс талқыланбады. Тәжірибеде жәбірленушіге қылмыстық элементтер жағынан күш көрсету, олардың туыстарын, лауазымды тұлғаларды сатып алушылық, криминалдық тұлғалар мен ақшалы азаматтарға қолма-қол болуы ерекшеленеді. Екіншіден, қандай да болмасын күмәндардан арылу үшін Негізгі заңға және басқа нормативтік құқықтық актілерге сәйкесінше өзгерістер енгізу дұрыс, сөздер «тұлғаны сот үкімінің заңды күшіне енгеннен кейін кінәлі деп тану» деп саналған. Латын тілінен аударғанда «презумпция» мүмкіндік дегенді білдіреді. Осылайша, айыпталушы кінәлі деп саналмайды, тек қана болжам түрінде болады. Бұндай жағдайларда уақыт пен қылмыстылықпен күресу құралдарын үнемдей отырып, сот өндірісінің қымбат тұратын машинасын толтыру қажет етілмейді. Тергеу органдарына келсек, реабилитациялық емес негіздер бойынша тоқтатылған істер бойынша қылмыстарды ашылған деп танып, істерді тергеу мен аяқталғандар санына қосып прокурорға жіберу керек. Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау Қазақстан Республикасының ҚІЖК-де қылмыстық процесінің міндеттері мен принциптері арқылы айқындалып көрсетілген. Сонын ішінде, қылмысытық іс жүргізуде кінәсіздік презумпциясының орны ерекше, өйткені, «Әркім өзінің қылмысытық құқық бұзушылық жасаудағы кінәлілігі заңда көзделген тәртіппен дәлелденген және соттың заңды күшіне енген үкімімен белгіленгенге дейін кінәсіз деп саналады». Аталған принциптін Ата заңымызда бекітілген Қазақстан Республикасы демократиясының дамуы жоғарланғанын және азаматтардың құқықтарын қорғау деңгейінің көтерілгендігін көрсетеді. ҚР Конституциясының 77-бабы 3-тармақшасының 1-бөлігіне сәйкес, адамның кінәлі екендігі заңды күшіне енген соң сот үкімімен танығанша ол жасалған қылмысқа кінәлі емес деп есептеледі. Сондықтан, істі өзінің қарауына алғаннан кейін ғана сот айыпталушының кінәлі немесе кінәлі емес деп табады. Ал, алдын ала тергеу органдарының тұлғаның кінәлігігі жөніндегі тұжырымдары сот үшін міндетті емес. ҚР ҚІЖК-нің 217-бабының 5-бөлігіне сәйкес айыпталушының кінәлілігін толық не жартылай мойындайтынын тергеуші анықтайды деп белгіленеді. Менің ойымша бұл дұрыс емес. Себебі, кінәлі немесе кінәлі емес деген сөздер алғашқы рет сотта ғана айтылуы тиіс емес пе? Алдын ала тергеуде тұлғанын кінәлілігі туралы мәселе қойылмауы қажет. Себебі, аталған норма кінәсіздік презумпциясы принципін бұзып тұр. Ал, Қазақстан Республикасы Конституциясының 77-бабы 3-тармағының 1-бөлігіне сәйкес, адамның кінәлілігі заңды күшіне енген сот емес деп есептеленеді. Сондықтан егер қылмыс жасаған тұлғаның кінәлілігі немесе кінәлі еместігі туралы мәселелерді тек сот қана шешетін болса, онда тергеуші алдын ала тергеу нәтижелері бойынша, «айыптау қорытындысы емес», керісінше, «тұлғанын қылмысқа қатысы туралы» өзінің пікірін тұжырымдайтын қорытындысы қажет. Қазіргі уақытта кінәсіздік презумпциясы маңызды бір ереже болып табылады. Кінәсіздік презумпциясы арқылы іс жүргізуде айыпталушы мен қылмыскер арасындағы айырмашылықтарды көруге болады. Егер тұлғаға қатысты даусыз дәлелдемелер мен үкім заңды күшіне енбесе онда оны ешқандай жағдайда қылмысқа кінәлі деп есептеуге және оны қылмыскер ретінде санауға болмайды. Атақты ғалым Беккариа «айыпталушыны азаптау қажеті жоқ себебі кінәлі емес тұлғаны азаптаудың дұрыс емес. Заң бойынша, оның кінәлілігі дәлелденбейінше ол кінәлі емес болып табылады», - деп жазған. Құқықтық мемлекетте кінәсіздік презумпциясының маңызы барған сайын артып отырады. Азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін құрылатын мемлекет, алдымен кезкелген азаматқа қатысты заң бұзушылықтарды жасамауы қажет. Мемлекетте кездесетін сорақы нәрсе, ол кінәлі еместерді кінәлі деп тану және оларды негізсіз жазаға тарту болып табылады. Құқықтық мемлекет туралы идеяны дамыта отырып, Монтескье оның сипатын кінәлі еместерді жазалауын болдырмау жағдайларымен тікелей байланыстырып былай деп жазды: «азаматтың кінәлі еместігі қорғалмаса, онда бостандығы да қорғалмайды». Тұлғаны негізсіз кінәлі деп тану және оны жазалау кінәсіз тұлға үшін ауыр соққы болып табылады. Осындай жағдайлар, сонымен бірге, мемлекетке де едәуір зиянын тигізеді. Сөйтіп, «мемлекет өзін жарақаттайды» және «сот қателіктерінің әлеуметтік зардаптарының ауырлығы қылмыстарымен тең» деп дұрыс жазылған. Сондықтан, қылмыстық ізге түсу органдары және соттар нақты тұлғаға қатысты толық не даусыз дәлелдермен жиналған жағдайларда ғана қылмыстық жауапқа тартып, оған айыптау үкімін шығару қажет. Атақты ғалым Р.М. Вольтер: «егер, айыпталушының кінәлігігі жөнінде мыңдаған болжам бар болса да, және оған айыпталушының кінәлі еместігі туралы бір ғана болжам болса, онда осы соңғы болжамға қалған барлық болжамдар теңестірілуі қажет», деп көрсетіп кеткен[1].

Судьялардың құқықтық жағдайы ҚР-ның Конституциясымен, «Сот жүйесі мен судьялардың мәртебесі туралы» ҚР-ның Заңымен және басқа да ҚР-ғы судьялардың құқықтық жағдайын ретейтін нормативтік құқықтық актілермен анықталады. Сонымен бірге, біздің судьялар тәуелсіз болғылары келе ме деген сұрақ көпшілікті ойландыртады. Мысалы, Кеңес Одағының Жоғарғы Сотының бұрыңғы төрағасы Е. Смоленцевтің пікірінше, мемлекеттке талқылайтын және тәуелсіз судьялар керек жоқ: «Мен судьямын. Мен үшін барлық заң қасиетті орын алады. Мен оның сыртынан сөз жүргізе алмаймын». [56-31-36-б.] Бұл айтылғаннан мынадай қорытынды шығаруға болады, коммунистік режим биліктен келіп түскен бұйрықты орындайтын етіп судьяларды тәрбиелеген. Бұл жағдайда, біздің көптеген заңдарымыз Конституцияға және басқа да заңдарға, халықаралық құқық нормалары мен қағидаларға қарама-қайшы болуын судьялар көрмеген. Қазақстан Республикасының қарапайым азаматтары судьяның қызметін құыршақтық қызметін орындап, жоғарыда отырғандардың мүдделерін қорғайды деп пайымдаған. Бұл сияқты көзқарасты жоққа шығару үшін соттар мен судьялардың қызметі ашық етіп, судьялардың тәуелсіздігін күшейту қажет. Судьялар тәуелсіздігінің қағидасын қарқынды даму мақсатында ҚР-ның Президентімен 01.09.2000жылы «ҚР-ның сот жүйесінің тәуелсіздігін күшейту шаралары туралы» №440 Жарлығы шықты. Судьяға қатысты алдын

ала тергеу өндірісі туралы ҚР ҚІЖК нормаларына қосымша туралы ұсыныстардан басқа судьялық индемнитет туралы сұрақты талқылауға алсақ, иммунитеттен басқа судьялық индемнитет кепілдендірілуі тиіс. Судьяларға шешім шығарар кезде әр түрлі жақтардан қауіптілік туғызбауы тиіс, не шығарылған соң біреу оның талқылануын талап етпеуі тиіс. Судьялық қолсұқпаушылық өзіне соттық индемнитетті қосуы керек, яғни өзінің лауазымды міндеттерін орындау кезінде және сосында, яғни зейнеткерлік кезінде айтылған пікірі үшін судьяны әр түрлі заңды формалар түрінде – қудалауға жол берілмеуі керек. Бірақ, егер де, судья сот өндірісі процесінде кері құқықтық күмәндарды айқындаса, егер ол қасақана құқыққа қайшы шешімдерді шығаратын болса онда ол заңды қудаланады. Артықшылық тек осы әрекеттерге таралады. Сот пен судьялардың тәуелсіздігі бұл судьялар үшін мәртебе емес, бұл қоғамға қажетті құқықтық мемлекетке посттоталитарлық даму сатысында тұрған елдерге қиын қол жеткізілетін шынайы тәуелсіздік. Шынайы тәуелсіздік туралы айтқанда, қаржылық, материалдық тәуелсіздік есепке алынады. Жалақының төмендігі және уақытымен төленбеуі судьялардың басқа да қосымша кірістерге тәуелділікке әкеп соғады да, сыбайластық жолға әкеледі. Тәуелсіздік пен ар-ұят – судьяның жүрегі мен жанында, түсінігінде болатын сапасы. ҚР-ның Орталық судьялар Одағының кеңесінде 06.07.2001жылы соттық этика бойынша ереже қабылданды, бұнын мақсаты болып Судьялық этика Кодексімен қарастырылған жүріс-тұрыс ережесі мен этикалық нормалардың бүкіл судьялармен сақталуы, соттық қоғамдастықтың тазалығы болып табылады. Айта кететін, қазіргі кезде сот жүйесінің «ішкі» тәуелсіздігі жөнінде қызу пікірталас жүріп жатыр. Атқарушы билікті немесе оның белгілі бір бөліктерін (әскерді, жергілікті үкіметті, полицияны және т.с.с) ұйымдастыру кезінде болатын иерархиялық ережелердің қолданылуы судьяның тараптардың ешқайсысына бүйрегі бұрмайтынына нұқсан келтіретіні анық. Сөйтіп бұл арқылы бірден екі мақсатқа жетуге болады: 1) сот жүйесінің «сыртқы» тәуелсіздігін (әсіресе, басқа мемлекеттік органдарға қатысты); 2) судьялардың «ішкі» тәуелсіздігін (әсіресе, бағыныстылыққа қатысты) қамтамасыз етуге болады. Сот тәуелсіздігінің соңғы түрі – бұл сауатсыздықтан азат болу. Ла Фонтен айтқандай «Егер судья ештенеден хабарсыз болса, онда оның мантиясына ғана құрмет көрсетуге болады». Егер осы мантияны адамдарға қадірі бар судья ғана киіп жүрсін және ол шешім шығарар кезде бәрінен де еркін болсын десек, онда бұл судья әңгімеге өзек болатын нәрсені бүге-шүгесіне дейін білуге тиіс. Жан-жақты білімі бар судья – бұл неғұрлым тәуелсіз судья.

Әділетті сот құқығына жақтардың теңдік қағидасын және қылмыстық іс бойынша бүкіл берілген дәлелдемелермен танысып, оларды зерттеуге құқылы жақтар үшін мүмкіндікті білдіретін процестің бәсекелік мәнін қосады. [57-574-б.] Осыдан мынадай сұрақтар туындайды: «Сот егер жақтармен берілген дәлелдемелердің объективтілігіне, негізділігі мен толықтығына сенімсіз болса, заңды және негізді үкімді қалай шығарады?

Сот өзін қалай ұстайды, егер жақтар дәлелдемелерді зерттеуде белсеңділігін білдірмесе, қосымша дәлелдемелерді іздеу үшін шаралар қолданбаса және осыдан соттық тергеу процесінде шындық жақтардың кінәсі бойынша анықталмайды». Бәсекелестік – жеке құқықты қорғау институты болып табылады. Жария мүддені қорғау және жеке дауда жақтардың шынайы мүмкіндіктерін шынайы қамтамасыз ету үшін объективті, сөзсіз белсеңді сот талап етіледі. Алдын ала тергеуде жақтар құқығы бірдей емес. Соттың өзінде де жинақтар тең емес – тергеу барысындағы дайындалған материалдарды прокурор қолданады; ал қорғаушы қатар тергеу жүргізу мүмкіндігінен айырылған. Дәлелдемелер жинақтау процесінде қорғаушы жағы өз бетімен әрекет етпейді, ол қылмыстық органдар арқылы әрекет етеді. Осыған байланысты кейбір зерттеушілер бәсекелестікті қамтамасыз ету үшін қорғаушыға заңды көмек көрсету үшін қажетті дәлелдемелерді беруге және жинауға құқық беруге, яғни айыптау мен қорғау күштерін теңдестіру мақсатында қатар тергеуді жүргізу құқығын беру керек. Бұл қағиданы іске асыру үшін жақтарға дәлелдемелерді беру мен зерттеу кезінде арнайы білімдерді қолдануға тең мүмкіндіктер беру қажет. Мысалы, Ұлыбритания, АҚШ және басқа да елдердің қылмыстық сот өндірісінде «бәсекелі сараптама» қағидасы әрекет етеді, онда жақтар іске қарсы жақпен шығарылған сарапшының дауласу және зерттеуді жүргізу үшін сарапшыларын қатыстыра алады. Бұндай мүмкіндіктер біздің қылмыстық-процессуалдық заңдылығымызда қарастырылмаған, сот сараптамасын тек тергеушімен немесе сотпен жүзеге асырылады. Сонымен қоса маманның арнайы білімдерін қолдануда жақтардың теңдік мүмкіндіктері белгіленбеген. Тергеуші, анықтаушы, сот жинау, зерттеу және бағалау дәлелдемелердің процесінде арнайы білімдерге ие маманды, іске қатыстылығы жоқ тұлғаны қатыстыра алады. Өз құқықтарын не олармен берілген құқықтары мен мүдделерін қорғайтын процестің қатысушыларына мұндай құқық берілмеген.

Істің мән-жайын жан-жақты, толық және объективті зерттеу – бұл сот, прокурор, тергеуші және анықтаушының істі дұрыс шешуге қажетті бүкіл мән-жайларды дұрыс зерттеп белгілі мән-жайлардың көптігі не жоқтығы туралы қорытындылардың кепілдігі болатын мұндай жиынтықты қолдану, тексеру, қатыстыру және бағалау басты міндеті болып табылады. Осы қағиданың құқықтық негізі ҚР Конституцияның 13-бабында жазылған, ҚР Конституция мен заңдарда анықталған барлық құқықтар мен бостандықтарды сотпен қорғалуына кепілдік береді. Істелген әрекеттің толық, объективті бейнесін білмегенге дейін соттық қорғау болмайды. Осыған байланысты ҚР ҚІЖК-нің 24-бабында сот, прокурор, тергеуші және анықтаушыны істің мән-жайын жан-жақты, толық және объективті зерттеу үшін заңмен қарастырылған шараларды қолдануға міндеттейді. Қарастырылып отырған қағиданың ерекшелігі болып оны құрайтын 3 элементтің болуында. Оған келесі белгілер тән: 1) үш элемент - жан-жақтылық, толықтық және объективтілік жиынтық болғанда біртұтас қағида құрып оның мазмұнын ашады; 2) аталған элементтер өзара енетін, бірақ өзара ауыстырылмайды, өзара байланысы тығыз болып олардың белгілі бір өзіндігінен айырмайды; 3) осы элементтердің біреуін ғана шектеу зерттеудің біржақтылығы мен толымсыздығына әкеледі, ол соңында іс бойынша шындыққа жетпеуді білдіреді, ал шындыққа жетпеу істі өндіріспен тоқтатуға не үкімнің сөзсіз алынуына әкеледі. Осы айтылғандарға байланыста маңызды болып, Ф.Н. Фаткулиннің пікірі танылады, «... дәлелдеуге ізделетін жайттардың құралдары, жеке құрамдары жатпайды, оған қайталанбалы сапамен құрамның жиынтығын ұстаушы ретінде айғақтардың өздері жатады». [58-50-б.]

2.3. Тәуелсіз сот – мемлекеттің алтын діңгегі

Дәлелдемелерді ішкі сенім бойынша бағалау қағидасы судья, прокурор, тергеуші және анықтаушы қызметтеріне таралады. Ішкі сенім қарастырылған дәлелдемелердің жиынтығы мен әрекет етуші заңға құрылып негізделуі тиіс. Бұдан басқа судья, прокурор, тергеуші және анықтаушы өздерінің ішкі сенімін қолданады. Қылмыстық іс жүргізу заңы ешбір дәлелдемелер алдын ала анықтау күшінін жоқтығын анықтайды (ҚІЖК 25-бап)[3]. Осы қағиданың мазмұнына:

  •  іс бойынша жиналған дәлелдемелердің сотпен, прокурормен, тергеушімен және анықтаушымен бағалану бостандығы;
  •  сотпен шығарылған қорытындылардың қылмыстық құдалау органдарының пікірлері бағалаумен байланысты емес;
  •  заңды қолдану қажеттілігімен кепілденген дәлелдемелерді бағалаудың өзіндік элементтің болуы;
  •  іс бойынша жиналған дәлелдемелердің сот пен қылмыстық құдалау органдарымен бағалау кезінде өзінің өмірлік тәжірибесі мен адамгершілік нормаларын қолдану, заңнан басқа ар-ожданымен кеңесуі тиіс.

Сезіктінің, айыпталушының қорғануға құқығын қамтамсыз ету қағидасының негізі Конституцияда жазылған, оған сәйкес әрбір тұлға заңды бұзбайтын бүкіл әдістерді қолдана отырып құқықтары мен бостандықтарын қорғауға, қамауға алынған сезікті, айыпталушыны қамауға алу, тұтқындау және айыптаудан бастап адвокаттың көмегін қолдануға құқылы (13, 16-баптар)[1]. Бұл қағида ҚІЖК-нің 26-бабында айқындалған. Осы норманың талдауы бойынша сезіктінің, айыпталушының қорғануға құқығын қамтамасыз ету қағиданың мазмұнына кіреді:

  •  қылмыстық іс жүргізу мәртебесімен нақтыланатын сезіктінің және айыпталушының қорғануға тең құқылығы (ҚІЖК 68, 69-баптар);
  •  сезіктінің, айыпталушының жеке өзі де қорғаушының, заңды өкілінің көмегімен қорғану құқығын жүзеге асыра алады;
  •  ҚІЖК-мен қарастырылған тәртіпте қатал түрде қорғануды жүзеге асырады;
  •  қылмыстық іс жүргізуді жүргізуші орган сезіктіге, айыпталушыға олардың жеке және мүліктік құқығын қорғау шараларын қолдануға міндетті;
  •   сезіктінің, айыпталушы қорғаушының, заңды өкілінің қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысуы сезіктіге, айыпталушыға тиесілі құқықтарды кемітпейді;
  •  заңмен берілген құқықтарды сезіктінің, айыпталушының толық көлемде сақтау қорғаушының, заңды өкілінің іске қатысуына тәуелсіз;
  •  сезіктінің, айыпталушының қылмыстық ізге түсу органдарына айғақтар беруге мәжбүр етілмеуі тиіс. Сезіктінің, айыпталушының қорғануға құқығы қылмыстық іс жүргізу қағидасы басқа құқықтың қайнар көздерінің ережелерімен айқындалған. «ҚР сот жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы» ҚР Заңының 5-бабына сәйкес барлық соттарда және сот өндірісінің кез келген кезенінде кәсіби заңдық көмек алуға және қорғануға құқығы кепілденген. Бұл дегеніміз, қылмыс істегендігіне күдік тудырғаннан бастап не тұлғаның айыпталушы ретінде тартылғаннан бастап қорғану құқығы пайда болып, өз күшін соттың істі шешкенге дейін сақталуын айтады. Бірақ та, бұл үкімді не басқа да шешімді шығарғандығы айыптаудан қорғану құқығын жүзеге асыруды бөлмейді. Сезіктінің, айыпталушының қорғануға құқығын қамтамасыз етудің ерекше кепілдігі болып қылмыстық іс жүргізуді жүзеге асырушы органдардың кез келген әрекеттеріне, яғни айыптаудан қорғану құқығының толықтығына зиян келтіретін әрекеттерге сот тәртібімен шағымдану туралы заңдық ереже саналады[3].

Куәлік айғақтар беру міндетінен босату қағидасы ҚІЖК-нің 27-бабында көзделген. Ешкім өзіне, жұбайына және ауқымы заңмен айқындалған жақын туыстарына қарсы айғақтар беруге міндетті емес, діни қызметшілер өздеріне ішкі сырын ашуға сенім білдірген адамдарға қарсы куәлік беруге міндетті емес. Айыпталушыға қарсы айғақ беруден заңмен босатылғандарға, жақын туыстары ретінде: ата-аналары, балалары, асырап алушылар, асырап алынғандар, толығы мен туыстас және жартылай туыстас ағалар мен қарындастар, ата, апалар, немерелер танылады. Айғақтар беруден бас тартуға құқығы айыпталушының мүдделеріне қарсы бағыттарда ғана таралады. Бұл міндеттен босатылу оны міндетті түрде сақтауын білдірмейді. Сол не басқа да орынды иемдену құқығы айғақтар беруден босатылған субъектілер ғана жатады. Айыпталушының мүдделеріне қарсы болмайтын айғақтарды тұлға беруі мүмкін және міндетті. Бірнеше айыпталушылардың біреуі үшін ғана айғақтар берілуі мүмкін, егер олар процестегі басқа да айыптаушылардың жағдайын айғақтар беру міндетінен босатылу туралы ереже әрекет ететін тура не ауыспалы түрдегі айғақтар болғанда. Мұндай жағдай мынадай орын алуы мүмкін, мысалы, егер күә ретінде діни қызметшісі болса, яғни істе айыпталушы ретіндегі тұлға ішкі сырын ашқан болса. Айыпталушыға қарсы айғақтар беруден діни қызметшілердің барлығы емес босатылмайды. Бұл ереже діни канондарға сәйкес айыптаушылардың ішкі сырын айтуға қатысқан діни қызметшілерге қатысты. Қағиданың терең ар-ождандық негізі болып айыптаушыға қатысты айғақтарды беруге заң мына тұлғаларға рұқсат етеді:

  •  бұл құқық жұбайына (зайыбына), айыпталушының жақын туыстарына, діни қызметшілеріне беріледі. Бұл дегеніміз, аталған тұлғалар кез келген айғақтар беруге құқылы, соның ішінде егер өзіндік мүдделері мен құқықтарын қорғау үшін немесе олардың азаматтық, адамгершілік парызы туралы жеке түсініктеріне жауап беріп ішкі сеніммен жүрсе айыпталушыға қарсы айғақтар беру болып табылады.

Білікті заң көмегіне құқықты қамтамасыз ету қағидасы ҚР Конституциясының 13-бабы мен ҚІЖК-нің 28-бабында негізделіп, қылмыстық іс жүргізу барысында білікті заң көмегін алуға процестің бүкіл қатысушыларына құқығы бар. Осы құқық қылмыстық сот өндірісінде жүзеге асыратын мемлекеттік органдар мен лауазымды тұлғаларға таралмайды. Сондықтан білікті заң көмегін алуға әркімнің алу құқығы заңдық көрсетулер кең түрде талқыланбауы мүмкін. Қарастырылып отырған қағиданың әсері белгілі бір субъектілер шеңберіне таралуын анықтаған заңды шектердің көптігі туралы қылмыстық процессуалдық құқық бұзушылардың субъектілерінің құқықтары мен міндеттерін реттейтін ҚІЖК-нің нормалары айқындайды. Осылайша, қылмыстық іс жүргізуде білікті заң көмегіне құқылы субъектілерге жатады: сезікті (68-бап); айыпталушы, сотталушы (69-бап); жәбірленуші (75, 80-бап); азаматтық талапкер (77, 80-бап); азаматтық жауапкер (78, 81). Күәнің ерекшелігі ол беретін күәгерлік айғақтар бойынша істің қалай ауысуына қатыссыз болып табылуында, яғни ол нейтралды. Сонымен бірге, күәгер жұбайына, жақын туыстарына қарсы, заңмен анықталған мән-жайларға сәйкес күәлік бермеуге құқылы. Бірақ та, бұл мүдде қылмыстық істің түгеліне таралмауы мүмкін. Сарапшы, маман, аудармашы, күәгер, сот отырысының хатшысы, приставына білікті заң көмегін алуға құқығын, ҚІЖК-нің тікелей көрсетулерінен тұрмайды және тікелей қолдануға болмайтындығы көрсетілген. Сонымен бірге, бұл процестің логикасы бойынша өз мүдделерін белгілейтін қатысушыларға білікті заң көмегі қажетті. Бізге анық болғандай, сарапшының, маманның, аудармашының, күәгерлердің, сот отырысы хатшысының да процесте өз мүдделері жоқ және болмауы да мүмкін. Осы аталған субъектілер процесте сарапшы, аудармашы, күәгер, сот отырысының хатшысы қызметін атақара алмайды, себебі олар айыпталушы, жәбірленуші және т.б. ретінде процеске қатысуға негіз пайда болады[3].

Сот (судья), қылмыстық құдалау органы қылмыстық іс жүргізуді қажетті заңдық дайындығының көптігінен, жоғары біліктігінен сот төрелігін жіберген кезде заң көмегін қажет етпей жүзеге асырады. Егер қылмыстық қудалауды судья, басқа лауазымды тұлға жүзеге асыру үшін сезікті, айыпталушы, жәбірленуші, жеке айыптаушы, азаматтық талапкер, азаматтық жауапкер, күәгер ретінде қылмыстық іс жүргізу саласына тартқанда жағдай өзгереді. Осы аталған процестің қатысушылары өз мүдделерін қорғау үшін негіздер пайда болғаннан бастап өздерінің лауазымдық жағдайына қарамастан білікті заң көмегін алу құқығына ие болады. Яғни, азаматтық талапкер ретінде іске қатысушы тергеуші белгілі бір қылмыстық істің шегінде білікті заң көмегі құқығына ие болады.

Қылмыстық іс жүргізуді жүзеге асыратын сот (судья), қылмыстық қудалау органы, лауазымды тұлғалар сот төрелігінің мүдделерін процесте білдіреді.

Істі қарау кезінде заңдарды қатал түрде сақтау мен процесті жүргізу мәдениеті өзара байланысты. Біздің заңдылықтың ар-ұяты болып адам құқықтарын қорғауға бағытталған.

ҚР Конституциясы мен қылмыстық іс жүргізу кодексі соттық процестің құқықтық мәдениетін құрайтын сот төрелігінің қағидаларын: заңдылық, тұлғаның намысы мен арын сыйлау, тұлғаға қолсұқпау, кінәсіздік презумпциясы және т.б. жатады. Істерді ашық, жариялы қарау судьялардың істі қарап, басқа тұлғалардың пікірінде жазаның орындалуы қалыптасады. Сот процесі қатысушылардың сотқа деген сыйластығы қалыптасатындай етіп жүргізілуі тиіс. Өткізіліп отырған процесс пен құқықтық этиканы сақтауда сот барлығын өз шешімінің негізді және дұрыс қабылданғандығы жайында сендіруі тиіс. Судья қызметінің сапалығы сот процесін жүргізудің мәдениетінің сапасымен тікелей байланысты. Сот процесінің мәдениетін көтеруіне сот отырысы залында қатысатын бұқаралық ақпарат құралының (БАҚ) өкілдері және олармен қолданылатын аудио, тас жазбалары негізді әсер етеді.

Жақында Жоғарғы Сотта 2014 жылы республика соттары атқарған жұмыстың қорытындысы шығарылды. Шара шеңберінде ауқымды жиындар өтті. Соның бірі – халықаралық сарапшы Пим Альберстің қатысуымен өткен «Соттар қызметінің тиімділігіне мониторинг жүргізу және оны бағалау» атты семинар-тренинг болса, екнішісі – «Қазақстан Республикасының 2015-2025 жылдарға арнылған Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегиясын» іске асыру шеңберінде сот оргындарында сыбайлас жемқорлықтың алдын алудың негізгі бағыттары талқыланған Жоғарғы Сот судьяларының кеңейтілген кеңесі. Қазіргі билердің құрылтайшылық алаңына айналған Судьялардың алтыншы съезінде Елбасы судьяларға қарата айтқан сөзінде: Қазақста «билік айту оңай, біліп айту қиын» деген сөз бар. Әділ қазылық ету – кезкелген судьяның қасиетті парызы. Ол үшін заңды бес саусақтай білу жеткіліксіз. Еі бастысы, би адал, әділ болуы керек. Қазы – халықтың ожданы. Ол қара қылды қақ жарған әділ болса, даугерлер төреліктің дұрыстығына күмін келтірмейді. Айыпкер заң бұзғанға зауал бар екенін түсінеді. Біз Мәңгілік Ел боламыз деп, кемел мемлекет құруды көздеген халықпыз. Сот төрелігінің әділдігі мен жедел, әрі толық орындалуы – кезкелген елдің кемел болмысының көрінісі. Сот жүйесінің дамуы тоқтап қалатын құбылыс емес, оны үздіксіз жетілдіріп отыру керек. Біз бұл бағытта жұмыстарды жалғастыра береміз Ал, судьялар, сіздерден әрқашан жоғары біліктілік пен әділдік, адалдық талап етеді. Халқы заңын сыйлайтын, сотына сенетін қоғам – ең дамыған қоғам. Біздің мақсатымыз – дәл сондай қоғам құру. «Қазақстан – 2050» стратегиясының басты межелерінің бірі – осы. Ендеше, міндеттеріңіз айқын, бағыттарыңыз белгілі. Өздеріңізге арттылған үмітті ақтап, адал жұмыс істейтіндеріңізге сенемін», - деген болатын. Судьялар Елбасы артқан сенім үдесінен шығып жүр ме? Міне, осы заңды сауалға жақында өткен халықаралық семинар барысында жауап берілді. 2015 жылғы 21 қаңтарда өткен семинраға Бірккен Ұлттар Ұйымы Даму Бағдарламасының Қазақстандағы тұрақты өкілі Стивен Тулл және Сот органдарымен ынтымақтастық жөніндегі Халықаралық консорциумның сарапшы-кеңесшісі, Нидерланды Корольдігінің Қауіпсіздік және әділет министрлігінің сот саясаты мәселелері жөніндегі аға кеңесшісі Пим Альберс қатысты. Семинар-тренингте сот қызметіне мониторинг жүргізу және оны бағалау мәселелері талқыға түсті. Іс-шараның ашылу рәсімінде Жоғарғы Сот Төрағасы Қайрат Мәми: «Кезкелген ұлттық құқықтық жүйенің алдында сот төрелігін халықаралық стандарттарға сйәкестендіру және оның сапасын бақылаудың тиісті жүйесін қалыптастыру секілді іргелі міндеттердің туындайтыны белгелі. Бүгінгі семинар осы саладағы жинақтаған білім мен шетелдік озық тәжірибенің негізінде ұлттық сот мониторингі жүйесін тағы бір рет пысықтап, оны жетілдіру жөнінде нақты ұсыныстар әзірлеуге мүмкіндік береді», -деп атап өтті. Тренинг аясында халықаралық сарапшы П.Альберс соттар қызметінің тиіммдылыгын бағалаудың халықаралық тәжірибесіне тоқталды. Атап айтқанда, Нидерланды, Сингапур, АҚШ, Финляндия секілді дамыған елдерде сот төрелігін жүзеге асыру және оны бағалауды. әдіс-тәсілдері кеңінен сөз болды. Халықаралық сарапшы семинарға қатысушыларды сот қызметтерінің сапасын ұсынған стандартарының халықаралық моделімен, соттар қызметі туралы әлеуметтік сауалнама жүргізу әдістемесімен және соттың жұмысының сапасын бағалау тәжірибесімен таныстырды. Өз кезегінде Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының жанындағы Соттардың қызметін қамтамасыз ету департаментінің Талдау және жоспарлау бөлімінің басшысы Лаура Құрмантаева соттар жұмысын бағалаудың негізгі сегіз өлшемінен тұратын жаңа әдістемеге сәйкес жүргізілген соттардың 2014 жылғы жұмысын бағалау қорытындысын таныстырып өтті. Айта кету керек, отындық соттар қызметіне мониторинг жүргізу 2000 жылы басталғанымен, оны әдістемесіне соңғы жылдарда өзгерістер енгізілген болатын. Отандық мониторинг мынадай критерийге сәйкес жүргізілді:

1) аудандық және оған теңестріліген соттардың, облыстық және оған теңестірілген соттар алқаларының сот төрелігін іске асыру сапасы;

2) сот істерін қарау бойынша облыстық сот төрағасының апелляциялық сот алқалары төрағаларының жүктемелері;

3) өңірде біріңғай сот практикасын қалыптастыру;

4) судья әдебінің нормаларын сақтау, атқарушылық және еңбек тәртібінің жай-күйі;

5) көпшілікпен және бұқаралық ақпарат құралдарымен өзара іс-қымыл деңгейі;

6) өңірдегі соттарда істерді автоматты түрде бөлу ережелерінің сақталуы;

7) соттарда қазіргі технологиялардың пайдалануы;

8) судьялардың кәсіби деңгейін арттыру жөніндегі шаралар, облыстық соттардың оқу орталықтарының жұмысы.

Міне, осы аталған өлшемдер негізінде әзірленген рейтингте 2014 жылдың қорытндысы бойынша Шығыс Қазақстан, Солтүстік Қазақстан және Жамбыл облысы соттарының қызметі үздік бағаланса, ал Астана, Алматы қалалары мен Әскери Соттың жұмысы әлі де болса жетілдіруді талап ететіндігі анықталды. Семинар-тренингте сөз алған Қазақстан Республикасы Судьялар Одағының хатшысы Сансызбай Райымбаев мамандандырылған экономикалық форумның бизнес құрылымдар субъектілерінің сот процестеріне қатысушыларының экономикалық соттар ұсынатын сот қызметтеріне қанағаттанушылық деңгейі туралы сұрақтарды қамтитың сауалнамалар әзірленген. Елбасы Судьялардың алтыншы съезінде: «Судьялардың осының алдындағы Ү съезінен бері өткен төрт жылда Қазақстанның сот жүйесі «Соттардың тәуелсіздігі» өлшемі жөнінен Бәсекеге қабілеттіліктің жаһандық рейтингісіндегі өз көрсеткішін бірден 23 орынға күрт жақсартты. Бұл жақсы. Бірақ соған қарамастан, біз әзірше әлемде 88-орын аламыз. Демек, 30-дың қатарында болу үшін бізге тағы 60 орынға көтерілу керек. Сондықтан құқық жүйесін реформалау жөніндегі жұмысты екі есе арттыру қажет» - деген тапсырма берген. Міне осы тапсырманың қалай орындалып жатқанын білу үшін қоғамның пікірін білу қажет. Осы мақсатта Қазақстан Республикасының Судьялар Одағы Жоғарғы Сот жанындағы Соттардың қызметін қамтамасыз ету департаментімен бірлесіп, 2014 жылдың шілде және желтоқсан айларының аралығында әлеуметтанулық зерттеу жүргізуді ұйымдастырды. Сауалнама сот процестеріне қатысқан шағын, орта және ірі бизнес субъектілерінің мамандандырылған ауданаралық экономикалық соттардың қызметіне берілетін қоғамдық бағаны зерделеу мақсатында жүргізілді. Сауалнама нәтижесінің объективті болуы әрі респондеттерді барынша қамту мақсатында сұра салудың неғұрлым қарапайым әрі қол-жетімді тәсілі тандап алынған. Мамандандырылған экономикалық соттардың фойсінде сауалнамаларды жинақтау үшін арнайы, мөрленген жәшіктер орнатылып, сауалнама бланкілері сот процесіне қатысқан кәсіпкерлерге таратылған. Жүргізілген зерттеу қорытындысы бойынша сұрау салынған респондеттер саны 6878 адамды құрады. Жалпы алғанда, талдау қорытндысы мамандандырылған экономикалық соттар қызметінің жағымды бағаланатындығын дәлелдейді. Мемлекет басшысы Н.Ә. Назарбаев Қазақстан судьяларының ҮІ съезінде сөйлеген сөзінде: «ХХІ ғасырдағы ұлттың дамуының маңызды өлшемі – мінсіз және тиімді ұлттық сот төрелігі жүйесі. Тәуелсіз және әділетті сот – құқықтық мемлекеттің негізі. Онсыз әлемнің бірде-бір елінде, тіпті ең дамыған мемлекеттерде қолайлы инвестициялық ахуалдың да, азаматтардың әл-ауқатының жоғары деңгейінің де, қоғамның табысты дамуының да болуы мүмкін емес» - деген болатын. Иә, шындығында егер де азаматтардың құқықтары мен мүдделері қорғалатын сот билігі тәуелсіз болмаса, онда әділдік туралы сөз қозғаудың өзі артық. Міне, осы қағидатты басшылыққа алған отандық сот жүйесі 2014 жылы бірқатар ауқымды істер атқарды. Бұл туралы осы жылдың 23 қаңтарында Жоғарғы Сотта өткен кеңейтілген кеңесте айтылды. Жоғарғы Сот Төрағасы Қ.Ә. Мәмидің төрағалығымен өткен кеңес тақырыбы «Қазақстан Республикасының 2015-2025 жылдарға арналған Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегиясын» іске асыру аясында сот органдарында сыбайлас жемқорлықтың алдын-алудың негізгі бағытары» деп аталды. Елбасы судьялардың соңғы съезінде: «Судьялардың тәуелсіздігін арттыру үшін олардың тәртіптік жауапкершілігін қарау жөніндегі өкілетіктер тек қана Сот Қазыларына берілді. Бұл судьяларға кезкелген түрдегі қысым жасаудың ықтималдығын азайтып, соттардың тәуелсіздігін нығайтты. Соңғы төрт жылда тәртіптік жауапкершілікке тартылған және ұнамсыз себеп бойынша лауазымынан босатылған судьялар 4 есе дерлік азайды» - деген болатын. Мемлекет басшысы бұл межемен тоқтап қалмай, сот жүйесіндегі жемқорлықты түбірімен жоюды тапсырған болатын. Міне, осы тапсырманы орындау бойынша сөз сөйлеген Қайрат Мәми: «Мемлекет басшысы Сыбайлас жемқорлыққа қарсы стратегия мен сыбайлас жемқорлыққа қарсы іс-қимыл жөніндегі Партиялық бағдарламаны бекіте отырып, жемқорлық – ұлттық қауіпсіздікке төнген жойқын қатер екендігін айта келе, қоғам назарын осы мәселеге аударған болатын. Жемқорлықпен күпес – барша Қазақстан қоғамының маңынзды міндеті. Сот төрелігінің мінсіз жүйесі мемлекеттің сыбайлас жемқорлыққа қарсы тиімді саясатының шешуші құралы – құқық үстемдігін қамтамамыз ету жүйесінің негізгі діңгегі болып табылады», - деп атап өтті. Сыбайлас жемқорлықпен күрес бағытында сот корпусы қол жеткізген жетістіктер аз емес. Соның ең бастысы, қазақстандықтардың сотқа жүгінуге деген сұраныстарының тұрақты түрде қарқын алып отырғанына қарамастан, республика соттары сот төрелігін жүзеге асыруда құқық үстемдігін кәсіби лайықты деңгейде сақтауды қамтамасыз етіп келеді. Айталық, өткен жылы соттар 1 млн. 200 мыңнан астам істі қарады. Осы ретте шы,арылған сот актілерінің 98,7 % заңды әрі негізді болып саналады. Өткен жылы судьялардың қызметіне қатысты азаматтар тарапынан түскен шағымдардың саны 253-ке немесе 5 %-ға азайды. Сот Жюриінің судьяларға қатысты қараған істер саны 20 %-ға, ал тәртіптік шара қолдану жөнінде іс қозғау жағдайларының саны 14,3 %-ға азайды. Қорыта айтқанда, жыл басында Жоғарғы Сотта өткен алқалы жиындар еліміздің сот жүйесінің қызметі әрдайым азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын, сондай-ақ қоғам мен мемлекеттің заңды мүдделерін қорғауға бағытталатынын тағы бір рет дәлелдеп берді.

Қазақстан Республикасының Жоғарғы Соты жоғарыда көрсетілген мәселелерге көп көңіл аударады, осыдан, соттар жұмысының жағдайын анықтау үшін, БАҚ-пен сот органдарын байланыстыру үшін сот өндірісінің жариялылығы қамтамасыз ету туралы сот тәжірибесінің жалпылауы жүргізіледі.

Жалпылау процесінде судьялар мен журналистердің арасында түсініктіліктің жоқтығы анықталды, даулы жағдайлар да кездеседі. Осылайша, Петропавловскінің қалалық сотының судьясы ҚР қылмыстық кодексінің 176-бабының 2-тармағы бойынша Шалабаевты айыптау бойынша қылмыстық істі қараған кезде, сот ашық зал процесінде жүргізілгенімен сот залына БАҚ өкілдерін кіргізбей, олардан процеске қатысудың ресми келісімін талап етті.

Мынадай жағдайлар да кездеседі, жариялылық қағидасын бұза отырып, судьялар сот залына сотталушылардың ата-анасын және басқа жақын туыстарын кіргізбейді. Мысалы, Алматы қаласының Әуезов ауданының №2 сотының судьясы ҚР ҚК-нің 178-бабының 2-тармағына сәйкес Төлегенбаев пен Вотяковтың айыптау ісі бойынша қараған кезде, процесс ашық сот залында қарастырылғанмен, сотталушы Вотяковтың ата-анасын сот залына кіргізілмеді. Бірақ, тәжірибеде журналистер бұқаралық ақпараттар бостандығымен асыра қолданған жағдайлар да кездеседі. Осылайша, тілші М. Қайырбеков 2002 жылдың 20 ақпанында «Заң газетінде» 2001 жылдың 8 ақпанында ҚР Әскери күштер сотының үкімімен Шариповты ең жоғарғы ауыр жазамен сотталғанның қылмыстық істердің құжаттары бойынша «Қашқын сержант» атты мақаланы шығарды. Мақаланы жариялау кезінде үкім әлі заңды күшіне енбеген, себебі сотталушымен апелляциялық тәртіпте шағымдалған болатын. Осы қылмыстық іс адам өлтіру мен жыныстық қылмыстар үшін Шариповты айыптау түрінде жабық сот отырысында қарастырылған. Журналист сот құрамымен ақылдаспай, сот отырысына қатыспай, іс бойынша қатысушылар мен жәбірленушілердің аты-жөнін жалған етіп көрсетті[2].

Бұндай жағдай Алматы қаласының сотында да болған. 12 маусым 2002жылы «Заң» газетінде «Жеті өлшеп кескен жөн-ау» деген мақала шықты. Бұл құжат Алматы қаласы Бостандық ауданының сотымен ҚР ҚК-нің 120-бабы 2-бөлігінің «а» тармағымен Рахимжановты айыптау бойынша Т.З. Самигулина судьясымен қаралған қылмыстық істің негізінде шығарылды. Үкім 29.05.2001жылында шықты. Шығарылған құжатты оқу барысында анықталды, мақала авторы, журналист Шаяхмет Олжабай процеске қатыспағаны, судьямен баспаға өзінің шығуын келіспегені, іспен таныспағаны анықталды және мақаланы 5 жылға бас бостандығынан айырырлып өтеп отырған сотталушының жазған хатының негізінде жазған.

ҚР-ның «Бұқаралық ақпараттар құралдары туралы» 23.07.1999жылғы №451-1 заңына сәйкес тілші жеке және заңды тұлғалардың мүдделері мен заңды құқықтарын сыйлауы тиіс. Осы көрсетілген мысалдардан, біз тілшілердің заңның талаптарын қисынсыз бұзғандығын көріп отырмыз. Құқықтық мәдениет соттың өзі, өкілдік етушілер және процеске қатысушылардың қаншалықты заңды орындайтынына байланысты. Солардың әр біреулері өздерінің процессуалдық құқықтары мен міндеттерін сақтауына жету қажет. Жариялылық – соттар қызметіне қоғамдық бақылау жасау құралы болып табылады. Республика соттарында қылмыстық істердің 98,8% ашық сот залында өткізіледі. Осылайша, Қарағанды қаласы Қазыбек би ауданының №2 сотында ҚР ҚК-нің 179-бабы бойынша Шевчук, Ивушкин, Стадиновты айыптау бойынша істі қарау кезінде сөз жарысу кезінен бастап сот залында Қарағанды қаласының «5-канал» телеарнасының өкілдері қатысты. Осы сот процесі теледидар бойынша көрсетілді. Осы облыста сот талқылаумен тәрбиелік әсерді күшейту мақсатында прокурор мен судьяның міндетті түрдегі түсініктерімен теледидармен қатар газеттерде процестің қорытындылары берілген. Өте маңызды ашық процестерге жоғары оқу орынның студенттері, тәжірибеден өтушілер және прокуратураның жас мамандары шақырылды. ҚР-ның соттар қызметімен танысу, БАҚ пен жиі қызметтесудің арқасында заңдылықты нығайту мен қылмысты болдырмаудың алдын алуын көрсетеді.

Жоғары сотының көрсеткіштері бойынша 2005 жылдың 1 тоқсанында БАҚ-тың өкілдерін қатыстыру бойынша 60 азаматтық іс қаралды. Жабық сот отырысында 397 азаматтық іс қаралды. Осы кезеңнін ішінде соттармен фото киноға түсіру, тас жазбасымен 7 азаматтық іс қаралды. Сонымен бірге жариялылық орындалу үшін ҚР Жоғарғы Сотымен 28.10.2005жылы «Азаматтық істер бойынша сот талқылауының жариялылық қағидасын сақтау туралы» №5 Қаулысы шықты. Бірақ, осы құжаттың бүкіл қажеттілігі мен мәселелігін тани отырып, мына қаратпамен келісу керек, ол кейбір Фемида өкілдері журналист – ол құқықтар мен міндеттерге ие мемлекеттегі қоғамдық қажетті тұлға екенін түсінбегенше жариялылық туралы мәселелер бола береді. Осылайша, сот өндірісінің құқықтық мәдениеті болып шығармашылық, ұстаушы, жүзеге асырушы судьяның шығармашылық шешімі мен процесі табылады.

Қылмыстық сот ісін жүргізу тілі қағидасының негізінде Қазақстан Республикасының қазақ тілі мемлекеттік тілі болып табылатындығы (7-бап) туралы конституциялық ереженің негізінде жатыр. Бұл ереже ҚР-ның «Тілдер туралы» заңының 4-бабында күшейген, онда : мемлекеттік тіл – мемлекеттің бүкіл аумағында қоғамдық қатынастардың барлық салаларында әрекет ететін мемлекеттік басқару заңдылық, сот өндірісі, іс жүргізу тілі болып табылады. Сонымен бірге, осы заңның 6-бабында әрбір ҚР-ның азаматы тілдесу, тәрбиені, оқуды тандау бостандығына ие, өзінің ана тілін қолдануға құқылы. Сот өндірісінің тілі жоғарыда көрсетілген заңның 6-бабында: «Қазақстан Республикасындаға сот өндірісі мемлекеттік тілде жүргізіледі, ал қажет болған кезде басқа тілдер де қолданылады», қажеттілік түсінігіне тұлғаның туған тілін немесе онымен тандалған басқа тілді қолдануға құқығы кіреді.

Көрсетілген ережелер ҚІЖК-нің 30-бабында анықталған қылмыстық сот өндірісінің тіл қағидасын дамыту үшін негіз болып қызмет етеді.

Қылмыстық сот өндірісінің тілі қағидасының мазмұнын ҚІЖК-нің 30-бабында толықтырады:

  •  қылмыстық сот ісін жүргізу мемелкеттік тілде жүргізіледі;
  •  мемлекеттік тілмен бірге орыс тілі немесе басқа да тілдер қолданылады;
  •  сот ісін жүргізу тілдері іс бойынша қылмыстық процесті жүргізуші органдардың қаулысымен жүзеге асырылады;
  •  іс бойынша іс жүргізілген тілді білмейтін және жеткілікті түрде тілді білмесе іске қатысушы адамадарға сотта өзінің ана тілінде немесе олар білетін басқа тілде өтініш жасау, түсінік және айғақтар беру, өтініш білдіру, шағым жасау, істің құжаттарымен танысу, сөйлеу құқығына ие;
  •  сот ісінің жүргізу тілін меңгермеген тұлғаға аудармашының қызметін тегін пайдалану құқығы түсіндіріліп, қамтамасыз етіледі;
  •  қылмыстық сот ісін жүргізуге қатысушыға олар үшін заңды күшімен қажетті істің басқа тілде жазылған құжаттарын қылмыстық сот ісін жүргізу тіліне аудару тегін қамтамасыз етіледі.

Іс жүргізу әрекеттері мен шешімдеріне шағымдану бостандығының қағидасы. Қазақстанның Конституциясымен кепілденгендей, әрбір адам бұзылған құқықты қалпына келтіруді талап етуге құқылы. Бұзылған құқықтың мазмұнын объективтік және субъективтік көзқарас негізінде қарауға тиісті.

Шағымданудың объективтік сипаты қылмыстық іс жүргізуді жүзеге асыратын органдар мен лауазымды тұлғалар жағынан тұлғаға берілген құқықтарын шынайы бұзумен байланысты. Бұндай кездердегі шағымданудың заңдылығы болып, біріншіден субъектілердің соған құқықтарын жүзеге асыру; екіншіден құқықты нақты іс түрінде жол берілген бұзуды объективті түрде қалпына келтіру қажеттілігі табылады.

Оған заңмен берілген негіздердің толықтығы жайлы шын ниетімен күмәндану тұлға құқығының субъективтік сипатын білдіреді. Оның құқықтарының бұзылғаны туралы тұлғаның пікірі қате болуы мүмкін.

Осылайша, нақты шағымның негізі бойынша өкілетті органның не тұлғаның шешімін ресми түрде қабылдануына дейін шағымның құқықтылығына қатысты бағалы айтуларды ешкімнің де білдіруге құқығы жоқ. Процесте шағымдалған шешім не процессуалдық әрекет сын-көзге ұшырайды. Басқа сөзбен айтқанда, берілген шағым, шағымдалған шешім не процессуалдық әрекетті құқықтық тексеру үшін негіз болып табылады. Анықталған тәртіппен шағымды берген тұлға шағымды қараудың кез келген қорытындысы негізінде құжаттық және намыстық сипатта қандай да болмасын тоқтатуларды ұстай алмайды. Шағымды берген адамға зиян келетін немесе ол мүддені көздеп берген адамға зиян келетіндей етіп қолдануға жол берілмейді. Сонымен, шағым бұл тұлғаның конституциялық құқықтары мен бостандықтарын қамтамасыз етудің демократиялық түрі болып табылады.


3. СОТ, ПРОКУРАТУРА, АЛДЫН АЛА ТЕРГЕУ ОРГАНДАРЫНЫҢ ҚҰҚЫҚ ҚОЛДАНУ ҚЫЗМЕТІНДЕ ҚЫЛМЫСТЫҚ ІС ЖҮРГІЗУ ҚАҒИДАЛАРЫН ЖҮЗЕГЕ АСЫРУ

Қылмыстық іс жүргізуде заңдылық қағидасы болып мемлекеттің мәртебелі органдарымен (анықтау, тергеу, прокуратура, сот) заңдарды нақты, ауыспалы түрде қолданып, қылмыстық сот өндірісінің барлық қатысушыларымен, мемлекеттік және мемелкеттік емес ұйымдар мен мекемелермен, лауазымды тұлғалармен, ҚР Конституциясымен аталған азаматтармен заңдарды және оларға сәйкес нормативтік актілерді сақтау (орындау) табылады. Бұл қағиданың негізгі ережелері ҚР Конституциясының баптарында анықталған.

Мемлекеттік және қоғамдық өмірдің бүкіл салаларында заңның жоғарлығы заңдылық қағидасын әрі қарай шарттарын жүргізу кезінде мүмкін. ҚР Конституциясында жалпы құқықтық қағидалардың көлемді қатары бар. Алдымен бұл заңдылық қағидасына қатысты, оған мемлекеттің Негізгі Заңының 4-бабының 2-бөлігінде, Конституция жоғары заң күшіне ие және Республиканың бүкіл аумағында тікелей әрекет ететіні айтылған.

Мемлекеттің негізгі заңының тікелей әрекеті туралы құқық қолдану тәжірибесінде принципиалды мәнге ие. Заңдылық қағиданың әрекеті – мемлекеттік билік, өзін-өзі басқару органның, лауазымды тұлғалардың, азаматтардың міндеті болып ҚР-ның Конституциясы мен заңдарын сақтау. Бұл қылмыстық іс жүргізуге де қатысты – заңдылық пен құқықтық тәртіпті нығайту мен қорғауға бағытталған қызмет заңмен реттеледі.

Қылмысты ашуды, кінәліні табуды, оған жазаны тағайындап, қылмыстық жауапкершілікке тартылмауға жол бермеуді және кінәсізді соттауға жол бермеуді заңдылықты қатал түрде сақтау негізінде болуы мүмкін.

Заңдылық қағидасының ережелері көп түрлі, және олар әрқашан өзгертіліп отырады. Егер сотта істің қаралуы кезінде қылмыс жасауға ықпал еткен жағдайлар, азаматтардың құқықтары мен бостандықтарының бұзылуы, сондай-ақ анықтау, алдын ала тергеу барысында немесе істі төменгі тұрған соттың қарауы кезінде жол берілген басқа да заң бұзушылықтар анықталса, сот тиісті ұйымдардың, лауазымды адамдардың және басқа қызметтерін орындайтын адамдардың назарын қажетті шаралар қабылдауды талап ететін заңды бұзудың аталған жағдаяттары мен фактілерін аударатын жеке қаулы шығаруы мүмкін. Бірақ көбінесе, заңдылық қағидасын қылмыстық іс бойынша кәдімгі, күнделікті өндіріс ретінде көрсетеді. Заңдылық – бұл заңмен қарастырылған процессуалдық формалар түріндегі қылмыстық істің қозғалысының жүзеге асырылуы.

Қылмыстық процесс қылмыстық істі қозғау сатысынан басталып, прокурордың қадағалауында алдын ала және анықтау органдары әрекет ететіндер оларға анық болған қылмысты тергей бастайды.

Егер тергеу барысында белгілі болған тұлғаның кінәлігі қылмысты жасағаны туралы жиналған дәлелдемелер процестің келесі сатысына – бүкіл материалдарды қарастыру негізінде сот солардың жиынтығымен үкім шығаратын сот талқылауын тағайындау сатысына өтеді. Егер үкімге шағым түссе не прокурормен шағым берілсе, оны апелляциялық тәртіпте қарау үшін іс жоғары тұрған сотқа беріледі, осыдан кейін үкім заңды күшіне еніп орындалуға жіберіледі. Осымен іс бойынша өндіріс тоқтатылады. Бірақ кейбір жағдайларда іс қадағалау немесе жаңадан ашылған мән-жайлар ретінде қарастырылуы мүмкін.

Заңдылық қағидасы бұл қылмыстық істің қозғалысын бір процессуалдық сатыдан басқасына өтуін білдіреді. Мысалы, істі алдымен сотта тындауға, содан кейін алдын ала тергеуді жүргізуге болмайды. Процестің әрбір сатысы іс бойынша процестің дұрыс дамуы үшін келесі сатыны қарқынды жүргізу үшін ыңғайлы жағдайлар құрайды. [59-22-23-б.]

Сот төрелігі үшін осы қағида азаматтық және қылмыстық істерді талқылау тәртібімен заңның талаптарын сақтаумен байланысты оның түсінігін анықтау кезіндегі мемлекеттік қызметтің түрі. Заңды сақтамаған жерде сот төрелігі туралы сөз қозғауға болмайды. Әлеуметтік заңдылықтың басты негіздері – ол әлеуметтік топтарды толығымен заңның әрекетінен шығаратын жалпылықты талап ететін талаптар мемлекеттің идеологиясына сәйкес жасалуы тиіс. Сонда ғана заңдылық шынайы сот төрелігі мен адам құқығының шынайы кепілі бола бастайды.

Реформалаудың барысында, құқық қорғау органының жұмыскерлердің психологиясы мен кәсіби танымы өзгере бастайды. Уақыт өте, заңды сөзсіз сақтаудың талаптарын тұлғаның құқықтары мен сот төрелігінің кепілі ретінде қарастырыла бастайды. Процессуалдық заңға сәйкес заңдылық – азаматтық дау бойынша шешімді және үкімнің басты өлшемі болып табылады.

Мемлекеттің органдары адам құқықтары мен бостандықтарын қорғау үшін анықталған шеңбер ішінде әрекет етуі тиіс. Қылмыстық процестегі заңдылық пікірі туралы: заңмен рұқсат етілсе оны жасауға болады. Істі апелляциялық және қадағалау тәртібінде қарастырған кезде жоғары тұрған соттар заңның бұзылуына жол бермейді. Заңдылық қағидасы сотты, прокурорды, тергеушіні, анықтауды жүргізуші тұлғаны міндеттейді:

  •  процестің бүкіл сатыларында өндірісіті заңмен анықталған тәртіппен сөзсіз жүргізуге;
  •  процессуалдық формаларда заңмен қарастырылған заңды негіздерді процессуалдық әрекеттермен жасау;
  •  материалдық және процессуалдық құқықтарына сәйкес нормаларында өз шешімдерін негіздеу.

Әрекет етуші доктриналық өндірістерге сәйкес көпшілік қылмыстық іс жүргізудің қағидасы болып табылады. Бірақ ғалым-процессуалистердің көпшілігі қылмыстық іс жүргізу қағидаларының жүйесін айта отырып оған көпшілікті енгізбейді. Басқа авторлардың көзқарасы бойынша қылмыстық іс жүргізуде көпшілік қағидасы жоқ, ал оның мазмұны заңдылық қағидасымен ауыстырылады. Осылайша, заң әдебиетіндегі мына көзқарасқа сәйкес тергеу, сот және прокуратура органдарының лауазымды тұлғаларындағы міндеттер заңның негізінде, қатал түрде заңға сәйкес жатқызылып, «қызметтік борышының күшімен» және «заңның күшіне» сәйкес іс бойынша өндірісті жүргізу міндетінін арасында айырмашылық болмауы керек және болмайды, делінген.

Бұл сұрақ бойынша М.С. Строгович былай санаған, көпшілік қағиданың процессуалдық айқындалуына қарай тергеу, сот, прокуратура органдарымен өздерінің мемлекеттік, қызметтік борыштарына сәйкес қылмыстық істі дұрыс тергеп және шешу үшін қажетті шаралардың барлығын қолдану керек.

Егер осы мақсаттармен белгілі бір әрекеттерді жасау керек болса (мысалы, сол не басқа күәлардан жауап алу, сол не басқа мән-жайларды анықтау және т.б.), тергеуші, прокурор немесе сот осы іс-әрекеттерді жасаудан бас тарту керек, себебі іске қатысты тұлға (жәбірленуші, айыпталушы) оларды бұл жөнінде көмек сұрамағандықтан. Егер процессуалистердің логикасы көпшілік қағидасын процестің өзіндік қағидасын жоққа шығару бойынша жүрсе, онда Т.Н. Добровольская былай деп дұрыс көрсеткендей, «осы негіздер бойынша азаматтардың заң мен сот алдындағы теңдік қағидасын, айыпталушыға қорғалуына құқықты қамтамасыз ету қағидасы және осы сияқты бірталай қағидаларды жоққа шығару керек, себебі олардың жүзеге асырылуы заңды қатал түрде сақтау шеңберінде жүруі тиіс және социалистік заңдылықтың талаптарынан шықпауы керек».

Әдебиетте «ресмилік» терминін «көпшіліктің» синонимы ретінде қолдануын жиі кездестіруге болады. Олар ұқсас па?

Мысал үшін, Н.Н. Полянскийдің ұйғаруы бойынша, ресмилік қағидасы лауазымдық инициативасын қағида ретінде – мемлекеттік мүддеге тергеу, прокурор және сот органдары ғана емес, сонымен қоса процеске қатысушы адвокаттар өкілдерінің әрекеттері бағынышты, не олар сот төрелігінің мүдделеріне көмектесуге міндетті көпшіліктің талаптары.

Р.Д. Рахунов, көпшілік қағидасын әділет органдарының қызметтерінің мемлекеттің бастауы деп атау дұрысырақ, себебі «көпшілік» терминін процестің жариялы түсінігінде жиі қолданғандықтан түсініспеушілікке әкеледі деп санайды. Осындай көзқараспен келісуге болмайды. Егер «көпшілік» терминнің генезисіне келсек, оның негізінде «көпшілікті» сөзі жатыр, ол латын тілінен «қоғамдық» сөзінен құрылып екі мәнге ие болады: 1) халықтың алдында жүзеге асыру, ашық; 2) қоғамдық, жеке емес.

Қылмыстық процестің сипаттамасына сәйкес заңдық және арнайы әдебиеттерде қылмыстық істерді көпшілікті айыптауға, жеке айыптауға және жеке-көпшілікті айыптауға бөледі.

Екінші дәрежеге қылмыстық істерге қысым ететіндер жатады. Бұл жәбірленушілердің еркінен тыс қозғалып, тергеліп, шешілетін қылмыстар туралы істер. ҚІЖК-нің 389-бабына сәйкес қарастырылған қылмыстар туралы істер жәбірленушінің шағымы бойынша қозғалып, оның айыпталушымен татуласқан жағдайда тоқтатылуға жатады. Бұл жеке айыпталушылық істері болып табылады. Ал жеке-көпшілікті айыптау істері жәбірленушінің шағымы бойынша қозғалып, татуласқан жағдайда іс тоқтатылуға жатпайды.

Көпшілік қағидасы мынадай жағдайларда жүзеге асырыла ма деген сұрақ туындайды, егер:

  •  қылмыстық іс аса қоғамдық мәнге ие болмаса;
  •  жәбірленушінің айыпталушыдан жәрдемсіз жағдайының болмағандығы

туралы дерек болса;

  •  жәбірленуші өз құқықтары мен заңды мүдделерін қорғауға шамасы болмаған мән-жайлар болса, яғни қылмыс жасалынса да, белгіл бір себептер бойынша шағым берілмесе.

Осы көрсетілген кездердің көптігіне сәйкес, прокурор істі қозғамайды, қылмыс жасалса да көпшілік қағидаларын жүзеге асырылмайды. Бірақ мұнда заң бұзылмаған, осыдан заңдылық қағидасы әрекет етеді.

Жариялылық қылмыстық процестің қағидасы ретінде жеке тұлғаның мүдделерінен тәуелсіз мемлекетті, қоғамды қылмыстық қолсұғудан белсенді қорғауы түрінде талқылауға болмайды. Көпшілік мүддесі – бұл мемлекет пен қоғамның мүддесі ғана емес, сонымен бірге ол жеке тұлғаның мүддесі болып табылады.

Жоғарыда көрсетілгендей, ҚІЖК бойынша татуласқан жағдайда істің тоқтатылуы жеке айыптау істері бойынша ғана жол берілген. Бұл істің категориясы бойынша қоғамға қауіптілігінің шамалығына сәйкес неге айыпталушы жәбірленушімен татуласуы керек, керісінше болмайды деген пікір таң қалдырады. Бұрыңғы кездерде жәбірленушінің айыпталушыны кешіруге келісімінің негізінде істің тоқтатылуынын басты шарты болған.

Судья нақты бір тұлғаға қатысты қылмыстық іс қозғап және айыпты құраған кезде өзінің осындай шешімдерінен аса алмай қалады. Бұл судья үшін істің мән-жайын сот отырысында объективті зерттеуді және құқықтық бағалауды қиындатады, себебі сотталушының жағына ақтайтын үкімді шығару немесе басқа шешімді шығарғанда осы іс бойынша бұрынғы қорытындылары қате негіз ретінде түсінілуі мүмкін. Осыдан іс бойынша судьяның ішкі тәуелсіздігінің позициясына қаіуп төніп, азаматтың ісін тәуелсіз сотпен қарау құқығына нұқсан келтіреді. Сонымен қоса, демократиялық қоғамда сот төрелігінің органдары өздеріне деген сенімді жоғалтады.

Сот, сот билігі бола отырып, қылмыстық істер бойынша әділ сотты жүзеге асыруы тиіс. Кез келген қылмыстық іс соттың заңды, тәуелсіз, құзыретті және бейтарап құрамымен ғана қаралады. Осыдан, тергеуші, прокурор және сот сол не басқа тергеулік әрекеттерді, сол не басқа күш көрсету шараларын қолдануға құқығы қылмыстық сот өндірісінің көпшілік-құқықтық табиғатына зиян келтірмейді және көпшілік қағидасының әрекетін шектемейді. Іс жүргізушілік қағидаларының арасындағы тығыз байланысы, яғни көпшілік қағидасымен кінәсіздік презумпциясы қағидасымен байланысы, көпшілік қағидасымен сезіктіге, айыпталушыға қорғануға құқықты қамтамасыз ету қағидасымен байланысынан бір қағида екінші қағиданы жоятындығы туралы пікірлер негізсіз.

Көпшілік қағидасымен кінәсіздік презумпциясы қағидасы іс бойынша шындықты анықтауда бір мақсатқа ие болғанына қарамастан, олардың іс-әрекеттерінің басталуы әр түрлі. Осылайша, көпшілік қағидасының әрекеті жасалған қылмысты анықтаған сәттен басталады. Ал кінәсіздік презумпцияның әрекеті қылмыстық іс жүргізуде айыпталушының пайда болу сәтінен басталып, үкімнің заңды күшіне ие болғаннан бастап аяқталады. Көпшілік қағидасымен айыпталушының кінәсіздік презумпциясы қағидасы субъектілер шеңберімен бір-бірінен өзгешеленеді. Осылайша, көпшіліктің талаптары процеске қатысушы – мемлекеттік органдарға таралады. Сонымен бірге бұл қағидалардың арасында тығыз байланыс бар. Олар, ҚР Конституциясының 77-бабының 3-бөлігіне сәйкес күмәндарды айыпталушы жағына талқылау, өзінің кінәсіздігін дәлелдеу міндетінен айыпталушының босатылуы сияқты жағдайларды қарастырғанда[1].

Көпшілік қағидасымен сезіктіге, айыпталушыға қорғануға құқықты қамтамасыз ету қағидасының байланысы жеке тұлға мен мемлекеттің мүдделерін қоғауға бағытталған қылмыстық сот өндірісінің демократиялық сипаты негізінде айқындалады.

Көпшілік пен сезіктіге, айыпталушыға қорғануға құқықты қамтамасыз ету қылмыстық іс жүргізудің қағидалары ретінде бір-бірімен тығыз байланысты. Біздің пайымдаумыз бойынша, көпшілік пен сезіктіге, айыпталушыға қорғануға құқықты қамтамасыз ету қағидаларын сәйкестендіру туралы сұрақты қарастырған кезде осы қағидалар «Адам мен азаматтардың құқықтары мен бостандықтары» мәселесінің құрамдас бөлігі болып табылады. Әрекет етуші қылмыстық-процессуалдық заң талаптарынан шығатын болсақ, көпшілік қағидасының бірталай ережелері сезікті мен айыпталушының мүдделерін қорғауға және қорғануға құқықтарын қамтамасыз етуге бағытталған. Қылмыстық іс жүргізуде сезікті мен айыпталушының құқықтарын қорғау үшін мемлекеттік органдар – процестің қатысушылары сезікті мен айыпталушыға егер ол қандай да болмасын мән-жайлар бойынша өзін-өзі қорғай алмаса қорғаушыны қамтамасыз етуге міндетті. Сонымен қоса, қылмыстық процесті жүргізуші орган оған негіз болған кезде сезіктіні, айыпталушыны заңгерлік көмегіне ақы төлеуден толық немесе ішінара босатуға құқылы. Бұл жағдайда ақы төлеу мемлекеттің есебінен жүргізіледі (ҚІЖК-нің 72-бабы)[3].

Көпшілік пен сезіктіге, айыпталушыға қорғануға құқығының сәйкесуі туралы сұрақтың ерекшелігі болып, мемлекеттік органдар айыптаушы не оның қорғаушысы талап білдіргенін тоспай, өздерінің бастамасы бойынша айыпталушының мүдделерін қорғауға бағытталған процессуалдық әрекеттерді жүргізуге міндетті.

Қылмыстық-процессуалдық заңнан көріп отырғандай, мемлекеттік органдар өз міндеттерін шынайы орындамағандықтан көпшілік қағидасынан шығатын айыпталушыға қорғануға құқығын қамтамасыз ету қағидасының талаптарының көбісі орындалмайды.

Қылмыстық іс жүргізудің бүкіл сатыларында әрекет ететін көпшілік қағидасымен салыстырғанда сезікті мен айыпталушыға қорғануға құқықты қамтамасыз ету қағидасы процесте айыпталушы мен сезікті пайда болғаннан бастап және алдын ала тергеу сатысынан бастап әрекет етеді.

Көпшілік қағидасының талаптарына сәйкес мемлекет айыпталушы мен оның қорғаушысына айыпталушының қорғануға құқығын қамтамасыз ету қағидасының талаптарын толығымен жүзеге асыруға мүмкіндіктерін қамтамасыз етуге міндетті. Көпшілік-құқықтық бастау қылмыстық істі қозғау мен алдын ала тергеу сатыларында ерекше айқындалады. Әсіресе, қылмыстарды ашу мен кінәлі адамдарды табу бойынша жұмыстың негізгі бөлігі осында жүзеге асырылады.

Сот ісін жүргізуді тараптардың тең құқықтылығы негізінде жүзеге асыру қылмыстық іс жүргізудің қағидасы ретінде ҚР Конституциясының 14-бабына сәйкес, «Барлығы сот пен заңның алдында тең. Ешкімді де шығу тегіне, әлеуметтік жағдайына, лауазымдық және мүліктік жағдайына, жынысына, ұлтына, тіліне, дінге деген көзқарасына, тұрғылықты жеріне немесе басқа да мән-жайлар бойынша шеттелуге жатпайды». Бұл қағиданың құқықтық негіздері сот төрелігіне қатысты дамып, нақтыланады (ҚІЖК-нің 23-бабы)[3].

Адам мен азаматтың құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғау қағидасы ҚР Конституциясының 13-бабының 2-бөлігіне сәйкес, әрбір адам өз құқықтары мен бостандықтарын сот арқылы қорғауға құқылы. Жеке адамның абыройы мен қадір-қасиетін құрметтеуді анықтауды жүргізуші тұлға, тергеуші, прокурор, судья мен соттың процессуалдық әрекеттер мен шешімдерді шығарар кезде іске қатысушы тұлғаның абыройы мен қадір-қасиетін құрметтемеуге жол бермеуге міндетті және заңмен қарастырылған шектерде және тәртіпте оларға процессуалдық күш көрсету шараларын қолдануға міндетті. Сонымен қоса, мемлекеттік органдар іске қатысушы тұлғалардың, олардың жанұя мүшелерінің немесе жақын туыстарынын қауіпсіздігін, абыройы мен қадір-қасиетін құрметтеуге қажетті шараларды қолдануға міндетті. Осылайша бұл қағида өте маңызды, себебі қылмыстық іс жүргізудің міндеттерін орындау үшін азаматтар мен қоғамды қылмыстардан қорғаудағы қылмыстық істер бойынша өндіріс кезінде жеке тұлғалардың құқықтары мен бостандықтарынын шектелуіне әкеледі[1].

ҚР-ның Конституциясына сәйкес, «Адам және оның өмірі, құқықтары мен бостандықтары – мемлекеттің жоғары құндылығы. Адам мен азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын тану, сақтау мен қорғау – мемлекеттің басты міндеті болып табылады». Осы аталған қағиданы жүзеге асыру үшін жеке өмірге қол сұқпаушылық, хат жазысудың, телефон арқылы сөйлесудің, почта телеграф және өзге де хабарларға қол сұқпаушылық туралы ережелерді сақтауды талап етеді. Мемлекеттік және қоғамдық өмірдің бүкіл салаларында өздерінін мәнін сақтайтын Қазақстан азаматтарының маңызды субъективтік құқықтары болып табылады. ҚР Конституциясының 17-бабына сәйкес, «адамның абыройына қол сұғылмайды. Ешкімді де күш қолдануға, қатал немесе адамның қадір-қасиетін түсіретін әрекетті жасауға немесе жазалауға болмайды». Жауап алуға жататын тұлға өзіне, жұбайына (зайыбына) және ауқымы заңмен айқындалған жақын туыстарына қарсы айғақтар беруге міндетті емес (ҚР Конституциясының 77-бабы, 7-бөлігі)[1].

Заң әдебиетінде ҚР Конституциясының 18, 25-баптарына сәйкес, жеке өмірге, тұрғын үйге қол сұқпаушылық, хат жазысудың, телефон арқылы сөйлесудің, почта телеграф және өзге де хабарлардың құпиялығы қағида болып саналады[1]. Осы нормалар тергеулік-прокурорлық және сот органдары қызметінің жеке аспектілерін анықтағанымен, оларды қылмыстық-процессуалдық құқықтың қағидасы ретінде талқылауға болмайды. Осы ережелердің әрқайсысы саяси және заңдық мазмұнға ие немесе мемлекеттің негізгі заңымен айтылған, адам мен азаматтың құқықтық мәртебесінің құрамдас бөлігі ретінде танылады. Осы қылмыстық процессуалдық заңда кепілдіктердің көптігін қылмыстық процестің құралған өзіндік қағидасы ретінде қарастыруға болмайды.


ҚОРЫТЫНДЫ

Еліміздің Ата Заңы – Конституцияда Қазақстан Республикасының демократиялық, құқықтық мемлекет ретінде бекітілген. Азаматтардың бас бостандығын мен құқығын қорғап, сот төрелігін жүзеге асыру мемлекеттік органның сот жүйесі.

Сот билігі мемелкеттік биліктің дербес бірде-бір тармағы ретінде – заңдылық құқығына нұқсан келген тұлғаларға қатысты әділеттілікті қалпына келтіру қызметін атқаратын орган. Менің пайымдауым бойынша, заңдылық және адамдардың заңды құқықтарының сақталуы сот билігінің қызметімен қатар жүретін біртұтас бастаулар.

Мен отандық ғылыми еңбектерде сот төрелігін жүзеге асыру кезінде азаматтардың құқықтарының ескерілуімен сот төрелігінде алатын орны туралы зерттеулерді саралағанды жөн көрдім.

Осы жұмыста жүргізілген зерттеудің негізінде адам құқықтары мен бостандықтары тең негізде және істі қараудың әр кезенінде құқықтың бұзылмауына әсер тигізетін шараларды қолдануды және қоғамның сот билігіне көзқарасының оң жағынан көрінуі үшін Конституцияда және қылмыстық іс жүргізудегі қағидаларды іс жүзінде іске асыру керек деген қорытындыға келдім.

Бүгінде егеменді еліміздің сот саласы қуатты да қауқарлы, тегеурінді де тәуелсіз біртұтас жүйеге айналып келеді. Биліктің бір тармағы болып саналатын сот саласында елеулі өзгерістердің болып жатқанына оның тәуелсіз де бейтарап және әділетті төреліктің мінберіне айнала бастағанына қарапайым жұртшылықтың көзі жете бастады. Соңғы кезде көпшіліктің батыстың дамыған елдеріндегі даулы да, таласты мәселелерді немесе бұзылған құқықты өркениетті түрде сот арқылы шешуге ұмтылуда.

Мемлекетіміз өзінің қазіргі даму деңгейінде қоғамды тең құқықты, әділеттілікті қамтамасыз ету мақсатында сот төрелігін нығайту және судьялардың тәуелсіздігін күшейтіп, мәртебесін арттыру ісіне үнемі көңіл бөліп отырады. Дәлелдемелерді толық, жан-жақты, объективті зерттеу арқылы процеске қатысушылардың құқығын қорғау үлкен маңызға ие. Бұл құқықты сақтау сот әділетті шешім шығара ма, істелген іске дұрыс баға бере ме, кінәліні жазалай ма немесе жазықсыз адамды айыптай ма осыған байланысты. Мыңдаған жағдайлар күмәндауға әкелсе, тек бір ғана жол – шындыққа әкеледі деген нақылға келіспеу мүмкін емес. Әділеттілікке жетудің бір ғана жол бұл іс бойынша жиналған дәлелді толық, жан-жақты, объективті зерттеу болып табылады.

Егер қоғамда адам құқықтарына кепілдік берілмесе немесе билік нақты бөлінбесе, онда бұл қоғамда әділеттіліктің болмағаны. Судьялардың тәуелсіздігі әділдік іздеген адамдардың құқықтарын қорғауға, қызмет етуге тиіс. Бұл судьяларға берілген артықшылық емес. Тәуелсіздікті таңдаған судьяларға жауапкершілік, пікірлер қайшылығы әрқашанда халықтың назарында болу міндеттілігі жүктеледі.

Ел Президенті Нұрсұлтан Әбішұлы Назарбаев өзінің «Қазақстан жолы – 2050: бір мақсат, бір мүдде, бір болашақ» атты Қазақстан халқына арнаған Жолдауында «...Мемлекеттік институттар жұмысын жетілдіру. Әлемнің дамыған 30 елінің қатарына ұмтылыс кезінде бізге адал бәсекелестік, әділеттілік, заңның үстемдігі және жоғары құқықтық мәдениет ахуалы қажет. Мемлекеттің үкіметтік емес сектормен және бизнеспен өзара іс-қимылының жаңартылған тәсілдері керек. Заң алдындағы теңдік құқық тәртібінің шынайы негізі болуға тиіс. Сот жүйесі іс жүзінде ашық және қолжетімді, қарапайым және барлық дауды тез шеше алатындай болуға тиіс. Барлық құқық қорғау жүйесі жұмысының сапасын арттыру қажет. Зор өкілеттілік пен құқық иеленген шенділер мінсіз мінез-құлқымен және жоғары кәсіби деңгейімен ерекшеленуге тиіс..» деп айтты.

Халықта: «Алмақтың да салмағы бар» деген нақыл сөз айтылған. Қоғамымыз бен мемлекетіміз сот жүйесіне осыншалықты көңіл бөліп, қолда бар мүмкіндік пен жағдайды жасап отыр екен, демек судьялар да өз тарапынан сондай сеніммен үмітті ақтау жолында аянбай және қалтқысыз қызмет етулері тиіс.

Жариялылық және ашықтық болған жерде жетістік те, өрлеу де болады. Судьяларымыз да заң рұқсат ететін шеңберде сот ісін мейлінше ашық және жария түрде жүзеге асырады.

Жоғарыда айтылғандарды қорыта келіп, адам мен азаматтардың құқықтары мен бостандықтарын қорғауға бағытталған қылмыстық іс жүргізу қағидаларын жүзеге асыру мүмкіндігіндегі маңызды мәселелердің көптігі туралы айту керек.


ҚОЛДАНЫЛҒАН ӘДЕБИЕТТЕР ТІЗІМІ

  1.  Қазақстан Республикасының Конституциясы. 30 тамыз 1995ж. Өзгерістер мен толықтырулар 7 қазан 1998ж.; 21 мамыр 2007ж.; 02.02.2011 ж. енгізілген.//www.parlam.kz
  2.  Қазақстан Республикасының Қылмыстық кодексі 16 шілде 1997 ж. Өзгерістер мен толықтырулар 03.07.2014 ж. енгізілген.//akm.prokuror.kz
  3.  Қазақстан Республикасының Қылмыстық процестік кодексі. 13 желтоқсан 1997ж. Өзгерістер мен толықтырулар 04.07.2014 ж. енгізілген. //akm.prokuror.kz
  4.  Қазақстан Республикасының «Тіл туралы» Заңы.11 шілде 1997ж. Өзгерістер мен толықтырулар 29.12.2014 ж. енгізілген.//kaznu.kz
  5.  Қазақстан Республикасының Әкімшілік құқық бұзушылық туралы кодексі 30 қаңтар 2001 ж. Өзгерістер мен толықтырулар 05.07.2014 ж. енгізілген.//adilet.zan.kz
  6.  Қазақстан Республикасының «Қазақстан Республикасындағы сот жүйесі және судьялардың мәртебесі туралы» Конституциялық Заңы. №132-ІІ, 25 желтоқсан 2000ж. Өзгерістер мен толықтырулар 07.11.2014 ж. енгізілген//adilet.zan.kz
  7.  Қазақстан Республикасының «Адвокаттық қызмет туралы» Заңы. №195-І, 5 желтоқсан 1997ж. Өзгерістер мен толықтырулар 03.07.2013 ж. енгізілген. //online.zakon.kz
  8.  «Қазақстан Республикасының Жоғары Сот Кеңесі туралы» Қазақстан Республикасының Заңы. №203-ІІ, 28 мамыр 2001ж. Өзгерістер мен толықтырулар 17.11.2014 ж. енгізілген. //adilet.zan.kz
  9.   Қазақстан Республикасының Жоғары Сотының «Қорғауға құқықты реттейтін қылмыстық-процессуалдық заңдылықты қолдану тәжірибесі туралы» Қаулысы. №26, 6 желтоқсан 2002ж.
  10.   БҰҰ Бас Ассамблеясының қарарымен мақұлдаған «Судьялар тәуелсіздігінің негізгі қағидаттары» 13 желтоқсан 1995ж.
  11.  Абдиканов Н. «Справедливость как качественный результат процессуальной деятельности суда» //Заңгер №12, 2010, б. 24-26.
  12.  Адам Е. «Независимость судьи – гарантия отправления объективного правосудия» //Тураби №1, 2011 б. 31-36.
  13.  Бәйішев Ж. «Қылмыстық істер бойынша сот ісін жүргізу жариялылығы принципін соттардың сақтауы туралы» және «Қорғану құқығын реттейтін қылмыстық із жүргізу заңнамасын қолдану тәжірибесі туралы» ҚР Жоғарғы Сотының нормативтік қаулыларына түсініктеме //ҚР Жоғарғы Сотының бюллетені, 06.12.2010.
  14.  Журсимбаев С.К. «Обеспечение законности, прав и свобод граждан и совершенствование уголовного судопроизводства» //Правовая реформа в Казахстане №4(22), 2013, б. 33-36.
  15.   Журсимбаев С.К. «О проблемах реализации некоторых принципов уголовного судопроизводства» // Правовая реформа в Казахстане №4(35), 2010, б. 56-59.
  16.  Кишкембаев А. «Некоторые проблемы гарантий независимости судей» //Тураби №5, 2013, б. 54-62
  17.   Құрықбаев Ә. «Судьялар қауымдастығы және оның сот билігі тәуелсіздігін күшейтудегі ролі» //Тураби №2, 2014, б. 37-40.
  18.  Қылмыстық істер бойынша сот ісін жүргізу жариялылығы принципін соттардың сақтауы туралы» //ҚР Жоғарғы Сотының бюллетені, 06.12.2010. б. 4-6.
  19.  Мухамеджанов Э. «Независимость судей – условие подлинного правосудия» //Тураби №2, 2013, б. 68-70.
  20.  Мухамедиева Г. «Взаимосвязь принципа неприкосновенности личности с принципом права на защиту» //Фемида №1(109), 2010, б. 30-32
  21.   Омарбекова М. «Функция суда в состязательном уголовном процессе» //Тураби №1, 2014, б. 30-37.
  22.  Омарбекова М. «Состязательность – гарант установления истины» //Заңгер №3, 2010, б. 20-23.
  23.   Сулейменова Г.Ж. «Принцип состязательности и роли суда в главном судебном разбирательстве» //Мир закона №6, 2013, б. 16-17
  24.   Султанова Б. «Защищенность судьи в равной мере с ответственностью» //Заңгер №2, 2007, б. 10-12.
  25.  Тасыров Е. «Судья әдебі – ең басты талап» //Тураби №6, 2012, б. 26-33.
  26.  Тәшібаев Қ.Ө. ҚР қылмыстық іс жүргізу құқығы. – Алматы, 2007
  27.   Темирова Е. «Роль гласности в деятельности судов и пути ее реализации» //Заңгер №3, 2009, б. 25-26.
  28.  Төлеубекова Б.Х. ҚР қылмыстық іс жүргізу құқығы. – Алматы, 1998.
  29.  Тусупбеков Р. «Конституция РК и вопросы совершенствования судебной системы и судопроизводства» //Фемида №10, 2008, б. 2-4.
  30.  Тұрғараев Б. «Сот беделі – мемлекеттің беделі» //Заңгер №7, 2013, б. 12-15.
  31.  Хайрулина К. «Этика судьи, публичность, доступность правосудия» //Тураби №3, 2008, б. 33-37.
  32.  Зажицкий В.И. Правовые принципы в законодательстве РФ. /Государство и право, 1996. №11.б. 93.
  33.  Явич Л.С. Право развитого социалистического общества. Сущность и принципы. – М., 1978. б. 196;  
  34.   Ульянова Л.Т. Принципы уголовного процесса //Уголовный процесс. – М., 1996. б. 62-63.
  35.  Савицкий В.М. О презумпции невиновности и других принципах уголовного процесса. – М., 1987. б. 93.
  36.  Томин В.Т. О понятии принципа советского уголовного процесса. – М., 1965. – б. 193-194.
  37.  Полянский Н.Н. Вопросы теории советского уголовного процесса. – М., 1956. – С. 193.
  38.  Уолкер Р. Английская судебная система. М., - 1980. –б. 263
  39.  Суд в СССР /под ред. Смирнова Л.Н., Сухарева А.Л. и др. – М., 1977. б. 163.
  40.  Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. – Т.1. – М., 1968. – б. 175.
  41.  Кобликов А.С. Законность – конституционный принцип советского уголовного судопроизводства. – М., 1979. – б. 25.
  42.   Юридический энциклопедический словарь. – М., 1984. б. 280.
  43.  Полянский Н.Н. Очерк развития советской науки уголовного процесса. – М., 1980. б. 186.
  44.  Бояринцев В.Н. О законодательном закреплении принципа публичности уголовного процесса. //Совершенствования законодательства о суде и правосудии. – М., 1985. б. 95.
  45.  Мокичев К.А. Против ревизионистских извращений марксистко-ленинского учения о государстве и праве. М., 1959. б.23.
  46.  Тадевосян В.С. К вопросу об установлении материальной истины в советском процессе. //Советское государство и право. 1984. №6. б. 71.
  47.  Голунский С.А. Вопросы доказательственного права в Основах уголовного судопроизводства Союза ССР и союзных республик. //Вопросы судопроизводства и судоустройстве в новом законодательстве Союза ССР. – М., 1959. б. 139.
  48.  Случевский В. Учебник русского уголовного процесса. – СПб., 1913. б. 65.
  49.  Российское законодательство Х-ХХ веков: Судебная реформа. Т.8. – М., 1991. б. 325.
  50.  Принцип (лат. principium – основа, начало) – основное исходное положение какой-либо теории, учения: руководящая идея, основное правило деятельности (словарь иностранных слов. – М., 1979. б. 400).
  51.  Маркс К., Энгельс Ф. Соч. 2-е изд. Т.20. б. 34.
  52.  Төлеубекова Б.Х. Қазақстан Республикасының қылмыстық іс жүргізу құқығы. – Алматы, 1998. б. 133.
  53.  Басин Ю.Г. Принципы гражданского законодательства. //Пособие по изучению курса «Общая часть гражданского права». Алматы, 1999. б. 23.
  54.  Роберт Артер. Юридическая независимость. //Юридический семинар. Сборник материалов. Алматы, 1995. б. 25.
  55.  Добровольская Т.Н. Принципы советского уголовного процесса. – М., 1971; Конституционные основы правосудия в СССР. /под ред. В.М. Савицкого. – М., 1981. б. 26.
  56.  Якуб М.Л. Демократические основы советского уголовного процессуального права. – М., 1960. б. 42.
  57.  Философский энциклопедический словарь. – М., 1983. б. 610.
  58.  Демидов И.Ф. Принципы предварительного следствия //Руководство для следователей. – М., 1998. б. 5-6.
  59.  Ларин А.М. Уголовный процесс: структура прав и структура законодательства. – М., 1985. б. 21.
  60.  Чангули Г.И. Конституционные принципы уголовного судопроизводства зарубежных социалистических стран. – Киев, 1983. б. 17, 28-23.
  61.  Тыричев И.В. Принципы советского уголовного процесса. – М., 1983, б. 10.
  62.  Строгович М.С. Курс советского уголовного процесса. М., 1968. т.1, б. 125-126; Алексеев С.С. Проблемы теории права. – Свердловск, 1972, т.1. б. 105-106.
  63.  Савицкий В.М. О презумпции невиновности и других принципах уголовного процесса. б. 2-3.
  64.  Добровольская Т.Н. Принципы уголовного процесса. – М., 1971. б. 35.
  65.  Савицкий В.М. Прокурорский надзор за дознанием и предварительным следствием. – М., 1959. б. 232.
  66.  Независимость судьи – гарантия отправления объективного правосудия. /Е. Адам. //Тураби, №1, 2013, б. 31-36. 
  67.  Н. Моул и К. Харби, Борисова А.Л. Европейская конвенция о защите прав человека и основных свобод. М., 2001. б. 574.
  68.  Фаткулин Ф.Н. Общие проблемы процессуального доказывания. – Казань, 1976. б. 50.
  69.  Савицкий В.М. О презумпции невиновности и других принципах уголовного процесса //Ларин А.М., Мельникова Э.Б., Савицкий В.М. Уголовный процесс: Лекции – очерки /под ред. В.М. Савицкого. – М., 1997. С. 22-23.


 

А также другие работы, которые могут Вас заинтересовать

12291. Измерение длины световой волны с помощью бипризмы Френеля. 166 KB
  Отчет по лабораторной работе №1. Измерение длины световой волны с помощью бипризмы Френеля. Цель работы: Измерение длины световой волны с помощью бипризмы Френеля. а бипризмы Френеля Sисточник монохроматический б рабочая установка: осветите
12292. ИЗМЕРЕНИЕ ДЛИНЫ СВЕТОВОЙ ВОЛНЫ С ПОМОЩЬЮ ПРОЗРАЧНОЙ ДИФРАКЦИОННОЙ РЕШЁТКИ 209 KB
  При прохождении света через любую из щелей происходит дифракция (в результате которой волны распространяются от щели по всем направлениях). Идущие от всех щелей волны собираются линзой О на экране Э и интерферируют (складываются).
12293. Банктік менеджментті жетілдіру жолдары 164.5 KB
  Кіріспе Менеджмент – ұйымдастыру және басқарудың оңтайлы жүйесі туралы ғылым. Менеджменттің мағынасы әр түрлі. Менеджмент сөзі тар мағынасында белгілі бір адамдар тобын ұйымдастыру мен басқаруға қатысты болса оны кең мағынасында банктің қызме
12294. Банктік карточкалар бойынша жүргізілетін операциялар есебі 319.5 KB
  Кіріспе. Зерттеу тақырыбының өзектілігі. Қазақстан Республикасының төлем системасының ұйымдастырылуы жетілдіріліп келеді. Төлем системасындағы есеп айырысу операциялары экономикадағы ақша массасы мен оның қозғалысын реттеуге және оған бақылау жасауға ықпал ет...
12295. Бастапқы құжаттарды ұйымдастыру 113.5 KB
  Кіріспе Бухгалтерлік құжат –шаруашылық операцияларын жүзеге асыруға арналған жазбаша өнім немесе осы операцияны іс жүзінде атқаруды растау .Құжаттардағы мәліметтер бухгалтерлік есепте ағымдағы шаруашылық операцияларын көрсетуге негіз болады. Сонымен қа...
12296. ДЕПОЗИТТІК ОПЕРАЦИЯЛАР 111.5 KB
  ДЕПОЗИТТІК ОПЕРАЦИЯЛАР 1. Депозиттік операциялар түрлері Банктер өзінің активті операцияларын жүргізу үшін пассивтi операцияларды өткізу нәтижесінде пайда болатын тартылған қаржыларды қолданады. Коммерциялық банктің пассивтi операциял...
12297. Еңбек нарығы 77.5 KB
  Еңбек нарығы Еңбек нарығында бірнеше ерекшеліктер болады. Осында құратын элементтерге жұмысшы күшін иемденетін адамдар жатады. Бұларға психофизиялогиялық әлуметтік мәдени діни саяси және т.б. адамдық қасиеттер тән болады. Осы ерекшеліктер адамдардың мүдделеріне мо...
12298. Кәсіпорын экономикасын талдау 71.5 KB
  ЖОСПАР Кіріспе 1. Еңбекақы төлеудің маңызытүрлері және оларды ұйымдастыру 2. Еңбекақыны жоспарлау және реттеу 3. Еңбекақы жүйелері және нышандары 4. Қорытынды Қолданылған әдебиет ...
12299. Есеп саясаты туралы түсінік және оған қойылатын талаптар 57 KB
  Есеп саясаты туралы түсінік және оған қойылатын талаптар Бухгалтерлік есеп принциптері бойынша кәсіпорынның есеп саясаты деп ұйымның бухгалтерлік есепті жүргізу әдістері мен тәсілдерінің жиынтығын яғни алғашқы бақылау құндық өлшеу ағымдағы топтау мен